Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00603 007866 13444308 na godz. na dobę w sumie
Universitas Vilnensis 1793-1803 - ebook/pdf
Universitas Vilnensis 1793-1803 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-3289-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Rozprawa poświęcona dziejom Uniwersytetu Wileńskiego na przełomie XVIII i XIX wieku przygotowana na podstawie licznych starannie zebranych i przeanalizowanych źródeł. Autorka omawia organizację uczelni, jej profesorów, studentów i wychowanków. Praca zawiera również bardzo obszerną i szczegółową bibliografię źródeł i opracowań na temat tej uczelni.

Janina Kamińska jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie pedagogiki, adiunktem na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego w Zakładzie Historii Oświaty i Wychowania. Jej specjalnością jest historia oświaty i szkolnictwa, a w szczególności dzieje Uniwersytetu Wileńskiego w okresie Oświecenia. Temu zagadnieniu poświęciła artykuły i pracę Univesitas Vilnensis. Akademia Wileńska i Szkoła Główna Wielkiego Księstwa Litewskiego 1773-1792, którą opublikowała w 2004 roku. Należy do Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Warszawskiego oraz do Towarzystwa Historii Edukacji, w którym pełni funkcję sekretarza. Trzykrotnie otrzymała stypendium JM Rektora Uniwersytetu Warszawskiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

J A N I N A K A M I ¡ S K A Universitas Vilnensis 1793–1803 Ä OD SZKO¸Y G¸ÓWNEJ WIELKIEGO KSI¢STWA LITEWSKIEGO DO IMPERATORSKIEGO UNIWERSY TETU WILE¡SKIEGO Rozprawa poÊwi´cona dziejom Uniwersytetu Wileƒskiego na prze∏omie XVIII i XIX wieku przygotowana na podstawie licznych starannie zebranych i prze- analizowanych êróde∏. Autorka omawia organizacj´ uczelni, jej profesorów, studentów i wychowanków. Praca zawiera równie˝ bardzo obszernà i szcze- gó∏owà bibliografi´ êróde∏ i opracowaƒ na temat tej uczelni. J A N I N A K A M I ¡ S K A jest doktorem nauk humani- stycznych w zakresie pedagogiki, adiunktem na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego w Zak∏adzie Historii OÊwiaty i Wychowania. Jej specjalnoÊcià jest his- toria oÊwiaty i szkolnictwa, a w szczególnoÊci dzieje Uni- wersytetu Wileƒskiego w okresie OÊwiecenia. Temu zagad- nieniu poÊwi´ci∏a artyku∏y i prac´ Universitas Vilnensis. Akademia Wileƒska i Szko∏a G∏ówna Wielkiego Ksi´stwa Litewskiego 1773-1792, którà opublikowa∏a w 2004 roku. Nale˝y do Towarzystwa Przyjació∏ Uniwersytetu Warszawskiego oraz do Towarzystwa Historii Edu- kacji, w którym pe∏ni funkcj´ sekretarza. Trzykrotnie otrzyma∏a stypendium JM Rektora Uniwersytetu Warszawskiego. Autorka podj´∏a temat wa˝ny i ma∏o dotàd zbadany. Wielkà zaletà i osiàgni´- ciem rozprawy dr Janiny Kamiƒskiej jest wyjÊcie poza standardowy opis faktów i przemian historycznych. Autorka zaj´∏a si´ badaniem grupy studenckiej z tego okresu i jej dalszych losów; stworzy∏a portret zbiorowy tej grupy. Z recenzji prof. dr hab. Kaliny Bartnickiej Praca jest oparta na drobiazgowej kwerendzie archiwaliów w Polsce, w Wilnie i Petersburgu. Zebranie i analiza tych materia∏ów archiwalnych, w du˝ej cz´Êci nieznanych, stanowi o wielkiej wartoÊci pracy pani dr Janiny Kamiƒskiej. Z recenzji prof. dr. hab. Andrzeja Kajetana Wróblewskiego J A N I N A K A M I ¡ S K A U n i v e r s i t a s V i l n e n s i s 1 7 9 3 – 1 8 0 3 Cena 53 z∏ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== str-tyt 6/14/12 5:55 PM Page 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Pamie˛ci mojej Mamy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== str-tyt 6/14/12 5:55 PM Page 2 J A N I N A K A M I ¡ S K A Universitas Vilnensis 1793–1803 Ä OD SZKO¸Y G¸ÓWNEJ WIELKIEGO KSI¢STWA LITEWSKIEGO DO IMPERATORSKIEGO UNIWERSY TETU WILE¡SKIEGO ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Prof. dr hab. Kalina Bartnicka Prof. dr hab. Andrzej Kajetan Wro´blewski Redakcja Małgorzata Dehnel-Szyc Redakcja techniczna Zofia Kosin´ska Redaktor prowadza˛cy Małgorzata Yamazaki Projekt okładki Wojciech Markiewicz Okładka: Herb Imperatorskiego Uniwersytetu Wilen´skiego. Zgoda na publikacje˛: Dyrektor Biblioteki Uniwersytetu Wilen´skiego dr Marija Prokopcˇik Strona przedtytułowa: Piecze˛c´ Szkoły Gło´wnej Wilen´skiej. Zgoda na publikacje˛: Dyrektor Biblioteki Uniwersytetu Wilen´skiego dr Marija Prokopcˇik Elementy ozdobne zamieszczone w ksia˛z˙ce pochodza˛ ze zbioro´w starych druko´w Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umieje˛tnos´ci i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Zgoda na publikacje˛: Dyrektor Biblioteki PAU i PAN w Krakowie dr Karolina Grodziska Skład i łamanie Logoscript Praca naukowa finansowana ze s´rodko´w budz˙etowych na nauke˛ w latach 2010-2012 jako projekt badawczy Nr N N106 129739. # Copyright by Janina Kamin´ska 2012 # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012 ISBN 978-83-235-0893-9 (Druk) ISBN 978-83-235-3289-7 (Pdf) ISBN 978-83-235-3305-4 (Mobi) ISBN 978-83-235-3297-2 (Epub) Wydanie I Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Wste˛p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 ROZDZIAŁ I Szkoła Gło´wna w latach 1793–1803 . . . . . . . . . . . . . . 1. Szkoła Gło´wna Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego a Sejm Grodzien´ski . . . . 2. Szkoła Gło´wna Wilen´ska pod nadzorem Komisji Edukacyjnej Litewskiej. . 3. Ostatni rektorzy Szkoły Gło´wnej Wilen´skiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Powstanie Imperatorskiego Uniwersytetu Wilen´skiego. . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ II Profesorowie i programy kształcenia . . . . . . . . . . . . . 1. Kolegium Moralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Kolegium Fizyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Kolegium Lekarskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Pozostali profesorowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ III Studenci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Zapisy do Szkoły Gło´wnej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Liczebnos´c´ studento´w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Przedmioty studio´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Wiek studento´w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Pochodzenie terytorialne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Przygotowanie do studio´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Pochodzenie społeczne i sytuacja materialna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Warunki zamieszkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Studencka codziennos´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Dyplomy i stopnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ IV Absolwenci i ich losy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Profesorowie, adiunkci i członkowie honorowi Uniwersytetu Wilen´skiego 2. Nauczyciele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Lekarze i absolwenci medycyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Przyrodnicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Artys´ci malarze i muzycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Literaci i pisarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 31 49 76 100 118 126 149 178 211 214 217 221 223 234 237 242 244 249 252 256 259 260 279 291 299 302 304 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis tres´ci 7. Prawnicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Aktywnos´c´ absolwento´w Szkoły Gło´wnej w towarzystwach naukowych i społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Udział w ruchach niepodległos´ciowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakon´czenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Streszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Santrauka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz skro´to´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Ustawy czyli ogo´lne postanowienia Imperatorskiego Wilen´skiego Uniwer- sytetu i Szko´ł jego Wydziału, 18 maja 1803 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Rota przysie˛gi dla stano´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Lista absolwento´w Szkoły Gło´wnej, kto´rych losy udało sie˛ przes´ledzic´ . . . 310 311 321 325 330 330 334 338 362 363 363 395 404 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406 Wkładka Rektorzy Universitas Vilnensis Urze˛dnicy rosyjscy na Litwie Kurator Wilen´skiego Okre˛gu Szkolnego Profesorowie Universitas Vilnensis Wychowankowie Szkoły Gło´wnej Wilen´skiej Uniwersytet Wilen´ski Wklejka Plan Wilna z zaznaczonymi ulicami, przy kto´rych mieszkali studenci ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p Lata 1793–1803 były okresem szczego´lnym w historii Universitas Vilnensis, gdyz˙ jego działalnos´c´ wia˛zała sie˛ s´cis´le z sytuacja˛ polityczna˛ całej Rzeczypospolitej – schyłkiem jej istnienia, upadkiem, a naste˛pnie wła˛czeniem obszaro´w Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego do Imperium Rosyjskiego. W tym czasie zmieniła sie˛ sytuacja os´wiatowa, a dawni działacze edukacyjni podejmowali starania o zachowanie dorobku nauki i szkolnictwa polskiego czaso´w Komisji Edukacji Narodowej. Pocza˛tkowe lata tego okresu zaznaczyły sie˛ obradami Sejmu Grodzien´- skiego i podpisaniem traktatu rozbiorowego, a takz˙e walka˛ o przetrwanie Komisji Edukacji Narodowej. O jej zachowanie zabiegały oba istnieja˛ce wo´wczas uniwersytety, czyli Szkoły Gło´wne – Koronna w Krakowie i włas´nie Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego w Wilnie. Nie było to zadanie łatwe, gdyz˙ wszelkie decyzje zalez˙ały juz˙ od władz rosyjskich. Nawet kro´l Stanisław August Poniatowski (1732–1798) – wielki protektor rozwoju nauk, a Szkoły Gło´wnej Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego w szczego´lnos´ci, nie mo´gł przebic´ sie˛ ze swoimi argumentami. W rzeczywistos´ci władze˛ nad obszarami litewskimi przeje˛ła caryca Katarzyna II (1729–1796) i wyznaczeni przez nia˛ pełnomocnicy: generał i poseł nadzwyczajny Jakub Sievers (1731–1808), a naste˛pnie generał-gubernator Litwy ksia˛z˙e˛ Nikołaj Wasilijewicz Repnin (1734–1801)1. Po s´mierci Katarzyny rza˛dy na Litwie przejmowali kolejni gubernatorzy, wyznaczani przez kolejnych caro´w: Pawła I (1754–1801) i Aleksandra I (1777–1825). 1 Nominacje˛ na stanowisko generał-gubernatora Nikołaj Wasiljewicz Repnin otrzymał 30 paz´dziernika 1794 roku. Wczes´niej uczestniczył w z˙yciu politycznym Rosji gło´wnie jako dyplomata. W latach 1764–1768 pełnił bowiem funkcje˛ ambasadora rosyjskiego w Rzecz- pospolitej. Miał wtedy okazje˛ poznac´ specyfike˛ polskich warunko´w politycznych. Z polecenia Katarzyny II przyczynił sie˛ do wyboru Stanisława Augusta na kro´la. W 1768 r. caryca powierzyła mu funkcje˛ ambasadora rosyjskiego w Stambule. Zob. L. Z˙ ytkowicz, Rza˛dy Repnina na Litwie w latach 1794–7, Wilno 1938, s. 1, 5, 11. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Wste˛p W 1797 roku generał-gubernator Litwy ksia˛z˙e˛ Repnin powołał dla guberni litewskiej Komisje˛ Edukacyjna˛ Litewska˛, kto´ra sprawowała nadzo´r nad Szkoła˛ Gło´wna˛ w Wilnie. Wraz z jej powstaniem skon´czył sie˛ tez˙ czas swobo´d autonomicznych, a rozpocze˛ła sie˛ rozbudowa administracji i biurokracji uczelni. Opisanie dziejo´w Uniwersytetu Wilen´skiego w latach 1793–1803 skłania do spojrzenia na droge˛, jaka˛przeszła uczelnia w XVIII wieku i usytuowania jej przemian na tle ogo´lnej sytuacji uniwersyteckiej w Europie. Nalez˙y zauwaz˙yc´, iz˙ przekształcanie uniwersyteto´w europejskich rozpocze˛ło sie˛ juz˙ pod koniec XVII wieku2. Potrzeba zmian była wynikiem nie tylko kryzysu finansowego, ale takz˙e ustrojowego i naukowego istnieja˛cych uniwersyteto´w. Dostrzegano bowiem nieprzystawalnos´c´ struktury i programo´w nauczania do potrzeb zmieniaja˛cego sie˛ s´wiata, a przede wszystkim do potrzeb z˙ycia. Programy nauczania nie uwzgle˛dniały nowych nauk – matematyczno-przyrodniczych, medycyny, ekonomii, architektury – kto´re rozwine˛ły sie˛ dzie˛ki badaniom naukowym i filozofii XVII wieku oraz mys´li os´wieceniowej. Kryzys dotkna˛ł przede wszystkim uniwersytety o s´redniowiecznym rodowodzie, w kto´rych panowało skostnienie, rutyna, a ich organizacja miała charakter korporacyjny. Nowoz˙ytne uniwersytety takz˙e nie unikne˛ły kryzysu. Im jednak łatwiej było przeprowadzic´ zmiany. Potrzeba reform przybrała na sile po likwidacji zakonu jezuito´w, najpierw na mocy decyzji rza˛do´w Portugalii (1759), Francji (1764) i Hiszpanii (1767), a naste˛pnie po ogłoszeniu breve papieskiego o całkowitej kasacie zakonu w 1773 roku3. Jezuicki uniwersytet w Coimbrze, w Portugalii, zreformował polityk Sebastia˜o Jose´ de Carvalho e Melo, znany jako markiz de Pombal (1699–1782). Do programu studio´w wprowadził nauki matematyczno-przyrodnicze. Moder- nizacje˛ studio´w przeprowadził takz˙e kro´l Hiszpanii Karol III (1716–1788), zwany „restauratorem studio´w”. Nowe programy przyje˛ły uczelnie w Sewilli, 2 W. Smolen´ski, Towarzystwa naukowe i literackie w Polsce wieku XVIII, Warszawa 1887; H. Barycz, Zagadnienie uniwersyteckie w epoce Os´wiecenia, w: Pamie˛tnik VII Zjazdu Historyko´w we Wrocławiu, t. 2, z. 1, Wrocław 1948, s. 83; B. Les´nodorski, Uniwersytety w epoce Os´wiecenia, „Kwartalnik Historyczny” 1964, z. 4, s. 893–909; R. Porter, The scientific revolution and universities, w: A history of the university in Europe, general editor W. Ru¨egg, vol. II: Universities in early modern Europe (1500–1800), Cambridge 1996; L.W. Brockliss, Aristotle, Descartes and the New Science: Natural Philosophy at the University of Paris 1600–1740, „Annals of Science” 1981, 38, s. 33–69; idem, The moment of no return: The University of Paris and the death of Aristotelianism, „Science Education” 2006; [A.J. Andrijejev], „B|s} qtrrkim po etvt i fcqopfjwfm po obqahocani_”. Tnicfqrisfs Qorrijrkoj impfqii c obqahocasfl}nom pqorsqanrscf Wfnsqal}noj i Corsoxnoj Fcqop| XVIII–naxala XX c., rors. A._. Aneqffc, Morkca 2009 – w tym tomie przede wszystkim: [L.J. Posokhova] L._. Porovoca, Sqanruoqmawi‘ obqahocasfl}noj sqaeiwii c Corsoxnoj Fcqopf XVII–XVIII cc. 3 E. Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1984, s. 710–715; J. Maciszewski, Historia powszechna. Wiek Os´wiecenia, Warszawa 1997, s. 165, 168; B.M. Roehener, Jesuits and the State: A Comparative Study of their Expulsions (1590–1990), „Religion” 1997, No 27, s. 167. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 9 Salamance, Santiago i Grenadzie4. Maria Teresa (1717–1780), cesarzowa Monarchii Habsburgo´w, odebrała Uniwersytet Wieden´ski jezuitom i powie- rzyła jego reforme˛ wyznaczonym przez siebie ludziom nauki. Wo´wczas rozkwitły na tej uczelni nauki medyczne, biologia, chemia, fizyka, prawo natury i zmodyfikowane zostały wykłady z dyscyplin teologicznych5. W krajach niemieckich zacze˛ły pojawiac´ sie˛ nowe uczelnie, w tym np.: w Halle (1693 rok), Getyndze (1737 rok) i Erlangen (1743 rok)6 – przy pełnym poparciu władco´w i opiece pan´stwa. Ich struktura organizacyjna stała sie˛ wzorem dla innych powstaja˛cych uniwersyteto´w oraz tych, kto´re sie˛ moder- nizowały. Szczego´lne uznanie zdobył Uniwersytet w Getyndze, kto´ry za cel sta- wiał kształcenie dla dobra pan´stwa. Jego władze uzyskały swobode˛ w doborze kadry profesorskiej i w prowadzeniu badan´ naukowych. Uniwersytet wyro´z˙niał sie˛ dobrze wyposaz˙onymi pracowniami i laboratoriami badawczymi7. Stare uniwersytety w Niemczech likwidowano albo dostosowywano do nowych wymogo´w. W 1794 roku upadł uniwersytet w Stuttgarcie, w 1798 – w Kolonii, Trewirze, Moguncji i Bonn, w 1803 – w Dyllingen, Bambergu i Fuldzie, a w 1804 w Erfurcie8. Zmieniały sie˛ takz˙e uniwersytety francuskie, kto´re w drugiej połowie XVIII wieku zostały poddane ostrej krytyce i uznane, mie˛dzy innymi przez two´rco´w francuskiej Encyklopedii albo Słownika rozumowanego nauk sztuk i rzemiosł, za instytucje przestarzałe, z´le kształca˛ce i nie rozwijaja˛ce nauki9. Propozycje ich unowoczes´nienia pozostały jednak w sferze projekto´w. Barthole´my-Gabriel Rolland d’Erceville (1734–1794), prezydent parlamentu paryskiego, postrzegał uniwersytet we Francji jako element hierarchicznego systemu szkolnego. Uniwersytety prowincjonalne, jego zdaniem, miały kie- rowac´ i nadzorowac´ szkoły na swoim obszarze i podlegac´ paryskiej Sorbonie. Ponadto miały kształcic´ fachowco´w, w tym nauczycieli, a program nauczania powinien miec´ charakter utylitarny10. 4 E. Rostworowski, op. cit., s. 716, 720; J. Kamin´ska, Kierunki rozwoju uniwersyteto´w europejskich w XVIII wieku, w: Historia, społeczen´stwo, wychowanie. Ksie˛ga pamia˛tkowa dedykowana Profesorowi Jo´zefowi Mia˛so, Pułtusk–Warszawa 2004, s. 105–106. 5 B. Les´nodorski, op. cit., s. 898–899, E. Rostworowski, op. cit., s. 621. 6 H. Barycz, op. cit., s. 899; K. Bartnicka, Reformy uniwersyteckie w okresie Os´wiecenia w Niemczech, w: Religie, edukacja, kultura. Ksie˛ga pamia˛tkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Litakowi, red. M. Surdacki, Lublin 2002, s. 379–381. 7 K. Bartnicka, op. cit., s. 381. 8 Ibidem, s. 379. 9 B. Les´nodorski, op. cit., s. 893; K. Bartnicka, Upadek uniwersyteto´w we Francji w XVIII w., w: Historia, społeczen´stwo, wychowanie. Ksie˛ga pamia˛tkowa dedykowana Profesorowi Jo´zefowi Mia˛so, Pułtusk–Warszawa 2004, s. 40–41. 10 K. Mrozowska, Rola uniwersyteto´w w hierarchicznych ustrojach szkolnych doby Os´wiecenia, w: W kre˛gu wielkiej reformy. Sesja naukowa w Uniwersytecie Jagiellon´skim w dwusetna˛ rocznice˛ powstania Komisji Edukacji Narodowej 24–26 paz´dziernika 1973, pod red. K. Mrozowskiej i R. Dutkowej, Warszawa–Krako´w 1977, s. 106; K. Mrozowska, Koncepcje pedagogiczne Os´wiecenia. Rolland ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wste˛p Naste˛pne projekty zrodziły sie˛ we Francji podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Pojawiły sie˛ wtedy dwa projekty, kto´rych autorzy w ogo´le nie istnienia uniwersyteto´w. Charles de Talleyrand-Perigord przewidywali (1754–1838), polityk i minister spraw zagranicznych, opowiedział sie˛ za prze- kazaniem Instytutowi Narodowemu w Paryz˙u nadzoru nad szkołami, kształcenia kadr oraz działalnos´ci naukowo-badawczej. W koncepcji Jeana Antoine’a Condorceta (1743–1794), prawnika i polityka, funkcje kształca˛ce miały przeja˛c´ licea, a badania naukowe i nadzo´r nad szkołami – Towarzystwo Narodowe Nauki i Sztuki. Nalez˙y jednak zauwaz˙yc´, iz˙ licea projektował jako szkoły wyz˙sze, w kto´rych szeroka wiedza byłaby przekazywana przez najlepiej przygotowanych naukowco´w11. Rozwia˛zania zastosowane w krajach europejskich miały tez˙ wpływ na reforme˛ uniwersyteto´w w Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze. Istotnym przesłaniem dla reformy było oddanie uczelni pod opieke˛ pan´stwa, modernizacja programo´w nauczania oraz umiejscowienie ich w całej strukturze szkolnej. Istnieja˛ce w Polsce dwa uniwersytety – Akademia Krakowska i Akademia Wilen´ska – zostały przekształcone w szkoły gło´wne: Szkoła Gło´wna Koronna w Krakowie i Szkoła Gło´wna Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego w Wilnie. Podlegały one władzy Komisji Edukacji Narodowej i miały do spełnienia trzy podstawowe zadania: kształcenie, w tym kształ- cenie nauczycieli, opieke˛ nad szkołami niz˙szymi i badania naukowe. Akade- mia Krakowska została zreformowana przez Hugona Kołła˛taja (1750–1812), kto´ry juz˙ w 1780 roku ogłosił pierwsze zmiany. Reforma pojezuickiej Akademii Wilen´skiej zacze˛ła sie˛ rok po´z´niej. Jej reformator i rektor Marcin Poczobut-Odlanicki (1728–1810) organizował katedry i s´cia˛gał profesoro´w zaro´wno z kraju, jak i z zagranicy. W latach 1783–1792 powstało zaplecze dla rozwoju badan´ dzie˛ki rozbudowie istnieja˛cych od czaso´w jezuickich: obserwatorium astronomicznego, gabinetu fizycznego i biblioteki, a takz˙e organizacji nowych pracowni i gabineto´w: chemicznego, historii naturalnej, ogrodu botanicznego i teatru anatomicznego12. Po rozbiorach Szkoła Gło´wna Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego, zwana od 1797 roku Szkoła˛ Gło´wna˛ Wilen´ska˛, stała sie˛ jedna˛ z uczelni Rosji. Zainte- resowanie władz carskich sprawa˛ uniwersyteto´w było niewielkie, a cze˛ste zmiany na tronie nie sprzyjały wypracowaniu stabilnej wizji tego typu szko´ł. Utworzony przez caryce˛ Elz˙biete˛ Piotrowna˛ (1709–1762) w 1755 roku uniwersytet w Moskwie sytuował Rosje˛ ws´ro´d krajo´w o niewielkich dos´wiad- d’Erceville – Denis Diderot – Komisja Edukacji Narodowej. Studium poro´wnawcze, „Rozprawy z Dziejo´w Os´wiaty”, t. XIX, Wrocław–Warszawa–Krako´w–Gdan´sk 1976, s. 4 i nast.; K. Bartnicka, Upadek uniwersyteto´w we Francji..., op. cit., s. 45 i nast. 11 Ibidem, s. 50–52. 12 J. Kamin´ska, Universitas Vilnensis. Akademia Wilen´ska i Szkoła Gło´wna Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego 1773–1792, Pułtusk–Warszawa 2004, s. 189–190. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 11 czeniach i tradycjach w rozwijaniu szkolnictwa wyz˙szego13. W latach siedemdziesia˛tych XVIII wieku Uniwersytet Moskiewski przez˙ywał kryzys, objawiaja˛cy sie˛ znacznym spadkiem liczby studento´w i profesoro´w14. Panuja˛ca wo´wczas Katarzyna II, z mys´la˛ o modernizacji tej uczelni, zamo´wiła u Denisa Diderota (1713–1784) plan jej urza˛dzenia15. Uwagi Diderota dotyczyły jednak gło´wnie kierunku, jaki powinna obrac´ Rosja w organizacji uniwersytetu pod wzgle˛dem struktury i koncepcji kształcenia. Podobnie jak Rolland, Diderot wskazywał, iz˙ uniwersytet powinien sie˛ znalez´c´ w strukturze systemu os´wiaty pan´stwowej. Opowiedział sie˛ za modelem czterowydziało- teologia˛, kto´ra be˛dzie wej uczelni z filozofia˛, prawem, medycyna˛ i przekazywac´ wiedze˛ utylitarna˛16. Katarzyna II nie przeprowadziła jednak z˙adnych zmian uniwersytetu, a propozycja Diderota pozostała na papierze. Dopiero pod rza˛dami Aleksandra I, kto´ry dostrzegał potrzebe˛ kształcenia fachowco´w w zakresie nauk s´cisłych, w latach 1802–1803 została przeprowadzona reforma uniwersyteto´w. Powstało wo´wczas Ministerstwo Os´wiecenia Publicznego, kto´remu podlegało całe szkolnictwo w Imperium. Powołany przez cara zespo´ł opracował koncepcje˛ zmian w szkołach wyz˙szych, a wzorem była organizacja uniwersytetu w Getyndze. Dla reformatoro´w waz˙ne były przede wszystkim i niezalez˙nos´ci uzyskanie zapewnienia cara o wolnos´ci akademickiej uniwersytetu od wpływo´w rza˛du i cerkwi oraz moz˙liwos´c´ wszechstronnego 13 Poza Uniwersytetem Moskiewskim istniał w Rosji, przy Petersburskiej Akademii Nauk, Uniwersytet Akademicki, utworzony w 1724 r. przez cara Piotra I. Na mocy ukazu Piotra I o powołaniu tej instytucji, jej zadaniem było kształcenie zgodnie z aktualnym stanem wiedzy, natomiast Akademia Nauk miała skupiac´ zespo´ł uczonych, kto´rzy be˛da˛ wzbogacac´ i udosko- nalac´ nauke˛, czyli be˛dzie instytucja˛ badawcza˛. Joanna Schiller zwro´ciła uwage˛, z˙e w gronie historyko´w rosyjskich toczy sie˛ dyskusja o pierwszen´stwo w rodowodzie uniwersyteto´w w Rosji. Istnieje bowiem grupa uczonych, skupiona woko´ł Jurija D. Margolisa i Grigorija A. Tyszkina, kto´ra uwaz˙a, iz˙ pierwszym uniwersytetem w Rosji był włas´nie Petersburski Uniwersytet Akademicki, utworzony przez Piotra I Wielkiego. Inni historycy uwaz˙aja˛, iz˙ nie był on pełnym czterowydziałowym uniwersytetem i dlatego nie powinien byc´ zaliczony do uniwersyteto´w. Zob. J. Schiller, Pocza˛tki kształcenia uniwersyteckiego w Rosji – Petersburski Uniwersytet Akademicki, „Rozprawy z Dziejo´w Os´wiaty” 2009, t. XLVI, Warszawa 2009, s. 147 i nast. Zob. tez˙ [M.I. Suchomłynov], M.I. Rtvoml|noc, Irsoqi‘ Qorrkirkoj akaefmii, Ranks-Pfsfqbtqd 1884; [S. Sˇevyriev], C. Yfc|qifc, Irsoqi‘ Impfqasoqrkodo Morkocrkodo tnicfqrisfsa napiranna‘ c rsolfsnifmt fdo _bilfj_, Morkca 1855, s. 6. 14 [A.J. Andrijejev], A._. Aneqffc, Morkocrkij tnicfqrisfs c obzfrscfnnoj i ktl}stqnoj gihni Qorrii c naxalf XIX cfka, Morkca 2000, s. 35. 15 W 1774 r. Denis Diderot opracował Plan uniwersytetu dla rza˛du rosyjskiego albo publicznej edukacji wszystkich nauk. Uznał wo´wczas, iz˙ nowoczesny uniwersytet powinien składac´ sie˛ z czterech wydziało´w: filozofii, prawa, teologii i medycyny. Był tez˙ zdania, z˙e w Rosji powinny powstac´ wyz˙sze szkoły rolnicze i techniczne. K. Mrozowska, Koncepcje pedagogiczne Os´wiecenia..., op. cit., s. 9–10; W.A. Serczyk, Katarzyna II, Wrocław–Warszawa–Krako´w 2004, s. 218. 16 K. Mrozowska, Koncepcje pedagogiczne Os´wiecenia..., op. cit., s. 13–14, 28; K. Bartnicka, Upadek uniwersyteto´w we Francji..., op. cit., s. 46–47. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wste˛p kształcenia studento´w. Skorzystano takz˙e z dos´wiadczen´ polskich, wedle kto´rych uniwersytet stał na czele szkolnictwa w swoim rejonie. Powstała wo´wczas siec´ uniwersyteto´w, usytuowanych w centralnym miejscu okre˛go´w szkolnych, powołanych 8 wrzes´nia 1802 roku17. W wyniku reformy, przeprowadzonej pod rza˛dami Aleksandra I, Szkoła Gło´wna Wilen´ska stała sie˛ jednym z uniwersyteto´w Imperium Rosyjskiego. Na potrzebe˛ spisania dziejo´w Uniwersytetu Wilen´skiego wskazał juz˙ w 1807 roku Jan S´niadecki (1756–1830), gdy został wybrany jego rektorem. Uwaz˙ał bowiem, z˙e „historia towarzystw uczonych, zarza˛dzaja˛cych edukacja˛ publiczna˛kraju, jest waz˙na˛cze˛s´cia˛historii narodowej, wskazuja˛ca˛wzrost lub upadek os´wiecenia i wpływ jego na poste˛py cywilizacji, tudziez˙ administracji wewne˛trznej kraju”18. Nie od razu spełniło sie˛ marzenie S´niadeckiego i przez wiele lat nie zostało opracowane pełne wydanie dziejo´w Wszechnicy. Pierwsze jej monografie powstawały od drugiej połowy XIX wieku. „Pro´be˛ jej historii” dał w 1862 roku Michał Balin´ski (1794–1864), absolwent Uniwersytetu Wilen´skiego i publicysta19. Przedstawił zarys dziejo´w uczelni od chwili jej powołania do pocza˛tko´w XIX wieku. Zaznaczył, z˙e dzieje okresu jezuickiego sa˛ „zamglone”, bo ska˛pe z´ro´dła uniemoz˙liwiaja˛ ich pełny opis. Wymagało to wie˛c, zdaniem Balin´skiego, dalszych poszukiwan´20. Omawiaja˛c zas´ czasy XVIII i pocza˛tko´w XIX wieku skoncentrował sie˛ gło´wnie na postaci astronoma Marcina Poczobuta- Odlanickiego, rektora uniwersytetu w latach 1781–1799. W tej cze˛s´ci nie odnajdujemy jednak tres´ci zasadniczych: struktury, organizacji katedr i pro- gramo´w nauczania, a informacje o profesorach sa˛ ska˛pe. Jej autorem był W latach 1899–1900 ukazała sie˛ monumentalna trzytomowa praca lekarz, o uniwersytecie. absolwent Uniwersytetu Wilen´skiego, kto´ry przedstawił niekto´re wa˛tki pracy uniwersytetu od czasu powołania w XVI wieku do 1831 roku, czyli do wybuchu powstania listopadowego. Ta cenna monografia zawiera materiał z´ro´dłowy, przytaczany in extenso (wyja˛tki z protokoło´w posiedzen´ Rady Jo´zef Bielin´ski (1848–1926), 17 S. Truchim, Wspo´łpraca polsko-rosyjska nad organizacja˛ szkolnictwa rosyjskiego w pocza˛tkach XIX wieku, Ło´dz´ 1960, s. 48, 100 i nast.; K. Bartnicka, Jedna z koncepcji organizacji szkolnictwa wieku Os´wiecenia w Europie Wschodniej. Okre˛gi szkolne uniwersyteckie w Polsce i w Rosji: 1781–1803– –1835, „Kwartalnik Pedagogiczny” 1982, nr 3–4, s. 172; J. Schiller, Universitas rossica. Koncepcja rosyjskiego uniwersytetu 1863–1917, Warszawa 2008, s. 25–26; [A.J. Andrijejev], A._. Aneqffc, Qorrijrkif tnicfqrisfs| XVIII–pfqcoj polocin| XIX cfka c konsfkrsf tnicfqrisfwkoj irsoqii Fcqop|, Morkca 2009, s. 360, 371. W literaturze przedmiotu moz˙na spotkac´ okres´lenie „okre˛g naukowy”. Nie jest to nazwa poprawna, gdyz˙ nie chodziło tu o instytucje naukowe, ale o szkoły okre˛gu. 18 Cyt. za: J. Bielin´ski, Uniwersytet Wilen´ski 1579–1831, t. I, Krako´w 1899–1900, s. 2. 19 M. Balin´ski, Dawna Akademia Wilen´ska, pro´ba jej historii od załoz˙enia w roku 1579 do ostatecznego jej przekształcenia w roku 1803, Petersburg 1862. 20 Ibidem, s. 80. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 13 Uniwersytetu, konspekty wykłado´w i fragmenty prac profesorskich), a takz˙e faktograficzny (strukture˛ uczelni, rozwo´j dyscyplin naukowych, materiał biografie profesoro´w oraz biografie niekto´rych wychowanko´w). Praca ta, niestety, nie oddaje całos´ciowego spojrzenia na omawiany okres. Jej struktura jest bowiem dos´c´ skomplikowana, a tres´ci rozproszone sa˛ w wielu miejscach, co znacznie utrudnia korzystanie z niej. Jest ona jednak bezcenna w dalszych poszukiwaniach archiwalnych, słuz˙yła, i nadal słuz˙y, za punkt wyjs´cia do pogłe˛bionych badan´21. Nalez˙y tez˙ zaznaczyc´, iz˙ autor nie przypisywał sobie miana dziejopisarza Uniwersytetu Wilen´skiego i we wste˛pie zwro´cił uwage˛, iz˙ nie tytułuje pracy „ani historia˛, kto´ra˛ nie jest, ani szkicem, ani fragmentem z dziejo´w os´wiaty w Polsce”22. Podkres´lił, iz˙ mo´wi jedynie o Uniwersytecie Wilen´skim. Istotna wydaje sie˛ podana przez Bielin´skiego periodyzacja dziejo´w uniwersytetu. Dla rozpatrywanego przez siebie okresu wyro´z˙nił cztery epoki: pierwsza – Akademia Wilen´ska w czasach jezuickich i po powołaniu Komisji Edukacji Narodowej 1579–1780; druga – epoka Szkoły Gło´wnej Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego od 1780 do 1797 roku; trzecia – Szkoła Gło´wna Wilen´ska do 1803 roku i czwarta epoka – Cesarski Uniwer- sytet Wilen´ski, do 1831 roku23. Kolejne opracowania na temat uniwersytetu wydał w pocza˛tkach XX wieku Ludwik Janowski (1878–1921), absolwent Uniwersytetu Kijowskiego i profesor historii kultury na Uniwersytecie Wilen´skim. Do najwaz˙niejszych jego prac nalez˙a˛: Historiografia Uniwersytetu Wilen´skiego i Słownik bio- bibliograficzny Uniwersytetu Wilen´skiego. Publikacje te sa˛ dobrym punktem wyjs´cia do ustalenia struktury organizacyjnej uczelni i jej rozwoju, a takz˙e kadry profesorskiej. Waz˙ne sa˛ przede wszystkim podane przez autora wskazo´wki bibliograficzne24. W innych pracach o Uniwersytecie Wilen´skim, Janowski ukazał zarys dziejo´w uczelni od chwili powołania do 1842 roku. Jego przekaz zawiera wiele trafnych ocen, ale ma raczej charakter popularny25. Cenny jest natomiast jeden z rozdziało´w pracy Wszechnica Wilen´ska, w kto´rym odnosi sie˛ do utartych i powielanych w literaturze sa˛do´w na temat uniwersytetu26. Dos´c´ ostro wypowiedział sie˛ m.in. o monografii Bielin´skiego, kto´remu zarzucił „słabe ogarnie˛cie znanego lecz rozproszonego 21 J. Bielin´ski, Uniwersytet Wilen´ski 1579–1831, t. I–III, Krako´w 1899–1900. 22 Ibidem, t. I, s. 5. 23 Ibidem. 24 L. Janowski, Historiografia Uniwersytetu Wilen´skiego, cz. I, Wilno 1921; idem, Słownik bio- bibliograficzny dawnego Uniwersytetu Wilen´skiego, wyd. pod kier. R. Mienickiego przy wspo´łudziale M. Durbianki i B. Zwolskiego, Wilno 1939. 25 Ludwik Tur [L. Janowski], Uniwersytet Wilen´ski i jego znaczenie, Lwo´w 1903; idem, O pismach historyczno-literackich Jundziłła, „Rocznik Towarzystwa Przyjacio´ł Nauk w Wilnie”, t. III, Wilno 1910; idem, Ateny Litewskie. Zagajenie kursu p.t. Historia Uniwersytetu Wilen´skiego, Krako´w 1912; idem, Wszechnica Wilen´ska 1578–1842, Wilno 1921. 26 Idem, Roztrza˛s´nie˛cie upowszechnionych pogla˛do´w na Uniwersytet w Wilnie, ibidem, s. 34–60. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wste˛p materiału, wa˛tłos´c´ erudycji [...], brak zupełny przemys´lenia spraw i zagad- nien´, o kto´rych sie˛ z rzekomym znawstwem rozwodzi”27. Te klasyczne juz˙ opracowania Balin´skiego, Bielin´skiego i Janowskiego doczekały sie˛ uzupełnien´. Okres jezuicki został omo´wiony w 4-tomowej monografii Ludwika Piechnika SJ (1920–2006), profesora Wyz˙szej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej „Ignatianium” w Krakowie, kto´ry – wykorzystuja˛c z´ro´dła wilen´skie oraz jezuickie, przechowywane w Bibliotece Watykan´skiej – przedstawił pełny obraz funkcjonowania Akademii Wilen´skiej od chwili powołania do kasaty zakonu jezuito´w w 1773 roku28. O dalszych losach uczelni, w okresie Komisji Edukacji Narodowej, traktuje kilka prac zwartych29. Ws´ro´d nich waz˙na jest monografia Ireny Szybiak, 27 Ibidem, s. 38. 28 L. Piechnik, Dzieje Akademii Wilen´skiej 1570–1773, t. I: Pocza˛tki Akademii Wilen´skiej 1570– –1599, Rzym 1984; t. II: Rozkwit Akademii Wilen´skiej w latach 1600–1655, Rzym 1983; t. III: Pro´by odnowy Akademii Wilen´skiej po kle˛skach potopu i okres kryzysu 1655–1770, Rzym 1987; t. IV: Odrodzenie Akademii Wilen´skiej 1730–1773, Rzym 1990. Poza ta˛ praca˛ waz˙ne sa˛ takz˙e wczes´niejsze publikacje o dorobku jezuickim: S. Załe˛skiego, Jezuici w Polsce – przede wszystkim t. III (Lwo´w 1902) oraz t IV, cz. 5, t. V, cz. 1 (Krako´w 1905–1906), a takz˙e S. Bednarskiego, Upadek i odrodzenie szko´ł jezuickich w Polsce. Studium z dziejo´w kultury i szkolnictwa polskiego (Krako´w 1933, reprint Krako´w 2003). Nalez˙y ro´wniez˙ przywołac´ artykuły zamieszczone literaturze przedmiotu, m.in. w: Ars educandi, Prace ofiarowane Ludwikowi Piechnikowi SJ (Krako´w 1995), zwłaszcza: F. Paluszkiewicza, SJ, Dzieje szkolnictwa jezuickiego w Polsce w publikacjach o. Ludwika Piechnika SJ (s. 155–167) i R. Plecˇkaitisa, Pocza˛tki logiki matematycznej w jezuickiej Akademii Wilen´skiej, (s. 181–198). W zbiorze Jezuicka ars historica, prace ofiarowane ksie˛dzu profesorowi Ludwikowi Grzebieniowi SJ, (red. Marek Inglot i Stanisław Obirek, Krako´w 2001) zamieszczono tekst M. Jucˇasa, Motywacje polityczne powołania Uniwersytetu Wilen´skiego. Ku czci jubileuszu 420-lecia Uniwersytetu (s. 209–217). Ponadto nalez˙y wspomniec´ cenne prace i artykuły o rozwoju dyscyplin naukowych w Wilnie, np. B. Lisiaka SJ, Nauczanie matematyki w polskich szkołach jezuickich od XVI do XVIII wieku. Studia i materiały (Krako´w 2003) oraz teksty opublikowane w pracy zbiorowej: Wkład jezuito´w do nauki i kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodo´w i pod zaborami (pod red. I. Stasiewicz-Jasiukowej, Krako´w-Warszawa 2004), szczego´l- nie artykuły: Z. Pawlikowskiej-Broz˙ek, Podre˛czniki matematyki dla polskich szko´ł jezuickich (s. 245–268); W. Wie˛sława, Matematycy Societas Iesu na Litwie i obrzez˙ach Rzeczypospolitej XVII– –XIX wieku (s. 269–319); J. Paszendy SJ, Nauczanie architektury w szkołach jezuickich XVIII wieku (s. 385–402). 29 O Uniwersytecie Wilen´skim w czasach Komisji Edukacji Narodowej traktuja˛ liczne artykuły, zamieszczane w pracach zbiorowych, w tym: Wandy Januszkiewiczo´wny, Dawid jako profesor literatury w Szkole Gło´wnej Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego i Jana Pilchowski Rostafin´skiego, Ludwik Henryk Bojanus. (W stulecie s´mierci, 1776–1827) oraz rozprawy dociekaja˛ce pocza˛tko´w poszczego´lnych katedr i dziedzin wiedzy, np. Stanisława Trze- lekarski dawnego Uniwersytetu Wilen´skiego i Akademii Medyko-Chirurgicznej bin´skiego, Wydział w os´wietleniu re˛kopiso´w Buc´kiewicza, a takz˙e Wandy Bobkowskiej, U z´ro´deł wiedzy rolniczej na Litwie – zamieszczone w: Ksie˛dze pamia˛tkowej Uniwersytetu Wilen´skiego. Ksie˛ga pamia˛tkowa ku uczczeniu CCCL rocznicy załoz˙enia i X wskrzeszenia Uniwersytetu Wilen´skiego (Wilno 1929). Zwie˛złe omo´wienie dziejo´w wszechnicy przedstawił abp Henryk Gulbinowicz w rozprawie Dzieje Almae Matris Vilnensis w dobie Komisji Edukacji Narodowej, zamieszczonej w zbiorze materiało´w z dwo´ch sesji naukowych, pos´wie˛conych rocznicom Uniwersytetu Wilen´skiego, kto´re odbyły sie˛ w Warszawie w 1978 i 1994 roku, zatytułowanym: Z dziejo´w Almae Matris Vilnensis. Ksie˛ga ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 15 Szkolnictwo Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Ksie˛stwie Litewskim, kto´ra ukazała sie˛ w 1973 roku30. Autorka przedstawiła role˛ uczelni wilen´skiej – od 1781 roku zwanej Szkoła˛ Gło´wna˛ Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego – jako instytucji nadrze˛dnej w strukturze szkolnej na Litwie, w konteks´cie całego systemu Komisji Edukacji Narodowej. Zwro´ciła tez˙ uwage˛ na grono profesorskie i programy wykłado´w. Uzupełnieniem niekto´rych wa˛tko´w tej pracy jest opracowanie Jana Poplatka SJ (1903–1955), kto´ry ukazał wkład eksjezuito´w w prace˛ szko´ł, w tym takz˙e Szkoły Gło´wnej31. Dopełnieniem tych publikacji jest monografia mojego autorstwa, kto´ra ukazała sie˛ w 2004 roku32. Przedstawiłam w niej przekształcanie Akademii Wilen´skiej w Szkołe˛ Gło´wna˛ Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego i wła˛czanie jej w system pan´stwowej i s´wieckiej organizacji szkolnej. Skupiłam sie˛ na spra- wach struktury wewne˛trznej uczelni oraz rozwoju poszczego´lnych katedr i dyscyplin naukowych. Ukazałam prace˛ profesoro´w i tworzenie przez nich pracowni badawczych, a takz˙e ich programy nauczania. Zarysowałam ro´wniez˙ problematyke˛ studencka˛. Przyje˛te ramy chronologiczne to okres od 1773 roku – czyli od kasaty zakonu jezuito´w i utworzenia Komisji Edukacji Narodowej, do 1792 roku – ostatniego roku w miare˛ spokojnej pracy uniwersytetu przed zawia˛zaniem sie˛ konfederacji targowickiej. Ksia˛z˙ka ta pozostawiła jednak pewien niedosyt badawczy i che˛c´ opracowania dalszych loso´w wszechnicy – po Targowicy i upadku pan´stwa polskiego do 1803 roku, czyli do tzw. reformy cara Aleksandra I. Dostrzegłam bowiem wyraz´na˛ luke˛ w wiedzy na ten temat, tym bardziej z˙e nie ma monografii, kto´ra omawia prace˛ uczelni w latach 1793– –1803. Motywacja napisania dziejo´w Uniwersytetu Wilen´skiego w tych włas´nie latach wynikała takz˙e z faktu, z˙e dalsze losy, po 1803 roku, zostały juz˙ opisane i sa˛ znane w historiografii. Cenna˛ monografie˛ na ten temat przed- stawił Daniel Beauvois, francuski historyk, były dyrektor Os´rodka Kultury Francuskiej przy Uniwersytecie Warszawskim, profesor Sorbony, kto´ry pierwszy tom swej pracy o szkolnictwie na ziemiach litewsko-ruskich w latach 1803–1832 pos´wie˛cił kwestiom prawno-organizacyjnym uniwersytetu w strukturze szkolnictwa rosyjskiego oraz kadrze profesorskiej i studentom33. pamia˛tkowa ku czci 400-lecia załoz˙enia i 75-lecia wskrzeszenia Uniwersytetu Wilen´skiego, pod red. L. Piechnika i K. Puchowskiego (Krako´w 1996). 30 I. Szybiak, Szkolnictwo Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Ksie˛stwie Litewskim, Wrocław–Warszawa–Krako´w–Gdan´sk 1973. 31 J. Poplatek SJ, Komisja Edukacji Narodowej. Udział byłych jezuito´w w pracach Komisji Edukacji Narodowej, uzupełnił L. Grzebien´ SJ, przyg. do druku J. Paszenda SJ, Krako´w 1973. 32 J. Kamin´ska, Universitas Vilnensis..., op. cit. 33 D. Beauvois, Lumiere`res et socie´te´ en Europe de l’Est. L’Universite´ de Vilna et les e´coles polonaise de l’Empire Russe (1803–1832), t. I–II, Paris 1977; wyd. polskie: Szkolnictwo polskie na ziemiach litewsko-ruskich 1803–1832, t. 1: Uniwersytet Wilen´ski; t. 2: Szkoły podstawowe i s´rednie, przekł. Ireneusz Kania, Lublin 1991. Uaktualnione przez autora drugie wydanie zob. D. Beauvois, Wilno – polska stolica kulturalna zaboru rosyjskiego 1803–1832, Wrocław 2010. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wste˛p Poszerzeniem tego fragmentu dziejo´w uczelni wilen´skiej jest praca Kaliny Bartnickiej o Janie S´niadeckim, rektorze Uniwersytetu Wilen´skiego w latach 1807–181534. Uniwersytetowi Wilen´skiemu po 1832 roku pos´wie˛cił wiele uwagi Leszek Zasztowt w swej obszernej monografii o szkolnictwie na kresach Rzeczypospolitej w latach 1832–186435. W tej pracy cenne jest nawia˛zanie autora do czaso´w wczes´niejszych, zwłaszcza ocena szkolnictwa, w tym Uniwersytetu Wilen´skiego, w latach 1795–1832. A zatem istnieje wyraz´na luka w wiedzy o wszechnicy w latach 1793– 180336. Badacze radzieccy, rosyjscy i litewscy ro´wniez˙ nie omo´wili tego fragmentu jej dziejo´w. Powstały co prawda opracowania o historii Uniwersy- tetu Wilen´skiego, ale okres 1793–1803 opisywano jedynie na kilkunastu stronach i wła˛czano jako rozdziały do obszerniejszych publikacji, zazwyczaj rocznicowych37. Ponadto opieraja˛ sie˛ one przede wszystkim na polskich opracowaniach Balin´skiego, Bielin´skiego, Janowskiego i Szybiak, z minimal- nym wykorzystania z´ro´deł. Badacze radzieccy i litewscy podejmowali takz˙e 34 K. Bartnicka, Działalnos´c´ edukacyjna Jana S´niadeckiego, Wrocław–Warszawa–Krako´w– –Gdan´sk 1980. 35 L. Zasztowt, Kresy 1832–1864. Szkolnictwo na ziemiach litewskich i ruskich dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1997. 36 Bibliografia historii Uniwersytetu Wilen´skiego, obejmuja˛ca prace z lat 1945–1982 oraz 1999–2005 liczy ponad tysia˛c publikacji. Zob. H. Baranowski, Uniwersytet Wilen´ski 1579–1982: bibliografia za lata 1945–1982, Wrocław–Warszawa–Krako´w–Gdan´sk 1983; idem, Bibliografia Wilna za lata 1999–2005 oraz uzupełnienia, przy wspo´łpr. J. Goławskiej, Torun´ 2007. 37 Vilniaus Universiteto Istoria 1579–1803, t. I, Wilno 1976; Vilniaus Universiteto Istoria 1803– –1940, t. II, Wilno 1979. W rozdz. IV pierwszego tomu, na stronach 223–296, opisano dzieje Uniwersytetu Wilen´skiego w czasach Komisji Edukacji Narodowej i okres do 1803 roku. (W recenzji tej pracy Jacek Sobczak podkres´lił słabos´c´ tego rozdziału. Uznał, z˙e jego autor, Algirdas Sˇidlauskas, „w zbyt małym stopniu uwzgle˛dnił osia˛gnie˛cia nauki polskiej”. Zob. J. Sobczak, recenzja z: Vilniaus Universiteto Istorija..., „Przegla˛d Historyczno-Os´wiatowy” 1981, nr 2, s. 291). W pracy zbiorowej Irsoqi‘ Cil}n_rkodo Tnicfqrisfsa (1579–1979), Cil}n_r 1979 – o Uniwersytecie Wilen´skim traktuje rozdz. II: [S. Łazutka], C. Lahtska, Cil}n_rrkij tnicfqrisfs c ~povt qfuoqm i pqfobqahocanij (1773–1802), s. 42–64. Podobny charakter ma praca Vilniaus Universiteto istorija 1579–1994, wydana w Wilnie w 1994 r.). Dzieje Uniwersytetu Wilen´skiego w latach 1793–1803 zostały wła˛czone do rozdz. III: A. Sˇidlauskas, Lietuvos Didzˇiosios Kunigaiksˇtyste˙s vyriausioji mokykla (1773–1803), s. 103–126. Najnowsze opracowanie dziejo´w Uniwersytetu Wilen´skiego, od jego załoz˙enia do czaso´w wspo´łczesnych, zatytułowane Alma Mater Vilnensis: Vilniaus universiteto istorijos bruozˇai, ukazało sie˛ w Wilnie w 2009 roku. W tej obszernej publikacji dziejom uczelni w latach 1773–1803 pos´wie˛cono rozdz. 7: Lietuvos Didzˇiosios Kunigaiksˇtyste˙s vyriausioji mokykla (1773–1803), autorstwa Eligijusa Raila i Broniusa Riauby (s. 397–441), do opracowania kto´rego, poza praca˛ Balin´skiego, posłuz˙yły autorom publikacje: Kaliny Bartnickiej (Wychowanie patriotyczne w szkołach Komisji Edukacji Narodowej, Warszawa 1973), Ambroise Joberta (Komisja Edukacji Narodowej w Polsce, 1773–1794: jej dzieło wychowania obywatelskiego, przełoz˙yła i uzupełniła Mirosława Chamco´wna, przedmowa˛ opatrzył Henryk Barycz, Wrocław–Warszawa–Krako´w–Gdan´sk 1979), Jana Poplatka (Komisja Edukacji Narodowej, op. cit.), Ireny Szybiak, (Szkolnictwo Komisji Edukacji Narodowej, op. cit.) oraz z´ro´dła drukowane, m.in. Protokoły posiedzen´ Komisji Edukacji Narodowej. Natomiast nie wykorzystano nowszej literatury. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 17 wa˛tki zwia˛zane z rozwojem poszczego´lnych dyscyplin naukowych. W 1962 roku ukazała sie˛ praca Zigmasa Zˇemajtisa (1884–1969), absolwenta Uniwer- sytetu Noworosyjskiego w Odessie i profesora nauk s´cisłych Uniwersytetu Wilen´skiego, w kto´rej omo´wił nauki matematyczno-fizyczne w latach 1579– –1832. Dla okresu 1793–1803 przedstawił syntetyczna˛ocene˛ pracy profesoro´w wilen´skich38. W 1980 roku kilkustronicowy artykuł o matematyce opublikował E´valdas Gecˇiauskas [Gyachyauskas] (1935–2008), matematyk z Instytutu Matematyki i Cybernetyki o´wczesnej Akademii Nauk39. Oba artykuły ro´wniez˙ bazowały na monografiach Balin´skiego i Bielin´skiego, nie wnosza˛c nowej wiedzy. Nieco szerszy zarys rozwoju matematyki, a takz˙e fizyki, chemii, medycyny, nauk przyrodniczych oraz architektury, muzyki i teologii, przed- stawił w 1984 roku Arnoldas Pirocˇkinas. Swych rozwaz˙an´ nie poparł jednak głe˛bsza˛ analiza˛ archiwalio´w. Wykorzystał jedynie kilka z´ro´deł drukowanych i kilka re˛kopiso´w przechowywanych w Bibliotece Uniwersytetu Wilen´skiego40. Bardziej pogłe˛biona analiza z´ro´deł dotycza˛cych rozwoju astronomii ukazała w 2004 roku. Autorka˛obszernej pracy o dziejach tej dyscypliny i ksie˛gozbiorze astronomicznym, zgromadzonym na uniwersytecie od powstania do zamknie˛- cia obserwatorium wilen´skiego w 1883 roku, jest Stase˙ Matulaityte˙, profesor Uniwersytetu Wilen´skiego zajmuja˛ca sie˛ historia˛nauki. Swe badania oparła ona na analizie re˛kopiso´w przechowywanych w archiwach Wilna i Petersburga41. Pocza˛tkami geologii zajmował sie˛ profesor Algimantas Grigelis z Litew- skiej Akademii Nauk i Uniwersytetu Wilen´skiego. W swoich pracach szczego´lnie podkres´lił zasługi Romana Symonowicza – wychowanka Szkoły Gło´wnej Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego, po´z´niejszego profesora mineralo- gii42. O pocza˛tkach geologii na Uniwersytecie Wilen´skim pisała takz˙e docent Gaile˙ Zˇalu¯diene˙ z Instytutu Geologii i Geografii w Wilnie, korzystaja˛c z materiało´w z´ro´dłowych43. 38 [Z. Z˙ emajtis], H. Gfmajsir, Uihiko-masfmasixfrkif natiki c rsaqom Cil}n_rrkom tnicfqrisfsf (1579–1832), „Lisocrkij masfmasixfrkij rboqnik” 1962, nr 2, Cil}n_r 1963, s. 289–315. 39 E´. Gyachyauskas, Mathematics at Vilnius University before 1832, „Lithuanian Mathema- tical Journal”, Vilnius 1979, t. 19, s. 165–171. 40 A. Pirocˇkinas, Vilnius Vyriausioji mokykla (1796–1803), w: A. Pirocˇkinas, A. Sˇidlauskas, Mokslas senajame Vilniaus Universitate, Vilnius 1984, s. 111–181. 41 S. Matulaityte˙, Senoji Vilniaus univeriteto astronomijos observatorija ir jos biblioteka, Vilnius 2004. W tej monografii znajdujemy rozdział o pracach obserwatorium wilen´skiego w latach 1752–1802, s. 93–113. 42 A. Grigelis, Lietuvos TSR geologijos istorija, Vilnius 1981; Vilniaus universiteto mineralogijos katedra 1803–1832, w: Geologija Vilniaus universitete, Vilniaus 2003, s. 18–37; Vilniaus universiteto mineralogijos katedra – 200, „Geologijos akiracˇiai” 2003, nr 2, s. 6–18; Du Romano Simonavicˇiaus rankrasˇcˇiai ir Vilniaus universiteto mineralogijos katedra, „Vilniaus Universiteto Bibliotekos metrasˇtis” 2004, Vilnius 2005, s. 117–139. 43 G. Zˇalu¯diene˙, The first catalogue of minerals of the Vilnius University and other collections, „Geologija”, Vilnius 2008, nr 1, s. 58–64. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wste˛p W historiografii polskiej jedynym opracowaniem, omawiaja˛cych najwaz˙- niejsze wa˛tki, zwia˛zane z praca˛ Wszechnicy Wilen´skiej w latach 1793–1803, jest artykuł Ustro´j Uniwersytetu Wilen´skiego (1792–1802) z 1925 roku, ksie˛dza Bronisława Z˙ongołłowicza (1870–1944)44, profesora prawa kanonicznego na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, w latach 1930–1936 wiceministra w Ministerstwie Wyznan´ Religijnych i Os´wiecenia Publicznego. Na podstawie z´ro´deł, przechowywanych gło´wnie w Archiwum Pan´stwowym w Wilnie (z kto´rych nie wszystkie zachowały sie˛ do czaso´w dzisiejszych), autor przedstawił zwie˛z´le przepisy prawne, odnosza˛ce sie˛ do Szkoły Gło´wnej Wilen´skiej, czyli uniwersytetu. Omo´wił powołanie, skład i pierwsze kroki Komisji Edukacyjnej Litewskiej oraz jej stosunki ze Szkoła˛ Gło´wna˛. Przedstawił takz˙e moment powołania przez cara Aleksandra I Ministerstwa Os´wiecenia Publicznego i Okre˛gu Szkolnego Wilen´skiego. W 1938 roku ukazała sie˛ monografia Rza˛dy Repnina na Litwie w latach 1794–7, pio´ra Leonida Z˙ytkowicza (1910–1991), historyka, zwia˛zanego z Uniwersytetem Stefana Batorego, ukazuja˛ca działalnos´c´ generał-gubernatora Repnina na Litwie. Jeden z rozdziało´w pos´wie˛cił Z˙ytkowicz sprawom os´wiaty, w tym Szkole Gło´wnej45. Jego zamiarem nie było jednak pełne ukazanie funkcjonowania uniwersytetu. O pracy uniwersytetu po ostatnim rozbiorze ziem polskich pisała w 1979 roku Kamilla Mrozowska (1917–2002), historyk wychowania, profesor Uniwersytetu Jagiellon´skiego, w artykule Uniwersytet Wilen´ski i jego szkoły w latach 1795–180346. Gło´wnym jej celem było jednak ukazanie funkcjono- wania szko´ł s´rednich na Litwie w konteks´cie ich zwia˛zko´w z Uniwersytetem Wilen´skim, sta˛d za konieczne autorka uznała pokazanie szkolnictwa na tle o´wczesnych warunko´w os´wiatowych. Zwie˛z´le omo´wiła powołanie Komisji Edukacyjnej Litewskiej, jej skład oraz wskazała na niekto´re regulacje prawne, wydane przez Komisje˛, a takz˙e podejmowane przez nia˛ działania, kon´cza˛c swe rozwaz˙ania zagadnieniami reformy Aleksandra I. Mrozowska powołała sie˛ na artykuł Z˙ongołłowicza, ale wykorzystała ro´wniez˙ z´ro´dła przechowy- wane gło´wnie w dziale re˛kopiso´w Biblioteki Uniwersytetu Wilen´skiego, dotycza˛ce zalecen´ Komisji Edukacyjnej Litewskiej w odniesieniu do tej uczelni. Działalnos´cia˛Uniwersytetu zajmowała sie˛ takz˙e litewska badaczka dziejo´w kultury Meile˙ Luksˇiene˙ (1913–2009), w artykule z 1981 roku o Komisji 44 B. Z˙ ongołłowicz, Ustro´j Uniwersytetu Wilen´skiego (1792–1802), „Rocznik Prawniczy Wilen´ski”, Wilno 1925, nr 1. 45 Rozdział VIII, Losy os´wiaty, w: L. Z˙ ytkowicz, Rza˛dy Repnina na Litwie w latach 1794–7, Wilno 1938, s. 207–243. 46 K. Mrozowska, Uniwersytet Wilen´ski i jego szkoły w latach 1795–1803, w: Studia z dziejo´w Uniwersytetu Wilen´skiego 1579–1979, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellon´skiego, Prace Historyczne, Krako´w 1979, z. 64, s. 63–100. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 19 Edukacyjnej Litewskiej47. Wykorzystała w nim teksty Z˙ongołłowicza i Z˙ytko- wicza, ale takz˙e klasyczna˛prace˛ Michała Balin´skiego oraz monografie litewskie o dziejach Uniwersytetu Wilen´skiego48. W bibliografii powołała sie˛ na z´ro´dła przechowywane w Pan´stwowym Archiwum Historycznym Litwy (Lietuvos Valstybe˙s Istorijos Archyvas), dotycza˛ce Komisji Edukacyjnej Litewskiej49. Zagadnienia zwia˛zane z praca˛ uniwersytetu nie zostały przez autorke˛ omo´wione wyczerpuja˛co, gdyz˙ jej celem było pokazanie tylko samej Komisji. * Zadaniem niniejszej rozprawy jest ukazanie pracy Uniwersytetu Wilen´- skiego w latach 1793–1803 pod ka˛tem naste˛puja˛cych zagadnien´: sytuacja uniwersytetu po upadku pan´stwa polskiego; stopniowe wła˛czanie uczelni w strukture˛ szkolnictwa rosyjskiego; udział rektora oraz profesoro´w w tworzeniu prawa szkolnego; relacje mie˛dzy Szkoła˛ Gło´wna˛ a Komisja˛ Edukacyjna˛ Litewska˛; zalecenia Komisji kierowane do uniwersytetu i ich realizacja. Ponadto wiele uwagi pos´wie˛cono prezentacji grona profesorskiego, a szczego´lnie stanowi i zmiennos´ci kadry oraz pracy profesoro´w – ich awansowi zawodowemu, tres´ci wykłado´w i wykorzystania s´rodko´w dydak- tycznych, a takz˙e tworzenia przez nich zaplecza naukowego. Ponadto praca zawiera zarys portretu zbiorowego studento´w i absolwento´w Szkoły Gło´wnej. Istotnym wa˛tkiem, widocznym we wszystkich cze˛s´ciach pracy, jest zwracanie uwagi na pierwiastek narodowy w funkcjonowaniu uniwersytetu. Nalez˙y podkres´lic´, z˙e w całym analizowanym okresie profesorowie i studenci mogli posługiwac´ sie˛ je˛zykiem polskim i z˙yc´ zgodnie z tradycja˛, religia˛ i kultura˛ polska˛. Był to wie˛c waz˙ny okres w dziejach Polski pod zaborami, w kto´rym widoczne były efekty kształcenia narodowego w szkołach Komisji Edukacji Narodowej. Praca składa sie˛ z czterech rozdziało´w w układzie chronologiczno- problemowym. W pierwszym omawiam funkcjonowanie Szkoły Gło´wnej na tle o´wczesnej rzeczywistos´ci prawno-politycznej i os´wiatowej. Ukazuje˛ takz˙e wewne˛trzna˛ prace˛ uczelni – zmagania o finansowe zabezpieczenie jej bytu i stabilna˛ prace˛ grona profesorskiego. Rozdział drugi pos´wie˛cony jest profesorom Szkoły Gło´wnej, kto´rzy w latach 1793–1797, zgodnie z Ustawami Komisji Edukacji Narodowej, nalez˙eli do dwo´ch kolegio´w – fizycznego i moralnego, a od 1797 roku, po wejs´ciu przepiso´w carskich i zgodnie 47 M. Luksˇiene˙, Lietuvos Edukacine˙ Komisija (1797–1803), „Pedagogika”, Vilnius 1981, t. XVI. 48 M. Balin´ski, Dawna Akademia Wilen´ska. Pro´ba jej historii od załoz˙enia w roku 1579 do ostatecznego jej przekształcenia w roku 1803, Petersburg 1862; Vilniaus Universiteto, Vilnius 1966; Vilniaus Universiteto istorija 1579–1803, Vilnius 1979. 49 Szczego´lnie zespoły (fondy): F 721-1-1330, F 721-1-1332, F 721-1-1333. W pracy M. Luksˇiene˙ z´ro´dła te nie zostały w pełni wykorzystane. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wste˛p z wymaganiami Komisji Edukacyjnej Litewskiej, do trzech kolegio´w – lekarskiego. Ten włas´nie tro´jkolegialny podział fizycznego, moralnego i został przyje˛ty w prezentacji grona profesorskiego. Takie uje˛cie wydaje sie˛ zasadne nie tylko z uwagi na ukazanie profilu kształcenia w Szkole Gło´wnej, ale takz˙e z uwagi na fakt, z˙e od 1797 roku u boku kaz˙dego profesora rozpocze˛li prace˛ wiceprofesorowie, czyli adiunkci. Byli to przede wszystkim wychowankowie Szkoły Gło´wnej Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego. Praca grona profesorskiego została przedstawiona pod ka˛tem ich przygotowania zawodowego, pracy dydaktycznej, organizacji pracowni badawczych i podej- mowania prac badawczych, udziału w popularyzacji nauki, a takz˙e aktywnos´ci w z˙yciu uniwersytetu. Rozdział trzeci pos´wie˛cony został studentom Szkoły Gło´wnej. Ukaza- na została ich liczebnos´c´, pochodzenie, struktura społeczna i wyznaniowa, moz˙liwos´ci utrzymania sie˛ i zamieszkania podczas studio´w, ukon´czone przez nich szkoły niz˙sze oraz wybrany profil kształcenia na uniwersytecie. W ostatnim rozdziale przedstawiłam sylwetki absolwento´w – tych, kto´rych losy udało sie˛ ustalic´. Ukazane zostały ich zasługi dla rozwoju ro´z˙nych instytucji – gło´wnie szko´ł s´rednich, uniwersyteto´w, w tym przede wszystkim Uniwersytetu Wilen´skiego, a takz˙e towarzystw naukowych. Przedstawione sa˛ osoby, kto´re reprezentowały ro´z˙ne grupy zawodowe – literaci, artys´ci. Udało sie˛ ustalic´ takz˙e osoby, kto´re lekarze, prawnicy, walczyły o niepodległos´c´ Polski. Praca została napisana na podstawie z´ro´deł re˛kopis´miennych, przecho- wywanych w archiwach i działach re˛kopiso´w bibliotek litewskich, rosyjskich i polskich. Najwie˛cej z nich pochodzi ze zbioro´w wilen´skich: Biblioteki Uniwersytetu Wilen´skiego (BUWil.) oraz Pan´stwowego Archiwum Histo- rycznego Litwy (PAHL), Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk (BLAN), a takz˙e ze zbioro´w Rosyjskiego Pan´stwowego Archiwum Historycznego w Sankt-Petersburgu (RGIA) (Qorrijrkij dorteaqrscfnn|j irsoqixfrkij aqvic, QDIA), w tym szczego´lnie fondy: F 730 – Komirri‘ ob txqfgefnii naqoen|v txiliz; F 731 – Kommirri‘ ob txilizav pqi Minirsfqrscf Naqoenodo Ppqorcfzfni‘; F 732 – Dlacnof pqaclfnif txiliz; F 733 – Efpaqsamfns naqoenodo pqorcfzfni‘. Obfite z´ro´dła dotycza˛ce bezpos´rednio codziennos´ci Szkoły Gło´wnej przechowywane sa˛ w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Wilen´skiego – szczego´lnie cenny jest zespo´ł F 2, kto´ry zawiera tzw. Depozyt Czartoryskich (F 2 DC) i Kuratorie˛ Czartoryskich (F 2 KC)50 oraz w Pan´stwowym Archiwum Historycznym Litwy – zespo´ł Vilniaus Universitetas (F 721 opis 1). Swoiste kalendarium wydarzen´ na Uniwersytecie moz˙na było ustalic´ na podstawie: 50 Zespo´ł F 2: Senasis Vilniaus Universitetas. Archiwum Kuratorii Wilen´skiej X. Adama Czartoryskiego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 21 Kopiariusza protokoło´w posiedzen´ Szkoły Gło´wnej Wielkiego Ksie˛stwa Litewskiego51, kto´ry był sporza˛dzany od 1784 do 1798 roku; Dyariusza potocznego wszystkich czynnos´ci i zdarzen´ w Szkole Gło´wnej Litewskiej od dnia 15/26 Augusta Roku 1798 utrzymywany przez sekretarza tejz˙e Szkoły Gło´wnej a podpisany miesie˛cznie przez rektora52; a takz˙e Dziennika potocznego w Szkole Gło´wnej Litewskiej roku 1799 23 Junii/4 Julii rozpocze˛ty53. Ponadto, dla zobrazowania prac Szkoły Gło´wnej, wykorzystałam Protokoły posiedzen´ z lat 1799–1803/1804, przechowywane w Pan´stwowym Archiwum Historycznym Litwy54. Kontakty uniwersytetu z władzami – szczego´lnie z Komisja˛ Edukacyjna˛ Litewska˛ i gubernatorami – moz˙na było odtworzyc´ na podstawie oficjalnej korespondencji i protokoło´w posiedzen´. Interesuja˛ce w tym zakresie okazały sie˛ pisma Szkoły Gło´wnej kierowane do Komisji Edukacyjnej Litewskiej55, a takz˙e pisma Komisji do Szkoły Gło´wnej oraz protokoły posiedzen´ Komisji, na kto´rych rozpatrywane były sprawy Szkoły Gło´wnej. Sa˛ to przede wszyst- kim: Dyariusz czynnos´ci Komisji Edukacyjnej w Guberni Litewskiej, w kto´rym znajduja˛ sie˛ protokoły 140 sesji Komisji56; Protoko´ł ogo´lnych urza˛dzen´ Komisji Edukacji Publicznej w Guberni Litewskiej, zawieraja˛cy dziesie˛c´ dokumento´w dotycza˛cych organizacji os´wiaty w guberni litewskiej, podpisanych przez generał-gubernatora Jana Fryzela (1760–1810)57 lub prezesa Komisji bp Jana Nepomucena Kossakowskiego (1755–1808)58; Ksie˛ga rejestracyjna wychodza˛cej korespondencji z Komisji Edukacyjnej Litewskiej, w kto´rej znajduja˛ sie˛ abstrakty 123 pism, jakie wysyłała Komisja do szko´ł oraz ro´z˙nych instytucji i oso´b zwia˛zanych ze szkołami, w tym do Szkoły Gło´wnej59; Rejestr korespondencji przychodza˛cej do Komisji Edukacyjnej Litewskiej, w kto´rym znajduje sie˛ 58 pism od gubernatora oraz Izby Skarbowej60; Kopie odezw do Rza˛du Litewskiego z lat 1797–1800, kto´re zawieraja˛ 63 pisma Komisji Edukacyjnej Litewskiej w sprawach szkolnych, skierowanych do gubernatora61; Rekwizycje Komisji 51 BUWil., rkps F 2 DC 9. 52 Ibidem, rkps F2 DC 11. 53 Ibidem, rkps F2 DC 12. 54 PAHL, rkps F 721-1-1169. 55 BUWil., rkps F 2 DC, j.a.: 30, 33, 34, 35, 36. 56 PAHL, rkps F 721-1-1330. 57 Jan Fryzel, włas´c. Johann Friedrich Friesell, urodził sie˛ w Rewlu w rodzinie szlacheckiej. Do słuz˙by carskiej wsta˛pił w 1775 roku. W 1783 r. został chora˛z˙ym, a rok po´z´niej słuz˙ył w sztabie armii rosyjskiej. Funkcje˛ gubernatora cywilnego w guberni litewskiej pełnił w latach 1798–1801. Zob. Ahbtxij tkahasfl} ime¨n qtrrkiv ef‘sflfj imf_ziv b|s} pomfzfnn|mi c Biodqauixfrkij rlocaq} iheacfm|j Impfqasoqrkim Qtrrkim Irsoqixfr- kim Obzfrscom, [b.d], cz. I, s. 396; [N. Turkistanow], N. Stqkirsanoc{, Dtbfqnasoqrkif rpirki 1797–1861, Morkca 1894, s. 11. Tu jego nazwisko zapisane jako: Uqiefl}. 58 PAHL, rkps F 721-1-1331. 59 Ibidem, rkps F 721-1-1332. 60 Ibidem, rkps F 721-1-1336. 61 Ibidem, rkps F 721-1-1333. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Wste˛p Edukacyjnej Litewskiej dla Uniwersytetu Wilen´skiego 1797–1799, kto´re na 103 kartach podaja˛ zalecenia Komisji Edukacyjnej Litewskiej, skierowane do Szkoły Gło´wnej62. Cenne sa˛ takz˙e, zapisane na 60 kartach, pisma Szkoły Gło´wnej adresowane do Komisji Edukacyjnej z lat 1798–179963 oraz kopie pism gubernatoro´w skierowane do Szkoły Gło´wnej64. Wiedzy o profesorach – ich z˙yciu, wykształceniu, awansie zawodowym, a takz˙e o tworzonych przez nich pracowniach badawczych i wykorzystywanej literaturze – dostarczyły raporty Szkoły Gło´wnej. Dla rozpatrywanego okresu zachowały sie˛ jedynie cztery raporty: z 1798 roku65 oraz z 180066, 180267 i 1803 roku68. Wa˛tki zwia˛zane z praca˛ naukowa˛ niekto´rych profesoro´w moz˙na było odtworzyc´ na podstawie ich teksto´w, pozostałych w re˛kopisie, kto´re prze- chowuje Pan´stwowe Archiwum Historyczne w Wilnie, w zespole: Kolekcja dokumento´w profesury Uniwersytetu Wilen´skiego69. Dotycza˛ one gło´wnie profesoro´w medycyny, fizyki i historii naturalnej70. Dla analizy programo´w nauczania podstawowym z´ro´dłem były konspekty wykłado´w, kto´re profesorowie rokrocznie musieli przekazywac´ do druku. Były one publikowane pagina fracta w je˛zyku polskim i po łacinie, i ukazywały sie˛ pod tytułem: Prospectus lectionum publicarum in Alma Universitate et Academia 62 Ibidem, rkps F 721-1-1334. 63 Ibidem, rkps F 721-1-1335. 64 BUWil., rkps F 2 DC 125. 65 Ibidem, rkps F 2 DC 124, k. 37–44: Raport generalny o naukach i lekcjach dawanych w Szkole Gło´wnej Litewskiej w roku szkolnym od dnia 2 8-bra [2 paz´dziernika – przyp. J.K.] 1797 do dnia 26 Julii 1798 rachowanym. 66 BUWil., rkps F 2 DC 29: Wiadomos´c´ o Uniwersytecie Wilen´skim, szkołach powiatowych przy Uniwersytecie, konwiktach i pensjach w Wilnie mies´cie gubernskim znajduja˛cych sie˛ Roku 1800 mca 7bra [wrzes´nia – przyp. J.K.] 15 dnia. Raport podany JJWm senatorom o osobach do składu Uniwersytetu Wilen´skiego wchodza˛cych roku 1800 mca 7bra dnia 27. Brudnopis tego raportu zob. BUWil., F 2 DC 73; raport w je˛zyku rosyjskim zob. RGIA, rkps F 733-62-1, k. 51–66. 67 Raport z 3 XI 1802 r. w je˛zyku francuskim zob. RGIA, rkps F 733-62-1, k. 104–133v. Jest on takz˙e przedrukowany w: Rboqnik masfqialoc el‘ irsoqii pqorcfzfni‘ c Qorrii ihclfxfn|v ih Aqvica Minirsfqrsca Naqoeodo Pqorcfzfni‘, t. I: Txfbn|f hacfefni‘ c hapaen|v dtbfqni‘v eo txqfgefni‘ Cilnrkdo Txfbnodo Okqtda 1783–1803, Ranks-Pfsfqbtqd 1893, t. I, szpalta (dalej: szp.) 519–545. Druk jest jednak okrojona˛ wersja˛ re˛kopisu. W re˛kopisie znajduje sie˛ lista studento´w, kto´rzy ucze˛szczali na wykłady danego profesora, a w druku została podana tylko liczba studento´w na wykładach poszczego´lnych profesoro´w. 68 BUWil., rkps F 2 KC 232: Do Jas´nie Os´wieconego Tajnego Konsyliarza Ministra Towarzysza Intereso´w Zagranicznych, Kuratora Imperatorskiego Wilen´skiego Uniwersytetu i jego wydziału, wielu ordero´w Kawalera Ksie˛cia Czartoryskiego. Imperatorskiego Wilen´skiego Uniwersytetu Raport, k. 97–136. 69 PAHL, rkps F 1511, opis 1. 70 W tym zespole znajdujemy najwie˛cej prac profesora medycyny Mikołaja Regniera: 17 jednostek – od F 1511-1-2 do F 1511-1-18. Ponadto 4 jednostki prac Romana Symonowicza, na temat mineralogii – F 1511-1-19 do F 1511-1-22 i 7 jednostek prac o fizyce Stefana Stubielewicza – od F 1511-1-29 do F 1511-1-35. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 23 Vilnensi71. W brzmieniu polskim maja˛one nazwe˛ Rozkład lekcji lub Układ lekcji. W literaturze przedmiotu najcze˛s´ciej z´ro´dła te okres´lane sa˛ mianem „pros- pekto´w”. Przedstawiaja˛ one ogo´lne tres´ci, jakie planował przekazac´ profesor w danym roku akademickim, wykorzystywana˛ literature˛ fachowa˛, a czasami takz˙e stosowane metody nauczania. Uzupełnieniem wa˛tko´w, zwia˛zanych z praca˛ profesoro´w, były takz˙e ich raporty z rocznej pracy72 oraz prywatna korespondencja. Najbogatsze zbiory listo´w pozostawił rektor Marcin Poczobut. Poruszał w nich nie tylko sprawy zwia˛zane z uniwersytetem, ale takz˙e ze szkołami niz˙szymi73. Waz˙ne dla moich badan´ okazały sie˛ jego listy pisane do profesora Andrzeja Strzeckiego (1737–1797) w okresie obrad Sejmu Grodzien´skiego w 1793 roku, kto´re przechowuje Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, w zespole: Kolekcja Lucjana Uzie˛bły74. Odsłaniaja˛ one kulisy walki s´rodowisk akademic- kich Krakowa i Wilna o jednos´c´ Komisji Edukacji Narodowej i zachowanie obu Szko´ł Gło´wnych. Ich wielkim walorem jest opis aktualnych wydarzen´ oraz wnikliwa analiza o´wczesnej rzeczywistos´ci pio´ra Poczobuta i Jana S´niadeckiego, kto´ry reprezentował Szkołe˛ Gło´wna˛ Koronna˛. Przebieg wydarzen´ nakres´lony przez Poczobuta moz˙na skonfrontowac´ z listami Jana S´niadeckiego, kierowanymi w tym samym czasie do Jo´zefa Januszewicza (1757–1837), profesora prawa krajowego w Szkole Gło´wnej Koronnej75. Listy Marcina Poczobuta znajdujemy takz˙e w bibliotekach polskich. Uzupełniaja˛ one obraz staran´ rektora o los nauki, uniwersytetu i całego szkolnictwa. Jest to przede wszystkim bogata korespondencja z Janem S´nia- deckim, kto´ra znajduje sie˛ w Dziale Re˛kopiso´w Biblioteki Jagiellon´skiej (BJ)76, zawieraja˛ca uwagi Poczobuta na temat organizacji kształcenia uni- wersyteckiego w nowych warunkach polit
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Universitas Vilnensis 1793-1803
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: