Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00225 006065 12772457 na godz. na dobę w sumie
Urzędnicy i urzędy w społeczeństwie XIX wieku - ebook/pdf
Urzędnicy i urzędy w społeczeństwie XIX wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2867-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja ukazująca relacje między urzędami i urzędnikami a strukturami społecznymi w XIX wieku obejmuje takie zagadnienia jak: tożsamość instytucji i środowisk, drogi kariery zawodowej, postawy społeczne wobec urzędów, społeczne role urzędów.

Relacje władza – społeczeństwo stanowią istotny element narracji historycznej dotyczącej wieku XIX i XX. Różne nurty historiografii (historia prawa i administracji, historia społeczna) podejmują problematykę badawczą związaną z tym obszarem, rozważając rolę zbiorowości i jednostki w dziejach oraz czynniki kształtujące relacje wewnątrz społeczeństwa. Tematyka tworzenia się i rozwoju nowoczesnej biurokracji mieści się też w nurcie badań nad modernizacją państwa i społeczeństwa polskiego w XIX w. Autorzy niniejszej publikacji podjęli próbę powiązania historii biurokracji z zagadnieniami rozwarstwienia społecznego, tworzenia się idei, norm i wartości społecznych. Większość tekstów powstała na podstawie oryginalnych badań archiwalnych.

Autorzy opisują sytuację urzędów i urzędników na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego w różnych okresach między schyłkiem XVIII a końcem XIX wieku, a także sądów, stowarzyszeń społecznych oraz samorządów – choć nie były one typowymi urzędami, to w realiach zaboru rosyjskiego podlegały silnej kontroli administracyjnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Artur Markowski Uniwersytet Warszawski Czy w Królestwie Polskim (1815–1915) istniał samorząd żydowski?* Wstęp W ciągu stu lat, między 1815 a 1915 r., w Królestwie Polskim doszło do diame- tralnej zmiany strukturalnej, organizacyjnej, ale także politycznej w  zakresie funkcjonowania samorządności żydowskiej. Tradycyjne struktury kahalne zostały oficjalnie zniesione w 1822 r., a ich miejsce zajęły powołane jeszcze w 1821 r. dozo- ry bóżnicze. Jednym z istotniejszych pytań, jakie nasuwa się w takim przypadku, jest to, czy dozory bóżnicze były kontynuacją tradycji samorządności żydowskiej, czy też jedynie agendą państwową służącą do kontroli i administrowania społecz- nością i infrastrukturą. Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. Nie wystarczy bowiem porównać jedynie kompetencje tych dwóch tworów, trzeba też zrozumieć szeroki kontekst ich funkcjonowania: miejsce w strukturach władzy oraz ich re- cepcję społeczną. Musimy ponadto pamiętać o dodatkowym utrudnieniu wyni- kającym z faktu, że poza kahałem elementem samorządności żydowskiej przed 1815 r. były rozmaite bractwa, z którymi władze państwowe Kongresówki obeszły się bezpardonowo, zakazując ich działalności w marcu 1822 r. Przy czym trudno tu o jednoznaczną konstatację, badania dla ziem polskich nie pozwalają jeszcze bowiem na takie rozstrzygnięcia, ale być może bractwa nie stanowiły tylko ele- mentu żydowskiej samorządności współistniejącego z kahałem, ale pełniły wręcz rolę konkurencyjnego ośrodka władzy. * Niniejszy artykuł jest znacznie rozszerzoną wersją tekstu, który zostanie opublikowany w języku angielskim jako wprowadzenie do wyboru dokumentów poświęconych dziejom samo- rządu żydowskiego na ziemiach polskich od średniowiecza do czasów współczesnych, przygo- towywanego przez wydawnictwo Brill. Kwerendy źródłowe zostały przeprowadzone w ramach grantu udzielonego przez Gerda Henkel Stiftung. Za uwagi i komentarze do tej wersji chciałbym podziękować prof. Marcinowi Wodzińskiemu oraz recenzentom tomu. Urzednicy i urzedy.indd 13 2017-08-09 06:53:50 14 Artur Markowski Kontekst dla tych wydarzeń stanowią znane z okresu autonomicznego Kró- lestwa supliki i skargi Żydów na działalność kahałów i bractw oraz donosy in- formujące o nielegalnym ich funkcjonowaniu, które składano niemalże do końca omawianego okresu. Bez wątpienia obserwujemy tu także, na przykładzie instytu- cjonalnych form zarządzania gminą żydowską, proces upodmiotowienia politycz- nego Żydów, kiedy z pozycji przedmiotowych – niemalże biernych wobec dzie- jących się zmian – zaczęli oni także poprzez działalność dozorów, czy w drugiej połowie XIX w. – Zarządu Warszawskiej Gminy Starozakonnych, partycypować w polityce jako czynna i dość silna grupa1. Czym innym jest rzecz jasna problem rozumienia pojęcia „samorząd” w epo- ce, którą się zajmujemy, i  wytworzenie, ewolucja oraz implementacja modeli samorządności, jakie były wtedy dostępne (o tych kwestiach będę pisał w pod- sumowaniu niniejszego artykułu). Definicja robocza, która stanowi dla mnie punkt wyjścia do dalszych badań, jest następująca: samorząd to instytucja bądź instytucje administracyjne powołane w  celu zarządzania potrzebami wspólnot lokalnych. Członkowie samorządu są wybierani spośród i przez przedstawicieli tych wspólnot2. Warto także mieć na uwadze, że pomiędzy wiekiem XVIII (szczególnie jego końcówką) oraz wiekiem XIX, o  którym traktuje niniejszy artykuł, za- chodziły pewne zmiany w obszarze mentalności oraz rozumienia świata pojęć. Mimo to istniał element spajający ten świat wyobrażeń, a mianowicie tendencje dwóch oświeceń – europejskiego z  jego pragmatycznym i  uniwersalistycznym 1 R. Żebrowski, Żydowska Gmina Wyznaniowa w Warszawie 1918–1939. W kręgu polity- ki, Warszawa 2012, s. 10. Zarząd Warszawskiej Gminy Starozakonnych to nazwa nadana war- szawskiemu dozorowi bóżniczemu w 1871 r. w zarządzeniu dotyczącym ordynacji wyborczej. Wskazuje to zarówno na większe znaczenie gminy warszawskiej na tle innych gmin żydowskich w Królestwie Polskim, jak i na bardziej polityczny charakter samej instytucji zarządzającej gminą. Problem tej zmiany nazwy jest słabo zbadany i wymaga pogłębionych analiz źródłowych. Do tej pory nie wiemy bowiem, czy oznaczała ona jakiekolwiek przesunięcie ideowe w kwestii rozumie- nia roli i charakteru tego tworu, a więc czy Zarząd należałoby interpretować jako organ kierujący swego rodzaju autonomiczną wspólnotą i tym samym bliższy przedrozbiorowym kahałom, czy przeciwnie, była oznaką jego upaństwowienia (w sensie ideowym) albo jedynie kosmetyczną zmianą niemającą żadnego znaczenia ideowego i praktycznego. W 1905 r. także gmina żydowska w Łodzi używała nazwy: Zarząd Gminy Starozakonnych w Łodzi, por. Archiwum Państwowe w Łodzi, Łódzka gmina wyznaniowa żydowska (228), sygn. 10, k. 13. 2 Grzegorz Smyk wskazuje że: „samorząd postrzegano więc powszechnie jako wykonywa- nie przez korporacje obywateli funkcji administracji publicznej, niezależnie od organów admini- stracji rządowej”. Cyt. za: idem, Administracja publiczna Królestwa Polskiego w latach 1864–1915, Lublin 2011, s. 122. Urzednicy i urzedy.indd 14 2017-08-09 06:53:50 Czy w Królestwie Polskim (1815–1915) istniał samorząd żydowski? 15 przesłaniem społecznym oraz żydowskiego (haskali) szukającego nowej, postępo- wej drogi w rozwoju społecznym i intelektualnym europejskich Żydów3. Aby odpowiedzieć na postawione w tytule pytanie, należy niewątpliwie uloko- wać agendę nadzorującą i organizującą funkcjonowanie społeczności żydowskiej w Królestwie Polskim w szerszym kontekście problemu autonomii tej społeczno- ści po rozbiorach I Rzeczpospolitej. Skoro bowiem kahał, ziemstwa oraz sejmy (koronny i litewski) były egzemplifikacją szerszego systemu niezależności praw- nej Żydów w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, należy rozpatrzyć także problem, w jaki sposób dozory bóżnicze lokowały się w przestrzeni żydowskiej niezależno- ści w zmieniającej się sytuacji polityczno-prawnej. Artur Eisenbach wskazuje w  swojej monumentalnej pracy poświęconej emancypacji Żydów na ziemiach polskich w XIX stuleciu, że zakres żydowskiej autonomii był stale ograniczany, począwszy od czasów wprowadzania nowego ustawodawstwa państw rozbiorowych, poprzez okres funkcjonowania Księstwa Warszawskiego i w szczególności w Królestwie Polskim4. W tym ostatnim niespój- na i nierówna „polityka żydowska”, omawiana także w pracach Marcina Wodziń- skiego i François Guesneta, była zgodna z oświeceniowym prądem centralizacji państwa i jego administracji oraz próbą homogenizacji społeczeństwa5. Badania Mosze Rosmana i Gershona Hunderta wskazują jednoznacznie, że żydowska samorządność w okresie przedrozbiorowym miała charakter wielowa- riantowy i trudno zbudować jeden model zarówno jej konstrukcji, jak i działa- nia6. Badacze podkreślają, że autonomia żydowska, która wywoływała przed laty dyskusje o tym, czy możemy mówić o istnieniu w Rzeczpospolitej Obojga Na- rodów piątego stanu, powinna być rozumiana nie tyle jako całkowita odrębność administracji żydowskiej od systemu i  struktur władzy nieżydowskiej, co jako organizacja charakteryzująca się zarządzaniem korporacyjnym. Oznacza to tyle, że w  epoce przedrozbiorowej tworzone i  prowadzone przez Żydów instytucje 3 O oświeceniowych planach reformy Żydów patrz: M. Wodziński, Reforma i wykluczenie. Wizje reformy społeczności żydowskiej u schyłku polskiego oświecenia, „Pamiętnik Literacki” 2010, t. 101, z. 4, s. 5–21. 4 A. Eisenbach, Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785–1870 na tle europejskim, Warszawa 1988. 5 Dorobek badawczy dotyczący zagadnień polityczno-prawnych i społecznych omawiają Marcin Wodziński i Glenn Dynner, por. G. Dynner i M. Wodziński, The Kingdom of Poland and her Jews. An introduction, „Polin. Studies in Polish Jewry” 2015, nr 27: Jews in the Kingdom of Poland, 1815–1918, s. 6–17. 6 M. Rosman, Żydzi pańscy. Stosunki magnacko-żydowskie w Rzeczypospolitej XVIII wieku, Warszawa 2005, s. 59–60; G. Hundert, The Jews in a Polish Private Town. The Case of Opatów in the Eighteenth Century, Baltimore 1992, s. 108–115. Urzednicy i urzedy.indd 15 2017-08-09 06:53:50 16 Artur Markowski zarządzania i administrowania wspólnotą posiadały wewnętrzną spójność i sys- tem zależności. Władza w nich była sprawowana i nominowana przez członków społeczności (w znacznej części – wyjątek to np. zatwierdzanie władz kahału przez właściciela dóbr), na zewnątrz zaś występowały one jako reprezentacja społecz- ności żydowskiej i kooperowały z wieloma podmiotami politycznymi, takimi jak król i jego urzędnicy oraz właściciele dóbr, w których mieszkali Żydzi. Ostatnie badania Anny Michałowskiej-Mycielskiej poświęcone dziejom waadu litewskiego wskazują jednoznacznie na to, że częstotliwość i zakres tych kontaktów oraz, co ważne, zależności politycznych i ekonomicznych między żydowskimi i nieżydow- skimi instytucjami politycznymi były znaczne7. Moim założeniem jest obserwacja nie tyle zmian wyobrażeń i  opinii o  sa- morządzie żydowskim bądź instytucjach, które do tego miana pretendowały w  XIX w., ale raczej ocena pragmatycznych działań: zmian instytucjonalnych i kompetencyjnych oraz implementacji zmian prawnych na poziomie lokalnym. Wyjątek czynię jedynie dla debaty toczącej się w pierwszych latach istnienia Kró- lestwa Kongresowego, miała ona bowiem istotne znaczenie dla likwidacji kahału i powołania do życia dozorów bóżniczych. Celem tej obserwacji jest odpowiedź na pytanie, czy wprowadzone w 1822 r. dozory bóżnicze, administrujące potrzebami społeczności żydowskiej w Króle- stwie Polskim, spełniały rolę samorządu i czy mogą być za taki uważane. Władze państwowe – władze żydowskie: relacje W utworzonym w 1815 r. Królestwie Polskim kahał był jedyną prawnie akcepto- waną i legalną formą administrowania wspólnotą żydowską i jedną z nielicznych form samorządności w ogóle. Nie ma podstaw do sporów o samorządny charakter kahału, bez względu na okres, o jakim mówimy, choć już sto lat temu widziano różnicę jakościową między działaniem tej instytucji w okresie przedrozbiorowym i w XIX w.8 Oświeceniowy model państwa ujawniający się w liberalnej konsty- tucji Kongresówki nakazywał urzędnikom większą ingerencję w życie społeczne poddanych Aleksandra I, a później Mikołaja I. Kolejne kroki władz administra- cyjnych kierowano raczej w stronę podporządkowania centralnej administracji 7 A. Michałowska-Mycielska, Sejm Żydów litewskich (1623–1764), Warszawa 2014, s. 248– 264. 8 D. Kandel, Żydzi w dobie utworzenia Królestwa Kongresowego, „Kwartalnik Poświęcony Badaniu Przeszłości Żydów w Polsce” 1912, t. 1, z. 1, s. 97. Urzednicy i urzedy.indd 16 2017-08-09 06:53:50 Czy w Królestwie Polskim (1815–1915) istniał samorząd żydowski? 17 rozmaitych sfer życia społecznego – a nie rozwijania oddolnych struktur władzy9. Ograniczony do kahału i bractw, kadłubowy już od końca XVIII w., samorząd żydowski był więc fenomenem w strukturach państwa i nie pasował do przyjętego i wprowadzanego coraz sprawniej modelu władzy. Ta sytuacja nabiera specjalnego znaczenia, jeśli uświadomimy sobie, że – poza działającym w Królestwie w latach 1815–1821 kahałem – struktury samorządowe (samorządy miejskie) z  możliwością partycypacji wszystkich obywateli państwa bez względu na wyznawaną religię zaczęto budować dopiero na mocy reform Aleksandra Wielopolskiego w 1861 r.10 Wzbudziły one szczególne zainteresowanie społeczności żydowskiej i dały jej możliwość częściowego udziału w decydowaniu o losie nie tylko własnej grupy społecznej. Na 615 wybranych członków rad miej- skich 27 było Żydami (4,4 ). Jak ocenia Artur Eisenbach, partycypacja w wybo- rach zarówno w formie czynnej, jak i biernej była jednym z elementów procesu emancypacji politycznej i społecznej Żydów w Królestwie Polskim11. Warto wska- zać, że rady miejskie stały się poza dozorami bóżniczymi kolejną instytucją, w któ- rej Żydzi mogli mieć oficjalny i legalny wpływ na podejmowanie decyzji w sferze administracji państwowej. Elementy samorządu wiejskiego oraz sejmiki, które można kwalifikować jako instytucje samorządowe w Kongresówce, pozostawały natomiast całkowicie poza zasięgiem przedstawicieli społeczności żydowskiej. Świeckie władze konstytucyjnego państwa rozpoczęły batalię o  rozciągnię- cie ścisłego nadzoru nad kahałami. Jeszcze w początkach XIX w. ten tradycyjny i posiadający wielowiekową metrykę element żydowskiej autonomii wywoływał zainteresowanie nie tylko pod względem ideowym – jako instytucja – ale także pod względem praktyki zarządzania. W 1816 r. władze państwowe przeprowadzi- ły diagnozę stanu kahałów, zwracając szczególną uwagę na funkcje fiskalne oraz rabinat, najwyraźniej uznawany za rodzaj przywództwa nie tylko duchowego12. Próbowano ustalić umocowanie prawne rabinów działających w kahałach oraz sprawdzić, skąd instytucje te czerpią środki potrzebne do codziennego funkcjo- nowania. Władze interesowały także metody działania, szczególnie w  zakresie pozyskiwania dochodów, oraz kompetencje, jakie w sferze fiskalnej mieli rabini 9 Dobrym tego przykładem są konwersje Żydów i polityka państwowa wobec nich, por. A. Markowski, State policies concerning Jewish conversions in the Kingdom of Poland during the first half of the nineteenth century, „Gal-Ed” 2017, nr 25, s. 15–40. 10 W. Witkowski, Historia administracji w Polsce 1764–1989, Warszawa 2007, s. 150. 11 Więcej o tym: Eisenbach, op. cit., s. 486–487. 12 Zapewne w związku z przygotowywanym projektem reform, por. S. Dubnow, Nowiejsza- ja istorija jewriejskogo naroda, t. 2: Epocha pierwoj rieakcyi (1815–1848) i wtoroj emansipacyi (1848–1880), Moskwa 2002, s. 178–179; Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej: AGAD), Cen- tralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego (dalej: CWW), sygn. 1429, k. 14 i nast. Urzednicy i urzedy.indd 17 2017-08-09 06:53:50 18 Artur Markowski i starsi kahalni (parnasim). Zebrane dane, przedstawione w ujęciu tabelarycznym, są bardzo wymowne. Okazuje się, że w początkach XIX w. głównym deklarowa- nym źródłem dochodu kahałów była krupka, czyli podatek od mięsa koszernego płacony przez Żydów. Funkcje rabina ograniczały się do sfery religijnej i ducho- wego nadzoru nad wspólnotą, a parnasim odpowiadali za rozkład i pobór po- datków13. Oczywiście pamiętajmy tu  o  problemie administracyjnej fikcji, jaką tworzyć mogła sprawozdawczość prowadzona na potrzeby nowo powstałego państwa. Zadłużone i oligarchicznie zarządzane kahały nie miały powodów, by chwalić się ewentualnymi niedociągnięciami lub wskazywać szeroki wachlarz źródeł dochodu pobieranego w postaci tradycyjnego już podatku dochodowego oraz szeregu innych opłat doraźnych14. Urzędnicy żydowscy przyjmowali zapew- ne pozycję wyczekującą wobec nowej zmiany politycznej i pierwszej w historii jej istnienia tak szeroko zakrojonej próby inwigilacji żydowskiej samorządności przez władze państwowe. Szły za tą diagnozą zarządzenia państwowe ingerujące wyraźnie w autono- miczny charakter wielowiekowego samorządu żydowskiego. Próbowano mieszać się do różnych spraw. W 1818 r. władze wojewódzkie przedstawiły nową kon- cepcję ordynacji wyborczej na urzędy i funkcje w kahale. Odgórnie uregulowały zarówno terminy wyborów, jak i kadencje urzędników. System pośredni, opisany choćby dla Poznania czy Swarzędza przez Annę Michałowską-Mycielską, został w tym przypadku zachowany i zalegalizowany przez władze lokalne15. Następnie te same władze zdefiniowały na nowo rolę starszych kahalnych, wskazując, że: Starsi kahału są reprezentantami gminy żydowskiej w zakresie jak jest kahał oznaczo- ny. Nie mają oni powagi władzom krajowym właściwej, są raczej takimi członkami, od których rząd objaśnień i  podań względem gminy żydowskiej żądać ma prawo, dozorcami tych przedmiotów, które im przez władzę krajową do dozoru są wskazane. Zostają w stosunkach z miejscowym urzędem municypalnym, do którego w wszel- kich zdarzeniach ogółu dotyczących wnioski swe czynić, i odbierane rozkazy w spo- sób sobie wskazany wykonać obowiązani16. Cytowana instrukcja jest w  moim przekonaniu doskonałym odzwiercie- dleniem kroków, które podjęła administracja oświeceniowego państwa w  celu 13 AGAD, CWW, sygn. 1429, k. 14 i nast. 14 Więcej o systemie finansowym kahału por. A. Michałowska, Między demokracją a oligar- chią. Władze gmin żydowskich w Poznaniu i Swarzędzu, Warszawa 2000, s. 207–240. 15 Archiwum Państwowe w Płocku (dalej: APP), Akta Miasta Płocka (dalej: AMP), sygn. 30, k. 103–104; Michałowska, op. cit., s. 84–116. 16 APP, AMP, sygn. 30, s. 230. Urzednicy i urzedy.indd 18 2017-08-09 06:53:50 Czy w Królestwie Polskim (1815–1915) istniał samorząd żydowski? 19 rozszerzenia zakresu kontroli nad swoimi obywatelami oraz instytucjami przez nich tworzonymi. Z kolei w drugiej połowie XIX w. problemy wyborów i funkcjonowania do- zorów bóżniczych zeszły na drugi plan. Władze państwowe mieszały się wówczas do spraw pobocznych, takich jak chociażby przyjmowanie Żydów do cechów rze- mieślniczych17 czy procedury wyborów rabina18. Kahał był więc instytucją, która kolidowała z pomysłami na rządzenie pań- stwem po 1815 r. Nie przewidywano w nich bowiem struktur władzy tworzonych oddolnie, a te, które siłą rzeczy odziedziczono po poprzedniej epoce, z czasem traciły swoje znaczenie polityczne19. Wyraźne tendencje centralizacyjne i oświe- ceniowa ingerencja państwa w społeczeństwo widoczne są w próbach narzuca- nia kahałom pewnych rozwiązań przez administrację państwową. Między 1815 a 1821 r. kahał podlegał coraz większej kontroli władz administracyjnych (komisji wojewódzkich) oraz władz wyznaniowych i fiskalnych. Na taki stan rzeczy nało- żyły się także skargi społeczności żydowskiej na ucisk władz kahalnych, których niedemokratyczne praktyki znane są już z XVIII w.20 Zarzucano urzędnikom ka- halnym nadużycia finansowe i ucisk biedniejszych członków gmin. Wskazywano nieprawidłowości w  wydawaniu gminnych pieniędzy oraz uciążliwość składek zbieranych i  wykorzystywanych na potrzeby gminy przez starszych kahalnych. W sytuacjach ekstremalnych prorokowano nawet zniszczenie przez władze kahal- ne wspólnoty i jej organizacji21. Poważnym problemem był też brak reprezentacji społeczności żydowskiej wo- bec państwa po likwidacji sejmów żydowskich koronnego i litewskiego w końcu XVIII w.22 Jej skromną namiastką pozostała znana z czasów nowożytnych funkcja sztadlana, mająca w XIX w. nieco inny wymiar i zakres23. Publicyści i politycy 17 Archiwum Państwowe w Kaliszu (dalej: APK), Kaliski Zarząd Powiatowy (dalej: KZP), 18 Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej: APL), Rząd Gubernialny Lubelski (dalej: RzGL), sygn. 335, k. 22–25. sygn. 1909:69, k. 64. 19 Dobrym przykładem są sejmiki opisywane przez Macieja Mycielskiego, por. idem, Rząd Królestwa Polskiego wobec sejmików i zgromadzeń gminnych 1815–1830, Warszawa 2010. 20 Por. Michałowska, op. cit. 21 APP, AMP, sygn. 199, k. 98–99. 22 O sejmach żydowskich patrz: A. Leszczyński, Sejm Żydów Korony 1623–1764, Warszawa 1994 oraz Michałowska-Mycielska, op. cit. 23 Przykład działalności sztadlana omawia w  swojej książce poświęconej relacjom władz Królestwa Polskiego z  ruchem chasydzkim Marcin Wodziński, por. idem, Władze Królestwa Polskiego wobec chasydyzmu. Z dziejów stosunków politycznych, Wrocław 2008, s. 78–220, tam też opracowania dotyczące tego zagadnienia. Urzednicy i urzedy.indd 19 2017-08-09 06:53:50 20 Artur Markowski chrześcijańscy, jak np. Julian Ursyn Niemcewicz, oraz zwolennicy oświecenia ży- dowskiego – maskile, jak chociażby Stanisław (Ezechiel) Hoge, proponowali two- rzenie rozmaitych ciał reprezentujących wszystkie gminy, wskazując jednocześnie kierunek integracjonistyczny dla społeczności żydowskiej oraz prymat aparatu państwa nad samorządnym kahałem24. Powstałe w 1821 r. dozory bóżnicze funkcjonowały w ścisłej zależności od władz państwowych. Decyzje administracyjne i  przede wszystkim finansowe wymagały kontrasygnaty kolejnych szczebli władz: miejskich, wojewódzkich (później gubernialnych) i stosownej komisji rządowej. Urzędnicy administracji państwowej zatwierdzali terminy wyborów, wzory kart do głosowania, ale także akceptowali na urzędzie wybranych członków dozoru i rabinów25. Kontrolowali oni również stosowanie tradycyjnych narzędzi utrzymywania porządku przez gminę, a  właściwie zakres jej kompetencji rytualnych, czego przykładem jest choćby śledztwo w związku z użyciem klątwy religijnej w Lublinie26. Z czasem władze świeckie okazywały się instancją odwoławczą wobec nieprawidłowości w funkcjonowaniu dozoru bóżniczego i wyborów jego władz, a także decydowały w kwestiach podatkowych27. Ten obraz zależności dopełniają przysięgi składane przez rabina i dozorców bóżnicznych, których istotą była deklaracja wierności carowi i które jako żywo przypominają przysięgi urzędnicze składane przez ro- syjskich czynowników28. Nie bez znaczenia są także okoliczności przekazywania władzy nowo wybranym dozorcom bóżniczym przez odchodzącą ekipę. Ceremo- niał odbywał się bowiem w magistracie miejskim pod okiem urzędników muni- cypalnych29. Władze Królestwa Polskiego rozciągały swoje wpływy nad kahałami jako elementami samorządności żydowskiej już od 1815 r. (a zapewne było to jedy- nie kontynuacją wcześniejszej polityki w  tym zakresie30). Wpływy te  polegały na kontroli i diagnozie stanu – przede wszystkim finansów kahalnych i zasięgu geograficznego ich jurysdykcji. Po zniesieniu kahałów w 1822 r. powołane nieco 24 AGAD, CWW, sygn. 1431, k. 79–88. 25 APL, Akta Miasta Lublina (dalej: AML), sygn. 2420, k. 18–19 oraz RzGL, sygn. 1909:9, k. 59 i sygn. 1898:89, k. 222–222v. 26 APL, AML, sygn. 312, k. 12–14. 27 APL, AML, sygn. 540, k. 34. 28 APL, RzGL, sygn. 1909:69, k. 117 oraz AML, sygn. 540, k. 4. 29 APK, KZP, sygn. 298, k. 3–3v. 30 Takich tendencji można domyślać się w  czasach Księstwa Warszawskiego na przykła- dzie choćby epizodów kontaktów władzy z gminą opisanych przez Aleksandrę Oniszczuk, por. eadem, Władze Księstwa Warszawskiego wobec Żydów: debata, ustawodawstwo, praktyka, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. L. Ziątkowskiego, Wrocław 2016, s. 67–77. Urzednicy i urzedy.indd 20 2017-08-09 06:53:50 Czy w Królestwie Polskim (1815–1915) istniał samorząd żydowski? 21 wcześniej do życia dozory bóżnicze były odgórnie zaordynowanymi agendami ad- ministracji państwowej, z tą różnicą, że urzędnikami w nich mogli być jedynie Ży- dzi. Zakres kontroli nad dozorami wynikał z tego, że posiadały one władzę nadaną z mandatu administracji państwowej i choć ich członków wybierała społeczność żydowska, to całą działalność dozorów legitymizowała władza państwowa. Warto także wzmocnić tę argumentację stwierdzeniem, że o ile umocowanie kahałów w systemie prawnym wynikało z dawnych przywilejów (w tym statutu kaliskiego z  1264 r.) oraz tradycyjnych i  głęboko zakorzenionych historycznie rozwiązań prawnych, o  tyle powołanie dozorów bóżniczych było elementem budowania nowego organu administracyjnego. Nie tylko zrywało historyczną ciągłość so- juszu „ołtarza i tronu” – a w przypadku kahału systemu normowanego prawem „państwowym” oraz regulacjami religijnymi – ale wypełniało właściwie misję tworzenia „cywilnych chrześcijan”, o których pisze Marcin Wodziński. Zmiana ro- dowodu instytucji zarządzającej społecznością żydowską jest w moim przekona- niu ważnym elementem w procesie transformacji statusu prawnego i społecznego wspólnoty żydowskiej w Królestwie. Debata i jej skutki W 1818 r. zbliżał się czas podjęcia istotnych decyzji dotyczących miejsca i roli Żydów w społeczeństwie Kongresówki. Mijało bowiem 10 lat od zawieszenia ich praw obywatelskich w Księstwie Warszawskim w 1809 r. i należało podjąć decyzję, co dalej31. Pośród innych ważnych elementów tej publicznej debaty – odbywającej się za pomocą pamfletów i broszur wydawanych przez rozmaite, przede wszystkim chrześcijańskie, środowiska – przewijała się także kwestia żydowskiej samorząd- ności32. Nie była ona jednak nowym elementem w dyskursie publicznym. Problem ten był z  podobnym wydźwiękiem podnoszony już w  epoce przedrozbiorowej 31 O niuansach statusu prawnego Żydów w Księstwie Warszawskim por. A. Oniszczuk, The Jews in the Duchy of Warsaw: The question of equal rights in administrative theory and practice, „Polin. Studies in Polish Jewry” 2015, nr 27: Jews in the Kingdom of Poland, 1815–1918, s. 63–88. 32 Debatę o położeniu Żydów w Królestwie Polskim analizuje w swojej rozprawie doktor- skiej Lidia Jerkiewicz, por. eadem, „Kwestia żydowska” w Królestwie Polskim w latach 1815–1830, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. M. Wodzińskiego, Wrocław 2014 (maszynopis udostępniony przez autorkę); pisze o tym także Marcin Wodziński: idem, „Cywilni chrześcijanie”: Spory o reformę Żydów w Polsce 1789–1830, [w:] Kwestia żydowska w XIX wieku. Spory o tożsa- mość Polaków, red. G. Borkowska i M. Rudkowska, Warszawa 2004, s. 9–42. W zakresie krytyki kahałów interpretuje ją także Dora Szterenkac, por. eadem, Zniesienie kahałów i  utworzenie dozorów bóżniczych (w pierwszych latach Królestwa Polskiego), praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. M. Bałabana, s. 17–25. Urzednicy i urzedy.indd 21 2017-08-09 06:53:50
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Urzędnicy i urzędy w społeczeństwie XIX wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: