Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00363 007933 15708750 na godz. na dobę w sumie
Urlop wypoczynkowy jako instrument realizacji prawa pracownika do odpoczynku - ebook/pdf
Urlop wypoczynkowy jako instrument realizacji prawa pracownika do odpoczynku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 387
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-933-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja dotyczy problematyki urlopów wypoczynkowych w kontekście jednego z podstawowych praw pracowniczych - prawa do odpoczynku. Autorka wyjaśnia pojęcie i znaczenie tego prawa, przedstawia jego uzasadnienie, a także wskazuje na podstawowe instrumenty jego realizacji, wśród których główną rolę odgrywa urlop wypoczynkowy, ze szczególnym uwzględnieniem ewolucji rozwiązań prawnych. Dokonała też analizy i oceny poszczególnych elementów konstrukcyjnych prawa do urlopu wypoczynkowego oraz zasad jego udzielania z punktu widzenia podstawowej funkcji tego urlopu, jaką jest wypoczynek. W odróżnieniu od innych opracowań z tego zakresu, zawarte w prezentowanej monografii rozważania nie stanowią jedynie opisu instytucji urlopów wypoczynkowych, ale są próbą oceny stopnia, w jakim instytucja ta urzeczywistnia konstytucyjną i kodeksową zasadę prawa pracy - prawa do odpoczynku. Autorka koncentruje się na odpowiednich unormowaniach kodeksowych, jednak odwołuje się również do szeregu ustaw szczególnych w zakresie prawa urlopowego, dotyczących wybranych grup pracowniczych - zwłaszcza nauczycieli i pracowników tymczasowych. Odnosi się ponadto do międzynarodowych i europejskich rozwiązań prawnych.

Książka jest adresowana do szerokiego grona odbiorców zajmujących się prawem pracy - w szczególności do przedstawicieli polskiej nauki prawa pracy, legislatorów, sędziów sądów pracy, adwokatów, radców prawnych, inspektorów pracy czy przedstawicieli związków zawodowych. Pogłębiona analiza przepisów prawa oraz wykorzystanie bogatego orzecznictwa sądowego powoduje, że będzie ona również cennym źródłem wiedzy dla pracodawców, pracowników działów kadr i HR.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika Nowak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Prawa Pracy, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Krzysztof Walczak REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Joanna Balcerak SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/IuriiSokolov © Copyright by Monika Nowak, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Stan prawny na dzień 30.09.2017 r. Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08216.17.0.M Ark. wyd. 28,5; ark. druk. 24,125 ISBN 978-83-8088-932-3 e-ISBN 978-83-8088-933-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów Wstęp Część I Prawo do odpoczynku – ogólna charakterystyka 1. Pojęcie czasu wolnego i pojęcie odpoczynku 2. Przesłanki prawnej regulacji prawa do odpoczynku i jego aksjologiczne uzasadnienie 3. Prawo do odpoczynku jako jedno z podstawowych praw człowieka 3.1. Prawo do odpoczynku w prawie międzynarodowym 3.2. Prawo do odpoczynku w prawie Unii Europejskiej 3.3. 3.1.1. Akty o charakterze uniwersalnym 3.1.2. Europejska Karta Społeczna Rady Europy Regulacja odpoczynku w konstytucyjnym porządku prawnym państw europejskich 4. 5. Instrumenty realizacji prawa do odpoczynku w polskim prawie pracy 4.1. Uwagi wstępne 4.2. Okresy odpoczynku dobowego i tygodniowego 4.2.1. Prawne limitowanie dobowego i tygodniowego czasu pracy – rys historyczny 4.2.2. Prawo do odpoczynku dobowego i tygodniowego w obowiązujących przepisach polskiego prawa pracy 4.3. Przerwy w pracy 4.4. Dni wolne od pracy 4.5. Prawo do odpoczynku a urlopy pracownicze Urlop wypoczynkowy jako podstawowy instrument realizacji prawa do odpoczynku w ujęciu ewolucyjnym 7 9 15 15 27 41 41 41 54 59 76 96 96 99 99 108 119 123 141 146 6 Spis treści 2.1. 2.2. Część II Elementy konstrukcyjne prawa do urlopu wypoczynkowego sprzyjające realizacji prawa do odpoczynku 1. Pojęcie urlopu wypoczynkowego i jego charakter prawny 2. Nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego 165 165 177 Nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego w świetle powszechnego prawa pracy 177 Nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego w świetle wybranych ustaw szczególnych 3. Wymiar urlopu wypoczynkowego 4. Zasady prawa urlopowego 4.1. Niezbywalność prawa do urlopu wypoczynkowego 4.2. Nieprzerwany charakter urlopu wypoczynkowego 4.3. Spokój urlopowy 4.4. Coroczność prawa do urlopu wypoczynkowego 4.5. Udzielanie urlopu w naturze 4.6. Odpłatność urlopu 195 209 243 243 246 260 264 273 278 Część III Dysfunkcjonalne elementy regulacji prawa urlopowego z punktu widzenia realizacji prawa do odpoczynku 1. Uwagi wprowadzające 2. Pracodawca jako podmiot decydujący o planowanym terminie urlopu wypoczynkowego 3. Przesuwanie terminu urlopu ze względu na szczególne potrzeby pracodawcy 4. Skierowanie pracownika na urlop wypoczynkowy w okresie wypowiedzenia 5. Odwołanie z urlopu 6. Urlop na żądanie 7. Ekwiwalent za urlop Zakończenie Bibliografia Wykaz ważniejszych aktów prawnych Wykaz orzeczeń Summary Od Redakcji 287 287 288 298 305 318 329 340 349 363 375 379 383 385 Wykaz ważniejszych skrótów – Dziennik Ustaw – Europejska Karta Społeczna – Instytut Pracy i Spraw Socjalnych – kodeks cywilny – kodeks karny – kodeks karny wykonawczy – kodeks pracy – Międzynarodowa Organizacja Pracy – Monitor Polski – Monitor Prawa Pracy – Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej – Ministerstwo Pracy i Spraw Socjalnych – Organizacja Narodów Zjednoczonych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna oraz Izba Pracy Dz. U. EKS IPiSS k.c. k.k. k.k.w. k.p. MOP M. P. M.P.P. MPiPS MPiSS ONZ OSNAP OSNCP OSNP OSPiKA OTK PAN PiP PiZS RE SA OSNAPiUS – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna oraz Izba Pracy – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Polska Akademia Nauk – Państwo i Prawo – Praca i Zabezpieczenie Społeczne – Rada Europy – Sąd Apelacyjny 8 Wykaz ważniejszych skrótów SN TK TSUE UE – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości UE – Unia Europejska Wstęp Praca i odpoczynek stanowią dwa nierozłączne elementy ludzkiego życia. W za- sadzie każdej aktywności podejmowanej przez człowieka towarzyszy potrzeba przynajmniej regeneracji sił po jej zakończeniu. Kwestia odpoczynku wpisuje się zatem w naturalny cykl życia ludzkiego. Przez bardzo długi okres nie rozgranicza- no jednak wyraźnie tych dwóch sfer ludzkiej egzystencji oraz nie wyodrębniano pojęcia odpoczynku na gruncie prawnym. Przyjmuje się, że w świadomości spo- łecznej i prawnej pojawiło się ono wraz ze zjawiskiem rewolucji przemysłowej, kiedy to czas wolny (w tym odpoczynek stanowiący jego główny cel) zaczął być postrzegany jako odrębna kategoria będąca przeciwieństwem pojęcia czasu pracy1. Początkowo utożsamiano go jednak zasadniczo z okresem niezbędnym do fizycz- nego odnowienia sił zużytych w procesie produkcji. Współcześnie jest już chyba oczywiste, że odpoczynek ów ma znaczenie z punktu widzenia odzyskania energii wydatkowanej w pracy, przede wszystkim jednak warunkuje pełny rozwój czło- wieka jako osoby. Prawo do niego, skutecznie gwarantowane, umożliwia bowiem urzeczywistnienie innych podstawowych praw jednostki, takich jak m.in. prawo do życia, wolności, bezpieczeństwa, ochrony zdrowia, rodziny, czy samorealizacji. Dlatego też podkreśla się często, że czas wolny w holistycznym ujęciu człowieka i jego potrzeb powinien być spędzany w sposób, który będzie mu dawać satys- fakcję i przyjemność, a nade wszystko pozwoli odpocząć zarówno fizycznie, jak i psychicznie2, zwłaszcza od pracy zawodowej. Podejście do problematyki prawnej regulacji czasu pracy i czasu od niej wolne- go jest jednak zmienne, uzależnione od aktualnej sytuacji społeczno-gospodarczej, 1 2 Por. R. Dyoniziak, Społeczeństwo w procesie zmian, Kraków, Szczecin, Zielona Góra 1997, s. 239; A. Chobot, Czas pracy w znowelizowanym kodeksie pracy, Poznań 2003, s. 12 i n. B. Kolny, Czas wolny w świetle zrównoważonego rozwoju, „Konsumpcja i Rozwój” 2014, nr 2, s. 28. 10 Wstęp nowych tendencji, zjawisk i  związanych z  tym zagrożeń w  życiu społeczeństw. O ile w połowie XX w. bardzo silne były postulaty ograniczania czasu pracy, o tyle obecnie zwraca się większą uwagę na swobodę w jego elastycznym kształtowaniu. Wśród czynników wymuszających poszukiwanie nowych form gospodarowania czasem pracy wymienia się m.in. globalizację życia i związaną z nią silną konku- rencję, a także postępującą wraz z końcem XX w. arytmię w zakresie warunków życia, prowadzenia działalności gospodarczej i funkcjonowania zakładów pracy3. Sprzyja to również większej akceptacji pewnej nieregularności w zakresie czasu pracy i wypoczynku. Jak słusznie zauważono w literaturze przedmiotu, zasadni- czym motywem, podstawą zmian w regulacji szeroko pojętego czasu pracy stają się względy efektywności gospodarczej przedsiębiorstw, kryteria stricte ekonomiczne, przy jednoczesnym marginalizowaniu pierwotnych podstaw o charakterze huma- nitarnym i antropologicznym, co w konsekwencji prowadzi do stopniowego po- garszania sytuacji osób zatrudnionych w omawianym obszarze4. Niezależnie od  zmieniających  się warunków gospodarczych i  tendencji roz- wojowych oraz związanych z tym nowych wyzwań nie można zapominać, że cele o charakterze ekonomicznym, produkcyjnym nie mogą spychać na dalszy plan kwestii socjalnych, dotyczących m.in. regulacji czasu pracy. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że ilość czasu poświęconego na pracę nie jest w pełni adekwatnym miernikiem ilości wykonywanej pracy, a tym samym osiąganych rezultatów go- spodarczych. Istotna jest przede wszystkim wydajność pracy, która może być doskonalona m.in. poprzez rozwój techniki i technologii oraz należyte zagospo- darowanie czasu pracy. Sami ekonomiści dostrzegli, o czym będzie dalej mowa, bezpośredni związek wydajności pracy ze stopniem zmęczenia pracownika. Rów- nież w socjologii zaobserwowano, że ilość czasu wolnego i sposób jego wykorzy- stywania bezpośrednio przekłada się na liczbę i sposób wykonywania obowiązków zawodowych i odwrotnie. Stąd musi zostać zawsze zachowana odpowiednia rów- nowaga między poziomem ochrony interesów pracodawców oraz pracowników, m.in. w aspekcie omawianego prawa. Tymczasem współczesne konstrukcje cza- su pracy zbyt często są budowane na potrzebie dostosowania długości tego czasu i jego rozkładu do zmieniających się potrzeb gospodarczych kosztem prawa pra- cownika do czasu wolnego od pracy, w tym odpoczynku5. Kwintesencją takiego podejścia jest dokonana w Polsce w 2013 r. zmiana polegająca na dopuszczeniu 12-miesięcznych okresów rozliczeniowych, niezależnie od systemu czasu pracy6, co, jak wynika z badań przeprowadzonych na zlecenie Komisji Europejskiej, ma szczególnie negatywny wpływ na życie i zdrowie pracownika oraz zdolność har- monijnego łączenia życia zawodowego z rodzinnym. Por. A. Chobot, Czas pracy…, s. 13 i n. Por. M. Skąpski, Funkcje regulacji czasu pracy wobec idei równości i sprawiedliwości, „Anna- les Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio G, 2015, vol. LXII, 2, s. 204. Tamże, s. 207. 5 6 Ustawa z dnia 12 lipca 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz ustawy o związkach 3 4 zawodowych, Dz. U. 2013, poz. 896. Wstęp 11 Jednocześnie stale wzrasta świadomość, że prawo do odpoczynku, niezwykle ważne w okresie rozwoju stosunków najmu pracy, obecnie nie traci na znaczeniu, a wręcz jego rola jeszcze wzrasta. Globalizacja, względy konkurencyjności, wzrost tempa życia i pracy, powodują, że ciągle rosną oczekiwania wobec pracowników nie tylko w zakresie ich kwalifikacji, lecz także dyspozycyjności. Generuje to co- raz większe zmęczenie oraz stres, a co za tym idzie – wiele chorób i psychoso- matycznych zaburzeń, ponadto jest przyczyną obserwowanego procesu słabnącej roli rodziny oraz społecznych więzi. Zarówno dla dobra jednostki, jak i całego społeczeństwa konieczne jest zatem ustanowienie czy zachowanie tego prawa oraz wprowadzenie takich instrumentów prawnych, które pozwolą na jego skuteczną realizację, a w jakiejś mierze będą też stanowić przeciwwagę dla wspomnianych wyżej tendencji. Jednym z  takich instrumentów, o  zasadniczym znaczeniu, jest niewątpliwie prawo do urlopu wypoczynkowego, który w swej istocie jest corocz- nym, dłuższym zwolnieniem pracownika z obowiązku wykonywania pracy w celu regeneracji psychofizycznej organizmu, a przez to ochrony życia i zdrowia zatrud- nionego. Problematyka urlopów wypoczynkowych jest stale obecna w literaturze prawa pracy. Trzeba jednak zauważyć, że dotychczasowe opracowania poświęcone tej te- matyce albo stanowią łączne omówienie treści poszczególnych przepisów wcho- dzących w zakres prawa urlopowego, albo dotyczą jedynie wybranych jego aspek- tów. Celem niniejszej pracy nie jest natomiast szczegółowa prezentacja i analiza wszystkich przyjętych przez ustawodawcę rozwiązań dotyczących urlopu wypo- czynkowego, ale ocena konstrukcji tego urlopu i reguł jego udzielania w kontek- ście realizacji funkcji, które urlop ten ma spełniać, oraz stopnia, w jakim instytucja ta urzeczywistnia prawo pracownika do wypoczynku – prawo podniesione przez ustawodawcę do rangi podstawowej zasady prawa pracy (mającej również swoje konstytucyjne umocowanie). Dlatego też uwaga zostanie skoncentrowana na tych elementach prawa urlopowego, które dla realizacji wskazanego celu mają istotne znaczenie. Z pewnością takie ujęcie tej materii nie było dotychczas prezentowane, a waga omawianych z tej perspektywy kwestii wydaje się znaczna ze względów, o których była wyżej mowa. Postrzeganie tytułowego urlopu jako istotnego instrumentu realizacji prawa pracownika do wypoczynku wymaga niewątpliwie, w pierwszej kolejności, usys- tematyzowanej prezentacji materiału normatywnego oraz dorobku doktryny i orzecznictwa, które dotyczą omawianego prawa, co pozwoli nie tylko wyjaśnić samo pojęcie odpoczynku, jego znaczenie i charakter, lecz także wskazać środki prawne, które, w przeszłości i obecnie, mają umożliwiać jego realizację. Wynikają one z podstawowej zasady prawa do odpoczynku przyjętej na gruncie polskiego prawa pracy, znalazły również swoje odzwierciedlenie w prawie międzynarodo- wym oraz prawie Unii Europejskiej, które w tym zakresie wyraźnie ewoluowały w kierunku wzmocnienia ochrony pracownika. Zaliczyć do nich należy instytucję odpoczynku dobowego i tygodniowego, przerwy w pracy czy dni wolne od pra- cy, ale  także urlopy wypoczynkowe stanowiące główny przedmiot podjętych 12 Wstęp rozważań. W konsekwencji trzeba założyć, że regulacja prawna urlopów wypo- czynkowych powinna być taka, aby w maksymalnym stopniu spełniała swoją rolę gwaranta wskazanego prawa. Nie zawsze jednak tak się dzieje. Niekiedy bowiem sam ustawodawca ją osłabia, w sposób bardziej lub mniej zasadny i właściwy, stąd zadaniem autorki w kolejnych, wyodrębnionych częściach pracy będzie wykaza- nie, w jakim zakresie przyjęte unormowania funkcję tę spełniają, a w jakim z tego punktu widzenia są dysfunkcjonalne, tj.  nie służą osiągnięciu i  zabezpieczeniu optymalnego wypoczynku. Nie oznacza to oczywiście, że nie są one w jakiejś mie- rze usprawiedliwione innymi względami, często znajdują bowiem swoje oparcie w  konieczności ochrony słusznego interesu pracodawcy, zabezpieczenia odpo- wiedniej organizacji pracy zakładu. Pełna analiza tego zagadnienia nie byłaby możliwa bez uprzedniego odwoła- nia się do regulacji międzynarodowych oraz prawa UE, w których, w sposób bar- dziej lub mniej bezpośredni, nie tylko wskazuje się na samo prawo do odpoczynku i poszczególne instytucje prawne, które powinny służyć jego realizacji, do jakich powszechnie zaliczono również urlop wypoczynkowy, ale określa się w nich także pewne minimalne standardy, jakie powinny zostać w omawianym zakresie przy- jęte, aby prawo do odpoczynku mogło być faktycznie urzeczywistniane. Ważną rolę odgrywa przy tym orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE, w którym dokonuje się wykładni poszczególnych, często dość ogólnych uregulowań wcho- dzących w zakres omawianego prawa, formułuje określone zasady, czuwając m.in. w odniesieniu do urlopu wypoczynkowego, aby rozwiązania prawne poszczegól- nych państw nie naruszały podstawowej funkcji urlopu i jego celów określonych w dyrektywie. Urlop ten jest postrzegany zarówno przez Trybunał, jak i inne orga- ny kontrolujące prawidłowe wykonanie zobowiązań zawartych w ratyfikowanych przez dane państwo aktach, jako podstawowy gwarant prawa do  odpoczynku, bezpieczeństwa i ochrony zdrowia ludzkiego. Jego regulacja w prawie krajowym i związana z nią interpretacja musi ten cel uwzględniać. Należy ponadto podkreślić, że ocena przyjętych w prawie urlopowym rozwią- zań musi być dokonywana również z uwzględnieniem zachodzących we współcze- snym świecie przeobrażeń i pojawiających się nowych zagrożeń, związanych choć- by z rozwojem form komunikowania się na odległość. Na świecie coraz częściej dostrzega się płynące stąd niebezpieczeństwa dla skuteczności zagwarantowania wypoczynku pracownika, m.in. w czasie urlopu, i podejmuje określone próby, tak- że legislacyjne, przeciwdziałania im. W Polsce problem ten również zaczyna być zauważany, choć jeszcze w stosunkowo ograniczonym zakresie. Wstępna analiza obowiązującego w Polsce prawa dotyczącego urlopów wypoczynkowych pozwala stwierdzić, że większość problemów powstających na tym tle daje się rozwiązać bez uszczerbku dla  wypoczynkowej funkcji urlopu poprzez odpowiednią wy- kładnię istniejących przepisów, co nie wyklucza jednak w określonych aspektach podjęcia stosownej interwencji przez ustawodawcę (co mogłoby mieć też pewne znaczenie psychologiczne i uświadamiające). Wstęp 13 Analiza uregulowań urlopowych z perspektywy ich wpływu na efektywność wy- poczynku pracownika będzie dokonywana przede wszystkim na podstawie prze- pisów powszechnego prawa pracy, a więc odpowiednich unormowań zawartych w Kodeksie pracy, które dotyczą przeważającej liczby osób wykonujących pracę w ramach stosunku pracy. Niemniej uwaga zostanie również zwrócona na niektó- re ustawy szczególne, określające uprawnienia urlopowe dość licznych grup pra- cowniczych, których regulacje budzą wątpliwości z punktu widzenia zachowania gwarancji optymalnego wypoczynku. Chodzi o nauczycieli, także akademickich, oraz pracowników tymczasowych. Szczególnie w odniesieniu do tych ostatnich prawna regulacja urlopów wypoczynkowych cechuje się wysokim stopniem au- tonomii w stosunku do rozwiązań kodeksowych, a przy tym wywołuje obawy co do poziomu ochrony wypoczynku tej kategorii pracowników. Realizacji sformułowanych głównych zadań badawczych, a także zachowaniu klarowności wywodu w opracowaniu służy przede wszystkim tradycyjna metoda formalno-dogmatyczna z pewnymi odniesieniami do metody historycznej. Celem opracowania nie jest przy tym dokonanie pełnej analizy przyjętych w Polsce regu- lacji urlopowych, ale skupienie uwagi na tych aspektach obowiązującego prawa, które mają decydujące znaczenie z punktu widzenia realizacji podstawowej zasady prawa pracy – prawa pracownika do odpoczynku. Szersze odwołanie się w pierw- szej części, z natury swej ogólniejszej, do przepisów o charakterze historycznym pozwala na zaprezentowanie genezy obowiązujących rozwiązań oraz pewnej ewo- lucji, jaka dokonała  się nie tylko pod  względem wzmocnienia wypoczynkowej funkcji samego urlopu, ale też innych instrumentów składających się na pracow- nicze prawo do odpoczynku, związanej również w jakimś stopniu ze zmianą wa- runków ustrojowych oraz wstąpieniem Polski do UE. Świadomie zrezygnowano natomiast z metody komparatystycznej, która, jak się wydaje, nie ma istotniejsze- go znaczenia przy tak zarysowanym celu niniejszej pracy. Przedmiotem analizy są bowiem instytucje polskiego prawa urlopowego z punktu widzenia zasadniczej funkcji, jaką urlop ten ma spełniać. Wprowadzenie wątków prawnoporównaw- czych powodowałoby nadmierne rozbudowanie pracy oraz odwrócenie uwagi od  głównego nurtu rozważań, a  tym samym utrudniało osiągnięcie opisanych wcześniej zamierzeń badawczych. W rezultacie w opracowaniu będą występować jedynie przykładowe odwołania do unormowań przyjętych w prawie urlopowym wybranych państw, które ewentualnie mogłyby posłużyć do udoskonalenia prawa polskiego. Część I Prawo do odpoczynku  – ogólna charakterystyka 1.   Pojęcie czasu wolnego i pojęcie odpoczynku Zarówno pojęcie odpoczynku, jak i pojęcie czasu wolnego nie są łatwe do zde- finiowania, podobnie jak ustalenie relacji między nimi. W  teorii wyróżnia  się bardzo wiele odmiennych sposobów podejścia do problematyki czasu wolnego, w tym zwłaszcza do jego istoty. Różne kryteria, jakie mogą być stosowane przy próbie porządkowania tej materii, pozwalają wyróżniać szereg koncepcji czasu wolnego1. Ponadto sposób rozumienia wymienionych pojęć ulegał na przestrze- ni wieków ciągłym zmianom. Z historycznie zróżnicowanymi formami i charakte- rem pracy w poszczególnych etapach rozwoju społeczno-gospodarczego wiąże się odmienność form oraz istoty wypoczynku. Przez bardzo długi okres kwestia szeroko ujmowanego czasu wolnego była rozpatrywane wyłącznie w kontekście tzw. warstw uprzywilejowanych. W ustro- ju przedkapitalistycznym (w  okresie niewolnictwa i  poddaństwa) życie „w  cza- sie wolnym” było „z natury” przypisane osobom należącym do określonych elit2. W czasach antycznych niewolnik był z prawnego punktu widzenia rzeczą, swe- go rodzaju narzędziem w  procesie wytwarzania dóbr pozbawionym jakichkol- wiek praw w związku z wykonywaną pracą3. Sama praca podejmowana w celach 1 Na przykład M. Bombol na podstawie różnych opisywanych teoretycznych ujęć czasu wol- nego wyróżnia trzy sposoby podejścia do jego definiowania: a) rozumienie czasu wolnego w czystej postaci, b) rozumienie czasu wolnego jako specyficznych zachowań w nim podej- mowanych i c) czas wolny jako stan umysłu. Por. M. Bombol, Czas wolny jako kategoria dia- gnostyczna procesów rozwoju społeczno-gospodarczego, Warszawa 2008, s. 19 i n. Por. A. Chobot, Czas pracy w znowelizowanym kodeksie pracy, Poznań 2003, s. 12 i n. Por. T. Zieliński, Zarys wykładu prawa pracy, cz. I, Katowice 1979, s. 74 i n. Jak słusznie za- uważono w literaturze, w okresie niewolnictwa w zasadzie nie dostrzegano potrzeby praw- 2 3 16 Urlop wypoczynkowy jako instrument realizacji prawa pracownika... zarobkowych, szczególnie fizyczna, była generalnie dla starożytnych przedmiotem pogardy, aktywnością nielicującą z godnością wolnego obywatela4, stąd nie zaj- mowano  się w  zasadzie problemem jej czasowego ograniczania. W  stosunkach feudalnych, choć odstąpiono od przedmiotowego traktowania osób pracujących na rzecz konstrukcji „osobowego” podporządkowania ich właścicielom środków produkcji, nadal ci ostatni dysponowali często nieograniczonym prawem korzy- stania z poddanej ich władzy siły roboczej5. Dotyczyło to w szczególności pracy chłopów pańszczyźnianych, bo w warsztatach rzemieślniczych, przy braku regu- lacji pochodzącej od państwa, wzajemne relacje między majstrami i czeladnikami oraz uczniami ustalano w tzw. prawie cechowym, które miało charakter wewnętrz- ny6. Bywało, że prawo to w jakiś sposób ograniczało czas pracy zarówno majstrów, jak i czeladników przez wzgląd na kwestie dotyczące konkurencji7. Niemniej przez bardzo długi okres, w zasadzie aż do tzw. ery przemysłowej, nie odróżniano wy- raźnie czasu wolnego od czasu pracy. W okresie niewolnictwa i poddaństwa czas wolny traktowano raczej jako samoistne dobro niepowiązane z pracą8. Samo pojęcie czasu wolnego występowało już w starożytności9. Niemniej roz- patrywano je nie w aspekcie okresu „wolnego od”, pracy czy obowiązków, ale „cza- su wolnego do”, np. do zabawy, szczęścia, radości10. W starożytnej Grecji po zajęciach następował odpoczynek, który obejmował trzy elementy: – kontemplację, – rozrywkę oraz – rekreację (odtworzenie sił)11. Grecki termin schole, używany na oznaczenie czasu wolnego, był utożsamiany z najwyższą formą jego spędzania, obejmującą dyskurs lub kontemplację, to swego rodzaju stan umysłu dający poczucie wolności12. 4 5 6 7 8 9 nego zabezpieczenia jakichkolwiek interesów osób utrzymujących się z pracy własnych rąk. Por. L. Mitrus, Powstanie i ewolucja prawa pracy, [w:] System prawa pracy, t. 1: Część ogólna, red. K.W. Baran, Warszawa 2017, s. 343. Por. szerzej: Z. Góral, Prawo do pracy. Studium prawa polskiego w świetle porównawczym, Łódź 1994, s. 5 i n. Tamże, s. 77 i n. Tamże, s. 79. Por. M. Święcicki, Prawo pracy, Warszawa 1968, s. 470. Por. A. Chobot, Pracowniczy obowiązek dbałości o dobro zakładu a ograniczenia zasady wol- ności pracy, Poznań 1983, s. 27. Chociaż w ówczesnej literaturze bardziej eksponowano kwestię określonych zachowań człowieka, wynikających z przynależności do poszczególnych grup społecznych. Por. B. Lo- rens, Czas wolny i formy jego spędzania w miastach polskich doby nowożytnej (XVI–XVIII wiek), [w:] Czas wolny: przeszłość – teraźniejszość – przyszłość, red. J. Daszykowska, R. Pelczar, Sta- lowa Wola 2009, s. 23. 10 Por. M. Truszkowska-Wojtkowiak, Fenomen czasu wolnego, Gdańsk 2012, s. 21. 11 Por. M. Jaroszewska, Urlopy wypoczynkowe, Warszawa 2009, s. 5. 12 Tłumaczony jako: czas wolny, korzystanie ze spokoju, bezczynność. Por. szerzej M. Trusz- kowska-Wojtkowiak, Fenomen…, s. 9 i n. Część I. Prawo do odpoczynku – ogólna charakterystyka 17 Dla mieszkańców Aten czas ten był „nadrzędną wartością życiową”, gwarantem prawdziwej wolności, duchowego i intelektualnego rozwoju. W klasycznym uję- ciu czasu wolnego, opartym w dużej mierze na poglądach Arystotelesa, staje się on immanentną częścią godziwego życia, „czasem pokoju i umiarkowania”. Jego głównym przeznaczeniem jest sztuka, udział w życiu społecznym, aktywność fi- zyczna oraz kontemplacja13. Ta ostatnia, zdaniem Arystotelesa, jest synonimem szczęścia14. Czas ten był jednak udziałem obywateli, a więc ludzi najlepszych, a nie mas pracujących (robotników, kupców, rolników), które, według Arystotelesa, nie wiodły szlachetnego życia i nie miały czasu wolnego. W filozofii greckiej uzna- je się, że człowiek wolny powinien podjąć wszelkie możliwe środki, aby dyspono- wać czasem wolnym według własnego uznania, ponieważ to w istocie odróżnia go od niewolnika15. Biorąc powyższe pod uwagę, w literaturze przedmiotu ocenia się, że w ramach kultury greckiej można mówić o etosie czasu wolnego, gdyż w zasadzie wyższe formy ludzkiego bytowania były łączone z podejmowaniem pewnych zachowań właśnie w czasie wolnym16, niemniej czas ten był przywilejem wyłącznie wolnych obywateli. Obok pojęcia czasu wolnego (schole), przeznaczonego na kształtowanie inte- lektualnej i fizycznej sprawności wolnych obywateli, pojawiało się również poję- cie zabawy (odpoczynku), której nie przypisywano jednak w ówczesnych czasach większego znaczenia, a nawet traktowano ją z pewną pogardą17. Dał temu wyraz Arystoteles, uznając, że zabawa będąca w istocie wypoczynkiem stanowi konse- kwencję zmęczenia, jakie niesie za sobą praca. „Gdzie jest praca, tam musi być zabawa, bo zmęczenie wymaga wypoczynku, a ponieważ praca jest wykonywana z trudem i wysiłkiem, zatem zabawa istniejąca dla wypoczynku może być stosowa- na tylko we właściwym czasie, gdy się jej potrzebuje jako lekarstwa. Taka bowiem czynność duszy jest wytchnieniem i  z  powodu łączącej  się z  nią przyjemności – wypoczynkiem”18. Zatem tak rozumiany odpoczynek nie był uważany przez starożytnych za szcze- gólnie pożyteczny (ani też szkodliwy), wiązał się bowiem bezpośrednio z odtwo- rzeniem sił zużytych w procesie pracy, która, jak wcześniej wskazano, była udzia- łem przede wszystkim niewolników, zajęciem nielicującym z godnością wolnego obywatela. Nie przyczyniał się zatem do doskonalenia człowieka, jego wewnętrz- nego rozwoju19. Kontynuatorzy tej myśli negują zasadniczo pracę, a także potrzebę psychofi- zycznej regeneracji organizmu jako źródło czasu wolnego, staje się on dla nich 13 Por. M. Bombol, Czas wolny…, s. 12. 14 M. Truszkowska-Wojtkowiak, Fenomen…, s. 31. 15 Por. Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 6, Warszawa 2003, s. 208. 16 Por. M. Truszkowska-Wojtkowiak, Fenomen…, s. 33. 17 Por. R. Kantor, Zabawa w dobie społeczeństwa konsumpcyjnego: Szkice o ludyzmie, ludyczno- ści i powadze, a w istocie o jej braku, Kraków 2013, s. 15. 18 Tamże. 19 Tamże. 18 Urlop wypoczynkowy jako instrument realizacji prawa pracownika... raczej swego rodzaju „wyższym stanem ludzkiego bytu”, niezbędnym warunkiem samorealizacji oraz zdolności pokonywania trudów życia wynikających z koniecz- ności podejmowania pracy. Czas ten nie powinien być zatem przywilejem, jak są- dzono wcześniej, jedynie wybranych grup społecznych20. Pojęcie czasu wolnego (otium) pojawiło  się również w  starożytnym Rzymie. Ów czas wolny był rozumiany także w charakterystyczny sposób. Terminem tym posługiwano  się bowiem do  określania wszelkiej aktywności, która nie miała charakteru publicznego czy politycznego, obejmującej różne formy działalności intelektualnej, pracę literacką oraz jej wytwory21. Otia post negotia (odpoczynek po „pracy”, od zajęć stałych, obowiązków) nie był zatem utożsamiany z bezczyn- nością. Bardzo często ludzie wykształceni, oddający się pracy naukowej czy lite- rackiej, czynili to właśnie w czasie wolnym, gdyż nie postrzegali tego rodzaju zajęć jako obowiązkowych22. Ideę takiego właśnie wypoczynku czynnego propagował szczególnie Cyceron, który uznawał, że człowiek ze swej natury jest przeznaczony do rzeczy poważ- niejszych niż rozrywki i zabawy, a co za tym idzie powinien szukać odpoczynku duchowego w pracy naukowej23. W praktyce występowały jednak istotne różnice między sposobem spędzania czasu wolnego przez prostego Rzymianina a człowieka dobrze urodzonego i wy- kształconego24. Ponadto czas wolny łączono z wykonywaniem obowiązków godnych wolnego człowieka. Trzeba bowiem przypomnieć, że praca zarobkowa, podobnie jak w sta- rożytnej Grecji, była uważana za poniżającą godność obywatela25. Między innymi powoływany już wcześniej Cyceron pisał, że kto sprzedaje swą pracę w zamian za pieniądze, w zasadzie stawia siebie na równi z niewolnikami26. Tym samym owo otium wolnego Rzymianina opierało  się w  dużej mierze na pracy ludności zniewolonej. szych latach tzw. wyższe stany. Określone formy spędzania czasu wolnego obowiązywały również w później- Naukowe podwaliny dla takiego postrzegania czasu wolnego można odnaleźć w pracach T. Veblena. Według jego słynnej koncepcji27, czas wolny jest ściśle po- wiązany z przynależnością do określonej klasy lub grupy społecznej. Czas wolny, 20 J. Pieper, Czas wolny jako kategoria diagnostyczna procesów rozwoju społeczno-gospodar- czego, Warszawa 2008. Zob. szerzej M. Bombol, Czas wolny…, s. 12. 21 A. Wojciechowska, Otium i negotium w starożytnym Rzymie, www.wilanów-pałac.pl [dostęp 6.02.2017]. 22 Por. L. Winniczuk, Ludzie i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 2006, s. 359. 23 Czas wolny w starożytnym Rzymie, www.imperiumromanum.edu.pl [dostęp 6.02.2017]. 24 Ci pierwsi spędzali często czas na rynku miejskim, w publicznych łaźniach i restauracjach, amfiteatrach, cyrku itp. Por. szerzej Czas wolny w starożytnym Rzymie… 25 Por. szerzej Z. Góral, Prawo do pracy…, s. 5 i n. 26 Cicero, O powinnościach, [w:] tenże, Pisma filozoficzne, t. 2, Warszawa 1960, s. 408. 27 Por. T. Veblen, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa 1998. Część I. Prawo do odpoczynku – ogólna charakterystyka 19 samo jego posiadanie i wykorzystywanie w określony sposób stały się wyznaczni- kiem uprzywilejowania, bogactwa, władzy, swego rodzaju papierkiem lakmuso- wym przynależności do danego stanu w strukturze społecznej28. Ponadto przez bardzo długi okres, jak wskazuje się w literaturze, czas wolny był zjawiskiem bliższym środowiskom miejskim. W „tradycyjnej kulturze chłopskiej” życie wypełniała działalność produkcyjna, gospodarcza oraz obrzędowo-religij- na29. Rytm pracy był zdeterminowany w dużej mierze czynnikami naturalnymi, a zwiększenie czasu przeznaczonego na pracę było jedyną możliwością zdobycia dodatkowych środków na zaspokajanie potrzeb. Czas wolny był zatem postrze- gany w środowisku wiejskim jako czas stracony. Często jednak sama pracy była urozmaicana jakąś formą rozrywki (taniec, śpiew itp.). Granica między czasem wolnym a czasem pracy była w związku z tym dość płynna30. Dopiero stopniowy wzrost ludności wiejskiej podejmującej pracę zawodową poza rolnictwem spowo- dował częściową zmianę tej sytuacji. Początkowo (zwłaszcza w średniowieczu) również życie mieszczan sprowadza- ło się przede wszystkim do pracy, której rozpoczęcie i zakończenie wyznaczały od- powiednio wschody i zachody słońca oraz godziny otwierania i zamykania bram miasta. W  późniejszych latach czas pracy nadal stanowił przeważający udział w  ogólnym budżecie czasu, jakim dysponowali mieszkańcy miast i  w  zasadzie w dni powszednie nie było okresu przeznaczonego na odpoczynek. Ten ostatni był jednak wpisany w niedziele i dni świąteczne, których liczba od drugiej połowy XV w. znacznie wzrosła. Sam sposób pojmowania czasu wolnego był jednak wów- czas zgoła odmienny od współczesnego, dostosowany do panujących warunków społeczno-gospodarczych i kulturowych31. Postępująca w XIV i XV w. urbanizacja w dużej mierze przyczyniła się do wprowadzenia podziału na czas pracy i czas przeznaczony na rozrywkę. Niemniej, jak przekonuje B. Lorens, nie doszło wów- czas jeszcze do wyodrębnienia czasu wolnego32. Wypoczynek, w jego dzisiejszym, prawnym ujęciu, jest ściśle powiązany z ogra- niczaniem czasu pracy. Każda praca wymusza bowiem również czas niezbędny do regeneracji organizmu człowieka, zachowania i rozwoju jego zdolności do pra- cy33. Słusznie przy tym zwrócono uwagę w literaturze przedmiotu, że w zasadzie współczesne pojmowanie czasu pracy (a tym samym i odpoczynku z nim zwią- zanego) zaczęło się kształtować wraz z rozwojem najmu pracy, jest zatem ściśle 28 Szerzej na temat tej koncepcji por. M. Bombol, Czas wolny…, s. 12 i n. 29 E. Wnuk-Lipiński, Budżet czasu – struktura społeczna – polityka społeczna, Wrocław 1981, s. 47 i n. 30 Por. B. Lorens, Czas wolny…, s. 24. 31 Jak wskazuje B. Lorens, oceniając ówczesny stan z dzisiejszej perspektywy można odnieść wrażenie, że w okresie od XVI do XVIII w. ludność była w zasadzie pozbawiona czasu wolne- go. Por. taż, Czas wolny…, s. 24 i n. 32 Tamże. 33 Por. Prawo do wypoczynku, [w:] Zagadnienia prawne Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Lu- dowej, t. 3, red. S. Grzybowski, Warszawa 1954, s. 475. 20 Urlop wypoczynkowy jako instrument realizacji prawa pracownika... ganizmu. powiązane ze zjawiskiem rewolucji przemysłowej34. Czas wolny uznaje się więc za kategorię historyczną, która na pewnym etapie rozwoju cywilizacyjnego sta- ła się przeciwstawieństwem dla pojęcia czasu pracy35. W pierwszym etapie owego rozróżnienia utożsamiano go jednak wyłącznie z okresem niezbędnym dla fizycz- nego odnowienia sił zużytych w procesie produkcji. Dopiero w kolejnych latach XX w. następuje pewna zmiana sposobu postrzegania czasu wolnego i odpoczyn- ku jako czasu pozostawionego do dyspozycji pracownika, służącego jego psychofi- zycznej odnowie, ale też rozwojowi osobowości. W literaturze brak jest jednolitej definicji czasu wolnego, różni autorzy, w ra- mach określonych dyscyplin naukowych, zwracają bowiem uwagę na różne jego aspekty. Z perspektywy biologa czas wolny jest to przede wszystkim czas regeneracji or- Inaczej jest on  postrzegany w  psychologii i  pedagogice, gdzie odpowiednio główny nacisk kładzie się na kwestie walki ze stresem i zmęczeniem, relaks czy podtrzymywanie więzi i nawiązywanie relacji międzyludzkich36. Według W. Gaworeckiego, czas wolny to „czas poza pracą zawodową, pozosta- jący do swobodnego wykorzystania na wypoczynek, uczestniczenie w zdobyczach współczesnej cywilizacji, rozwijanie zainteresowań własnych i rozrywkę”37. Pojęcie to  bywa także charakteryzowane węziej –  jako „czas, który pozosta- je człowiekowi do jego swobodnej dyspozycji po wykonaniu czynności związa- nych z zaspokojeniem potrzeb biologicznych i higienicznych (sen, jedzenie, toa- leta) oraz czynności obowiązkowych (praca, nauka, obowiązki rodzinne, dojazd do pracy lub szkoły)”38. W socjologicznym ujęciu czas wolny jest najczęściej definiowany jako „czas, który pozostaje człowiekowi po wypełnieniu przez niego obowiązków zawodo- wych, domowych i szkolnych i który jest przeznaczony na wypoczynek, rozrywkę i rozwój osobowości”39. Na  gruncie tej definicji eksponuje  się kwestię obligatoryjności określonych czynności i zachowań40. 34 Por. A. Chobot, Czas pracy…, s. 12 i n. 35 Por. R. Dyoniziak, Społeczeństwo w procesie zmian, Kraków, Szczecin, Zielona Góra 1997, s. 239. 36 M. Bombol, Czas wolny…, s. 11. 37 Za: K. Kwilecki, Rozważania o czasie wolnym. Wybrane zagadnienia, Katowice 2011, s. 9. 38 K. Przecławski, Czas wolny dzieci i młodzieży, [w:] Encyklopedia pedagogiczna, red. W. Pomy- kało, Warszawa 1993, za: K. Kwilecki, Rozważania o czasie…, s. 9. 39 Jest to definicja rozpowszechniona w latach 60. XX w. przez francuskiego socjologa J. Duma- zediera. Za: E. Wnuk-Lipiński, Czas wolny. Współczesność i perspektywy, Warszawa 1975, s. 8. 40 Podobne poglądy prezentują J. Robinson i G. Godbey, uznając, że czas wolny to czas po- zostały po wyeliminowaniu pracy zarobkowej, obowiązków domowych, czynności osobi- stych (np. higiena) oraz czasu przeznaczonego na dojazdy. Por. M. Bombol, Czas wolny…, s. 14. Część I. Prawo do odpoczynku – ogólna charakterystyka 21 Wyróżnia się przy tym trzy rodzaje czasu wolnego41: – krótki czas wolny – odnoszony do dnia roboczego, – średni czas wolny – realizowany w ramach weekendów, – długi czas wolny – związany z instytucją urlopów wypoczynkowych. Inny znany francuski socjolog G. Friedmann wprowadził z kolei podział na czas wolny i czas swobodny, dostrzegając, że człowiek wolny od pracy ma jednak okre- ślone obowiązki rodzinne, społeczne, czas po pracy nie jest zatem czasem wolnym w dosłownym tego słowa rozumieniu42. Wprowadzona przez niego odrębna kate- goria tzw. czasu swobodnego miała obejmować czynności, które nie mieszczą się ani w pojęciu czasu wolnego, ani w zakresie czasu pracy. Angielski socjolog E. Dunning dokonał z kolei wprost rozróżnienia na czas wol- ny i czas odpoczynku, mając na uwadze, że czas wolny obejmuje również pewien rodzaj pracy, choć niezarobkowej, natomiast odpoczynek ma być przeznaczony wyłącznie na relaks43. Pojęcie czasu wolnego w opozycji do czasu pracy tłumaczy ogólnie L. Milian, uznając, że chodzi o czas, który człowiek wykonujący pracę zarobkową może sobie świadomie wygospodarować i w którym nie będąc poddanym obowiązkowi pracy, może „robić to, na co ma ochotę”44. Zbliżoną do ostatniej koncepcję czasu wolnego przedstawił w przeszłości rów- nież W. Muszalski. Autor wyróżnił czas związany z pracą (czas pracy oraz czas dotyczący pracy, np. przeznaczony na dojazd do miejsca zatrudnienia) oraz czas poza pracą, którego jednym z elementów jest czas wolny45. Stanowi on „nadwyż- kę czasu, jaka pozostaje poza czasem związanym z pracą oraz czasem potrzeb fi- zjologicznych i czasem obowiązku, którą każdy rozporządza stosownie do swych upodobań i zainteresowania”. Zwykle jest to czas spożytkowany na rozrywkę, re- kreację, sport, kulturę itp., ale też na kształcenie czy „zajęcia typu rozwijającego”46. Niewątpliwie z  punktu widzenia większości przytoczonych wyżej definicji, od- poczynek jest tylko elementem czasu wolnego, który może być przeznaczany też na inne cele, np. dokształcanie. Jednocześnie ów wypoczynek, sprowadzony począt- kowo przede wszystkim do czasu niezbędnego do biologicznej regeneracji organizmu w celu dalszego wykonywania pracy, stał się podstawową funkcją czasu wolnego47. 41 E. Wnuk-Lipiński, Czas wolny…, s. 8. 42 Por. G. Friedmann, Maszyna i człowiek, Warszawa 1961. 43 Por. E. Dunning, O emocjach w sporcie i wypoczynku, [w:] Socjologia codzienności, red. P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska, Kraków 2008, s. 662. 44 Za: P. Czarnek, Rodzaje rozrywki w polskiej radiofonii komercyjnej, Łódź 2014, s. 27. 45 Na czas „poza pracą” składa się, w ocenie wspomnianego autora, również czas potrzeb fizjo- logicznych oraz „czas obowiązku”. Por. W. Muszalski, Czas pracy i czas poza pracą, [w:] Polity- ka społeczna, red. A. Rajkiewicz, Warszawa 1979, s. 421. 46 Tamże, s. 422. 47 Funkcje te są bardzo różnie określane i klasyfikowane. Wymienia się m.in. takie funkcje cza- su wolnego jak: kulturalna, integracyjna, wychowawcza, oświatowa, kompensacyjna czy też, w innym ujęciu, np. rekreacyjna i rozwojowa. Por. szerzej K. Kwilecki, Rozważania o cza- sie…, s. 11 i n. Por. ponadto E. Wnuk-Lipiński, Czas wolny…, s. 44.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Urlop wypoczynkowy jako instrument realizacji prawa pracownika do odpoczynku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: