Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00734 010737 7483981 na godz. na dobę w sumie
Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz - ebook/pdf
Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 558
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2392-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowany komentarz zawiera szczegółową analizę przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej oraz przepisów ustaw odrębnych, odnoszących się do problematyki gospodarki komunalnej. W opracowaniu przywołane zostały liczne orzeczenia sądów polskich, dotyczące tytułowej problematyki, oraz przepisy prawa Unii Europejskiej i orzecznictwa organów wspólnotowych. W opracowaniu autor stara się przybliżyć czytelnikowi istotne zagadnienia związane z wykonywaniem przez gminy zadań publicznych o charakterze gospodarczym. Ponieważ wiele przepisów ustawy budzi liczne wątpliwości oraz trudności w ich stosowaniu autor zaproponował stworzenie spójnego systemu prawa gospodarki komunalnej, który objąłby w sposób całościowy i uporządkowany aktywność jednostek samorządu terytorialnego w zakresie wykonywania zadań publicznych. Komentarz przeznaczony jest dla urzędów gmin i jednostek gospodarki komunalnej. Jego praktyczny charakter sprawia, iż stanowi on cenną pomoc we właściwym rozumieniu oraz stosowaniu przepisów ustawy.Dr hab. Marek Szydło adiunkt na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego. Autor kilku monografii, komentarza do ustawy oraz ponad 80 artykułów naukowych opublikowanych w czasopismach prawniczych, w tym obcojęzycznych. W latach 2003-2004 był stypendystą Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, zaś w 2007 r. został laureatem nagrody 'Polityki' dla młodych naukowców. Zajmuje się również działalnością praktyczną: pracuje w Biurze Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu, prowadzi szkolenia dla sędziów i notariuszy, a także sporządza opinie prawne dla jednostek samorządu terytorialnego oraz dla przedsiębiorców.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Marek Szydło Ustawa o gospodarce komunalnej Komentarz Warszawa 2008 Stan prawny na 15 kwietnia 2008 r. Recenzent: Prof. zw. dr hab. Leon Kieres Wydawca: Anna Berska Redaktor prowadzący: Dagmara Wachna Skład, łamanie: Sławomir Sobczyk © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2008 ISBN: 978-83-7526-918-5 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Ustawa z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej. . . . . . . . . . . 23 Rozdział 1. Przepisy ogólne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Art. 1. [Pojęcie gospodarki komunalnej] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Art. 1a. [Pojęcie jednostek samorządu terytorialnego] . . . . . . . . . . . . . . . . 148 Art. 2. [Formy organizacyjnoprawne gospodarki komunalnej] . . . . . . . . 158 Art. 3. [Umowne powierzanie zadań z zakresu gospodarki komunalnej] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 Art. 4. [Kompetencje organów jednostek samorządowych w zakresie wyboru sposobu i form gospodarki komunalnej oraz w zakresie kształtowania cen]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 Art. 5. [Gospodarka komunalna a związki i porozumienia jednostek samorządu terytorialnego]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Rozdział 2. Komunalne zakłady budżetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 Art. 6. [Tworzenie, likwidowanie i przekształcanie komunalnych zakładów budżetowych] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 Art. 7. [Działalność zakładów budżetowych wyłącznie w sferze użyteczności publicznej] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 Art. 8. [Pracownicy komunalnych zakładów budżetowych] . . . . . . . . . . . 354 Rozdział 3. Spółki z udziałem jednostek samorządu terytorialnego. . . . 358 Art. 9. [Samorządowe spółki z o.o. i akcyjne] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358 Art. 10. [Gospodarka komunalna poza sferą użyteczności publicznej] . . . 387 Art. 10a. [Rady nadzorcze w spółkach z udziałem jednostek samorządu terytorialnego] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 5 Spis treści Art. 10b. [Rady nadzorcze w spółkach zależnych od spółek z udziałem jednostek samorządu terytorialnego] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447 Art. 11. (skreślony). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 Art. 12. [Udziały i akcje w spółkach samorządowych] . . . . . . . . . . . . . . . 452 Art. 13. [Regulamin korzystania z usług publicznych świadczonych przez spółki samorządowe]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 470 Rozdział 4. Przekształcenia przedsiębiorstw komunalnych. . . . . . . . . . . 486 Art. 14. [Przekształcenie przedsiębiorstwa komunalnego w spółkę]. . . . . 486 Art. 15. [Czynności związane z przekształceniem przedsiębiorstwa komunalnego w spółkę] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 Art. 16. [Reżim prawny spółki powstałej z przekształcenia przedsiębiorstwa komunalnego w spółkę] . . . . . . . . . . . . . . . . . . 497 Art. 17. [Zgromadzenie wspólników lub walne zgromadzenie oraz zarząd w spółkach powstałych z przekształcenia przedsiębiorstw komunalnych] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 Art. 18. [Rada nadzorcza w spółkach powstałych z przekształcenia przedsiębiorstw komunalnych] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 503 Art. 19. [Status pracowników w spółkach powstałych z przekształcenia przedsiębiorstw komunalnych] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519 Art. 20. (uchylony) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524 Art. 21. [Niestosowanie przepisów ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524 Art. 22. [Likwidacja zakładu budżetowego w celu utworzenia spółki samorządowej] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 527 Art. 23. [Konsekwencje majątkowe likwidacji zakładu budżetowego, zlikwidowanego w celu utworzenia spółki samorządowej] . . . . . 532 Rozdział 5. Zmiany w przepisach obowiązujących oraz przepisy końcowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 538 Art. 24. [Zmiany w ustawie o samorządzie terytorialnym] . . . . . . . . . . . . 538 Art. 25. [Zmiany w ustawie o pracownikach samorządowych]. . . . . . . . . 539 Art. 26. [Zmiany w ustawie – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 540 Art. 27. [Dostosowanie statutów spółek samorządowych] . . . . . . . . . . . . 540 Art. 28. [Wejście ustawy w życie] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 541 Wykaz orzeczeń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 543 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 549 6 k.c. k.p.c. Konstytucja k.p. k.p.a. k.s.h. pr. bank. prawo energetyczne WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Ko- deks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 1993 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r.– Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Ko- deks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn zm.) – ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 z późn. zm.) – ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 89 poz. 625 z późn. zm.) 7 Wykaz skrótów pr. stow. p.z.p. TWE u.d.p.p.w. u.f. u.f.p. u.k.p. u.o.k.k. u.p.s. u.p.p. u.s.d.g. 8 u.g.k., także jako ustawa – ustawa z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospo- darce komunalnej (Dz. U. z 1997 r. Nr 9, poz. 43 z późn. zm.) – ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o sto- warzyszeniach (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamó- wień publicznych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 164, poz. 1163 z późn. zm.) – Traktat Ustanawiający Wspólnotę Europej- ską (Dz. Urz. UE 2006, C 321/1) – ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działal- ności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o finan- sach publicznych (Dz. U. Nr 249, poz. 2104 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komer- cjalizacji i prywatyzacji, tekst jedn. Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 z późn. zm. – ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) – ustawa z dnia 22 marca 1990 r. o pracow- nikach samorządowych (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1593 z późn. zm.) – ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o partner- stwie publiczno-prywatnym (Dz. U. Nr 169, poz. 1420) – ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095) u.s.g. u.s.p. u.s.t. u.s.w. ETS NSA TK Mon. Praw. NJW ONSA ONSA WSA OSA OSNAPiUS OSNC OSNCP OSP Wykaz skrótów – ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorzą- dzie gminnym (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorzą- dzie powiatowym (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 z późn. zm. – ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorzą- dzie terytorialnym (Dz. U. Nr 16, poz. 95 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1590 z późn. zm.). Inne – Europejski Trybunał Sprawiedliwości – Naczelny Sąd Administracyjny – Trybunał Konstytucyjny – Monitor Prawniczy – Neue Juristische Wochenschrift – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administra- cyjnego – Orzecznictwa Naczelnego Sądu Administra- cyjnego i wojewódzkich sądów administra- cyjnych – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Ad- ministracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cy- wilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cy- wilnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądów Polskich 9 Wykaz skrótów OSS OTK OTK ZU Prok. i Pr. PS PUG ST UOKiK tów – Orzecznictwo w Sprawach Samorządo- wych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy – Prokuratura i Prawo – Przegląd Sądowy – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Samorząd Terytorialny – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumen- WPROWADZENIE Niniejszy komentarz stanowi efekt wieloletnich badań, jakie prowa- dziłem nad zagadnieniami prawnymi z zakresu gospodarki komunalnej w Zakładzie Prawa Administracyjnego Gospodarczego na Uniwersytecie Wrocławskim. Badania te miałem honor prowadzić pod okiem prof. dr. hab. Leona Kieresa, kierownika wspomnianego Zakładu, a jednocześnie mojego Mistrza i nauczyciela akademickiego oraz naukowego. Komen- tarz ten powstał m.in. właśnie z jego inspiracji oraz zachęty. Pan Profesor był łaskaw opatrzyć niniejszy komentarz słowem wstępnym, sporządził też jego recenzję. Wyrażam głęboką wdzięczność za trud, który w związku z tym podjął, jak też za wieloletnią opiekę, jaką sprawował nad całą moją przygodą naukową. Chciałbym podkreślić, że wszelkie niedostatki i man- kamenty tego dzieła obciążają tylko i wyłącznie jego autora1. 1 Autor będzie niezmiernie wdzięczny za wszelkie krytyczne uwagi i spostrzeże- nia, jakie czytelnicy będą łaskawi formułować w odniesieniu do merytorycznej zawartości niniejszego komentarza: m.szydlo@prawo.uni.wroc.pl. 11 GOSPODARKA KOMUNALNA. ZAGADNIENIA WSTĘPNE Problematyka gospodarki komunalnej jest obecna w rozwiązaniach prawnych, orzecznictwie sądowym oraz dyskusjach nad stanem prawa i perspektywami jego rozwoju od restytucji w 1990 r. polskiego samorzą- du terytorialnego. Rozważana była w poglądach nad jego usytuowaniem w ustroju państwa oraz przy wyborze koncepcji, zasad organizacji i funk- cjonowania jednostek samorządu terytorialnego (L. Kieres, Działalność gospodarcza samorządu terytorialnego (w:) A. Borkowski, A. Chełmoń- ski, M. Guziński, K. Kiczka, L. Kieres, T. Kocowski, Administracyjne prawo gospodarcze. Zagadnienia wybrane, Wrocław 2000, s. 263 i n.). Współczesne regulacje w sferze gospodarki komunalnej w sposób istotny korzystają z dyskusji nad celowością osadzenia jednostek samorządu te- rytorialnego poza tzw. działalnością statutową. Innymi słowy – zwłaszcza w latach bezpośrednio po restytucji gmin (1991–1992) oraz po upływie ich pierwszej kadencji (1995–1996) – powracał w dyskusjach naukowych, zwłaszcza prowadzonych z udziałem przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego, problem umocowania tych jednostek w sferze gospodarki komunalnej oraz jego zakres – w tym formy organizacyjne. Zakres przedmiotowy regulacji, które możemy zaliczyć do prawa go- spodarki komunalnej, jest oczywiście płynny, determinują go bowiem zadania (własne) gmin oraz proponowane przez ustawodawcę koncepcje form realizacji tych zadań oraz katalogu uczestników (jednostek) w sferze gospodarki komunalnej. Wybór problemów zaliczanych do przedmiotu tej dyskusji, a zwłaszcza ustalenie ich znaczenia dla określenia zadań i kom- petencji polskiego samorządu terytorialnego, podlegał zarazem zmianom, które były determinowane przez gromadzone doświadczenia oraz wnioski z przeglądu praktyki działania jednostek samorządowych. 13 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne Przedmiot i znamiona gospodarki komunalnej od strony zadaniowo- kompetencyjnej zostały określone w ustawach ustrojowych, a rozwinięte w ustawie o gospodarce komunalnej. Koncepcja opracowania M. Szydły uwzględnia odniesienia do tych regulacji prawych, jako podstawowych dla gospodarki komunalnej. Dzisiaj jednak nie jest możliwe sformuło- wanie ocen i poglądów o tej sferze działalności samorządu terytorialnego przez odniesienia do regulacji prawnych, które stanowią refleks zagadnień tradycyjnie zaliczanych do sfery aktywności samorządu terytorialnego, a określanych jako gospodarka komunalna. Wyróżnić winniśmy również zagadnienia, które kształtują działalność nazywaną statutową czy dzia- łalność jednostek samorządu terytorialnego o charakterze świadczącym. Tradycyjnie tych sfer aktywności samorządowej nie zaliczano do działal- ności gospodarczej, chociaż w pewnych sytuacjach i w innych systemach prawa (np. niemieckim i amerykańskim) dopuszczano „komercjalizację” działalności publicznej, której celem miało być zaspokajanie niematerial- nych potrzeb wspólnoty samorządowej. Orzecznictwo sądów administracyjnych oraz sądów powszechnych (zwłaszcza Sądu Najwyższego) przenosiło stopniowo sferę gospodarki komunalnej na sfery aktywności (początkowo tylko gmin) nieuznawane za właściwe dla przedmiotu działań, których znamiona pozwalałyby na ich wiązanie z działalnością gospodarczą (oświata, opieka zdrowotna, re- habilitacja, kultura, sport kwalifikowany). Te odniesienia były poprzedza- ne formułowaniem w orzecznictwie sądowym przesłanek, które pozwa- lały na wiązanie wyróżnionych wyżej przykładowo dziedzin działalności publicznej z działalnością o charakterze gospodarczym. W refleksji nad sytuacją polskiego samorządu terytorialnego i jego za- daniami można oczywiście wskazać na fakty kształtujące stan prawa, które w sposób istotny modyfikowały status gmin, czy to przez jego wzboga- canie o nowe rozwiązania (instytucje), czy też stanowiąc swego rodzaju regres, zwłaszcza wobec postulatów jednostek organizacyjnych lub osób zainteresowanych analizowaną problematyką. Wyróżnić tutaj możemy zwłaszcza lata 1992 oraz 1996, kiedy doszło do istotnej zmiany w stano- wisku polskiego ustawodawcy i wprowadzenia rozwiązań legislacyjnych przesądzających o obecności jednostek samorządu terytorialnego w sferze stosunków rynkowych i jej kształcie. Brak pogłębionego zainteresowa- nia problematyką gospodarki rynkowej zaznaczył się zarazem w latach 14 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne 1997–1998, kiedy przyjmowano rozwiązania prawne kształtujące pozy- cję samorządu terytorialnego przez wyodrębnienie drugiej jego kategorii o charakterze lokalnym (powiat) oraz jednostek samorządu terytorialne- go o charakterze regionalnym (województwo). Pewny mankament w dyskusjach nad gospodarką komunalną ujawnił się również w okresach, kiedy przygotowywano i przyjmowano rozwią- zania normatywne odnoszące się do wybranych i szczegółowych zagad- nień z tej sfery działania jednostek samorządu terytorialnego (utrzyma- nie czystości i porządku na terenie gmin, dostawa wody i odprowadzanie ścieków, publiczny transport zbiorowy i inne). Skutkiem tego stosunkowo ubogiego w refleksję koncepcyjną i intelektualną podejścia do relacji po- między rozwiązaniami prawnymi o charakterze ustrojowym (ogólnym) oraz materialnoprawnym są problemy związane z interpretacją (stosowa- niem) odpowiednich postanowień normatywnych. Dochodzi do tego pe- wien stan niejasności w relacjach między prawem europejskim po wstą- pieniu Polski 1 maja 2004 r. do Wspólnot Europejskich a „zastanymi” rozwiązaniami polskiego systemu prawa. Konsekwencje tych „zderzeń” są widoczne zwłaszcza w analizach, które prowadzą do ustalenia znacze- nia (obowiązywania) orzeczeń ETS przy interpretacjach odpowiednich rozwiązań prawa polskiego. Takie „konfrontacyjne” analizy widzimy – zwłaszcza w ostatnich miesiącach – w linii orzeczniczej sądów polskich – przede wszystkim sądownictwa administracyjnego. Komentarz M. Szydły, już chociażby z uwagi na wyróżnione wyżej problemy natury ogólnej, okazuje się przydatny – tak z uwzględnieniem wyzwań odnoszonych do nauki, jak też przy uwzględnianiu postulatów praktyki. Jest rzeczą dla mnie oczywistą, że autor starał się koncentro- wać swoją uwagę na rozwiązaniach prawnych i orzecznictwie sądowym, uwzględniając także poglądy nauki. Zwykle komentarze do odpowied- nich regulacji prawnych poprzestają na ich szczegółowej interpretacji. Tymczasem prezentowane opracowanie nie sprowadza się wyłącznie do analiz odpowiednich przepisów (rozwiązań normatywnych). Niewątpli- wie jest ono także opracowaniem naukowym. Przyjęta przez M. Szydłę koncepcja refleksji nad prawem gospodarki komunalnej jest tym samym oryginalna i wykracza poza przyjmowane zwykle podejście widoczne w opracowaniach interpretacyjnych. Komentarz M. Szydły jest raczej re- fleksją nad aplikacją poglądów nauki widoczną w treści prawa polskiego, 15 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne uwzględniającą jednak przydatności (skuteczności) rozwiązań tego prawa dla praktyki samorządowej. Gospodarka komunalna nie jest dziedziną aktywności polskich jed- nostek samorządu terytorialnego, którą polski ustawodawca wyodrębnił w sposób zamknięty co do przedmiotu regulacji. Istotne znaczenie miały zwłaszcza koncepcje, które znalazły swoją aplikację w 1990 r. w rozwią- zaniach uprawniających jednostki samorządu terytorialnego (gminy) do podejmowania i prowadzenia działań w sferze, która objęta jest zainte- resowaniem przedsiębiorców. Zmiana stanowiska ustawodawcy skutko- wała nowelizacją art. 9 u.s.t. i ograniczeniem działalności z wykorzysta- niem mienia komunalnego wyłącznie do sfery użyteczności publicznej. Ustawowy zakaz podejmowania i prowadzenia działalności przez gminy i komunalne jednostki organizacyjne poza tą dziedziną był komentowa- ny jako „nieszczęście” (K. Byjoch, S. Redeł, Prawo gospodarki komu- nalnej, Warszawa 2000, s. 67). Stanowisko takie wywodzono jednak nie z założeń „filozoficzno-prawnych” koncepcji samorządu terytorialnego w państwie. U jego źródeł leżały przede wszystkim problemy związane z właściwym kształtowaniem przez polskiego ustawodawcę systemu fi- nansowania gmin. W pierwszych dwóch latach pojawiały się kontrowersje w relacjach gmin i ich krajowych reprezentacji z właściwymi organami administracji rządowej o istotnym i systemowym wręcz znaczeniu co do „wydajności” źródeł budżetowych gmin (zwłaszcza subwencji oraz dotacji na wykony- wanie zadań zleconych). Sytuacja finansowana gmin, która prowadziła do sporów sądowych ze Skarbem Państwa (warto zauważyć, że polskie sądy powszechne w pierwszym roku działalności gmin nie zawsze uzna- wały ich zdolność sądową w postępowaniu o prawa majątkowe prze- ciwko Skarbowi Państwa – por. uchwała SN z dnia 8 stycznia 1992 r., III CZP 139/91, niepubl.) zwracała zainteresowanie organów gmin na tę ich aktywność, która mogła w stanowić źródło dochodów. Uzasadnieniem dla takiej aktywności było niedoszacowanie wydatków na realizację za- dań własnych (obligatoryjnych) i zleconych, a tym samym konieczność uzyskiwania nowych źródeł dochodów – właśnie m.in. przez aktywność o charakterze zarobkowym – w celu pokrywania niedoborów. Pewna życzliwość dla podobnego do zarysowanego wyżej spojrzenia na zarobkową (komercyjną) działalność gmin pojawiła się w orzeczni- 16 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne ctwie sądowym – zwłaszcza NSA. Widoczna była ona w wyrokach, któ- re uznawały uprawnienie gminy do udziału w spółkach akcyjnych pro- wadzących działalność bankową czy też przez akceptację prawa gmin do dysponowania instrumentami finansowymi w operacjach giełdowych (wyrok NSA z dnia 17 maja 1995 r., SA/Wr 275/95, niepubl.). Nie jest w tym miejscu rzeczą właściwą poddawanie przeglądowi argumentów szczegółowych, które sądownictwo administracyjne dobierało na poparcie stanowiska orzeczniczego, albowiem wykraczałoby to poza ramy wyzna- czone przedmiotem opracowania, które winno mieć charakter wprowa- dzający. Wystarczy tylko wspomnieć o tym orzecznictwie w kontekście przyjętych w 1992 r. zmian w ustawodawstwie samorządowym. Zmiany te prowadziły do przyjęcia zakazu podejmowania i prowadzenia przez gminy działalności o charakterze zarobkowym, co słusznie odnoszono do działalności gospodarczej. W jednym z orzeczeń SN wyrażono za- razem pogląd, że obrót tytułami uczestnictwa w spółkach nie wypełnia znamion działalności gospodarczej (wyrok SN z dnia 14 marca 1995 r., III CZP 6/95, OSN 1995, nr 5, poz. 72). M. Szydło słusznie wraca w swo- ich analizach także do źródeł obowiązujących regulacji prawnych, kieruje się nimi w próbach ustalenia i zrozumienia obowiązującego stanowiska ustawodawcy. Jego rozważania na temat ewolucji obowiązujących re- gulacji prawnych inspirują do dalszych pogłębionych przemyśleń – i to nie tylko na płaszczyźnie finansów publicznych. Opracowanie wskazuje także na wyzwania, które stoją przed badaniami nad problemami prawa gospodarki komunalnej czy też publicznego prawa gospodarczego. Au- tor słusznie nie koncentrował się na detalicznym omówieniu zakazów czy ograniczeń i ich skutków przez wskazywanie na niebezpieczeństwo monopolizacji rynku lokalnego. Argument ten był podnoszony w 1992 r. przy nowelizacji art. 9 u.s.t. i wprowadzeniu zakazu podejmowania i pro- wadzenia przez gminy komercyjnej działalności. M. Szydło stara się ra- czej uchwycić myśl ustawodawcy widoczną w treści obowiązujących re- gulacji prawnych. Stanowisko sądów w tej kwestii (widoczne w ich orzecznictwie) nie jest konsekwentne i zmienia się w zależności od okoliczności towarzy- szących rozstrzyganiu konkretnych przypadków. Wydaje się, że pewnym wyzwaniem dla polskiego ustawodawcy będzie ustosunkowanie się do orzecznictwa sądowego w kwestii możliwości i zasad zaliczania do go- 17 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne spodarki komunalnej dziedzin aktywności, które tradycyjnie pozostawały poza przedmiotem działań samorządowych o charakterze zarobkowym. Kolejny problem, który pozostaje w związku z prawem gospodarki komunalnej, to wiązanie sytuacji jednostek samorządu terytorialnego (gmin, powiatów, województw) ze statusem przedsiębiorcy. Wyklucza się możliwość zaliczania polskich jednostek samorządowych do tej ka- tegorii podmiotów prawa. Zarazem w rozwiązaniach szczególnych (np. na gruncie kodeksu postępowania cywilnego) przyznawany jest im sta- tus podmiotu o cechach identyfikujących z przedsiębiorcą. Problematyka ta jest pobieżnie rozważana w opracowaniach zaliczanych do odrębnych dyscyplin prawniczych (postępowanie cywilne, publiczne prawo gospo- darcze) w analizach poświęconych szczegółowym instytucjom prawnym (zdolność sądowa w sprawach gospodarczych), uczestnictwu jednostek samorządu terytorialnego w przedsięwzięciach wspólnych, m.in. z udzia- łem osób zagranicznych. Komentarz M. Szydły nie pozostaje obojętny wobec wyróżnionych wyżej problemów, w sposób pogłębiony przedsta- wiono czytelnikowi możliwości interpretacyjne odpowiednich regulacji prawnych. Analizy rozwiązań ustawy o gospodarce komunalnej winny charakte- ryzować się kompleksowym podejściem, przez uwzględnienie regulacji, które pozostają z nią w istotnym związku, a które kreślą status jednostek samorządu terytorialnego w sferze zamówień publicznych oraz ochrony konkurencji i konsumentów (H. Izdebski, Samorząd terytorialny. Pod- stawy ustroju i działalności, Warszawa 2008, s. 117). Dzisiaj niewątpli- wie jednostki samorządowe przez swoje zachowanie (działalność) mogą bezpośrednio lub przez ustalanie warunków na rynku lokalnym pośrednio kształtować zachowania przedsiębiorców. Ustawodawstwo polskie w zakresie ochrony konkurencji i konsumen- tów od początku podlegało interpretacjom, które w analizach i wnioskach uwzględniały działalność jednostek samorządu terytorialnego (C. Banasiń- ski, M. Kulesza, Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz, Warszawa 2002, s. 24 i n.). Orzecznictwo sądowe wyróżniało przesłanki zachowania tych jednostek, które pozwalały na przyznawanie jednostkom samorzą- dowym znamion przedsiębiorcy na rynku lokalnym. Tym samym gospo- darka komunalna w swoim przedmiocie zawiera działania o charakterze regulacyjnym (np. kształtujące określoną politykę taryfowo-cenową) lub 18 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne też inne działania, które mogą prowadzić do ingerencji w sferę działal- ności przedsiębiorców. Problematyka zasygnalizowana wyżej jest obec- na w orzecznictwie organu publicznego odpowiedzialnego za ochronę konkurencji i konsumentów (Prezes UOKiK) oraz w orzecznictwie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Jest dla mnie rzeczą oczywistą, że M. Szydło nie mógł pozostawić poza sferą wyzwań, które niosły prace nad prawem gospodarki komunalnej, analiz nad tymi i podobnymi szcze- gółowymi zagadnieniami istotowo związanymi z gospodarką komunal- ną. Można nawet powiedzieć, że w sposób znaczący zostały one objęte przedmiotem zainteresowania autora komentarza. Kolejne zagadnienie, które wywołało reakcję sądów europejskich – zwłaszcza ETS – to obecność gminy w sferze stosunków gospodarczych oraz jej zakres. Problematyka ta w zasadzie nie jest przedmiotem szcze- gółowego zainteresowania w prawie Unii Europejskiej. Pogląd ten jednak nie jest uprawniony w rozważaniach na temat prawa zamówień publicz- nych i wykorzystywania ich jako instrumentu powierzania jednostkom komunalnym (spółkom) zadań ze sfery gospodarki komunalnej. Reflek- sem orzeczniczej ingerencji ETS czy SPI w sprawach gospodarczej aktyw- ności jednostek samorządu terytorialnego są orzeczenia sądów polskich, szeroko przywoływane przez M. Szydłę. Słusznie uznał on, że analiza odpowiednich orzeczeń sądowych jest niezbędna w rozważaniach prowa- dzących do interpretacji odpowiednich rozwiązań prawnych (zwłaszcza ustawy o gospodarce komunalnej). Zarazem jednak bliska jest mi w tych analizach refleksja nad rolą sądów w procesach stosowania prawa. Opra- cowanie M. Szydły jednoznacznie inspiruje do formułowania lub podtrzy- mywania tezy o prawotwórczej roli orzecznictwa sądowego (tak sądów unijnych, jak też sądów polskich) w omawianej tutaj dziedzinie stosun- ków gospodarki komunalnej. Tendencja ta jest widoczna także w tych orzeczeniach, które możemy znaleźć w judykatach wydanych już po przy- gotowaniu przez M. Szydłę pracy do druku. Nie ma tu miejsca na szersze rozwinięcie tezy o twórczej roli orzecznictwa sądowo-administracyjne- go, pogląd ten analizowałem już przy innych okazjach. Sądzę natomiast, że bronić się będzie także w przyszłości, co uzasadnia stale rozwijająca się praktyka, wyzwalająca reakcje ze strony judykatury unijnej i polskiej. Przedmiotem tej refleksji – tak jak to jest obecnie – będzie nie tylko kon- kretna sytuacja adresatów prawa i jej opis w orzeczeniu determinowany 19 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne rozwiązaniami normatywnymi. Spodziewam się również podtrzymywa- nia stanowiska sądów o celowości ingerowania przez orzecznictwo sądo- we w domenę, która jest zastrzegana dla „legislacji”, w tym znaczeniu, że orzecznictwo może prowadzić do kształtowania sytuacji podmiotów sporu w ujęciu własnym (subiektywnym) sądu. Przykłady na podobne do powyższego podejście w interpretacjach pra- wa gospodarki komunalnej widzimy w orzeczeniach z dziedziny zamó- wień publicznych. Wyrażają one stanowisko co do możliwości i sposobu ujęcia relacji między jednostką samorządu terytorialnego jako zamawia- jącym (udzielającym zamówienia) a jednostką gospodarki komunalnej – zwłaszcza spółką z wyłącznym udziałem jednostki samorządu teryto- rialnego. Reakcja orzeczeń ETS, ale przede wszystkim polskich sądów administracyjnych, umożliwiła wyróżnienia warunków, które pozwalają na odstąpienie od obowiązujących regulacji prawnych w sytuacji, gdy jed- nostka samorządu terytorialnego udziela zamówienia „własnej” jednost- ce organizacyjnej (tzw. doktryna Teckal). Stanowisko takie nie znajduje bezpośredniej podstawy w obowiązujących regulacjach prawnych. Dzisiaj prawo zamówień publicznych, obowiązujące na rynku unijnym, to nie tylko odpowiednie dyrektywy czy rozporządzenia. Istotny wpływ na zachowania uczestników postępowań ma orzecznictwo ETS (A. Sołtysiń- ska, Europejskie prawo zamówień publicznych, Zakamycze 2006, s. 25). Sądzę, że można mówić o precedensowym charakterze tych rozstrzygnięć, nawet jeżeli powyższy pogląd nie jest inspirowany stanowiskiem ustawo- dawcy unijnego. Pogląd ten uprawniony jest zarazem w analizach nad za- gadnieniami prawa gospodarki komunalnej z uwzględnieniem elementu transgranicznego. I w tym zakresie komentarz M. Szydły spełnia rygory odnoszone do wymagań stawianych opracowaniom nie tylko przywołują- cym i przyswajającym w sposób sprawozdawczy informacje i poglądy na temat stanu prawa. M. Szydło w swoich analizach stara się wprowadzić czytelnika w problemy szczegółowe skomplikowanej praktyki działania adresatów norm prawnych, formułując swoje poglądy z uwzględnieniem orzecznictwa w sposób, który nie budzi wątpliwości interpretacyjnych. Szczególne znaczenie w dyskusji nad przedmiotem (dziedzinami) go- spodarki komunalnej zajmuje tzw. działalność sektorowa. Ponownie za- strzegam, że i ta problematyka nie pojawiała się w opracowaniach poświę- conych charakterystyce przedmiotu gospodarki komunalnej. Należałoby 20 Gospodarka komunalna. Zagadnienia wstępne raczej przyjąć pogląd o stopniowym wiązaniu z nią interesów społeczności lokalnych (regionalnych). Wiązanie zagadnień ogólnych ze sfery regulacji gospodarki komunalnej oraz szczegółowych rozwiązań prawnych (wo- dociągi, telekomunikacja, energetyka, poczta) uznawane jest stopniowo za właściwą metodę analizowania prawa gospodarki komunalnej. Autor komentarza jest niewątpliwie jednym z promotorów takiego stanowiska w badaniach, a komentarz wyróżnia się właśnie takim kompleksowym podejściem w analizach regulacji prawnych. Komentarz M. Szydły inspiruje do zgłoszenia pewnej koncepcji, nie tylko co do metody analizy regulacji prawnych, których przedmiot zali- czamy do gospodarki komunalnej. Uznaję za właściwe przede wszystkim kompleksowe wyodrębnienie tych regulacji w tym znaczeniu, iż należy je wiązać ze sobą, uwzględniając jednocześnie regulacje prawa polskiego, jak i też prawa Unii Europejskiej. Pewnym wyzwaniem jest także pogłę- biona analiza orzecznictwa sądowego (krajowego i unijnego) – nie tylko z uwzględnieniem znaczenia konkretnych orzeczeń dla oceny poszczegól- nych przypadków. Orzecznictwo inspiruje do oceny i refleksji nad stanem prawa, a samo zarazem w pewnych sytuacjach ma charakter prawotwór- czy. I wreszcie – przedmiot gospodarki komunalnej podlega ewolucyj- nym co do swojego zakresu zmianom. Sporządzanie analiz pretendują- cych do miana wszechstronnych i kompleksowych wymaga zaliczania do ich przedmiotu zagadnień z zakresu: ustroju jednostek samorządu teryto- rialnego, w tym ich relacji do jednostek specjalnych odpowiedzialnych za wykonywanie specyficznych zadań (uprawnionych do tego); materii szczegółowych (energetyka, tzw. media); szeroko pojmowanego nadzoru nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego w sferze gospodar- ki komunalnej, w tym w sferze zamówień publicznych czy ochrony kon- kurencji. Za szczególne wyzwanie należy jednak uznać konfrontowanie statusu jednostek samorządu terytorialnego i ich działalności zaliczanej do zakresu gospodarki komunalnej z zasadami właściwymi dla działal- ności gospodarczej, w tym działalności z udziałem osób zagranicznych. Komentarz M. Szydły otwiera i zakreśla płaszczyzny dyskusji nad wy- różnionymi wyżej problemami badawczymi. Prof. zw. dr hab. Leon Kieres Uniwersytet Wrocławski 21 Ustawa z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (Dz. U. z 1997 r. Nr 9, poz. 43; zm.: Dz. U. z 1997 r. Nr 106, poz. 679, Nr 121, poz. 770; z 1998 r. Nr 106, poz. 668; z 2002 r. Nr 113, poz. 984; z 2003 r. Nr 96, poz. 874, Nr 199, poz. 1937) Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. [Pojęcie gospodarki komunalnej] 1. Ustawa określa zasady i formy gospodarki komunalnej jednostek samorządu terytorialnego, polegające na wykonywaniu przez te jednostki zadań własnych, w celu zaspokojenia zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej. 2. Gospodarka komunalna obejmuje w szczególności zadania o cha- rakterze użyteczności publicznej, których celem jest bieżące i nie- przerwane zaspokajanie zbiorowych potrzeb ludności w drodze świadczenia usług powszechnie dostępnych. 1. Ustawa o gospodarce komunalnej jako pierwszy w polskim porząd- ku prawnym akt normatywny wprowadza pojęcie gospodarki komunalnej do kategorii pojęć prawnych i nadaje mu konkretną normatywną treść. Do momentu wejścia w życie komentowanej ustawy polski porządek prawny 23 Art. 1 ROZDZIAŁ 1. Przepisy ogólne pojęcia tego w ogóle nie znał i funkcjonowało ono jedynie jako pojęcie potoczne lub też co najwyżej jako pojęcie z zakresu nauk ekonomicznych. Przeważał przy tym pogląd, że „gospodarka komunalna” to aktywność zaspokajająca powszechne, codzienne i mające charakter materialno-by- towy potrzeby, wynikające z faktu zamieszkiwania ludzi na określonych terenach. Pojęciem tym obejmowano zwłaszcza taką działalność, jak za- opatrzenie w wodę i źródła energii, prowadzenie kanalizacji i oczyszczalni ścieków, utrzymanie dróg lokalnych, oświetlenia, sprawowanie ochrony przeciwpożarowej, a także ochrony i konserwacji substancji mieszka- niowej (K. Byjoch, S. Redeł, Prawo gospodarki komunalnej, Warszawa 2000, s. 25–26; M. Bałdyga, Gospodarka komunalna. Aspekty prawne, Ostrołęka 2004, s. 21). Warto dodać, że przytoczona powyżej definicja pojęcia „gospodarka komunalna”, mająca charakter potoczny i używana czasem także przez ekonomistów, na potrzeby prawa ma jedynie bardzo niewielką wartość. Wprawdzie w miarę dokładnie specyfikuje ona przedmiotowy aspekt po- jęcia gospodarki komunalnej, podkreślając, że jest to działalność zaspo- kajająca określone potrzeby ludzi zamieszkujących pewne wspólne im te- rytorium, jednak nie wynika z niej w sposób jednoznaczny, kto jest (czy też ma być) podmiotem tego rodzaju działalności, a więc czy podmiotem tym jest (powinien być) szeroko rozumiany samorząd terytorialny oraz podmioty w określony sposób z nim powiązane, czy też dopuszczalne jest również prowadzenie tej działalności przez inne (niesamorządowe) podmioty. Definicja ta nie rozstrzyga też jednoznacznie, czy gospodarka komunalna jest działalnością mającą ze swojej istoty gospodarczy cha- rakter, czy też może mieści się tutaj również działalność niegospodarcza, zwłaszcza zaś działalność o charakterze administracyjnym. W omawianym kontekście przedstawiciele nauk ekonomicznych tra- dycyjnie używali też innego pokrewnego pojęcia, a mianowicie pojęcia „gospodarka terenowa”, które w sensie merytorycznym pokrywało się w zasadzie z ekonomicznym (oraz z potocznym) rozumieniem terminu „gospodarka komunalna”, miało też podobny zakres. Zdaniem ekonomi- stów „gospodarka terenowa” oznacza „prawnie wyodrębniony element gospodarki narodowej o zakresie adekwatnym do zadań i kompetencji samorządu terytorialnego jako gospodarza terenu”. Zgadzano się przy tym, że w obrębie tak pojmowanej „gospodarki terenowej” mieszczą się 24 Pojęcie gospodarki komunalnej Art. 1 te działy i dziedziny działalności, „których funkcjonowanie wiąże się bezpośrednio z warunkami bytowymi ludności (gospodarka komunalna i mieszkaniowa, sfera usług socjalno-kulturalnych, budownictwo ogólne, komunalne i rolnicze, handel detaliczny i hurtowy, gastronomia, transport lokalny) oraz te, których działalność ze względu na specyfikę lub powiąza- nia z rynkiem lokalnym uzasadniają takie przyporządkowanie (rolnictwo, drobny przemysł)” (E. Zeman-Miszewska, Samodzielność ekonomiczna samorządów lokalnych. Założenia modelowe, Katowice 1996, s. 45). Również i w odniesieniu do tej (podobnie jak w przypadku pierwszej z wymienionych wyżej) definicji zasadny wydaje się – przynajmniej pa- trząc z prawnego (jurydycznego) punktu widzenia – zarzut, że akcentując przedmiotowy aspekt omawianego pojęcia, nie wypowiada się ona precy- zyjnie ani co do podmiotu omawianej tutaj działalności (tj. działalności zaspokajającej określone potrzeby ludzi zamieszkujących pewne wspól- ne im terytorium), ani też co do gospodarczego lub też niegospodarczego (administracyjnego) charakteru tejże działalności. Można, jak się wydaje, przyjąć, że używając określeń „gospodarka ko- munalna” czy też „gospodarka terenowa” ekonomiści mają najprawdopo- dobniej na myśli jedynie działalność o charakterze gospodarczym (zaspo- kajającą określone bytowe potrzeby ludności zamieszkującej na pewnym lokalnym terytorium), nie zaś działalność mającą naturę niegospodarczą, administracyjną. W tym kontekście trzeba przecież pamiętać o tym, co pojęcie gospodarki oznacza w nauce ekonomii. Otóż „gospodarka” jest przez ekonomistów pojmowana jako określona działalność gospodarcza, służąca zaspokajaniu ludzkich potrzeb poprzez produkcję, podział dóbr i świadczenie usług (zob. R. Stober, Wirtschaftsverwaltungsrecht, Stutt- gart–Berlin–Köln 1991, s. 7; C. Banasiński, Istota prawa administracyjnego gospodarczego (w:) C. Banasiński, H. Gronkiewicz-Waltz, R. Kaszubski, K. Pawłowicz, D. Szafrański, M. Wierzbowski, M. Wyrzykowski, Pra- wo gospodarcze. Zagadnienia administracyjnoprawne, Warszawa 2001, s. 17–18). Skoro więc ekonomicznie pojmowana „gospodarka” oznacza po prostu określoną, mającą w swoim założeniu zaspokajać ludzkie potrzeby, działalność gospodarczą, to tym samym staje się jasne, że powiązana do- datkowo z kwalifikatorem „komunalna”, dość powszechnie kojarzonym z lokalnością lub też z samorządem, jest równoznaczna z działalnością gospodarczą, zaspokajającą te ludzkie potrzeby, które wynikają z fak- 25 Art. 1 ROZDZIAŁ 1. Przepisy ogólne tu zamieszkiwania na określonym lokalnym terytorium (najczęściej na obszarze określonej jednostki samorządu terytorialnego). W tym kontekście (tj. w kontekście ekonomicznym) zdaje się przy tym nie mieć znaczenia okoliczność, kto z punktu widzenia podmiotowego prowadzi tego rodzaju działalność, a więc czy czynią to jednostki samorządu terytorialnego oraz podmioty z nimi powiązane, czy też wykonywanie tej działalności należy raczej do podmiotów prywatnych, niezależnych od jednostek samorządu terytorialnego. Z punktu widzenia ekonomicznego istotny wydaje się je- dynie element gospodarczego zaspokajania określonych, najczęściej ma- jących charakter socjalno-bytowy, potrzeb, artykułowanych przez ludność zamieszkującą pewne wspólne im (lokalne) terytorium. Słusznie więc C. Banasiński i M. Kulesza twierdzą, że „gospodarka komunalna” w ujęciu ekonomicznym to „rynek (wszystkie rynki) usług użyteczności publicznej o charakterze lokalnym”, niezależnie zresztą od tego, czy jednostki samorządu terytorialnego są na takim rynku (rynkach) obecne, a jeżeli tak – to w jakiej formie (C. Banasiński, M. Kulesza, Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz, Warszawa 2002, s. 15–16). Podana przez powołanych autorów definicja gospodarki komunalnej w bardzo pla- styczny sposób obrazuje to, co jest dla ekonomistów najistotniejsze przy definiowaniu omawianego pojęcia, a mianowicie fakt, że chodzi w nim o zaspokajanie określonych kwalifikowanych potrzeb zamieszkującej pewne lokalne terytorium ludności, a konkretnie – o zaspokajanie tych potrzeb, które mają charakter użyteczności publicznej. Wzmiankowane zaspokajanie potrzeb o charakterze użyteczności publicznej, artykułowa- nych przez ludność zamieszkującą pewne lokalne terytorium, powinno się przy tym odbywać poprzez „rynek”, a konkretnie poprzez prowadzo- ną na tymże rynku działalność gospodarczą. Nie ma przy tym większego znaczenia, kto z podmiotowego punktu widzenia tego rodzaju działalność prowadzi, a więc czy czyni to bezpośrednio samorząd terytorialny, czy też wykonują tę działalność podmioty prywatne. Należy jeszcze raz podkreślić, że w ujęciu ekonomicznym gospodarka komunalna jest kojarzona ze ściśle określonymi rodzajami działalności gospodarczej, które w swoim założeniu mają zaspokajać konkretne po- trzeby ludzkie o charakterze użyteczności publicznej, wynikające z fak- tu bytowania przez tę ludność na określonym wspólnym im terenie (na obszarze lokalnym). 26 Pojęcie gospodarki komunalnej Art. 1 Podkreślenia wymaga również fakt, że takie ekonomiczne pojmowanie terminu „gospodarka komunalna” jest być może wystarczające z punktu widzenia nauk ekonomicznych (jest również wystarczające przy jego po- tocznym używaniu), niemniej jednak na potrzeby prawa (w tym zwłaszcza na potrzeby prawa samorządowego) okazuje się być ono zdecydowanie niezadowalające. Z punktu widzenia prawnego jest bowiem kwestią nie- zwykle istotną nie tylko charakter działalności określanej tutaj mianem gospodarki komunalnej (a więc to, czy jest to działalność gospodarcza czy też niegospodarcza) oraz przedmiot (cel) tej działalności (tj. zaspo- kajanie określonych, mających charakter użyteczności publicznej, po- trzeb ludności), ale również podmiot tej działalności, a więc fakt, kto ją w sensie prawnym prowadzi. Z punktu widzenia prawnego bardzo ważne jest bowiem, do kogo powinno się odnosić prawa i obowiązki związane z omawianą działalnością oraz kto za wykonywanie tego rodzaju działal- ności powinien ponosić prawną odpowiedzialność. Nic więc dziwnego, że oczekiwania, jakie względem definicji gospodarki komunalnej formułują prawnicy są o wiele dalej idące niż te, które mają w tym względzie eko- nomiści. Na potrzeby prawa (porządku prawnego) wymagana jest w tym względzie o wiele większa precyzja. W tym kontekście wydaje się, że tego rodzaju (jurydyczną) precyzję twórcom komentowanej ustawy udało się osiągnąć. Definiując bowiem pojęcie gospodarki komunalnej, twórcy ustawy położyli nacisk nie tyl- ko na aspekt przedmiotowy tego pojęcia (tj. na to, co jest przedmiotem i celem tej gospodarki), ale również na aspekt podmiotowy, wyraźnie przesądzając, aktywność jakiego rodzaju podmiotów może być określa- na mianem gospodarki komunalnej. Równocześnie autorzy omawianej tutaj definicji rozstrzygnęli jednoznacznie kwestię tego, czy gospodarka komunalna obejmuje swoim zakresem jedynie działalność o charakterze gospodarczym (jak to zdają się przyjmować ekonomiści), czy też może mieści się tutaj także działalność o charakterze niegospodarczym, w tym zwłaszcza działalność administracyjna. O wszystkich tych aspektach po- jęcia „gospodarka komunalna” (tj. o aspekcie przedmiotowym, podmioto- wym oraz aspekcie związanym z charakterem mającej tutaj miejsce dzia- łalności) będzie szczegółowo mowa w dalszych rozważaniach. 2. W art. 1 ust. 1 u.g.k. prawodawca stwierdza, że gospodarka komu- nalna polega na wykonywaniu przez jednostki samorządu terytorialne- 27 Art. 1 ROZDZIAŁ 1. Przepisy ogólne go zadań własnych w celu zaspokojenia zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej. Wypowiadając tego rodzaju stwierdzenie, ustawodawca w sposób jednoznaczny zdeterminował zarówno przedmiot (cel) gospo- darki komunalnej, jej podmioty, jak też charakter działalności, która może być określana tym mianem. I tak, w sensie przedmiotowym gospodarka komunalna jest równoznaczna z wykonywaniem zadań własnych spo- czywających na jednostkach samorządu terytorialnego i ukierunkowanych na zaspokojenie zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej. Za- spokajanie tych potrzeb jest istotą wszystkich zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego (o czym będzie jeszcze mowa w dalszej czę- ści pracy). Nie jest więc tak, że gospodarka komunalna obejmuje swoim zakresem przedmiotowym jedynie część zadań własnych jednostek sa- morządowych, a mianowicie te zadania, które polegają na zaspokajaniu zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej. W rezultacie, w zakresie przedmiotowym analizowanego pojęcia mieszczą się wszystkie zadania własne jednostek samorządu terytorialnego, a więc zadania polegające na zaspokajaniu zbiorowych potrzeb danej wspólnoty samorządowej. W sensie podmiotowym gospodarka komunalna obejmuje aktywność jednostek samorządu terytorialnego, a więc gmin (zob. ustawę z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.), powiatów (zob. ustawę z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym, tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 z późn. zm.) oraz województw (zob. ustawę z dnia 5 czerw- ca 1998 r. o samorządzie województwa, tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1590 z późn. zm.). To zatem działalność jednostek samo- rządu terytorialnego (polegająca na zaspokajaniu zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej) została przez ustawodawcę zakwalifikowana jako gospodarka komunalna. Nie wolno w tym miejscu zapominać, że w rzeczywistości (niejako wbrew literalnemu brzmieniu komentowanego art. 1 ust. 1 ustawy) zakres podmiotowy pojęcia „gospodarka komunalna” jest znacznie szerszy, gdyż poza jednostkami samorządu terytorialnego (tj. poza gminami, powiata- mi i województwami) obejmuje on dodatkowo inne jeszcze podmioty. I tak, z art. 5 u.g.k. wynika, że gospodarką komunalną jest również wyko- nywanie zadań własnych przez związki jednostek samorządu teryto- rialnego, a więc przez związki międzygminne (zob. art. 64–73a u.s.g.), 28 Pojęcie gospodarki komunalnej Art. 1 przez związki powiatów (zob. art. 65–72 u.s.p.) oraz przez związki komu- nalne, a więc przez związki miast na prawach powiatu z gminami (zob. art. 74 u.s.p.). W zakresie podmiotowym ustawy nie mieszczą się nato- miast porozumienia zawierane pomiędzy jednostkami samorządu teryto- rialnego (o których również wspomina art. 5 u.g.k.), jako że porozumie- nia te – w przeciwieństwie do związków – nie są odrębnymi podmiotami prawa i w związku z tym nie prowadzą same (we własnym imieniu) go- spodarki komunalnej. Gospodarka ta, nawet po zawarciu przez określone jednostki samorządowe porozumienia, jest więc nadal prowadzona przez właściwe (zawierające porozumienie) jednostki samorządu terytorialnego (zob. komentarz do art. 5). Trzeba natomiast podkreślić fakt, że zakresem podmiotowym pojęcia „gospodarka komunalna” objęta została także działalność odrębnych od danej jednostki samorządu terytorialnego osób fizycznych, osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej, którym dana jednostka samorządowa powierzyła w drodze umowy wykonywanie zadań z zakresu gospodarki komunalnej (zob. art. 3 u.g.k.). Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, czy podmiot, które- mu jednostka samorządu terytorialnego powierzyła wykonywanie zadania z zakresu gospodarki komunalnej (a więc określonego zadania własnego tej jednostki, polegającego na zaspokajaniu zbiorowych potrzeb wspólno- ty samorządowej) jest podmiotem w określony sposób zależnym od danej jednostki samorządowej (i będącym np. samorządową osobą prawną), czy też jest podmiotem całkowicie autonomicznym, niemającym – poza, rzecz jasna, zawartą umową – żadnych związków z jednostką samorządową, która powierzyła mu realizację określonego zadania. Ważny jest jedynie fakt zawarcia pomiędzy jednostką samorządu terytorialnego a określonym podmiotem stosownej umowy włączającej niejako dany (kontraktowany) podmiot do kręgu podmiotów objętych podmiotowym zakresem omawia- nego pojęcia, których aktywność (polegająca na zaspokajaniu zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej) może być w świetle ustawy określana mianem gospodarki komunalnej. Należy stwierdzić, że w celu włączenia danego podmiotu w zakres podmiotowy gospodarki komunalnej zawarcie z nim stosownej umowy przez jednostkę samorządu terytorialnego jest niezbędne, jako że w tym kontekście bynajmniej nie jest wystarczające, że dany podmiot nieja- 29 Art. 1 ROZDZIAŁ 1. Przepisy ogólne ko samodzielnie i z własnej inicjatywy, a bez zawarcia wzmiankowanej umowy, wykonuje określone zadania z zakresu gospodarki komunalnej. Sam tylko fakt (autonomicznego i niemającego oparcia w zawartej umo- wie) wykonywania tych zadań nie pozwala jeszcze na kwalifikowanie działalności takiego podmiotu jako gospodarki komunalnej w rozumie- niu ustawowym. Podmiotowym zakresem pojęcia „gospodarka komunalna” są również objęte takie odrębne w sensie prawnym od danej jednostki samorzą- dowej podmioty prawa (np. spółki prawa handlowego), które zostały utworzone przez te jednostki samorządowe (tj. przez gminy, powiaty i województwa), względnie też podmioty, do który te jednostki samo- rządowe przystąpiły. Argumentem przemawiającym za taką interpretacją jest zwłaszcza brzmienie (treść) ustaw ustrojowych, które upoważniają gminy, powiaty i województwa do tworzenia określonych jednostek or- ganizacyjnych w celu wykonywania spoczywających na nich zadań („W celu wykonywania zadań gmina może tworzyć jednostki organiza- cyjne” – art. 9 ust. 1 u.s.g; „W celu wykonywania zadań powiat może two- rzyć jednostki organizacyjne” – art. 6 ust. 1 u.s.p.; „W celu wykonywania zadań województwo tworzy wojewódzkie samorządowe jednostki organi- zacyjne” – art. 8 ust. 1 u.s.w.). Z powyższych przepisów należy wyciąg- nąć wniosek, że gminy, powiaty i województwa mogą tworzyć jednostki organizacyjne, a także przystępować do jednostek organizacyjnych już istniejących, jedynie i wyłącznie w celu wykonywania spoczywających na nich zadań (własnych i zleconych). Tworzenie zaś przez jednostki sa- morządu terytorialnego jednostek organizacyjnych oraz przystępowanie do nich w innym celu nie jest możliwe, gdyż wykraczałoby poza ramy ustawowego upoważnienia, w ramach którego mogą działać poszczegól- ne jednostki samorządu terytorialnego. Wypływa z tego kolejny wniosek, że odrębne jednostki organizacyjne (np. spółki prawa handlowego), które zostały utworzone przez poszczególne jednostki samorządu terytorialne- go, względnie też jednostki organizacyjne, do których jednostki samo- rządowe przystąpiły, mogą tak naprawdę prowadzić swoją działalność tylko i wyłącznie w celu wykonywania zadań – własnych i zleconych – spoczywających na ich macierzystych jednostkach samorządu teryto- rialnego. W przeciwnym bowiem przypadku, a więc gdyby te jednostki organizacyjne (np. spółki prawa handlowego) prowadziły również dzia- 30 Pojęcie gospodarki komunalnej Art. 1 łalność (chociażby ubocznie) wykraczającą poza realizację zadań (włas- nych lub zleconych) spoczywających na ich macierzystych jednostkach samorządu terytorialnego, to wówczas, niejako pośrednio, również i same jednostki samorządu terytorialnego byłyby zaangażowane w działalność wykraczającą poza spoczywające na nich – z mocy ustaw bądź porozu- mień zawartych z organami administracji rządowej – zadania. Tego zaś w żadnym wypadku czynić im nie wolno. Raz jeszcze zatem należałoby wyraźnie powtórzyć, że jednostki samorządu terytorialnego mogą two- rzyć określone jednostki organizacyjne i przystępować do nich wyłącz- nie w celu wykonywania spoczywających na nich zadań (własnych bądź zleconych), z kolei zaś te utworzone przez nie jednostki organizacyjne, względnie też jednostki organizacyjne, do których poszczególne gminy, powiaty bądź województwa przystąpiły, mogą prowadzić swoją działal- ność jedynie w celu realizacji zadań (własnych lub zleconych) ich macie- rzystych jednostek samorządowych. Biorąc powyższe pod uwagę, należałoby stwierdzić, że w podmiotowym aspekcie pojęcia „gospodarka komunalna” mieszczą się również odrębne w sensie prawnym od macierzystej jednostki samorządowej jednostki or- ganizacyjne, które zostały utworzone przez poszczególne gminy, powiaty lub województwa, względnie też jednostki, do których gminy, powiaty lub województwa przystąpiły. Jeżeli taka odrębna w sensie prawnym od danej jednostki samorządu terytorialnego jednostka organizacyjna (np. spółka prawa handlowego), prowadzi przy tym swoją działalność w zakresie re- alizacji zadań własnych spoczywających na jej macierzystej jednostce sa- morządowej, to wówczas należałoby przyjąć, iż prowadzi ona po prostu gospodarkę komunalną w znaczeniu ustawowym (podobnie jak jej ma- cierzysta jednostka samorządu terytorialnego). Gospodarki komunalnej w znaczeniu ustawowym nie prowadzi natomiast wówczas, gdy wykonu- je zadania zlecone spoczywające na jej macierzystej jednostce samorządu terytorialnego. Jak widać, zakres podmiotowy pojęcia „gospodarka komunalna” jest znacznie szerszy niż to wynika z literalnego brzmienia samego tylko art. 1 ust. 1 u.g.k. W tym kontekście trzeba bowiem dodatkowo jeszcze uwzględnić treść art. 5 oraz art. 3 u.g.k., a także fakt, że również jednost- ki organizacyjne utworzone przez poszczególne jednostki samorządu te- rytorialnego, względnie też jednostki organizacyjne, do których poszcze- 31 Art. 1 ROZDZIAŁ 1. Przepisy ogólne gólne jednostki samorządu terytorialnego przystąpiły, w pełni mieszczą się w podmiotowym aspekcie omawianego pojęcia. Podsumowując wstępne uwagi na temat podmiotowego zakresu po- jęcia „gospodarka komunalna”, warto wspomnieć o wypowiedzianym w doktrynie poglądzie, zgodnie z którym analizowane pojęcie „ma prze- de wszystkim znaczenie podmiotowe” (K. Bandarzewski, P. Chmielnicki, P. Dobosz, W. Kisiel, P. Kryczko, M. Mączyński, S. Płażek, Komentarz do ustawy o samorządzie gminnym, red. P. Chmielnicki, Warszawa 2006, s. 159). Autorzy komentarza stwierdzają, że aspekt podmiotowy omawia- nego pojęcia jest najważniejszy i odegrał przy jego normatywnym de- finiowaniu decydującą rolę. Nie wydaje się jednak, aby pogląd taki był słuszny. Jest rzeczą oczywistą, że pojęcie „gospodarka komunalna” nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę w oparciu o sam aspekt (czy też element) podmiotowy, gdyż bardzo mocny nacisk położył on również na aspekt przedmiotowy tego terminu. Definiując gospodarkę komunalną, nie ograniczył się jedynie do określenia, kto z podmiotowego punktu widze- nia prowadzi gospodarkę komunalną, a więc kto w sensie podmiotowym podejmuje daną aktywność. W tym kontekście prawodawca przesądził bowiem również, na czym w sensie przedmiotowym polega gospodarka komunalna, czyli co jest jej zasadniczym przedmiotem (celem). Norma- tywna definicja pojęcia jest więc zbudowana na zasadzie sprzężenia aspek- tu (znaczenia) podmiotowego oraz przedmiotowego i nie ma bynajmniej tylko znaczenia podmiotowego. Biorąc pod uwagę normatywną definicję gospodarki komunalnej, także przy doktrynalnym analizowaniu tego pojęcia konieczne jest zwracanie uwagi na oba wspomniane wyżej aspekty. Konieczność nierozdzielnego powiązania ze sobą aspektu podmiotowego i przedmiotowego jest tym bardziej widoczna (i niezbędna), że nie cała aktywność podmiotów ob- jętych zakresem podmiotowym omawianego pojęcia zasługuje na miano gospodarki komunalnej w znaczeniu ustawowym. Gospodarką komunal- ną jest bowiem jedynie ta aktywność wspomnianych wyżej podmiotów (przede wszystkim jednostek samorządu terytorialnego), która polega na wykonywaniu spoczywających na jednostkach samorządu terytorialnego zadań własnych, bez możliwości objęcia tym terminem faktu realizowania przez wzmiankowane wyżej podmioty zadań zleconych samorządu (na temat rozróżnienia zadań własnych i zleconych samorządu terytorialnego 32 Pojęcie gospodarki komunalnej Art. 1 zob. uwagi w tezie 3 i 8 komentarza do niniejszego artykułu). Pominięcie zatem aspektu przedmiotowego omawianego tutaj pojęcia i analizowanie go wyłącznie poprzez jego aspekt podmiotowy mogłoby wywołać mylne wrażenie, jakoby gospodarką komunalną była cała działalność prowadzo- na przez jednostki samorządu terytorialnego (oraz przez inne podmioty objęte podmiotowym zakresem pojęcia). Tymczasem wniosek taki byłby z całą pewnością nietrafny. W tym kontekście staje się również jasne, dlaczego w początkowej czę- ści komentowanego przepisu ustawodawca posłużył się zbitką pojęciową „gospodarka komunalna jednostek samorządu terytorialnego” (wyjaśniając w dalszej części przepisu, że polega ona na wykonywaniu przez te jednostki zadań własnych). Użytemu przez prawodawcę sformułowaniu zarzucono „błąd paralelizmu leksykalnego, polegający na tym, że ustawodawca użył dwóch słów określających to samo. Jeżeli gospodarka komunalna ozna- cza gospodarkę gminną (powiatową, województwa samorządowego), to niepotrzebnie dodano, iż jest to gospodarka jednostek samorządu. W ten sposób powstało – w stosunku do gmin – następujące zestawienie słów: gospodarka gminna gminy, tak jakby gmina prowadziła jeszcze inną go- spodarkę niż wynikającą z ustawy o gospodarce komunalnej” (K. Banda- rzewski, P. Chmielnicki, P. Dobosz, W. Kisiel, P. Kryczko, M. Mączyński, S. Płażek, Komentarz…, s. 159). Powyższy zarzut byłby zasadny, gdyby ustawodawca nadał pojęciu „gospodarka komunalna” znaczenie wyłącz- nie podmiotowe, a więc gdyby to jego aspekt podmiotowy był tutaj jedy- ny i wyłączny (i to ograniczony wyłącznie do gmin, powiatów oraz wo- jewództw), aspekt zaś przedmiotowy nie odgrywał żadnej roli. Wówczas rzeczywiście można by twierdzić, że gospodarka komunalna jest po prostu gospodarką (działalnością) gminną, powiatową lub województwa samo- rządowego, bez względu na to, do czego w sensie przedmiotowym ta go- spodarka (działalność) się odnosi (i co ma na celu) i trafny byłby zarzut, że w sformułowaniu „gospodarka komunalna jednostek samorządu terytorial- nego” zawarte zostało niepotrzebne powtórzenie, gdyż gospodarka komu- nalna to po prostu gospodarka (działalność) prowadzona przez jednostki samorządu terytorialnego. Nie miałoby wtedy sensu używanie rozbudowa- nego zwrotu, mówiącego, że gospodarka komunalna jednostek samorządu terytorialnego to działalność jednostek samorządu terytorialnego (polega- jąca na wykonywaniu zadań własnych), jako że w zupełności wystarczyło- 33 Art. 1 ROZDZIAŁ 1. Przepisy ogólne by stwierdzenie, iż gospodarka komunalna jest działalnością prowadzoną przez jednostki samorządu terytorialnego (w sferze zadań własnych). Tymczasem wiemy już, że terminowi „gospodarka komunalna” usta- wodawca nie nadał bynajmniej znaczenia tylko i wyłącznie podmiotowego (a więc nie użył go jedynie w aspekcie podmiotowym), lecz zdefiniował go poprzez łączne wykorzystanie elementu podmiotowego oraz przed- miotowego. W rezultacie gospodarka komunalna jest wprawdzie działal- nością wykonywaną przez jednostki samorządu terytorialnego (oraz przez jeszcze inne podmioty), jednak równocześnie jest to działalność swoista, mająca swój specyficzny przedmiot (cel), a mianowicie realizowanie za- dań własnych (i tylko własnych) samorządu (polegających na zaspokaja- niu zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej). Gospodarką komu- nalną nie jest więc cała działalność jednostek samorządu terytorialnego (oraz innych podmiotów objętych podmiotowym aspektem omawianego pojęcia). Tym samym w sformułowaniu „gospodarka komunalna jed- nostek samorządu terytorialnego” nie ma niepotrzebnego powtórzenia, gdyż trzeba pamiętać, że oprócz gospodarki komunalnej w rozumieniu normatywnym (ustawowym), jednostki samorządu terytorialnego prowa- dzą jeszcze gospodarkę (działalność) niebędącą gospodarką komunalną sensu stricto, a mianowicie gospodarkę, której przedmiotem są zadania zlecone. Nie jest więc tak – jak błędnie twierdzą autorzy przytoczone- go wyżej poglądu – że np. gmina czy powiat nie prowadzi żadnej innej gospodarki (działalności) niż wynikająca z ustawy o gospodarce komu- nalnej. Sprawa przedstawia się wręcz odwrotnie – dana jednostka samo- rządu terytorialnego prowadzi jak najbardziej inną działalność, którą jest wykonywanie zadań zleconych. Powyższy wywód pokazuje, jak istotną rolę w ramach normatywnej definicji omawianego pojęcia odgrywa ele- ment przedmiotowy. O błędzie paralelizmu językowego występującym jakoby w sformuło- waniu „gospodarka komunalna jednostek samorządu terytorialnego” nie można mówić również dlatego, że w sensie podmiotowym gospodarka komunalna obejmuje działalność nie tylko gmin, powiatów i samorzą- dowych województw, ale także – jak była już o tym mowa – działalność niektórych innych podmiotów. Tymczasem w art. 1 ust. 1 u.g.k. mówi się tylko o gospodarce komunalnej „jednostek samorządu terytorialnego” (tj. o gospodarce komunalnej gmin, powiatów i samorządowych woje- 34 Pojęcie gospodarki komunalnej Art. 1 wództw), zaś o gospodarce komunalnej wykonywanej przez pozostałe podmioty (mieszczące się w podmiotowym zakresie pojęcia „gospodar- ka komunalna”) mowa jest w innych przepisach ustawy (np. w art. 3 i 5). Tym bardziej więc sformułowanie „gospodarka komunalna jednostek sa- morządu terytorialnego” nie zawiera żadnego niepotrzebnego powtórze- nia, gdyż gospodarka komunalna jest w sensie podmiotowym pojęciem szerszym niż gospodarka samych tylko gmin, powiatów i samorządowych województw. Trzecim ważnym elementem ustawowej definicji pojęcia „gospodar- ka komunalna” jest charakter działalności określonej tym mianem. Otóż wbrew nasuwającemu się prima facie skojarzeniu, gospodarka komunalna nie jest bynajmniej równoznaczna jedynie z działalnością gospodarczą prowadzoną przez jednostki samorządu terytorialnego w zakresie zadań własnych. Prawdą jest oczywiście, o czym już była wcześniej mowa, że pojęcie „gospodarka” jest przez ekonomistów rozumiane jako działalność gospodarcza, co mogłoby mylnie sugerować, że również ok
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: