Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00408 006413 12231381 na godz. na dobę w sumie
Umowa ubezpieczenia grupowego. Aspekty prawne - ebook/pdf
Umowa ubezpieczenia grupowego. Aspekty prawne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-9841-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Mariusz Fras doktor nauk prawnych, pracownik naukowy w Katedrze Prawa Cywilnego i Prawa Prywatnego Międzynarodowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego, wykładowca prawa cywilnego i ubezpieczeniowego; adwokat; autor kilkudziesięciu opracowań z dziedziny prawa cywilnego i ubezpieczeniowego oraz międzynarodowego prawa ubezpieczeń gospodarczych.

Monogra?a przedstawia kompleksowo umowy ubezpieczenia grupowego w aspekcie prawnym. Zawiera pogłębioną analizę obecnego stanu prawnego, a także wyjaśnienie problemów praktycznych, które ujawniają się na tle stanów faktycznych związanych z umowami ubezpieczenia grupowego.
W książce omówiono m.in.:
pojęcie i istotę ubezpieczenia grupowego,
charakter prawny ubezpieczenia,
zawarcie oraz wygaśnięcie umowy ubezpieczenia grupowego,
obowiązki informacyjne stron stosunku prawnego,
dochodzenie roszczeń z umowy ubezpieczenia grupowego,
rozwiązania przyjmowane w prawie francuskim i niemieckim, które powszechnie uznawane są za modelowe regulacje prawa ubezpieczeniowego.

Objęcie tych zagadnień jedną monogra? ą umożliwia rozpoznanie wielu istotnych zagadnień wiążących się z: istotą tych umów i ich charakterem prawnym, ich rodzajami, źródłami prawa znajdującymi zastosowanie co do tych umów, zawarciem umów grupowych, wykonywaniem praw i obowiązków z nich wynikających, wygaśnięciem stosunku ubezpieczenia grupowego lub jego kontynuacją, poszukiwaniem łączników dla umów grupowych z elementem zagranicznym, wreszcie problematyką jurysdykcyjną tych umów, a wreszcie szczególne przyjrzenie się prawu jednolitemu umów ubezpieczenia grupowego PEICL .
Prof. zw. dr hab. Stanisława Kalus

Publikacja przeznaczona jest przede wszystkim dla prawników zajmujących się kwestiami ubezpieczeniowymi, pracowników zakładów ubezpieczeń oraz pośredników ubezpieczeniowych. Będzie pomocnym źródłem dla studentów studiów prawniczych i ekonomicznych chcących pogłębiać wiedzę w zakresie prawa ubezpieczeniowego.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

UMOWA UBEZPIECZENIA GRUPOWEGO ASPEKTY PRAWNE Mariusz Fras Warszawa 2015 Stan prawny na 1 września 2015 r. Recenzent Prof. zw. dr hab. Stanisława Kalus Wydawca Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący Kinga Zając Opracowanie redakcyjne Violet Design Wioletta Kowalska Łamanie Violet Design Wioletta Kowalska Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-9420-8 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Beacie z ogromną wdzięcznością za wszystko Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wstęp / 19 Rozdział 1 Zagadnienia wstępne / 25 1. Geneza i rozwój umowy ubezpieczenia grupowego / 25 1.1. Wprowadzenie / 25 1.2. Geneza umów ubezpieczenia grupowego 1.3. Geneza umów ubezpieczenia grupowego we Francji / 27 w Niemczech / 30 1.4. Geneza umów ubezpieczenia grupowego w Polsce / 32 2. Podstawy prawne umowy ubezpieczenia grupowego / 37 2.1. Źródła prawa powszechnie obowiązującego regulujące umowę ubezpieczenia grupowego / 37 2.2. Regulacje soft law dotyczące umowy ubezpieczenia grupowego / 47 3. Pojęcie i istota umowy ubezpieczenia grupowego / 51 3.1. Pojęcie umowy ubezpieczenia / 51 3.2. Pojęcie umowy ubezpieczenia grupowego / 55 4. Umowa ubezpieczenia grupowego w systematyce umów ubezpieczenia bezpośredniego / 66 4.1. Uwagi wstępne / 66 4.2. Umowy ubezpieczenia grupowego a ubezpieczenia szkód i na sumy stałe oraz ubezpieczenia majątkowe i osobowe / 67 4.3. Umowy ubezpieczenia grupowego a ubezpieczenia odnoszące się do dużych ryzyk i ryzyk masowych / 76 7 Spis treści 5. Funkcje umowy ubezpieczenia grupowego / 79 5.1. Wprowadzenie / 79 5.2. Funkcja ochrony ubezpieczeniowej / 80 5.3. Funkcja oszczędnościowa / 87 5.4. Funkcja zabezpieczająca / 89 Rozdział 2 Charakter prawny umowy ubezpieczenia grupowego / 96 1. Pojęcie „grupy” w umowie ubezpieczenia grupowego / 96 1.1. Definicja „grupy” w prawie ubezpieczeniowym / 96 1.2. Zagadnienie grup „otwartych” / 104 1.3. „Grupa” jako podmiot ochrony ubezpieczeniowej / 106 2. Podmioty stosunku prawnego umowy ubezpieczenia grupowego / 109 2.1. Uwagi wstępne / 109 2.2. Ubezpieczyciel / 109 2.3. Ubezpieczający i organizator grupy / 110 2.4. Ubezpieczony i przystępujący / 120 3. Pojęcie interesu ubezpieczeniowego w umowie ubezpieczenia grupowego / 125 4. Charakter prawny umowy ubezpieczenia grupowego / 136 4.1. Uwagi wprowadzające / 136 4.2. Koncepcja unitarna / 137 4.2.1. Założenia koncepcji unitarnej / 137 4.2.2. Umowa ubezpieczenia grupowego a umowa na rachunek osoby trzeciej / 138 4.2.3. Umowa ubezpieczenia grupowego a zastrzeżenie świadczenia na rzecz osoby trzeciej / 147 4.3. Koncepcja rozproszonego stosunku ubezpieczeniowego / 150 4.4. Koncepcja dualistyczna / 165 Rozdział 3 Zawarcie umowy ubezpieczenia grupowego i przystąpienie do umowy ubezpieczenia / 175 1. Przystąpienie do umowy ubezpieczenia grupowego / 175 2. Obowiązki informacyjne na etapie poprzedzającym przystąpienie do ubezpieczenia grupowego / 194 2.1. Wprowadzenie / 194 8 Spis treści 2.2. Obowiązek deklaracji ryzyka / 194 2.3. Obowiązek informacyjny w umowie ubezpieczenia grupowego / 202 Rozdział 4 Wykonywanie praw i obowiązków wynikających z ubezpieczenia grupowego / 224 1. Zmiana treści stosunku ubezpieczenia grupowego / 224 1.1. Przesłanki zmiany treści stosunku ubezpieczeniowego / 224 1.2. Obowiązek informacyjny związany ze zmianą treści stosunku ubezpieczeniowego / 231 1.3. Zmiana treści stosunku ubezpieczeniowego w kontekście ubezpieczeń grupowych / 233 2. Składka w ubezpieczeniu grupowym / 238 2.1. Uwagi wprowadzające / 238 2.2. Treść obowiązku zapłaty składki / 239 2.3. Zwrot składki / 247 2.4. Skutki braku zapłaty składki / 252 3. Dochodzenie roszczeń wynikających z umowy ubezpieczenia grupowego / 261 Rozdział 5 Wygaśnięcie stosunku ubezpieczenia grupowego Kontynuacja ubezpieczenia / 274 1. Niektóre przyczyny wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia grupowego / 274 2. Skutki wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia grupowego / 286 3. Kontynuacja umowy ubezpieczenia / 290 Rozdział 6 Umowa ubezpieczenia grupowego w międzynarodowym prawie ubezpieczeń gospodarczych / 300 1. Prawo właściwe dla umowy ubezpieczenia grupowego / 300 1.1. Wprowadzenie / 300 1.2. Źródła prawa kolizyjnego / 303 1.2.1. Stan prawny w okresie poprzedzającym wejście w życie obowiązujących regulacji / 303 9 Spis treści 1.2.2. Stan prawny po wejściu w życie rozporządzenia z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) / 304 1.3. Prawo właściwe dla umowy ubezpieczenia / 306 1.3.1. Wprowadzenie / 306 1.3.2. Pojęcie umowy ubezpieczenia Zagadnienie kwalifikacji / 307 1.3.3. Łącznik umiejscowienia ryzyka w unijnym prawie kolizyjnym / 310 1.3.4. Prawo właściwe dla umowy ubezpieczenia dużych ryzyk / 312 1.3.4.1. Pojęcie umowy ubezpieczenia dużych ryzyk / 312 1.3.4.2. Wybór prawa / 315 1.3.4.3. Prawo właściwe w braku wyboru prawa / 316 1.3.5. Prawo właściwe dla umowy ubezpieczenia ryzyk masowych / 317 1.3.5.1. Pojęcie umowy ubezpieczenia ryzyk masowych / 317 1.3.5.2. Prawo właściwe dla umów ubezpieczenia 1.3.5.3. Prawo właściwe dla umów ubezpieczenia obejmujących ryzyka masowe umiejscowione poza terytorium państw członkowskich / 318 obejmujących ryzyka masowe umiejscowione na terytorium państw członkowskich / 321 1.4. Prawo właściwe dla umowy ubezpieczenia grupowego / 323 1.4.1. Wprowadzenie / 323 1.4.2. Umowa ubezpieczenia grupowego a zagadnienie kwalifikacji / 326 1.4.3. Poszukiwanie prawa właściwego dla umowy ubezpieczenia grupowego / 331 1.4.4. Prawo właściwe do oceny naruszenia obowiązków przedkontraktowych na tle umowy ubezpieczenia grupowego / 347 10 Spis treści 1.4.5. Zakres statutu kontraktowego umowy ubezpieczenia / 353 1.4.6. Przepisy wymuszające swoje zastosowanie / 355 2. Jurysdykcja w sprawach związanych z umową ubezpieczenia grupowego / 360 2.1. Wprowadzenie / 360 2.2. Zakres zastosowania przepisów szczególnych dotyczących ubezpieczenia / 361 2.3. Jurysdykcja w przypadku roszczeń kierowanych przeciwko ubezpieczycielowi / 365 2.4. Jurysdykcja w przypadku roszczeń kierowanych przez ubezpieczyciela / 374 2.5. Umowy jurysdykcyjne / 378 3. Prawo jednolite o umowie ubezpieczenia grupowego / 384 3.1. Geneza Principles of European Insurance Contract Law (PEICL) / 384 3.2. Zakres zastosowania i wewnętrzna systematyka PEICL / 388 3.3. Umowa ubezpieczenia grupowego w PEICL / 394 3.3.1. Uwagi wprowadzające / 394 3.3.2. Charakter przepisów odnoszących się do umów ubezpieczenia grupowego w PEICL / 396 3.3.3. Definicja umowy ubezpieczenia grupowego w PEICL / 399 3.3.4. Powinności informacyjne w umowie ubezpieczenia grupowego / 407 3.3.5. Wygaśnięcie umowy ubezpieczenia grupowego i prawo do indywidualnej kontynuacji ubezpieczenia / 411 Zakończenie / 415 Bibliografia / 425 Wykaz skrótów Akty normatywne belg. LCA belgijska ustawa o umowie ubezpieczenia z dnia 25 czerwca 1992 r. (loi du 25 juin 1992 sur le contrat d’assurance terrestre, 1992-06-25/32, p. 18283) CC CA BGB niemiecki kodeks cywilny (Bürgerliches Gesetzbuch; http://www.gesetze-im-internet.de/bgb/index.html) francuski kodeks ubezpieczeń (Code des assurances; JO 1978, p. 1088, modifié) francuski kodeks cywilny z 1804 r. (Code civil; promul- gué à Paris de l’Imprimerie de la République, an XII (1804) modifié, aktualny tekst kodeksu dostępny na stronie internetowej http://www.legifrance.gouv.fr/ affichCode.do?cidTexte=LEGITEXT000006070721) Druga Dyrektywa Druga Dyrektywa Rady 88/357/EWG z  dnia Rady 88/357/EWG 22 czerwca 1988 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń bezpośrednich innych niż ubezpieczenia na życie i ustanowienia przepisów ułatwiających skuteczne korzystanie ze swobody świadczenia usług oraz zmieniają- ca dyrektywę 73/239/EWG (Dz. Urz. UE L 172 z 4.07.1988, s. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 6, t. 1, s. 198) k.c. ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) k.m. ustawa z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 758 z późn. zm.) 13 Wykaz skrótów konwencja Konwencja o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń brukselska sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, podpisana w Brukseli dnia 27 września 1968 r. (Dz. Urz. UE C 27 z 26.01.1998, s. 1) konwencja Konwencja o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, lugańska sporządzona w Lugano dnia 16 września 1988 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132) konwencja Konwencja o prawie właściwym dla zobowiązań rzymska umownych, otwarta do podpisu w Rzymie dnia 19 czerwca 1980 r. (Dz. Urz. UE C 169 z 8.07.2005, s. 10 z późn. zm.) luksemburska ustawa o umowie ubezpieczenia (loi du 27 julliet 1997 sur le contrat d’assurance, Mémorial A n° 65 du 03.09.1997) luks. LCA Pierwsza Pierwsza Dyrektywa Rady 73/239/EWG z dnia Dyrektywa Rady 24 lipca 1973 r. w sprawie koordynacji przepisów 73/239/EWG ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do podejmowania i wykonywania działalności w dziedzinie ubezpieczeń bezpośred- nich innych niż ubezpieczenia na życie (Dz. Urz. WE L 228 z 16.08.1973, s. 3, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 6, t. 1, s. 14) proj. k.c. projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, re- gulujący problematykę ochrony prawnej osób ubez- pieczonych w umowach ubezpieczenia grupowego (projekt z dnia 28 listopada 2014 r. przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości) (http://bip.ms.gov.pl/pl/ dzialalnosc/komisje-kodyfikacyjne/komisja-kodyfi- kacyjna-prawa-cywilnego/download,71,7.html) proj. u.d.u.r. projekt ustawy o działalności ubezpieczeniowej i  reasekuracyjnej dostępny na stronie interne- towej (http://orka.sejm.gov.pl/Druki7ka.nsf/ dok?OpenAgent 7-020-1398-2015) rozporządzenie Rady (WE) nr  44/2001  z  dnia Bruksela I 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uzna- wania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania rozporządzenie 14 Wykaz skrótów rozporządzenie w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L 12 z 16.01.2001, s. 1, z późn. zm.) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Bruksela I bis (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w spra- wie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w  sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L 351 z 20.12.2012, s. 1, z późn. zm.) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Rzym I (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w spra- wie prawa właściwego dla zobowiązań umow- nych (Rzym I) (Dz. Urz. UE L 177 z 4.07.2008, s. 6, z późn. zm.) rozporządzenie (WE) nr 864/2007 Parlamentu Rzym II Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz. Urz. UE L 199 z 31.07.2007, s. 40) turecki kodeks handlowy (Türk Ticaret Kanunu, 13.1.2011, No.: 6102, Resmi Gazete 14.2.2011, No. 27846) TTK rozporządzenie rozporządzenie u.d.u. ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubez- pieczeniowej (tekst jedn.: Dz.  U.  z  2015  r. poz. 1206 z późn. zm.) u.k.k. ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsu- menckim (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1497 z późn. zm.) u.p.u. ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1450 z późn. zm.) u.u.o. ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obo wiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczy cieli Komunikacyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 392 z późn. zm.) VVG niemiecka ustawa o umowie ubezpieczenia z dnia 23 listopada 2007 r. (Versicherungsvertragsgesetz; BGBl. I, s. 2631) 15 Wykaz skrótów wł. CC włoski kodeks cywilny (Il Codice Civile Italiano; Regio ZTP decreto del 16 marzo 1942, n. 262) rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki pra- wodawczej” (Dz. U. Nr 100, poz. 908) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne Ass. Fr. L’Assurance française ECR European Courts’ Reports (Zbiór Orzeczeń ETS i Sądu Pierwszej Instancji) EPS Europejski Przegląd Sądowy IPRax Praxis des Internationalen Privat- und Verfah rens- rechts Juris-Classeur Périodique JCP KPP Kwartalnik Prawa Prywatnego MP Monitor Prawniczy MSiG Monitor Sądowy i Gospodarczy MU Monitor Ubezpieczeniowy NFT Nordisk Försäkringstidskrift NJW Neue Juristische Wochenschrift OSA Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSAB Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej OSN Orzecznictwo Sądu Najwyższego OSNC Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSNCP Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSP Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- wych PA Prawo Asekuracyjne PiP Państwo i Prawo PPH Przegląd Prawa Handlowego PPHZ Problemy Prawne Handlu Zagranicznego PPPM Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodowego 16 Wykaz skrótów PS Przegląd Sądowy PUG Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego RCADI Recueil des Cours de l’Academie de Droit International RCDIP Revue critique de droit international privé RCEA Responsabilité civile et assurance RD Recueil Dalloz RGAT Revue générale des assurances terrestres RGDA Revue générale du droit des assurances RPEiS Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny RU Rozprawy Ubezpieczeniowe SP Studia Prawnicze SPP Studia Prawa Prywatnego SU Studia Ubezpieczeniowe TPP Transformacje Prawa Prywatnego WU Wiadomości Ubezpieczeniowe YPIL Yearbook for Private International Law Inne BGH Bundesgerichtshof (niemiecki Federalny Trybunał Sprawiedliwości) ETS Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecna nazwa oficjalna: Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, TSUE) KNF Komisja Nadzoru Finansowego NSA Naczelny Sąd Administracyjny OCDE l’Organisation de Coopération et de Développement économiques (Organizacja Współpracy Gospodar- czej i Rozwoju) o.w.u. ogólne warunki ubezpieczenia PEICL Principles of European Insurance Contract Law SN Sąd Najwyższy SOKiK Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów TK Trybunał Konstytucyjny WSA Wojewódzki Sąd Administracyjny 17 Wstęp Intensywny rozwój ubezpieczeń grupowych powinien skłaniać do pogłębionej refleksji nad charakterem prawnym tych rozwią- zań, w których schemat ochrony ubezpieczeniowej wykracza poza klasyczną formułę ubezpieczenia indywidualnego. Pomimo tego ta coraz popularniejsza, a jednocześnie ewoluująca forma ubezpieczeń, na trwałe osadzona w rynkowej praktyce, nie doczekała się uregulo- wania w przepisach o umowie ubezpieczenia w kodeksie cywilnym, a w ustawie o działalności ubezpieczeniowej opisano ją jedynie zdaw- kowo. Brak jest regulacji prawnych, które uwzględniając odmienności ubezpieczenia grupowego, nadawałyby mu ramy prawne dostosowane do potrzeb rynku i mogły przeciwdziałać tym zagrożeniom, które wy- nikają ze szczególnego układu podmiotowego ubezpieczenia grupo- wego. W efekcie poziom ochrony interesów ubezpieczonych grupowo nie nadąża za dynamicznymi zmianami konstrukcji prawnych, na podstawie których jest oferowana ochrona ubezpieczeniowa. O ile brak jest w polskiej literaturze opracowania monograficz- nego analizującego naturę prawną ubezpieczenia grupowego, o tyle w literaturze ekonomicznej można znaleźć liczne pozycje literaturowe opisujące cechy charakterystyczne ubezpieczeń grupowych w ujęciu ekonomicznym1. Jedynym opracowaniem w piśmiennictwie polskim, w sposób pośredni dotykającym problematyki ubezpieczeń grupowych, jest pochodząca z okresu międzywojennego fundamentalna monografia 1 Z literatury ekonomicznej zob. K. Łyskawa, Grupowe ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym w systemie zabezpieczenia emerytalnego w Polsce, Warszawa 2007; M. Olszewik, Ubezpieczenia grupowe (w:) O. Doan (red.), Ubezpieczenia życiowe, Warszawa 1995; E. Stroiński, Ubezpieczenia na życie. Teoria i praktyka, Warszawa 2003, w szczególności gruntowne omówienie w ujęciu ekonomicznym ubezpieczeń grupowych na s. 277–322. 19 Wstęp autorstwa Bronisława Hełczyńskiego pt. Ubezpieczenie na cudzy rachu- nek, Kraków 1927. Choć wiele tez tej pracy zachowało swoją aktualność i wywarło wpływ na poglądy nauki i judykatury, to uznać trzeba, że dzieło powstało w zupełnie innym otoczeniu społeczno-gospodarczym. W zamyśle autora niniejsza monografia ma stanowić pierwsze w literaturze polskiej opracowanie ubezpieczeń grupowych w ujęciu jurydycznym. Opracowanie ukazuje się w czasie, gdy toczy się dyskusja o potrzebie uregulowania ubezpieczeń grupowych. Ma więc stać się głosem w dyskusji na temat kształtu regulacji prawnych grupowych form ubezpieczenia. Praca składa się z sześciu rozdziałów. W rozdziale pierwszym omówiono historycznoprawne aspekty ubezpieczeń grupowych we Francji, Niemczech i Polsce. W dalszej części przeanalizowano podsta- wy prawne i istotę funkcjonowania ubezpieczeń grupowych zarówno od strony prawa powszechnie obowiązującego, jak i regulacji soft law. Niezbędne było również w ramach ogólnych rozważań przedstawienie funkcji ubezpieczeń grupowych, a to funkcji ochronnej, oszczędnoś- ciowej i zabezpieczającej. Rozdział drugi pracy traktuje o charakterze prawnym umowy ubezpieczenia grupowego. W jego ramach podjęto próbę charaktery- styki jurydycznej grupy oraz różnych jej postaci opisanych w piśmien- nictwie obcym. Sporo miejsca poświęcono pozycji prawnej podmiotów stosunku prawnego umowy ubezpieczenia grupowego. Podjęto rów- nież próbę opisania i oceny na gruncie polskim przyjętych w piśmien- nictwie francuskim modeli, które tłumaczyć mają schemat udzielania ochrony ubezpieczeniowej w ubezpieczeniu grupowym. Trzecia część pracy dotyczy procedury zawarcia umowy ubez- pieczenia grupowego i  nieuregulowanej prawnie problematyki przystąpienia do ubezpieczenia przez osoby poszukujące ochrony ubezpieczeniowej. Ze względu na patologiczne zjawiska występują- ce w obrocie ubezpieczeniowym szczególną uwagę poświęcono obo- wiązkom informacyjnym na etapie zawierania umowy ubezpieczenia grupowego. Wykazano odrębności dotyczące obowiązku deklaracji ryzyka i sankcji związanych z ich nienależytym wykonaniem w po- równaniu do ubezpieczeń indywidualnych. W rozdziale czwartym zostały omówione zagadnienia związane z fazą wykonywania umowy ubezpieczenia grupowego. Szczególny nacisk położono na konieczność zmian ustawodawczych i usunięcie istniejących luk prawnych. Omówiona problematyka dotyczy realizacji 20 Wstęp obowiązku informacyjnego na etapie wykonywania umowy oraz składki w ubezpieczeniach grupowych, treści obowiązku do jej za- płaty, sankcji związanych z zaniechaniem zapłaty oraz zwrotu składki w przypadku wcześniejszego wygaśnięcia ochrony ubezpieczeniowej. Odrębnym obszarem zainteresowania, z uwagi na dostrzeżoną ko- nieczność interwencji ustawodawcy, jest dochodzenie roszczeń wy- nikających z umowy ubezpieczenia grupowego. Szczególnie istotnym problemem są utrudnienia w skutecznym dochodzeniu roszczeń z umów ubezpieczenia grupowego w sytuacji, gdy uprawnionym do żądania zapłaty świadczenia ubezpieczeniowego jest ubezpieczający. Wskazano również i omówiono potrzebę uregulowania statusu spad- kobierców ubezpieczonego w postępowaniu likwidacyjnym i sądo- wym, zwłaszcza w grupowych ubezpieczeniach na życie. Rozdział piąty dotyczy skomplikowanych zagadnień – przyczyn i skutków wygaśnięcia ubezpieczenia grupowego. Nawiązując do wy- ników badań prawnoporównawczych, zwrócono uwagę na potrzebę normatywnego uregulowania indywidualnej kontynuacji umowy ubezpieczenia po wygaśnięciu ubezpieczenia grupowego. W rozdziale szóstym omówiono konstrukcję umowy ubezpie- czenia grupowego w międzynarodowym prawie ubezpieczeń gospo- darczych. Europeizacja prawa prywatnego i mnogość problemów praktycznych, uwzględniających element obcy w ubezpieczeniach, stworzyły potrzebę uwzględnienia w rozważaniach zagadnień zwią- zanych z prawem właściwym dla umów ubezpieczenia grupowego oraz sądu właściwego w sprawach wynikłych z transgranicznych ubezpie- czeń grupowych. Rozważania kończy zawarte w rozdziale szóstym omówienie ubezpieczeń grupowych w PEICL (Principles of European Insurance Contract Law), instrumencie stanowiącym próbę unifikacji europejskiego prawa ubezpieczeń gospodarczych. Akt ten z pewnością będzie miał kluczowe znaczenie dla kierunku rozwoju prawa ubez- pieczeń gospodarczych w poszczególnych państwach członkowskich. Przedmiot badań w niniejszej pracy wpłynął na dobór badawczych metod prawniczych2. Złożoność zagadnień wiążących się z ubezpiecze- niami grupowymi, zarówno na płaszczyźnie materialnoprawnej, jak 2 J. Stelmach i B. Bożek zauważyli, że termin „metody prawnicze” może być po- strzegany w trojaki sposób, a mianowicie jako metody: praktyczne (stosowane przez praktyków w interpretacji obowiązującego prawa), dogmatycznoprawne (stosowane w rozważaniach nad poszczególnymi instytucjami prawnymi), teoretyczne (stosowa- ne w teorii i filozofii); J. Stelmach, B. Bożek, Metody prawnicze, Kraków 2004, s. 34. 21 Wstęp i kolizyjnoprawnej, nakazuje uwzględnienie pluralizmu metod badaw- czych. Dlatego w pracy posłużono się kilkoma metodami prawniczymi właściwymi ze względu na przedmiot analizy, co zwiększy możliwość bardziej kompleksowego i pełnego przedstawienia podjętego tematu. Zasadniczą metodą badawczą przyjętą w rozprawie jest metoda analizy dogmatycznej, w której uwzględniono logikę i argumentację, analizę i hermeneutykę3. Metodę tę uzupełniono podejściem historycznym w prawoznawstwie, gdyż prawo stanowi część kultury społecznej (prawo, jako zjawisko społeczne, jest tworem historii) i wielu instytucji nie da się wyjaśnić bez poznania ich historycznej genealogii4. Kluczowe znaczenie ma w pracy metoda prawnoporównawcza5. Jako zasadniczy przedmiot badań komparatystycznych wybrano prawo francuskie. Stanowi ono szczególnie podatny materiał badaw- czy z punktu widzenia celu niniejszej pracy, gdyż ubezpieczenia gru- powe we Francji mają najszerszą i najbardziej kompleksową regulację normatywną. Tym samym dorobek judykatury i nauki francuskiej powinien stanowić punkt wyjścia i podstawę rozważań o kształcie normatywnym umowy ubezpieczenia grupowego w rodzimym po- rządku prawnym. Opracowanie to ma charakter dokonywanego pod kątem uwag de lege ferenda przeglądu istniejących rozwiązań normatywnych w świetle dorobku judykatury oraz doktryny polskiej i zagranicznej. Systematyka pracy, ściśle podporządkowana jej celom, zmierzać bę- dzie do wyodrębnienia kwestii normatywnie relewantnych, tzn. takich, które znajdują, albo powinny znaleźć, odzwierciedlenie w ramach re- gulacji normatywnej. W tym aspekcie wykorzystano ekonomiczną metodę analizy prawa. Analiza ta wiąże się z zastosowaniem narzędzi mikroekonomii do opisu prawa, lecz przede wszystkim w celu po- stulowania właściwych rozwiązań prawnych. Z natury rzeczy, wobec W niniejszym opracowaniu pojęcie metody prawniczej zostało użyte w rozumieniu dogmatycznym i praktycznym. 3 Zob. J. Stelmach, B. Bożek, Metody…, s. 37. 4 Według J. Bardacha podejście historyczne w prawoznawstwie implikuje szerszy aspekt badawczy aniżeli metoda historyczna, gdyż zakłada widzenie całościowe, które może zostać osiągnięte przez zastosowanie różnych metod badawczych, a nie wyłącznie zabiegi, które mogą zostać podjęte za pomocą technik badawczych; zob. J. Bardach, Themis a Klio, czyli o potrzebie podejścia historycznego w prawoznawstwie (w:) J. Wrób- lewski (red.), Zagadnienia metodologiczne prawoznawstwa, Wrocław 1982, s. 24–26. 5 Zob. szerzej S. Rozmaryn, Z teorii badań i prac prawno-porównawczych, PiP 1966, z. 2, s. 398. 22 Wstęp skąpej regulacji ubezpieczeń grupowych w porządku krajowym, szczególny akcent zostanie położony na te zagadnienia, których ana- liza uzasadniać może zmianę lub uzupełnienie przepisów obecnie obowiązujących. Pragnę w tym miejscu serdecznie podziękować Panu prof. dr. hab. Wojciechowi Popiołkowi oraz Panu prof. dr. hab. Leszkowi Ogiegle za życzliwą opiekę, pomoc i cierpliwość. Słowa szczególnego podziękowania i wdzięczności kieruję do doktoranta Katedry Prawa Cywilnego i Prawa Prywatnego Między- narodowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego, Pana Krzysztofa Pacuły, za wszelką okazaną pomoc w trakcie pracy nad monografią. Dziękuję Pani prof. dr hab. Stanisławie Kalus za trud przygotowa- nia recenzji wydawniczej książki oraz cenne uwagi, które pozwoliły przygotować ją do druku. Rozdział 1 Zagadnienia wstępne 1. Geneza i rozwój umowy ubezpieczenia grupowego 1.1. Wprowadzenie Umowa ubezpieczenia grupowego w znanej obecnie formule wy- kształciła się na początku XX wieku w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej6. Powstanie i rozwój ubezpieczeń grupowych były odpowie- dzią na niekwestionowaną potrzebę zabezpieczenia interesów pracow- ników, której w dobie industrializacji w wystarczającym stopniu nie zaspokajały rozwiązania publicznoprawne7. W odróżnieniu od wzorców europejskich na obszarze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej nie istniał zorganizowany system zabezpieczenia socjalnego8, mimo że to w tym państwie dynamika rozwoju przemysłu była największa. Nie powinno dziwić, że to ubezpieczenia grupowe postrzegane były jako panaceum na zagrożenia związane z niestabilną sytuacją ekonomiczną, a przy tym jako instrument wolny od wszelkich wpływów politycznych9. Do popularyzacji ubezpieczeń grupowych w Stanach Zjednoczo- nych Ameryki Północnej w połowie XX wieku przyczyniły się ponad- to wprowadzone wówczas regulacje minimalnego i maksymalnego wynagrodzenia pracowników branży przemysłowej. Pracodawcy, 6 F. Herdter, Der Gruppenversicherungsvertrag: Grundlagen und ausgewählte Problemfelder, Karlsruhe 2010, s. 9. Insurance, Winsted 2012, s. 3. 7 K.L. Clark, The Group Insurance Marketplace (w:) W.F. Bluhm (red.), Group 8 W.F. Schickinger, Gruppenversicherung, insbesondere Gruppenlebensversiche- rung (w:) D. Farny, E. Helten, P. Koch, R. Schmidt (red.), Handwörterbuch der Versi- cherung, Karlsruhe 1988, s. 239–248. 9 J.M. Herrick, P.H. Stuart, Encyclopedia of Social Welfare History in North Ame- rica, Thousand Oaks 2005, s. 433. 25 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne którzy chcieli nawiązać współpracę z wykwalifikowanymi pracowni- kami zatrudnianymi przez konkurencję, nie mogli zaproponować im wynagrodzenia przekraczającego kwotę odpowiadającą pensji mak- symalnej. Poszukując innego bodźca, który mógł nakłonić cenione- go specjalistę do zmiany zakładu pracy, przemysłowcy zwrócili się ku ubezpieczycielom, dzięki którym mogli zapewnić pracownikom dodatkowe świadczenia na wypadek choroby lub inwalidztwa, bez konieczności podwyższania stawki wypłacanego wynagrodzenia10. W literaturze przedmiotu prezentowany jest także pogląd, że gru- powa formuła ubezpieczenia zapisała się haniebnie na kartach historii. Niektórzy autorzy wskazują, że genezy ubezpieczenia grupowego upa- trywać należy w umowach, które w początkach XIX wieku zawierali handlarze niewolników w celu zabezpieczenia swoich interesów na wypadek śmierci osób przewożonych na statkach z Afryki do Ameryki Północnej. W tych umowach to właściciele niewolników wskazywani byli jako osoby uprawnione do otrzymania świadczenia pieniężne- go11. Analogiczne umowy były zawierane jeszcze kilka dekad później w odniesieniu do pierwszych robotników skierowanych do pracy przy budowie Kanału Panamskiego12. Wydaje się jednak, że z dużą ostrożnością należy odnosić się do zapatrywania, jakoby ubezpieczenia grupowe zrodziły się w opisa- nych wyżej okolicznościach. Zdaniem niektórych autorów zbliżone formy zabezpieczenia interesów właścicieli niewolników znane były już w czasach starożytnych. Miały one przyjmować postać ubezpieczeń właścicieli od ucieczki niewolników13. Formuła ta była bliższa temu, co obecnie określa się mianem ubezpieczeń majątkowych. Niewolnicy traktowani byli jak utracony składnik majątku właściciela. Z równym powodzeniem teza ta może zostać jednak odniesiona do wspomnia- nych już ubezpieczeń handlarzy niewolników, które występowały 10 K.L. Clark, The Group Insurance…, s. 3. 11 R.H. Jerry, D.R. Richmond, Understanding Insurance Law, New Providence 2012, s. 916, przypis 1. 12 I.M. Field, Employee group property and liability insurance, Portland 1967, s. 12; R.H. Jerry, D.R. Richmond, Understanding…, s. 916. 13 W.K. Rajcher podaje za Arystotelesem przykład urzędnika babilońskiego, który za określoną kwotę gwarantował możnym schwytanie i zwrot zbiegłego niewolnika lub wypłatę jego równowartości, określonej uprzednio przez jego właściciela. Autor ten podaje jednak w wątpliwość wiarygodność relacji o istnieniu starożytnych ubez- pieczeń właścicieli od ucieczki niewolników. W.K. Rajcher, Społeczno-historyczne typy ubezpieczeń, Warszawa 1951, s. 123–125 i tam powołane piśmiennictwo. 26 1. Geneza i rozwój umowy ubezpieczenia grupowego w XIX wieku. Tu także sam niewolnik nie mógłby się ubiegać o udzie- lenie mu ochrony ubezpieczeniowej na podstawie umowy ubezpiecze- nia na życie zawartej indywidualnie z ubezpieczycielem. 1.2. Geneza umów ubezpieczenia grupowego we Francji Umowy ubezpieczenia posiadają we Francji długą tradycję, która sięga czasów wczesnego średniowiecza14. Konstrukcja umowy ubez- pieczenia grupowego wykształciła się jednak stosunkowo późno. Jej powstanie podyktowane było przede wszystkim zmianami struktury zatrudnienia w okresie rewolucji przemysłowej, która dokonała się we Francji w XIX wieku. Wzrost liczby osób świadczących pracę w fa- brykach nie przekładał się na poprawę warunków bezpieczeństwa, co skutkowało zwielokrotnieniem się liczby wypadków, które zazwyczaj prowadziły do trwałego kalectwa i utraty możliwości zarobkowania. Istniejące wówczas instytucje zabezpieczenia społecznego nie gwaran- towały świadczeń, które pozwalałyby na zaspokojenie w wystarczają- cym stopniu potrzeb życiowych robotników zmuszonych do trwałego zaprzestania aktywności zawodowej. Co więcej, w początkowym okre- sie funkcjonowania tego systemu jego beneficjentami byli wyłącznie nieliczni pracownicy, którzy nie przekraczali ustawowo określonego progu dochodu15. Niedostatki te próbowano kompensować przez nałożenie na przedsiębiorców odpowiedzialności za wypadki przy pracy. Ze wzglę- du na masowy charakter tych zdarzeń przemysłowcy poszukiwali z kolei rozwiązań, które pozwalały na ograniczenie ekonomicznego ciężaru związanego z koniecznością wypłaty świadczeń na rzecz po- szkodowanych16. Dopiero zniesienie monopolu państwowych insty- tucji zabezpieczenia społecznego pozwoliło jednak ubezpieczycielom na oferowanie usług, które kompensować miały braki publicznopraw- nego systemu zabezpieczenia społecznego17. W tym okresie prakty- 14 Szerzej rozwój ubezpieczeń we Francji omawiają M. Chagny, L. Perdrix, Droit des assurances, Paris 2012, s. 19 i n. 15 M. Fauque, Les assurances, Paris 1971, s. 13. 16 Ibidem, s. 11–12. 17 E. Routel, La prévoyance dans l’entreprise, Paris 2001, s. 11–12; N. Marques, Le monopole de la Sécurité sociale face à l’histoire des premières protections sociales, Journal des Economistes et des études humaine 2000, vol. X, no. 2, s. 7–8. 27 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne ka wykształciła pierwsze ubezpieczenia od wypadków przy pracy (l’assurance contre les accidents du travail)18, które stanowiły grupową formułę ubezpieczenia. Posługiwano się wówczas zamiennie pojęciami ubezpieczenia grupowego (assurance de groupe), ubezpieczenia zbioro- wego (assurance collective) czy ubezpieczenia emerytalno-rentowego (assurance de prévoyance et de retraite)19. Na tym etapie rozwoju prawa francuskiego umowa ubezpieczenia grupowego była traktowana jako odmiana ubezpieczenia na życie20, a szczątkowa regulacja odnosiła się wyłącznie do ubezpieczeń na wypa- dek śmierci21. Nie istniały jednak unormowania, które określałyby zasa- dy zawierania i wykonywania tych umów. Konstrukcji tej nie poświęcała uwagi także doktryna. Ubezpieczenia grupowe, które wykształciły się jako odpowiedź na istniejące zapotrzebowanie społeczno-gospodar- cze, spotykały się z większym zainteresowaniem kadr zarządzających i przedstawicieli nauk ekonomicznych aniżeli teoretyków prawa22. Dynamika rozwoju rynku usług ubezpieczeniowych przemawiała jednak za koniecznością dostosowania rozwiązań legislacyjnych do potrzeb obrotu gospodarczego. Ubezpieczenia grupowe, najbliższe modelowi funkcjonującemu obecnie na gruncie prawa francuskiego, zyskały regulację normatywną dopiero w latach 20. XX wieku23. W tym okresie powstały pierwsze akty prawne regulujące ubezpieczenia pra- cownicze, w których udzielana ochrona związana była z różnymi ro- dzajami ryzyka odnoszącymi się do chorób, inwalidztwa, zgonu czy też osiągnięciem określonego wieku24. Dopiero jednak w ustawie z dnia 13 lipca 1930 r. wprowadzono szczegółowe rozwiązania dotyczące tej formy ubezpieczenia25. Model ubezpieczeń grupowych, który przy- 18 Szerzej M. Bosredon, Histoire des assurances sur la vie, origines, développements en France, Bordeaux 1900, s. 104–106; V.P. Comiti, Histoire des assurances sur la vie à la fin du XIXe siècle et au début du XXe siècle, Histoire des sciences mèdicales 1985, t. 19, vol. 2, s. 124–125. 19 L. Mayaux (w:) J. Bigot (red.), Traité de Droit des assurances. Les assurances de 18 juillet 1930, s. 8003. 28 personnes, t. 4, Paris 2007, s. 653. Paris 1942, s. 15. 20 J. Voigt, L’assurance groupe, régime de prévoyance des cadres et techniciens, 21 F. Berdot, L’assurance de groupe, RGAT 1980, s. 11. 22 L. Mayaux (w:) J. Bigot (red.), Traité de Droit des assurances…, s. 620. 23 A. Goguel d’Allondans, Les fonds de pension en France. Vers un nouveau mode de régulation des retraites?, Paris 2000, s. 58–59. 24 Ibidem, s. 58–59. 25 Loi du 13 juillet 1930 dite Godart relative au contrat d’assurances, JORF du 1. Geneza i rozwój umowy ubezpieczenia grupowego jęty został przez prawodawcę francuskiego, nie został jednak oparty na doświadczeniach innych państw europejskich26, lecz na wzorcach czerpanych ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej27. Swego rodzaju ciekawostkę może stanowić fakt, że doktryna angloamery- kańska, która tak silnie inspirowała Francuzów, sama wskazuje na starorzymski rodowód ubezpieczeń grupowych w kształcie, w jakim funkcjonują one obecnie w państwach systemu common law28. O dynamice rozwoju rynku ubezpieczeń grupowych we Francji w pierwszej połowie XX wieku świadczą przedstawiane w literaturze dane statystyczne. Jeszcze w 1937 r. łączna wysokość świadczeń, które potencjalnie mogły zostać wypłacone tytułem spełnienia się różnych rodzajów ryzyka objętych umowami ubezpieczenia grupowego, opie- wała na kwotę 2 miliardów franków, podczas gdy już rok później kwota ta przekraczała 3 miliardy franków29. Niektórzy autorzy czynią tu jed- nak zastrzeżenie, wskazując, że upowszechnienie się grupowych form ubezpieczenia nie było związane z wprowadzeniem nowych rozwiązań ustawowych. Zwolennicy tego poglądu podkreślają, że rozwój rynku ubezpieczeń grupowych był możliwy dzięki zniesieniu zakazu pobie- rania niższych składek w przypadku ubezpieczeń zbiorowych, aniżeli odbywało się to przy ubezpieczeniach indywidualnych30. Dopiero bo- wiem w 1929 r. zrezygnowano z obowiązującego w prawie francuskim rozwiązania, które nakazywało stosowanie identycznych tabel taryfo- wych dla indywidualnych, jak i kolektywnych form ubezpieczenia31. Kolejny etap rozwoju ubezpieczeń grupowych we Francji przypada dopiero na drugą połowę XX wieku. Fragmentaryczna regulacja po- święcona tym umowom została zawarta w dekrecie z dnia 24 stycznia 26 W konsekwencji, już w pierwszych dekadach XX wieku francuska trady- cja ubezpieczeń grupowych rozwijała się niezależnie od doświadczeń niemieckich; zob. rozdział 1 pkt 1.3. Szerzej o genezie ubezpieczeń zbiorowych w poszczególnych państwach europejskich E. Roueil, Essai sur le contrat d’assurance collective, Orléan 1998, s. 25 i n. 27 J. Voigt, L’assurance groupe…, s. 10–17. 28 K.L. Clark, The Group Insurance…, s. 2. 29 E. Roueil, Essai…, s. 31. 30 M. Milcamps, Le décret du 24 Janvier 1956 et l’assurance de groupe, RGAT 1956, s. 28. 31 Zob. art. 2 dekretu z dnia 23 maja 1929 r. (Décret du 23 mai 1929, portant modification au décret de 20 janvier 1906, modifie par les décrets des 24 juin 1916 et 22 juin 1921 sur le tarif minimum des assurances-vie, J.O. du 29 mai 1929; Semaine juridique 1929, IV, s. 162.). 29 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1956 r. Były to jednak normy odnoszące się w przeważającej mierze do strony finansowej i technicznej działalności prowadzonej przez ubezpieczycieli32. Istotnym krokiem ku obecnie obowiązującym rozwiązaniom było wprowadzenie definicji umowy ubezpieczenia grupowego na podsta- wie dekretu z dnia 16 lipca 1976 r.33, co nastąpiło pomimo braku defi- nicji normatywnej umowy ubezpieczenia w prawie francuskim, którą zastępowały wypowiedzi doktryny34. W 1981 r., na mocy ustawy z dnia 7 stycznia 1981 r. o umowie ubezpieczenia i operacjach kapitalizacji35, definicja zamieszczona dotychczas w dekrecie z 1976 r. przeniesiona została do kodeksu ubezpieczeń36. Nie ulega wątpliwości, że to ta regu- lacja wyznaczyła kierunki rozwoju francuskiej myśli ubezpieczeniowej w kolejnych latach. 1.3. Geneza umów ubezpieczenia grupowego w Niemczech Na terytorium współczesnych Niemiec rozwiązania charakte- rystyczne dla ubezpieczenia grupowego są już dostrzegalne w okresie średniowiecza37. Występujące wówczas konstrukcje oparte były jed- nak na zasadzie wzajemności i tym samym bliższe usługom świadczo- nym w ramach działalności towarzystw ubezpieczeń wzajemnych38. Uwagę tę odnieść należy przede wszystkim do związków tworzonych dla obrony wspólnych interesów. Tego rodzaju organizacje pomocy wzajemnej były tworzone przede wszystkim przez rzemieślników i drobnych kupców39, chociaż podobne związki powstawały również 32 V. Nicolas, Essai d’une nouvelle analyse du contrat d’assurance, Paris 1996, s. 200. 33 Décret n° 76 667 du 16 juillet 1976, relatif à la codification des textes réglemen- taires concernant les Assurance, JORF du 21 juillet 1976, s. 4343. 34 Zob. J. Hémard, Théorie et pratique des assurances terrestres, t. 1, Paris 1924, s. 73; G. Cornu, Vocabulaire juridique, Paris 2001, s. 81. 35 Loi relative au contrat d’assurance et aux opérations de capitalisation, Loi n° 81-5 du 7 janvier 1981, JO du 8 janvier 1981. 36 Francuski kodeks ubezpieczeń (Code des assurances; JO 1978, p. 1088, modifié). 37 K. Łyskawa, Grupowe ubezpieczenia…, s. 153. 38 K.L. Clark, The Group Insurance…, s. 2. 39 H. Braun, Geschichte der Lebensversicherung und der Lebensversicherungstech- nik, Nürnberg 1925, s. 6. 30 1. Geneza i rozwój umowy ubezpieczenia grupowego w środowiskach chłopskich40. Wśród ludów germańskich struktury te wraz z upływem czasu przekształciły się w gildie, spośród których część nosiła cechy zrzeszeń ubezpieczeniowych. Były one tworzone w celu udzielania pomocy członkom zrzeszenia na wypadek zdarzeń losowych41. Ubezpieczenie grupowe, jako metoda organizowania ubezpiecze- nia w celu objęcia ochroną ubezpieczeniową pewnej zbiorowości na podstawie jednej umowy, wykrystalizowała się dopiero na przełomie XIX i XX wieku42. Pierwotnie konstrukcja ubezpieczenia grupowego była wykorzystywana do zapewnienia ochrony przed ryzykiem zwią- zanym ze śmiercią, by następnie objąć także ryzyka związane z nie- zdolnością do pracy, a w dalszej kolejności szerszą kategorię ryzyk związanych ze zdrowiem ubezpieczonego43. Już na mocy ustawy z dnia 10 kwietnia 1854 r. na określone kategorie pracodawców nałożono obowiązek ubezpieczenia pracowników. Ustawa z 1854 r. stworzyła zarazem ramy normatywne dla pierwszego ogólnokrajowego ubez- pieczenia pracowniczego44. Kilka dekad później Cesarz Wilhelm I, za radą Otto von Bismar- cka, inspirował prace nad pakietem ustaw, które miały stworzyć funda- ment dla nowoczesnego, publicznoprawnego systemu zabezpieczenia socjalnego. Cel ten został osiągnięty po uchwaleniu przez Reichstag trzech kolejnych ustaw, odpowiednio w dniu 29 maja 1883 r. usta- wy o ubezpieczeniu zdrowotnym45, w dniu 6 czerwca 1884 r. – ustawy o ubezpieczeniach od nieszczęśliwych wypadków46, i w dniu 22 czerw- ca 1889 r. – ustawy o ubezpieczeniach na wypadek inwalidztwa oraz po osiągnięciu określonego wieku47. Wprowadzone wówczas rozwiązania normatywne miały charak- ter powszechny. W tym wyrażała się postępowość systemu pruskiego. Ze względu na dążenie do objęcia nim stosunkowo szerokiej liczby osób system ten zapewniał jednak wyłącznie minimalny poziom 40 J. Łazowski, Wstęp do nauki o ubezpieczeniach, Sopot 1998, s. 29. 41 Ibidem, s. 28. Szerzej ten okres rozwoju kolektywnych struktur społecznych omawia W.K. Rajcher, Społeczno-historyczne…, s. 100 i n. 42 D.K. Chandler, The Group Life Insurance Handbook, Cincinnati 1997, s. 2–3. 43 G. Baars, N. Sennett, The Fundamentals of Group Insurance, Zurich 1993, s. 14. 44 Szerzej F. Herdter, Der Gruppenversicherungsvertrag…, s. 9. 45 RGBl 1883, s. 73 i n. została ogłoszona w dniu 15 czerwca 1883 r., weszła w życie 1 grudnia 1884 r. 46 RGBl 1884, s. 1884 i n. weszła w życie 1 października 1885 r. 47 RGBl 1889, s. 97 i n. weszła w życie 1 stycznia 1891 r. 31 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne ochrony jego uczestnikom48. Odpowiedzią na niedostatki mecha- nizmu państwowego były ubezpieczenia grupowe oferowane przez ubezpieczycieli. Wobec braku definicji ubezpieczenia grupowego i właściwej im regulacji kierunek rozwoju tych ubezpieczeń był wyznaczany w dro- dze interwencji następujących ze strony nadzoru ubezpieczeniowego. W początkowym okresie były to działania zmierzające do ograniczenia liczby tzw. umów uprzywilejowanych. Pojęcie to odnoszone jest do umów ubezpieczenia grupowego, w których pojedyncze osoby uzy- skiwały preferencyjne dla nich warunki ubezpieczenia49. Praktyka ta uznawana była za szkodliwą dla ogółu ubezpieczonych, ponieważ preferowanie określonych jednostek następowało niejako kosztem po- zostałych osób objętych ochroną ubezpieczeniową. Inną niepożądaną tendencją, która ujawniła się w obrocie gospodarczym, było zastrze- ganie prowizji dla ubezpieczającego za zawarcie umowy. Odnotować należy, że początkowo próby jej przeciwdziałania stanowiły przejaw samoregulacji branży ubezpieczeniowej50, co uprawnia do sformuło- wania wniosku, że już na przełomie XIX i XX wieku rynek ubezpie- czeń grupowych był na terytorium obecnych Niemiec stosunkowo zorganizowany. 1.4. Geneza umów ubezpieczenia grupowego w Polsce Podobnie jak w innych państwa europejskich, ubezpieczenia grupowe we współczesnej formie mają w Polsce stosunkowo krótką tradycję. Nie wydaje się jednak, że jedną z przyczyn tego stanu rze- czy był brak regulacji poświęconej indywidualnym „urządzeniom ubezpieczeniowym” w Polsce przedrozbiorowej51. Brak przestrzeni normatywnej, w której mogła rozwijać się kolektywna forma ubez- pieczenia, nie stanowił przecież przeszkody dla wykształcenia się umowy ubezpieczenia grupowego w innych państwach europejskich. Nie ma podstaw, by przypuszczać, że Polska miałaby być w tym za- kresie przypadkiem szczególnym. W piśmiennictwie trafnie zwraca 48 W.F. Schickinger, Gruppenversicherung…, s. 240. 49 Szerzej V. Kurzendörfer, Einführung in die Lebensversicherung, Karlsruhe 2000, 50 F. Herdter, Der Gruppenversicherungsvertrag…, s. 15. 51 J. Łazowski, Wstęp…, s. 51. s. 443. 32 1. Geneza i rozwój umowy ubezpieczenia grupowego się przy tym uwagę, że tradycja ubezpieczeniowa na ziemiach polskich sięga przełomu XV i XVI wieku52. Wydaje się zatem, że potrzeby, na które odpowiedzią mogły stać się ubezpieczenia grupowe, zaspokajały różne formy ubezpieczenia wzajemnego, których rozwój przypadał na XVIII i XIX wiek53. Teza ta jest zgodna z prezentowanym w doktrynie poglądem, że w tym okresie do kolektywnych form ubezpieczenia za- liczano ubezpieczenia publicznoprawne, które dziś bylibyśmy skłonni nazwać ubezpieczeniami społecznymi, oraz ubezpieczenia oparte na zasadzie wzajemności54. Niektórzy autorzy wskazują, że rozwój ubezpieczeń grupowych nastąpił już w XIX wieku55, niemniej jednak wydaje się, że o rozkwicie tej formuły ubezpieczenia można mówić dopiero w odniesieniu do ostatniego stulecia. Nie powinno to jednak dziwić, ponieważ inten- sywny rozwój ubezpieczeń indywidualnych jest charakterystyczny dla tych państw, w których przyjęto ustrój gospodarki rynkowej. System gospodarki scentralizowanej nie sprzyjał natomiast prywatnym ini- cjatywom gospodarczym, co przekładało się na mniejsze zaintereso- wanie ubezpieczeniami indywidualnymi. W krajach socjalistycznych zdecydowanie bardziej pożądane były rozwiązania ustandaryzowane i uproszczone, a – przynajmniej z perspektywy ubezpieczonych – do takich zaliczyć należy umowy ubezpieczenia grupowego. W odróżnie- niu od ubezpieczeń indywidualnych nie wymagały one dokonywania oceny ryzyka, w ramach której analizie podlega każdy ubezpieczony z osobna. Ubezpieczenia grupowe pozwalały na przejście do porządku dziennego nad różnicami pomiędzy poszczególnymi członkami grupy. Kolektywny charakter ubezpieczeń grupowych korespondował zatem z wiodącą wówczas myślą społeczną i polityczną. Dostrzegano jednak, że ubezpieczenia grupowe z powodzeniem rozwijają się także w krajach kapitalistycznych. Wydaje się, że z tego 52 Zob. E. Kowalewski, Dylematy prawa ubezpieczeń obowiązkowych a kodeks ubezpieczeń, Studia Iuridica Toruniensia 2010, nr 7, s. 13 i tam cytowane opracowania autora. 53 W doktrynie wskazuje się, że rozwój form ubezpieczenia wzajemnego przypa- dał na XVIII i XVI wiek. M. Kuchlewska, „Odwzajemnianie” towarzystw ubezpieczeń wzajemnych w Polsce, RU 2010, nr 9, s. 55. 54 Szerzej J. Łazowski, Wstęp…, s. 56–57. 55 D. Sługocka, M. Podstawka, Ubezpieczenia grupowe w systemie ubezpieczeń społecznych (na przykładzie Towarzystwa Ubezpieczeń SIGNAL IDUNA Życie Polska S.A.), Zeszyty Naukowe SGGW – Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnościowej 2006, nr 58, s. 55. 33 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne powodu podejmowano próby odróżnienia socjalistycznego ubezpie- czenia grupowego od jego odpowiednika znanego systemom kapita- listycznym. Zdaniem niektórych autorów, to pierwsze zawierane było w celu udzielania ochrony pracownikom i członkom ich rodzin, to drugie pełniło zaś rolę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej pra- codawcy za szkody wyrządzone pracownikom56. Znamienne, że w piś- miennictwie również podejmowano próby wyznaczenia wyraźnej linii demarkacyjnej pomiędzy umową ubezpieczenia w formule, w jakiej przyjęła się ona w państwach socjalistycznych, a tą, która występowała w państwach kapitalistycznych („ubezpieczenie burżuazyjne”). Wy- łącznie ta pierwsza wykazywać miała charakter kolektywny nie tylko w ujęciu organizacyjnym, ale także podmiotowym57. Powyższe uwagi pozwalają zrozumieć, z jakich powodów do 1989 r. ubezpieczenia indywidualne zawierane były sporadycznie i w porównaniu do ubezpieczeń grupowych stanowiły wyłącznie nieznaczny ułamek rynku ubezpieczeniowego58. W dawnej praktyce ubezpieczenia na życie i ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wy- padków występowały głównie pod postacią ubezpieczeń grupowych59. Związek sytuacji społeczno-gospodarczej i branży ubezpieczeniowej staje się tym bardziej wyraźny, gdy wziąć pod uwagę, że do ostatniej dekady XX wieku oferta ubezpieczycieli nie obejmowała grupowych ubezpieczeń kapitałowych, mimo że to kolektywna forma ubezpiecze- nia była rozwiązaniem najczęściej spotykanym w praktyce60. W tym okresie ubezpieczenia grupowe wykorzystywane były przede wszystkim w celu zapewnienia ochrony ubezpieczeniowej określonym kolektywom osobowym, w tym przede wszystkim pra- cownikom zakładów pracy. Podobnie jak w innych państwach europej- skich, w Polsce ubezpieczenia grupowe uzupełniały publicznoprawny system zabezpieczenia społecznego61. szawa 1961, s. 105. 56 L. Pokorzyński, W. Warkałło, Ubezpieczenia gospodarcze w kapitalizmie, War- 57 Zob. W.K. Rajcher, Społeczno-historyczne…, s. 327–328. 58 E. Stroiński, Rozwój ubezpieczeń na życie (w:) M. Szczęśniak (red.), U progu trzeciego stulecia ubezpieczeń, Warszawa 1993, s. 90 i n. 59 W. Warkałło, Prawo ubezpieczeniowe, Warszawa 1974, s. 152. 60 K. Łyskawa, Grupowe ubezpieczenia…, s. 169. 61 A. Daszewski, A. Dąbrowska, O potrzebie zmiany przepisów kodeksu cywil- nego o umowie ubezpieczenia w kontekście uregulowania ubezpieczeń grupowych (w:) M. Serwach (red.), Rynek ubezpieczeniowy – nadregulacja czy niedoregulowanie, Łódź 2014, s. 177. 34 1. Geneza i rozwój umowy ubezpieczenia grupowego Obok ubezpieczeń pracowniczych wykształciły się wówczas gru- powe ubezpieczenia rodzinne. Były one odpowiedzią na zapotrze- bowanie społeczne, które pierwotnie zaspokajane było przez kasy pośmiertne funkcjonujące w dużych zakładach przemysłowych. Działalność kas polegała na świadczeniu pomocy materialnej poprzez wypłacanie zasiłku pogrzebowego uprawnionym – pracownikom, ich współmałżonkom i innym osobom62. Świadczenia te finansowane były ze składek regulowanych przez członków kasy. Składki te nie były jednak określane proporcjonalnie do ryzyka, jakie przyjmowa- ła na siebie kasa. Nierynkowy system gromadzenia i wydatkowania kapitału paraliżował działalność kas i ostatecznie doprowadził do ich zaniku. W tych warunkach w 1954 r. ukazały się ogólne warunki pracow- niczego i rodzinnego grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci63. Niespełna dwa lata później ukazały się pierwsze ogólne warunki doży- wotniego grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci pracowników i ich rodzin64. Na przestrzeni dwóch kolejnych lat wprowadzono trzy warianty grupowego ubezpieczenia rodzinnego, czemu towarzyszyło opracowanie odrębnych warunków ubezpieczenia65. W 1978 r. warian- ty te uzupełnił czwarty typ grupowego ubezpieczenia rodzinnego66, na którego wybór decydowała się największa liczba osób ubiegających się o uzyskanie ochrony ubezpieczeniowej67. Ostatnim etapem rozwo- ju grupowych ubezpieczeń rodzinnych w formule oferowanej przez państwowy zakład ubezpieczeń było wydanie ogólnych warunków 62 L. Nawrocki, Grupowe ubezpieczenia rodzinne na życie w okresie trzydziesto- lecia swojego istnienia (część I), WU 1987, nr 5, s. 25. 63 Ogólne warunki pracowniczego i rodzinnego grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci, zatwierdzone przez Ministra Finansów postanowieniem nr RMU/B- 15/53/54 z dnia 30 lipca 1954 r. 64 Ogólne warunki dożywotniego grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci pracowników i ich rodzin, zatwierdzone przez Ministra Finansów postanowieniem nr RMU/B-02/56 z dnia 18 lipca 1956 r. 65 Ogólne warunki grupowego ubezpieczenia rodzinnego na wypadek śmierci – typ A, typ B, typ C, zatwierdzone przez Ministra Finansów postanowieniem nr RMU 25/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. Szerzej S. Dmochowski, Ubezpieczenia majątkowe i osobowe ludności, Warszawa 1975, s. 183. 66 Warunki specjalne dobrowolnego grupowego ubezpieczenia rodzinnego na życie – typ D/I, D/II, D/III i D/IV, zatwierdzone decyzją Ministra Finansów z dnia 26 czerwca 1978 r., nr GSU/4030-53/78. 67 W. Warkałło, W. Marek, W. Mogilski, Prawo ubezpieczeniowe, Warszawa 1983, s. 144. 35 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne ubezpieczenia z 1986 r.68 Dopiero w dalszej kolejności, obok ubezpie- czeń pracowniczych i rodzinnych, wykształciły się grupowe ubezpie- czenia rentowe69. Pomimo poczynionych wyżej obserwacji błędem byłoby przypusz- czać, że grupowa formuła ubezpieczenia utraciła rację bytu wraz z na- staniem gospodarki rynkowej. Przyznanie pierwszeństwa własności prywatnej i promowanie oddolnych inicjatyw gospodarczych sprzy- jały powstawaniu nowych kanałów zawierania umów ubezpieczenia grupowego. Krąg podmiotów zainteresowanych tą konstrukcją prawa ubezpieczeniowego poszerzył się m.in. o instytucje finansowe, sieci handlowe, operatorów telekomunikacyjnych, leasingodawców czy sa- morządy zawodowe70. Przemiany społeczne sprzyjały również rozwo- jowi grupowych ubezpieczeń realizujących funkcję oszczędnościową71. Obecnie nadal obserwuje się dynamiczny rozwój ubezpieczeń gru- powych. Dekadę temu blisko połowa zawieranych w Polsce ubezpie- czeń na życie oparta była na konstrukcji ubezpieczenia grupowego72. Obecnie udział tych ubezpieczeń wzrósł do dwóch trzecich rynku73. Symptomatyczne jest, że rozwój umów ubezpieczenia grupowego następował praktycznie mimo braku poświęconej im regulacji norma- tywnej. W. Mogilski trafnie stwierdza, że „dynamiczny rozwój ubez- pieczeń grupowych odbywa się przy braku regulacji prawnej w tym zakresie (a może dzięki temu?)”74. Kolejne akty prawne wprowadzone w drugiej połowie XX wieku milczały w sprawie ubezpieczeń grupo- wych. Poświęconej im regulacji nie zawierały: ustawa z dnia 28 marca 1952 r. o ubezpieczeniach państwowych75, ustawa z dnia 2 grudnia 68 Zob. § 4 załącznika do ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia rodzin- nego na życie, ogłoszonego obwieszczeniem Prezesa Państwowego Zakładu Ubezpie- czeń z dnia 22 listopada 1985 r. w sprawie ogłoszenia ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia rodzinnego na życie (M.P. Nr 44, poz. 288 z późn. zm.). 69 Z.K. Nowakowski, A. Wąsiewicz, Zarys prawa ubezpieczeń majątkowych i oso- bowych, Warszawa 1970, s. 236. 70 A. Dąbrowska, Ubezpieczenia grupowe – potrzebne regulacje, MU 2014, nr 56, 71 K. Łyskawa, Grupowe ubezpieczenia…, s. 169. 72 Dane zaczerpnięte z opracowania pt. Rynek ubezpieczeń komunikacyjnych i na życie, Miesięcznik Ubezpieczeniowy 2007, nr 5, s. 29. 73 A. Daszewski, A. Dąbrowska, O potrzebie…, s. 175. 74 W. Mogilski, Ubezpieczenia grupowe w kontekście regulacji prawnej (w:) E. Ko- walewski (red.), Ubezpieczenia grupowe na życie a prawo zamówień publicznych, Toruń 2010, s. 61. 75 Dz. U. z 1952 r. Nr 20, poz. 130 z późn. zm. s. 61. 36 2. Podstawy prawne umowy ubezpieczenia grupowego 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych76 ani ustawa o tym samym tytule z dnia 20 września 1984 r.77 Pomimo że ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. określono warunki wykonywania działalności ubezpie- czeniowej78, to w tym akcie normatywnym ponownie pominięto kwes- tię ubezpieczeń grupowych. W dniu 1 kwietnia 2004 r. w życie wszedł pakiet czterech ustaw ubezpieczeniowych z dnia 22 maja 2003 r.79, które miały na celu dostosowanie krajowych rozwiązań normatyw- nych do wyzwań, jakie niosła ze sobą akcesja do Unii Europejskiej80. Prawodawca nie wykorzystał jednak tej sposobności i nie poświęcił szczególnej uwagi grupowej formie ubezpieczenia. O umowie ubezpie- czenia grupowego wyłącznie wspomina się w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (art. 13 ust. 3b i ust. 3c). 2. Podstawy prawne umowy ubezpieczenia grupowego 2.1. Źródła prawa powszechnie obowiązującego regulujące umowę ubezpieczenia grupowego Całokształt norm regulujących stosunki związane z zawieraniem i wykonywaniem umów ubezpieczenia składa się na prawo ubezpie- czeń gospodarczych. Ze względu jednak na jedność przedmiotową jest ono powszechnie traktowane jako wyodrębniona dziedzina prawa81. Z dogmatycznego punktu widzenia jej stałym elementem są umowy 76 Dz. U. z 1958 r. Nr 72, poz. 357 z późn. zm. 77 Dz. U. z 1984 r. Nr 45, poz. 242 z późn. zm. 78 Tekst jedn.: Dz. U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 z późn. zm. 79 Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1450 z późn. zm., dalej u.p.u.), ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 290 z późn. zm.), ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1206 z późn. zm., dalej: u.d.u.) oraz ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 392 z późn. zm., dalej u.u.o.). 80 Szerzej M. Krajewski, Zmiany regulacji umowy ubezpieczenia w Kodeksie cywilnym, MP 2003, nr 23, s. 1067–1075. 81 E. Kowalewski, Prawo ubezpieczeń gospodarczych, Bydgoszcz–Toruń 2006, s. 84–85. 37 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne ubezpieczenia grupowego. Wyniki badań prawnoporównawczych pozwalają jednak na sformułowanie wniosku, że w istotnej liczbie porządków prawnych pojęcie ubezpieczenia grupowego w ogóle nie występuje w aktach normatywnych82. Nawet jednak tam, gdzie do- strzega się potrzebę regulowania w sposób szczególny umowy ubezpie- czenia grupowego, przeważa tendencja do szczątkowego normowania tej problematyki. Jednym z nielicznych wyjątków od tej reguły jest Francja, gdzie ubezpieczenia grupowe spotkały się ze szczególną uwagą prawodawcy. Na francuskie prawo ubezpieczeniowe składa się kilka aktów praw- nych83, w których wprowadzono wiele rozwiązań wyróżniających je na tle innych ustawodawstw europejskich. Cechą charakterystyczną dla ustawodawstwa francuskiego jest podział na ubezpieczenia osobowe i ubezpieczenia szkód, który znany jest nielicznym systemom praw- nym84. Osobliwością prawa francuskiego jest zarazem wyjątkowo duża liczba ubezpieczeń obowiązkowych85. Wśród rozwiązań właściwych niemalże wyłącznie prawu francuskiemu wymienia się także rozbu- dowaną regulację poświęconą umowom ubezpieczenia zbiorowego86. Komplikacje, które wiążą się ze stosowaniem tych przepisów, są przy- czynkiem do bogatej dyskusji doktrynalnej. Niekiedy prowadzą do zajęcia stanowiska przez francuski Sąd Kasacyjny, który jest jednak co do zasady niechętny formułowaniu zasad o uniwersalnym zasięgu w ramach prowadzonej działalności orzeczniczej. Cechy te sprawiają, że francuskie prawo ubezpieczeniowe stanowi interesujący przedmiot badań komparatystycznych. Współczesny katalog źródeł prawa ubezpieczeniowego stanowi niezwykle rozbudowany system powiązanych ze sobą aktów norma- tywnych. O istnieniu spójnych rozwiązań ustawowych można mówić wyłącznie w odniesieniu do jednego z rodzajów umowy ubezpieczenia zbiorowego, przyjmującego postać umów ubezpieczenia grupowego87. Pozostałe umowy ubezpieczenia zbiorowego nie tworzą natomiast 82 L.D. Loacker, Informed Insurance Choice?: The Insurers Pre-Contractual Infor- mation Duties in General Consumer Insurance, Cheltenham 2015, s. 226. 83 M. Bigot-Gonçalves, Les assurances de groupe, Aix-en-Provence 2009, s. 49. 84 Zob. rozdział 3 pkt 4.2. 85 M. Orlicki, Ubezpieczenia obowiązkowe, Warszawa 2011, s. 43. 86 M. Bigot-Gonçalves, Les assurances…, s. 22. 87 Szerzej o  różnicach terminologicznych pomiędzy tymi pojęciami zob. rozdział 3 pkt 3.2. 38 2. Podstawy prawne umowy ubezpieczenia grupowego kategorii jednorodnej i charakteryzuje je brak spójnych rozwiązań systemowych. Podstawowym aktem regulującym problematykę prawnoubez- pieczeniową jest kodeks ubezpieczeń. Jego zakres zastosowania ra- tione personae uniemożliwia sięgnięcie do rozwiązań kodeksowych w przypadku umów, w których podmiotem udzielającym ochrony ubezpieczeniowej jest podmiot inny niż spółka akcyjna prowadząca działalność ubezpieczeniową88. Przepisy kodeksu nie znajdują zastoso- wania do umów zawieranych przez towarzystwa ubezpieczeń wzajem- nych i instytucje zabezpieczenia społecznego. Kodeks ubezpieczeń nie reguluje stosunków prawnoubezpieczeniowych zawieranych z udzia- łem tych podmiotów89. Lukę tę uzupełniają natomiast pozostałe ko- deksy: kodeks ubezpieczeń wzajemnych (Code de la mutualité)90 oraz kodeks zabezpieczenia socjalnego (Code de la sécurité sociale)91. Obok kodeksu ubezpieczeń, fundament współczesnej regulacji umów ubezpieczenia zbiorowego, jako szerszej kategorii obejmującej także umowy ubezpieczenia grupowego, stanowią dwie ustawy z dnia 31 grudnia 1989 r., a mianowicie: ustawa nr 89-1009 wzmacniająca zabezpieczenia przysługujące osobom ubezpieczonym od niektórych rodzajów ryzyka92, określana jako loi Evin93, oraz ustawa nr 89-1014 do- stosowująca kodeks ubezpieczeń do otwarcia rynku europejskiego94, określana jako loi Bérégovoy. Loi Evin stworzyła ramy normatywne dla systemu zabezpieczenia emerytalno-rentowego. Jednym z jego elementów jest przewidziany w ustawie model zabezpieczenia pracowników przy wykorzystaniu pry- watnoprawnych umów ubezpieczenia. W przeciwieństwie do kodeksu 88 L. Mayaux (w:) J. Bigot (red.), Traité de Droit des assurances…, s. 640. 89 M. Bigot-Gonçalves, Les assurances…, s.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Umowa ubezpieczenia grupowego. Aspekty prawne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: