Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00469 008173 11207267 na godz. na dobę w sumie
Ustawa o ochronie przyrody. Komentarz - ebook/pdf
Ustawa o ochronie przyrody. Komentarz - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-202-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Ochrona środowiska jest obecnie jednym z poważniejszych problemów wymagających pogodzenia rozwoju cywilizacyjnego z koniecznością zachowania bioróżnorodności oraz walorów przyrodniczych w stanie zbliżonym do naturalnego. Szczególną rolę w tym zakresie odgrywa ustawa o ochronie przyrody, regulująca w szczególności problematykę prawnych form ochrony przyrody, ochrony zieleni w miastach i wsiach, organizacji ochrony przyrody oraz odpowiedzialności za naruszenie rozwiązań w niej zawartych.

Czwarte wydanie komentarza jest efektem ponad dziesięcioletnich przemyśleń autora nad obowiązującymi w tym zakresie rozwiązaniami. W opracowaniu zaprezentowano m.in. nowe zasady wydawania zezwoleń na usunięcie drzew lub krzewów, kary pieniężne za ich usunięcie bez zezwolenia lub zniszczenie oraz reguły wynikające z tzw. ustawy krajobrazowej. Autor odwołuje się również do innych aktów prawnych stanowiących podstawę ochrony środowiska oraz wykorzystuje informacje specjalistyczne z szeroko rozumianej ochrony przyrody, umożliwiając dzięki temu szersze spojrzenie na omawiane problemy i wyeliminowanie wadliwej interpretacji przepisów ustawy.

Książka przeznaczona jest dla radów prawnych, adwokatów, sędziów sądów administracyjnych, pracowników administracji, regionalnych dyrektorów ochrony środowiska, a także specjalistów z przedsiębiorstw przesyłowych oraz zajmujących się pielęgnacją i konserwacją zieleni. Będzie cennym źródłem wiedzy dla organizacji ekologicznych uczestniczących w postępowaniach związanych np. z oddziaływaniem na obszary Natura 2000.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ustawa o ochronie przyrody Komentarz Krzysztof Gruszecki KOMENTARZE PRAKTYCZNE 4. WYDANIE WARSZAWA 2017 Stan prawny na 30 października 2016 r. Wydawca Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący Kinga Zając Opracowanie redakcyjne Ewa Adamska Łamanie Violet Design Wioletta Kowalska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2017 ISBN: 978-83-8092-833-6 4. wydanie Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SpiS treści Wykaz skrótów Wprowadzenie Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody rozdział 1 Przepisy ogólne rozdział 2 Formy ochrony przyrody rozdział 3 Ogrody botaniczne, ogrody zoologiczne oraz ośrodki rehabilitacji zwierząt rozdział 4 Ochrona terenów zieleni i zadrzewień rozdział 5 Organy ochrony przyrody rozdział 6 Służby ochrony przyrody 7 15 23 25 43 432 474 623 646 rozdział 7 Zwalczanie przestępstw i wykroczeń na obszarach chronionych 667 5 Spis treści rozdział 8 Wykonywanie ochrony przyrody rozdział 9 Gospodarowanie zasobami i składnikami przyrody rozdział 10 Skutki prawne objęcia ochroną rozdział 11 Przepisy karne rozdział 12 Zmiany w przepisach obowiązujących rozdział 13 przepisy przejściowe, dostosowujące i końcowe Załącznik Wykaz parków narodowych Bibliografia 690 701 742 757 791 793 806 807 Wykaz skrótóW akty prawne dyrektywa 79/409/EWG dyrektywa 86/609/EWG dyrektywa 92/43/EWG (dyrektywa siedliskowa) dyrektywa 2009/147/WE k.c. – dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w  sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz.  Urz.  WE L 103 z 25.04.1979, s. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 1, s. 98, z późn. zm.), uchylona dnia 15 lutego 2010 r. – dyrektywa Rady 86/609/EWG z  dnia 24  listopada 1986  r. w  sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i  administracyjnych Państw Człon- kowskich dotyczących ochrony zwierząt wykorzy- stywanych do celów doświadczalnych i innych celów naukowych (Dz.  Urz. WE L  358 z  18.12.1986, s.  1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 1, s. 292, z późn. zm.) – dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzi- kiej fauny i flory (Dz. Urz. WE L 206 z 22.07.1992, s. 7; Dz.  Urz.  UE Polskie wydanie specjalne, rozdz.  15, t. 2, s. 102, z późn. zm.) – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i  Rady 2009/147/WE z  dnia 30  listopada 2009  r. w  spra- wie ochrony dzikiego ptactwa (wersja ujednolicona Dz. Urz. UE L 20 z 26.01.2010, s. 7, z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) 7 Wykaz skrótów Konwencja waszyngtońska k.p. k.p.a. k.p.c. k.p.k. k.p.s.w. k.w. nowela z dnia 3 października 2008 r. nowela z dnia 23 stycznia 2009 r. nia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – Konwencja o  międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i  roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem, sporządzona w  Waszyngtonie dnia 3  marca 1973  r. (Dz.  U. z  1991  r. Nr  27, poz.  112 z późn. zm., zał.) – ustawa z  dnia 26  czerwca 1974  r. –  Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1666 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postę- powania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.  U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (tekst jedn.: Dz.  U. z  2014  r. poz. 101 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępo- wania karnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1749 z późn. zm.) – ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępo- wania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1713 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1094 z późn. zm.) – ustawa z  dnia 3  października 2008  r. o  zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 201, poz. 1237 z późn. zm.) – ustawa z  dnia 23  stycznia 2009  r. o  zmianie nie- których ustaw w  związku ze zmianami w  organi- zacji i  podziale zadań administracji publicznej w  województwie (Dz.  U. Nr  92, poz.  753 z późn. zm.) k.k. – ustawa z  dnia 6  czerwca 1997  r. –  Kodeks karny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1137 z późn. zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwiet- nowela z dnia – ustawa z  dnia 13  lipca 2012  r. o  zmianie ustawy 13 lipca 2012 r. o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 985) 8 Wykaz skrótów nowela z dnia 24 kwietnia 2015 r. nowela z dnia 25 czerwca 2015 r. o.p. p.o.ś. p.p.s.a. pr. bud. p.r.d. – ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. o zmianie niektó- rych ustaw w  związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu (Dz. U. poz. 774 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o zmianie ustawy o  samorządzie gminnym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1045 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja po- datkowa (tekst jedn.: Dz.  U. z  2015  r. poz.  613 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochro- ny środowiska (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 672 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępo- waniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.) – ustawa z  dnia 7  lipca 1994  r. –  Prawo budowlane (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 290 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn.: Dz.  U. z  2012  r. poz.  1137 z późn. zm.) pr. geod. i kart. – ustawa z  dnia 17  maja 1989  r. –  Prawo geodezyj- ne i  kartograficzne (tekst jedn.: Dz.  U. z  2016 r. poz. 1629 z późn. zm.) pr. lot. pr. łow. pr. wodn. p.s.w. p.z.p. – ustawa z dnia 3 lipca 2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 605 z późn. zm.) – ustawa z dnia 13 października 1995 r. – Prawo ło- wieckie (tekst jedn.: Dz.  U. z  2015  r. poz.  2168 z późn. zm.) – ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 469 z późn. zm.) – ustawa z  dnia 27  lipca 2005  r. –  Prawo o  szkolni- ctwie wyższym (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 572 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2164 z późn. zm.) 9 Wykaz skrótów rozporządzenie – rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 z dnia 9 grud- nia 1996 r. w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny nr 338/97 i flory w drodze regulacji handlu nimi (Dz. Urz. WE L 61 z 3.03.1997, s. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 3, s. 136, z późn. zm.) rozporządzenie – rozporządzenie Komisji (WE) nr 1808/2001 z dnia 30 sierpnia 2001 r. ustanawiające szczegółowe zasa- nr 1808/2001 dy dotyczące wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi (Dz. Urz. WE L 250 z 19.09.2001, s. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 6, s. 233), uchylone dnia 9 lip- ca 2006 r. rozporządzenie – rozporządzenie Komisji (WE) nr  865/2006 z  dnia 4 maja 2006 r. ustanawiające przepisy wykonawcze nr 865/2006 do rozporządzenia Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze re- gulacji handlu nimi (Dz. Urz. UE L 166 z 19.06.2006, s. 1, z późn. zm.) TFUE u.b.a. u.d.p. u.f.p. u.g.n. u.g.n.r. u.i.t.r. 10 – Traktat o  funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wer- sja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016, s. 47, ze sprost.) – ustawa z  dnia 21  maja 1999  r. o  broni i  amunicji (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 576 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicz- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1440) – ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicz- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 885 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieru- chomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1774 z późn. zm.) – ustawa z dnia 19 października 1991 r. o gospodaro- waniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1491) – ustawa z  dnia 24  kwietnia 2009  r. o  inwestycjach w zakresie terminalu regazyfikacyjnego skroplonego Wykaz skrótów gazu ziemnego w  Świnoujściu (tekst jedn.: Dz.  U. z 2016 r. poz. 1731) – ustawa z  dnia 28  września 1991  r. o  lasach (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2100 z późn. zm.) – ustawa z  dnia 20  lipca 2000  r. o  ogłaszaniu ak- tów normatywnych i  niektórych innych aktów prawnych (tekst jedn.: Dz.  U. z  2016  r. poz.  296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kul- tury (tekst jedn.: Dz. U. z 1999 r. Nr 98, poz. 1150 z późn. zm.) – uchylona – ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształ- towaniu środowiska (tekst jedn.: Dz.  U. z  1994  r. Nr 49, poz. 196 z późn. zm.) – uchylona – ustawa z dnia 21 marca 1991 r. o obszarach mor- skich Rzeczypospolitej Polskiej i  administracji morskiej (tekst jedn.: Dz.  U. z  2013  r. poz.  934 z późn. zm.) u.o.p. – ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyro- dy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1651 z późn. zm.) u.o.p. z 1991 r. – ustawa z  dnia 16  października 1991  r. o  ochro- nie przyrody (tekst jedn.: Dz.  U. z  2001  r. Nr  99, poz. 1079 z późn. zm.) – uchylona u.l. u.o.a.n. u.o.d.k. u.o.k.ś. u.o.m. u.o.z. u.o.z.o.z. u.p.o.l. u.p.z.p. u.r.ś. – ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 856 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1446 z późn. zm.) – ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opła- tach lokalnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 716 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i za- gospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 778 z późn. zm.) – ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlą- dowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 652) 11 – ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalnoś- ci gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 584 z późn. zm.) – ustawa z  dnia 8  marca 1990  r. o  samorządzie gminnym (tekst jedn.: Dz.  U. z  2016  r. poz.  446 z późn. zm.) Dz. U. z 2015 r. poz. 355 z późn. zm.) – ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Stra- ży Pożarnej (tekst jedn.: Dz.  U. z  2016  r. poz.  603 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie woje- wództwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 486) – ustawa z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejo- wym (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1727) – ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnia- niu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w  ochronie środowiska oraz o  oce- nach oddziaływania na środowisko (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 353 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i ad- ministracji rządowej w  województwie (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 525 z późn. zm.) – ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1892) – ustawa z  dnia 10  kwietnia 2003  r. o  szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w za- kresie dróg publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2031 z późn. zm.) – ustawa z  dnia 13  kwietnia 2007  r. o  zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1789 z późn. zm.) ustawa o Policji – ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (tekst jedn.: Wykaz skrótów u.s.d.g. u.s.g. ustawa o PSP u.s.w. u.t.k. u.u.i.ś. u.w.a.r.w. u.w.l. u.z.p.r.i. u.z.s.ś. 12 Inne CBOSA GAP GSP-PO KPP KZS LEX M. Pod. NP NPN NSA ONSAiWSA OSNC OSNKW OSP OTK OTK-A PPiA Pr. Pracy PS SA Sam. Teryt. SN TK TSUE ZNSA Wykaz skrótów – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – Gospodarka i Administracja Państwowa – Gdańskie Studia Prawnicze –  Przegląd Orzeczni- ctwa Kluwer – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Krakowskie Zeszyty Sądowe – System Informacji Prawnej wydawnictwa Wolters – Monitor Podatkowy – Nowe Prawo – Nowy Przegląd Notarialny – Naczelny Sąd Administracyjny – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Woj- skowa – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Seria A – Przegląd Prawa i Administracji – Prawo Pracy – Przegląd Sądowy – Sąd Apelacyjny – Samorząd Terytorialny – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego WProWadzenIe i. Kształtowanie się ochrony przyrody w polsce Człowiek jest jednym z elementów środowiska przyrodniczego, w związ- ku z tym zawsze w mniejszym lub większym stopniu był uzależniony od warunków, w których przychodziło mu żyć. Dlatego też od samego początku kształtowania się poszczególnych społeczeństw podejmowane były działania, które mogły mieć wpływ na ochronę przyrody. Początkowo motywacje działań podejmowanych w  tym zakresie były mocno zróżnicowane, poczynając od pobudek religijnych (np. święte drzewa), przez względy o charakterze gospodarczym (ochrona niektó- rych gatunków zwierząt), na względach bezpieczeństwa państwa koń- cząc, np. utrzymanie przez pierwszych Piastów nienaruszonych puszcz na granicach zachodnich (W. Szafer, Ochrona przyrodniczego środowi- ska człowieka, Warszawa 1976, s. 13 i n.). Polska w tym zakresie posiada poważne osiągnięcia, a liczba regulacji prawnych, mogących mieć wpływ na ochronę środowiska przyrod- niczego, była znacząca. Już bowiem Bolesław Chrobry wprowadził ochronę bobrów. Następnie rozwiązania ograniczające korzystanie z poszczególnych elementów środowiska znalazły się w Statutach Wa- reckich Władysława Jagiełły z 1423 r., w których objęto ochroną dziki, łosie i jelenie. Kolejnym przykładem tego typu rozwiązań mogą być Statuty Litewskie Zygmunta I z 1525 r. wprowadzające ochronę żu- bra w Puszczy Białowieskiej. Oprócz ograniczeń o charakterze typowo gospodarczym pojawiły się jednak również rozwiązania wprowadzone 15 Wprowadzenie z  pobudek o  charakterze konserwatorskim. Taki właśnie charakter miał dekret między Starostą Sochaczewskim a poddanymi wsi Jakto- rowa w sprawie ochrony tura na terenie Puszczy Jaktorowskiej w ziemi sochaczewskiej. W uregulowaniu tym oprócz bowiem objęcia ochro- ną tura znalazły się rozwiązania chroniące środowisko, w którym on występuje (ograniczenie gospodarki leśnej) oraz zapewniające mu właściwe warunki pokarmowe (Księgi referendarskie, t. 1, 1582–1602, Warszawa 1910, s. 84–89). Upadek polskiej państwowości nie przerwał rozwoju polskiej myśli na gruncie ochrony przyrody. Nasilenie problemów związanych z rozwo- jem cywilizacyjnym spowodowało wręcz, że przyjęły one charakter bardziej racjonalny, a spojrzenie na problem było szersze niż dotych- czas. Szczególnie na tym tle pozytywnie wypadają rozwiązania przyję- te w XIX w. w Galicji. Zaliczyć do nich można ustawę z dnia 19 lipca 1869 r. względem zakazu łapania, wytępiania i sprzedawania zwierząt alpejskich właściwych Tatrom, świstaka i  dzikich kóz, obowiązująca w  Królestwie Galicji i  Lodomerii z  Wielkim Księstwem Krakowskim (Dziennik Ustaw i  Rozporządzeń dla Królestwa Galicji i  Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim 1869, część XI, Nr 26), która mia- ła prekursorski charakter na terenie Europy. Podobny charakter miała również ustawa z dnia 21 grudnia 1874 r. o ochronie niektórych zwie- rząt pożytecznych dla uprawy ziemi obowiązująca w Królestwie Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim (Dziennik Ustaw i Roz- porządzeń dla Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Kra- kowskim 1875, część III, Nr 101). Polska myśl ochrony przyrody ze szczególnym nasileniem zaczęła roz- wijać się po odzyskaniu niepodległości przez państwo polskie. W tym okresie wyróżnia się trzy zasadnicze kierunki rozwoju ochrony przy- rody: konserwatorski, biocenotyczny i  planistyczny (A.  Wodziczko, Na straży przyrody. Wiadomości i wskazania z dziedziny ochrony przyro- dy, Kraków 1948, s. 5). Pierwszy z tych kierunków przejawiał się w trosce o zachowanie resztek pierwotnej przyrody, którą starano się ratować dla ich naukowych wartości. W drugim okresie, biocenotycznym, istotne stają się powiązania między składnikami świata roślinnego. Praktyczna 16 Wprowadzenie ochrona przyrody w  tym zakresie przejawiała się przede wszystkim w działalności gospodarczo-ochronnej, która przez zmianę metod pro- wadzenia działalności gospodarczej na bardziej przyjazną przyrodzie stara się zachować zróżnicowanie środowiska przyrodniczego. Trzecim kierunkiem jest nurt planistyczny stawiający sobie za zadanie począt- kowo ochronę krajobrazu przed jego pustynnieniem, a w dalszej ko- lejności również planową gospodarkę innymi elementami środowiska przyrodniczego. Z tymi kierunkami rozwoju przyrody korespondują rozwiązania za- warte w polskim ustawodawstwie regulującym tę materię. W ustawie z dnia 10 marca 1934 r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 31, poz. 274) na plan pierwszy wysuwał się nurt konserwatorski ochrony przyrody, na- tomiast w drugiej ustawie, z dnia 7 kwietnia 1949 r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 25, poz. 180 z późn. zm.), przyjęto rozwiązania o charakterze mieszanym, konserwatorsko-biocenotycznym. Trzecia polska ustawa, z dnia 16 października 1991 r. o ochronie przyrody (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 99, poz. 1079 z późn. zm.), łączyła w swoich rozwiązaniach wszystkie trzy nurty występujące w ochronie przyrody. Zwieńczeniem prac nad omawianą problematyką jest aktualna ustawa z dnia 16 kwiet- nia 2004 r. o ochronie przyrody (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1651 z późn. zm.), zwana w dalszej części ustawą. Oprócz działań o charakterze legislacyjnym działania na rzecz ochro- ny środowiska przyrodniczego rozwinięte były również na gruncie społecznym. Trudną do przecenienia w tym zakresie rolę odegrało po- wstałe w 1906 r. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, w ramach którego działała Sekcja Ochrony Przyrody. Poważne zasługi należy przypisać również Galicyjskiemu Towarzystwu Ochrony Zwierząt, Polskiemu To- warzystwu Tatrzańskiemu oraz Towarzystwu im. M. Kopernika (L. Ja- strzębski, Prawne zagadnienia ochrony przyrody, Warszawa 1980, s. 10). W zakresie funkcjonowania państwa polskiego dominującą rolę w tej dziedzinie odgrywała Państwowa Rada Ochrony Przyrody, działająca na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 czerwca 1925 r. (rozporządzenie to jest cytowane przez J.G.  Pawlikowskiego, Prawo ochrony przyrody, Kraków 1927, s. 66). 17 Wprowadzenie ii. Miejsce ochrony przyrody w polskim systemie prawa ochrony środowiska Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody nie jest oczy- wiście jedynym aktem prawnym regulującym zagadnienia związane z ochroną szeroko rozumianego środowiska. Niezależnie od niej obo- wiązuje bowiem ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 672 z późn. zm.), usta- wa z  dnia 14  grudnia 2012  r. o  odpadach (Dz.  U. z  2013  r. poz.  21 z  późn.  zm.) i  wiele innych aktów. W  związku z  tym pojawiają się wątpliwości dotyczące ustalenia wzajemnych relacji między tymi akta- mi prawnymi. Ustawa – Prawo ochrony środowiska niewątpliwie ma w tym zakresie najszerszy zakres przedmiotowy. Reguluje ona bowiem zagadnienia związane z szeroko rozumianą ochroną środowiska, przez które zgodnie z postanowieniami art. 3 pkt 39 p.o.ś. rozumie się ogół elementów przyrodniczych, w  tym także przekształconych w  wyniku działalności człowieka, a w szczególności powierzchnię ziemi, kopali- ny, wody, powietrze, krajobraz, klimat oraz pozostałe elementy różno- rodności biologicznej, a także wzajemne oddziaływania pomiędzy tymi elementami. Z postanowień tego przepisu wynika więc jednoznacznie, że na ochronę środowiska składają się również rozwiązania w zakresie ochrony przyrody. Wskazywałoby to pośrednio na konieczność inter- pretacji postanowień ustawy w zgodzie z ogólnymi zasadami ochrony środowiska wynikającymi z prawa ochrony środowiska. Na taką rela- cję między tymi aktami prawnymi wskazują również postanowienia tytułu  II p.o.ś. „Ochrona zasobów środowiska” wyraźnie wskazujące- go w art. 81, że ochrona środowiska (w tym również przyrodniczego) realizowana będzie na podstawie przepisów szczególnych. W związku z tym należy stwierdzić, że mimo iż ustawa – Prawo ochrony środowi- ska i ustawa o ochronie przyrody są aktami prawnymi o takiej samej randze w konstytucyjnym katalogu źródeł prawa, to przy dokonywaniu wykładni postanowień ustawy będzie należało uwzględnić reguły wyni- kające z ustawy – Prawo ochrony środowiska. 18 Wprowadzenie iii. Wpływ międzynarodowego prawa ochrony przyrody oraz prawa Unii europejskiej Podobnie jak rozwiązania ustawy nie mogą funkcjonować i być inter- pretowane w oderwaniu od systemu ochrony środowiska jako całości, tak i polskie rozwiązania prawne w zakresie ochrony przyrody w wielu przypadkach mogą być determinowane postanowieniami prawa mię- dzynarodowego lub prawa Unii Europejskiej lub nawet przez nie zastę- powane. Zgodnie bowiem z postanowieniami art. 91 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ratyfikowana umowa międzynarodowa po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej bezpośrednie stosowanie jest uza- leżnione od wydania ustawy. Ponadto zgodnie z regułami określonymi w art. 91 ust. 2 Konstytucji RP umowy międzynarodowe ratyfikowane za zgodą parlamentu mają prymat przed ustawą, jeżeli ustawy nie da się pogodzić z postanowieniami umowy międzynarodowej. Na tej zasadzie w systemie polskiego prawa ochrony przyrody obowiązują postanowienia m.in. Konwencji o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego, sporządzonej w Ramsarze dnia 2 lutego 1971 r. (Dz. U. z 1978 r. Nr 7, poz. 24 z późn. zm., zał.) czy Konwencji o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt, sporządzonej w Bonn dnia 23 czerwca 1979 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 2, poz. 17). Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku źródeł prawa Unii Europejskiej. W dniu 16 kwietnia 2004 r. Rzeczpospolita Polska podpi- sała Traktat między Królestwem Belgii, Królestwem Danii, Republiką Federalną Niemiec, Republiką Grecką, Królestwem Hiszpanii, Republiką Francuską, Irlandią, Republiką Włoską, Wielkim Księstwem Luksembur- ga, Królestwem Niderlandów, Republiką Austrii, Republiką Portugalską, Republiką Finlandii, Królestwem Szwecji, Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Państwami Członkowskimi Unii Europejskiej) a  Republiką Czeską, Republiką Estońską, Republiką Cy- pryjską, Republiką Łotewską, Republiką Litewską, Republiką Węgierską, 19 Wprowadzenie Republiką Malty, Rzecząpospolitą Polską, Republiką Słowenii, Republiką Słowacką dotyczący przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki Estoń- skiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Re- publiki Słowenii i  Republiki Słowackiej do Unii Europejskiej (Dz.  U. Nr 90, poz. 864, zał.). Zgodnie z postanowieniami art. 2 tego aktu praw- nego państwa członkowskie są związane postanowieniami traktatów za- łożycielskich i aktów przyjętych przez instytucje Wspólnot i Europejski Bank Centralny przed dniem przystąpienia. W związku z tym Polskę jako państwo członkowskie wiążą zarówno akty prawa pierwotnego, jak i wtórnego. Do pierwszej z tych grup należy za- liczyć m.in.: – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016, s. 47, ze sprost.), – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej zawarty w  Rzymie dnia 25  marca 1957  r. (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 203 z 7.06.2016, s. 1), – akt kończący Konferencji międzyrządowej w  sprawie Wspólnoty Rynku i Euroatomu; deklaracje wspólne, deklaracje intencji, dekla- racje rządów w różnych sprawach; akt przyjęty w Rzymie 25 marca 1957 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/1), – Traktat o Unii Europejskiej zawarty w Maastricht dnia 7 lutego 1992 r. (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016, s. 13), – Traktat z Nicei zmieniający traktat o Unii Europejskiej, Traktaty usta- nawiające Wspólnoty Europejskie i  niektóre związane z  nimi akty z dnia 26 lutego 2001 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/32). Aktami prawa wtórnego będą natomiast wszystkie akty przyjmowane na podstawie prawa pierwotnego. Zgodnie z postanowieniami art. 288 TFUE można wśród nich wyróżnić normy o charakterze wiążącym i niewiążącym. Do pierwszej kategorii należy zaliczyć: – rozporządzenia mające, zgodnie z art. 288 TFUE, bezpośrednie za- stosowanie w państwach członkowskich bez konieczności wprowa- dzania do systemu prawa krajowego, 20 Wprowadzenie – dyrektywy wydawane na podstawie art.  288 TFUE, skierowane do państw członkowskich, ale wymagające od nich wyboru formy i meto- dy wprowadzenia zawartych w nich rozwiązań do prawa krajowego, – decyzje wydawane na podstawie art. 288 TFUE, będące bezpośred- nim nakazem z konkretnie określonym adresatem. Natomiast charakteru wiążącego nie mają zalecenia i opinie. Z punktu widzenia ochrony przyrody najważniejszą rolę odgrywają przykładowo: – rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 z dnia 9 grudnia 1996 r. w spra- wie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi (Dz. Urz. WE L 61 z 3.03.1997, s. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 3, s. 136, z późn. zm.), – dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz. Urz. WE L 206 z 22.07.1992, s. 7; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 2, s. 102, z późn. zm.), – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i  Rady 2009/147/WE z  dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (wersja ujed- nolicona) (Dz. Urz. UE L 20 z 26.01.2010, s. 7). Wyliczenie to ma jedynie charakter symboliczny, aktów prawnych regu- lujących ochronę przyrody w Unii Europejskiej jest bowiem kilkadziesiąt i wszystkie one wywierają mniejszy lub większy wpływ na rozwiązania systemów prawnych państw członkowskich. Nie inaczej przedstawia się sytuacja z Polską, dlatego też prawodawca w ustawie w wielu miejscach odsyła do prawa Unii Europejskiej. USTAWA z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody1 (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1651; zm.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1936; z 2016 r. poz. 422) 1 Niniejsza ustawa dokonuje w zakresie swojej regulacji wdrożenia następujących dyrek- tyw Wspólnot Europejskich: 1) dyrektywy Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz. Urz. WE L 103 z 25.04.1979, s. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wy- danie specjalne, rozdz. 15, t. 1, s. 98, z późn. zm.); 2) dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przy- rodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz. Urz. WE L 206 z 22.07.1992, s. 7, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 2, s. 102, z późn. zm.); 3) dyrektywy Rady 1999/22/WE z dnia 29 marca 1999 r. dotyczącej trzymania dzikich zwierząt w ogrodach zoologicznych (Dz. Urz. WE L 94 z 09.04.1999, s. 24; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 4, s. 140); 4) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiającej ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej) (Dz. Urz. UE L 164 z 25.06.2008, s. 19). 23 ROZdZiAł 1 Przepisy ogólne Art. 1. Ustawa określa cele, zasady i formy ochrony przyrody ży- wej i nieożywionej oraz krajobrazu. Przepis ten stanowi kontynuację rozwiązań zawartych w  art.  1  u.o.p. z 1991 r., dlatego też w tym zakresie aktualne pozostają poglądy wypra- cowane w doktrynie prawa ochrony środowiska. Przyjmowano w nich, że rozwiązanie to nie ma charakteru merytorycznego, ale jedynie informuje o treści ustawy (Prawo o ochronie przyrody. Komentarz, red. J. Sommer, Wrocław 2001, s. 9). Na etapie prac legislacyjnych zgłoszono jednak uwa- gi związane z tym, że w przepisie tym powinny być określone relacje mię- dzy ustawą a postanowieniami działu II p.o.ś. (M. Górski, Opinia prawna dotycząca projektu ustawy o ochronie przyrody, Łódź 2003). Wydaje się, że wprowadzenie tego typu rozwiązania byłoby uzasadnione, zwłaszcza że analogiczne już występują w art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 469 z późn. zm.). Art. 2. 1.  Ochrona przyrody, w  rozumieniu ustawy, polega na zachowaniu, zrównoważonym użytkowaniu oraz odnawianiu zaso- bów, tworów i składników przyrody: 1) dziko występujących roślin, zwierząt i grzybów; 2) roślin, zwierząt i grzybów objętych ochroną gatunkową; 3) zwierząt prowadzących wędrowny tryb życia; 4) siedlisk przyrodniczych; 25 Art. 2 Ustawa o ochronie przyrody 5) siedlisk zagrożonych wyginięciem, rzadkich i chronionych ga- tunków roślin, zwierząt i grzybów; 6) tworów przyrody żywej i nieożywionej oraz kopalnych szcząt- ków roślin i zwierząt; 7) krajobrazu; 8) zieleni w miastach i wsiach; 9) zadrzewień. 2. Celem ochrony przyrody jest: 1) utrzymanie procesów ekologicznych i stabilności ekosystemów; 2) zachowanie różnorodności biologicznej; 3) zachowanie dziedzictwa geologicznego i paleontologicznego; 4) zapewnienie ciągłości istnienia gatunków roślin, zwierząt i grzybów, wraz z ich siedliskami, przez ich utrzymywanie lub przywracanie do właściwego stanu ochrony; 5) ochrona walorów krajobrazowych, zieleni w miastach i wsiach oraz zadrzewień; 6) utrzymywanie lub przywracanie do właściwego stanu ochrony siedlisk przyrodniczych, a także pozostałych zasobów, tworów i składników przyrody; 7) kształtowanie właściwych postaw człowieka wobec przyrody przez edukację, informowanie i promocję w dziedzinie ochrony przyrody. 1. Przepis art. 2 u.o.p. ma dwojakiego rodzaju znaczenie, mianowicie w ust. 1 wyznaczony został zakres przedmiotowy ochrony przyrody oraz działa- nia, które w tym celu powinny być podejmowane. Natomiast w ust. 2 wy- znaczone zostały cele, jakie zostały postawione przed ochroną przyrody w polskim ustawodawstwie. 2. Jeżeli chodzi o zakres przedmiotowy ochrony przyrody, to został on w po- dwójny sposób skonkretyzowany: 1. Określono działania podejmowane w  ramach ochrony przyrody, tj.: troska o  zachowanie, zrównoważone użytkowanie, odnawianie zasobów, tworów i  składników przyrody. Nie zostały one jednak w obowiązujących przepisach zdefiniowane, w związku z czym inter- pretacja tych pojęć będzie dokonywana na gruncie języka potocznego. 26 Rozdział 1. Przepisy ogólne Art. 2 Bez względu jednak na to, jakie znaczenie nadamy pojęciom, który- mi posługuje się ustawodawca w art. 2 ust. 1 u.o.p., wynika z nich, że pierwszoplanowym zadaniem ochrony przyrody jest troska o za- chowanie oraz zrównoważone użytkowanie zasobów środowiska przyrodniczego. W związku z tym należy przyjąć, że jest to przejaw tzw.  zachowawczego aspektu ochrony środowiska przyrodniczego, który polega na ochronie określonych elementów lub walorów środo- wiska przed zniszczeniem lub degradacją, ze względów ekologicznych (R. Paczuski, Prawo ochrony środowiska, Bydgoszcz 2000, s. 438). 2. Wymieniono również te elementy środowiska przyrodniczego w ro- zumieniu art. 3 pkt 20 p.o.ś., których ochrona została w sposób szcze- gółowy uregulowana w ustawie. 3. W art. 2 ust. 2 u.o.p. zostały natomiast określone cele, jakie stawiane są przed ochroną przyrody w Polsce. Dokonano tego w sposób ogólny przy użyciu pojęć o bardzo szerokim zakresie przedmiotowym. Niemniej nie można minimalizować ich znaczenia. Spełniają one bowiem sui generis rolę zasad ochrony przyrody, w związku z czym w zgodzie z nimi po- winny być interpretowane wszystkie postanowienia ustawy. Stanowią one również swego rodzaju wskazania dla organów administracji upo- ważnionych do wydawania aktów wykonawczych do niej (tamże, s. 11). Takie podejście znajduje także swoje potwierdzenie w  orzecznictwie, w którym np. zwraca się uwagę, że „Nie ma podstaw, aby dokonywać wartościowania poszczególnych elementów przyrody, w tym poszczegól- nych gatunków drzew i dokonywać usuwania jednych w celu umożli- wienia wzrostu innym. Ustawodawca objął ochroną wszystkie elementy przyrody opisane w art. 2 ust. 1 u.o.p., w tym zadrzewienia, bez względu na objęte nimi gatunki drzew” (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 kwiet- nia 2013 r., II SA/Gd 25/13, LEX nr 1310530). Można nawet w tym zakre- sie pójść dalej i stwierdzić, że stanowią one również pewne ograniczenie dla samego ustawodawcy przy wprowadzaniu rozwiązań mogących mieć wpływ na środowisko przyrodnicze. Szczególną rolę w tym zakresie na- leży przypisać odesłaniu przez ustawodawcę do pojęcia zrównoważone- go rozwoju, przez który zgodnie z postanowieniami art. 3 pkt 50 p.o.ś. rozumie się taki rozwój społeczno-gospodarczy, w  którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, 27 Art. 3 Ustawa o ochronie przyrody z  zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawo- wych procesów przyrodniczych, w  celu zagwarantowania możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że: „W ramach zasad zrównoważo- nego rozwoju mieści się nie tylko ochrona przyrody, ale i troska o rozwój społeczny i cywilizacyjny związany z koniecznością budowania stosow- nej infrastruktury” (wyrok NSA z dnia 7 lipca 2006 r., II OSK 507/06, LEX nr 275511). 28 Art. 3. Cele ochrony przyrody są realizowane przez: 1) uwzględnianie wymagań ochrony przyrody w  strategiach, programach i dokumentach programowych, o których mowa w art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochro- ny środowiska (Dz. U. z 2013 r. poz. 1232, z późn. zm.), pro- gramach ochrony środowiska przyjmowanych przez organy jednostek samorządu terytorialnego, koncepcji przestrzenne- go zagospodarowania kraju, strategiach rozwoju województw, planach zagospodarowania przestrzennego województw, stra- tegiach rozwoju gmin, studiach uwarunkowań i kierunków za- gospodarowania przestrzennego gmin, miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego i  planach zagospodarowa- nia przestrzennego morskich wód wewnętrznych, morza tery- torialnego i wyłącznej strefy ekonomicznej oraz w działalności gospodarczej i inwestycyjnej; 2) obejmowanie zasobów, tworów i składników przyrody formami ochrony przyrody; 3) opracowywanie i realizację ustaleń planów ochrony dla obsza- rów podlegających ochronie prawnej, programów ochrony ga- tunków, siedlisk i szlaków migracji gatunków chronionych; 4) realizację programu ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z planem działań; 5) prowadzenie działalności edukacyjnej, informacyjnej i promo- cyjnej w dziedzinie ochrony przyrody; 6) prowadzenie badań naukowych nad problemami związanymi z ochroną przyrody. Rozdział 1. Przepisy ogólne Art. 3 Cele ochrony przyrody mogą być realizowane w prawidłowy sposób w sy- tuacji, gdy zostały konkretnie określone. Właśnie taki charakter mają po- stanowienia art. 3 u.o.p. Do ważnych zadań w realizacji tych celów należy: • Uwzględnianie wymagań ochrony przyrody w: – strategii rozwoju, programach i  dokumentach programowych, o których mowa w art. 14 p.o.ś.; – programach ochrony środowiska sporządzanych na podstawie art.  17  p.o.ś. przez organy wykonawcze województwa, powiatu i gminy; – koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju opracowanej na podstawie art. 47 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 778 z późn. zm.); – strategiach rozwoju województw przyjmowanych na podstawie art. 11 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie wojewódz- twa (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 486); – planach zagospodarowania województw przyjmowanych na pod- stawie art. 42 u.p.z.p.; – studiach uwarunkowań i  kierunkach zagospodarowania prze- strzennego gminy przyjmowanych na podstawie art.  12 ust.  1 u.p.z.p.; – miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego uchwa- lonych na podstawie art. 20 ust. 1 u.p.z.p.; – planach zagospodarowania przestrzennego morskich wód we- wnętrznych, morza terytorialnego i wyłącznej strefy ekonomicz- nej przyjmowanych na podstawie art.  37a ust.  1 ustawy z  dnia 21 marca 1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i  administracji morskiej (tekst jedn.: Dz.  U. z  2013  r. poz.  934 z późn. zm.); – działalności gospodarczej i inwestycyjnej. Elementem wymagającym podkreślenia jest to, że w przepisie tym oprócz aktów planowania wymienione zostały również działania in- westycyjne i działalność gospodarcza, co wskazuje na szeroki zakres konieczności uwzględniania ochrony przyrody. • Obejmowanie zasobów, tworów i  składników przyrody formami ochrony przyrody. 29 Art. 3 Ustawa o ochronie przyrody Przepis ten stanowi tylko ogólną deklarację objęcia wymienionych w  nim elementów środowiska przyrodniczego formami ochrony  przyrody. Szczegółowe rozwiązania określające, jakie formy ochro- ny przyrody zostały powołane do życia oraz jakie obiekty mogą być nimi objęte, zostały opisane w art. 6 u.o.p. • Opracowanie i realizacja ustaleń planów ochrony dla obszarów pod- legających ochronie prawnej, programów ochrony gatunków siedlisk i szlaków migracji gatunków chronionych. Aby ochrona środowiska przyrodniczego realizowana była w sposób skuteczny, powinna mieć charakter planowy. Dlatego też w ustawie został przewidziany cały szereg planów mających na celu racjonalną ochronę przyrody. Będą one w sposób szczegółowy rozważane przy poszczególnych formach ochrony. Jedynie dla przykładu należy po- dać, że należą do nich plany ochrony parków narodowych czy rezer- watów opracowywane na podstawie art. 18 u.o.p. • Opracowanie programu ochrony i  zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z planem działań przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska na podstawie art. 111 ust. 1 u.o.p., a za- twierdzonego przez Radę Ministrów na podstawie art. 111 ust. 2 u.o.p. • Prowadzenie działań edukacyjnych, informacyjnych i promocyjnych w dziedzinie ochrony przyrody. Cel ten stanowi z  jednej strony wyznaczenie pewnego kierunku z zakresu ochrony przyrody, który powinien być realizowany przez podmioty prowadzące działalność w tym zakresie (np. parki naro- dowe, parki krajobrazowe). Z drugiej strony stanowi jednak pewną formę uszczegółowienia w tym zakresie zadań określonych w ustawie – Prawo ochrony środowiska, które zobowiązują do uwzględniania obowiązku działalności informacyjno-edukacyjnej na rzecz ochrony środowiska: – w programach kształcenia ogólnego dla wszystkich typów szkół oraz w kursach organizowanych w celu uzyskania kwalifikacji za- wodowych (art. 77 p.o.ś.); – w środkach masowego przekazu (art. 78 p.o.ś.); – w działalności organów administracji, instytucji korzystających oraz kierujących działalnością naukową i naukowo-badawczą, w działal- ności szkół wyższych, placówek naukowych i naukowo-badawczych 30 Rozdział 1. Przepisy ogólne Art. 4 obejmujących swym zakresem działania z dziedziny nauki lub dy- scypliny naukowe wiążące się z ochroną środowiska (art. 79 p.o.ś.); – w reklamie lub innego rodzaju promocji towarów, które nie po- winny zawierać treści propagujących model konsumpcji sprzecz- nej z zasadami ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju, a  w  szczególności wykorzystywać ochrony dzikiej przyrody do promowania produktów i usług negatywnie wpływających na śro- dowisko (art. 86 p.o.ś.; szerzej na temat K. Gruszecki, Prawo ochro- ny środowiska. Komentarz, Warszawa 2016, s. 151–168). Dopiero zestawienie postanowień prawa ochrony środowiska z roz- wiązaniami zawartymi w art. 3 pkt 5 u.o.p. pozwala precyzyjnie okreś- lić cele o charakterze edukacyjno-informacyjnym w zakresie ochrony przyrody. • Prowadzenie badań naukowych nad problemami związanymi z ochroną przyrody. Również ta forma realizacji celów ochrony przyrody została określo- na w sposób bardzo ogólny. Niemniej przykładowo należy stwierdzić, że propagowanie wyników badań naukowych należy zgodnie z art. 98 ust. 3 u.o.p. do zadań rady naukowej parku narodowego czy w myśl art. 99 ust. 4 do zadań rady parku krajobrazowego. Art. 4. 1. Obowiązkiem organów administracji publicznej, osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych oraz osób fizycznych jest dbałość o przyrodę będącą dziedzictwem i bogactwem narodowym. 2. Organy administracji publicznej są obowiązane do zapewnienia wa- runków prawnych, organizacyjnych i finansowych dla ochrony przyrody. 3. Obowiązkiem organów administracji publicznej, instytucji nauko- wych i oświatowych, a także publicznych środków masowego przekazu jest prowadzenie działalności edukacyjnej, informacyjnej i promocyj- nej w dziedzinie ochrony przyrody. 1. W art. 4 ust. 1 u.o.p. określony został krąg podmiotów zobowiązujących do dbałości o przyrodę. Krąg ten jest bardzo szeroki. Znalazły się w nim bowiem: a) organy administracji w szerokim tego słowa znaczeniu, b) osoby prawne i inne jednostki organizacyjne, c) osoby fizyczne. 31 Art. 4 Ustawa o ochronie przyrody Ad a) Okolicznością, na którą należy zwrócić uwagę, jest to, że adresatem tego obowiązku są wszystkie organy administracji (w znaczeniu, jakie temu pojęciu ustawodawca nadaje w art. 3 pkt 14 p.o.ś.) bez względu na to, czy realizują zadania w zakresie ochrony przyrody, czy też nie. Nie można bo- wiem precyzyjnie przewidzieć, w jakim wypadku działalność konkretnego organu może mieć wpływ na ochronę przyrody. Świadczy o tym chociażby wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w jednym ze swoich orzeczeń stwierdził, że przepis art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 listopa- da 1984 r. o podatku rolnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 136, poz. 969 z późn. zm.) nie uzależnia stosowania ulgi inwestycyjnej od tego, aby głów- nym celem obiektów, o których mowa w tym przepisie, była ochrona śro- dowiska; wystarczy, że obiekt ten – obok swej funkcji podstawowej – ma pozytywny wpływ na ochronę środowiska (wyrok NSA z dnia 26 marca 1996 r., SA/Łd 1993/95, M. Pod. 1997, nr 1, s. 22). Podkreśla się także, że „Obowiązek dbałości o przyrodę będącą dziedzictwem i bogactwem naro- dowym organy winny realizować w każdym prowadzonym postępowaniu administracyjnym, w szczególności takim, którego celem jest zapewnienie ochrony środowiska naturalnego człowieka, zwłaszcza w sprawie dotyczą- cej wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach. Brak wnikliwej analizy złożonego w sprawie raportu o oddziaływaniu na środowisko pod kątem wpływu planowanego przedsięwzięcia na znajdujące się na jego obszarze formy ochrony przyrody, stanowi naruszenie nie tylko powyż- szego obowiązku, ale także art. 7 i 77 § 1 k.p.a., w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy” (wyrok WSA w Kielcach z dnia 30 grud- nia 2013 r., II SA/Ke 874/13, LEX nr 1426840). Wynika więc z tego, że nawet działania organów podatkowych w pewnych sytuacjach mogą być związane z  ochroną środowiska, a  co za tym idzie, również z  ochroną przyrody. W związku z tym, generalizując, należy stwierdzić, że obowiąz- kiem wszystkich organów administracji publicznej, bez względu na zakres przedmiotowy ich działalności, jest dbałość o przyrodę, która może prze- jawiać się w bardzo zróżnicowanych formach. Ad b) Pojęcia te należą do języka prawnego i zgodnie z postanowienia- mi art.  33 ustawy z  dnia 23  kwietnia 1964  r. –  Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) osobami prawnymi są Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają 32 Rozdział 1. Przepisy ogólne Art. 4 osobowość prawną. Natomiast przez jednostki organizacyjne należy ro- zumieć te wszystkie podmioty, które co prawda nie posiadają osobowości prawnej (te  mieszczą się bowiem w  grupie osób prawnych), ale mogą mieć wpływ na działania w zakresie ochrony przyrody. W grupie tej będą się mieścić np. placówki o charakterze kulturalno-oświatowym, takie jak szkoły czy domy kultury. Ad c) Również to pojęcie należy do języka prawnego i zgodnie z postano- wieniami art. 8 § 1 k.c. oznacza każdego człowieka od chwili urodzenia. Mówiąc zarówno o  osobach fizycznych, jednostkach organizacyjnych, jak i osobach prawnych, należy zauważyć, że w ustawie nie wprowadzono żadnego zróżnicowania z  punktu widzenia przynależności państwowej tych podmiotów. Oznacza to, że takie same obowiązki w zakresie ochrony przyrody będą ciążyły na wszystkich podmiotach działających w Polsce bez względu na ich siedzibę lub miejsce zamieszkania. 2. Generalizując, można więc stwierdzić, że każda jednostka uczestniczą- ca w jakimś zakresie w obrocie prawnym powinna w swoich działaniach uwzględniać ich wpływ na środowisko przyrodnicze będące dziedzi- ctwem i bogactwem naturalnym. Obowiązki te zostały uszczegółowione przez ustawodawcę w art. 4 ust. 2 u.o.p. zobowiązującym organy administracji do zapewnienia warunków prawnych, organizacyjnych i  finansowych dla ochrony przyrody. Prze- pis ten jest swego rodzaju postulatem do organów administracji, aby podjęły działania na rzecz przyrody. Wyznacza jednak pewne kierunki działań dla organów administracji. Zapewnienie należytych warunków prawnych będzie miało bowiem miejsce w przypadku tworzenia, w roz- sądnym terminie, precyzyjnych aktów prawnych w omawianym zakresie. Właściwie warunki organizacyjne będą zapewnione wówczas, gdy or- gany administracji szybko i sprawnie będą realizowały należące do nich obowiązki, warunki finansowe będą zaś spełnione, gdy organy adminis- tracji będą miały zabezpieczone należyte środki na realizację ciążących na nich zadań. Oprócz wymienionych wyżej obowiązków na organach administracji w myśl art. 4 ust. 3 u.o.p. spoczywa również konieczność 33 Art. 4a Ustawa o ochronie przyrody prowadzenia działalności edukacyjnej, informacyjnej i  promocyjnej w  dziedzinie ochrony przyrody, której zakres został określony w  ko- mentarzu do art. 3 u.o.p. Obowiązek ten spoczywa jednak również na instytucjach naukowych i oświatowych, a także na publicznych środkach masowego przekazu. Art. 4a. Ilekroć w niniejszej ustawie mowa jest o Wspólnocie ro- zumie się przez to Wspólnoty Europejskie. W celu usunięcia wątpliwości interpretacyjnych związanych z ustaleniem, o jaką Wspólnotę chodzi w tych przypadkach, gdy ustawodawca posługu- je się tym pojęciem, do ustawy został dodany art. 4a określający, że cho- dzi o Wspólnotę Europejską (aktualnie Unię Europejską). Jeżeli chodzi o podstawy ustrojowe i prawne jej funkcjonowania, aktualne pozostają uwagi zawarte we wprowadzeniu do tego opracowania, dlatego też nie będą one w tym miejscu powtarzane. Art. 5. Użyte w ustawie określenia oznaczają: 1) gatunek –  zarówno gatunek w  znaczeniu biologicznym, jak i  każdą niższą od gatunku biologicznego jednostkę systema- tyczną, populację, a także mieszańce tego gatunku w pierwszym lub drugim pokoleniu, z wyjątkiem form, ras i odmian udomo- wionych, hodowlanych lub uprawnych; 1a) gatunek będący przedmiotem zainteresowania Wspólnoty – ga- tunek roślin lub zwierząt, który na terytorium państw człon- kowskich Unii Europejskiej jest: a) zagrożony, z wyjątkiem gatunków, których naturalny zasięg na tym terytorium jest zasięgiem krańcowym i które nie są zagrożone lub podatne na zagrożenie w zachodnim regionie palearktycznym, lub b) podatny na zagrożenie, czyli mogący w najbliższej przyszłoś- ci zostać zakwalifikowanym do kategorii gatunków zagrożo- nych, jeśli czynniki będące przyczyną zagrożenia będą na niego nadal oddziaływać, lub c) rzadki, czyli o niewielkiej populacji, który nie jest obecnie zagrożony ani podatny na zagrożenie, ale podlega ryzyku 34 Rozdział 1. Przepisy ogólne Art. 5 zagrożenia ze względu na występowanie w obrębie ograni- czonych obszarów geograficznych albo znaczne rozprosze- nie na większym obszarze, lub d) endemiczny i wymagający specjalnej uwagi ze względu na szczególny charakter jego siedliska lub potencjalne oddzia- ływanie jego eksploatacji na te siedliska lub potencjalne od- działywanie jego eksploatacji na stan jego ochrony; 1b) gatunek o znaczeniu priorytetowym – gatunek zagrożony, w od- niesieniu do którego Wspólnota ponosi szczególną odpowiedzial- ność z powodu wielkości jego naturalnego zasięgu mieszczącego się na terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej; 1c) gatunek obcy – gatunek występujący poza swoim naturalnym zasięgiem w postaci osobników lub zdolnych do przeżycia: ga- met, zarodników, nasion, jaj lub części osobników, dzięki któ- rym mogą one rozmnażać się; 1d) integralność obszaru Natura 2000 – spójność czynników struktu- ralnych i funkcjonalnych warunkujących zrównoważone trwanie populacji gatunków i siedlisk przyrodniczych, dla ochrony któ- rych zaprojektowano lub wyznaczono obszar Natura 2000; 2) korytarz ekologiczny – obszar umożliwiający migrację roślin, zwierząt lub grzybów; 2a) krzyżowanie zwierząt – kojarzenie osobników genetycznie od- miennych, w tym osobników różnych gatunków; 2b) obszar Natura 2000 – obszar specjalnej ochrony ptaków, spe- cjalny obszar ochrony siedlisk lub obszar mający znaczenie dla Wspólnoty, utworzony w celu ochrony populacji dziko wystę- pujących ptaków lub siedlisk przyrodniczych lub gatunków bę- dących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty; 2c) obszar mający znaczenie dla Wspólnoty –  projektowany spe- cjalny obszar ochrony siedlisk, zatwierdzony przez Komisję Europejską w drodze decyzji, który w regionie biogeograficz- nym, do którego należy, w znaczący sposób przyczynia się do zachowania lub odtworzenia stanu właściwej ochrony sied- liska przyrodniczego lub gatunku będącego przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a  także może znacząco przyczy- nić się do spójności sieci obszarów Natura 2000 i zachowania 35 Art. 5 Ustawa o ochronie przyrody różnorodności biologicznej w obrębie danego regionu biogeo- graficznego; w przypadku gatunków zwierząt występujących na dużych obszarach obszarem mającym znaczenie dla Wspólno- ty jest obszar w obrębie naturalnego zasięgu takich gatunków, charakteryzujący się fizycznymi lub biologicznymi czynnikami istotnymi dla ich życia lub rozmnażania; 2d) obszar morski –  polski obszar morski w  rozumieniu ustawy z dnia 21 marca 1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospoli- tej Polskiej i administracji morskiej (Dz. U. z 2013 r. poz. 934 i 1014 oraz z 2015 r. poz. 1651); 2e) krajobraz – krajobraz w rozumieniu art. 2 pkt 16e ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzen- nym (Dz. U. z 2015 r. poz. 199, z późn. zm.); 2f) krajobraz kulturowy – krajobraz kulturowy w rozumieniu art. 3 pkt 14 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opie- ce nad zabytkami (Dz. U. z 2014 r. poz. 1446, z późn. zm.); 36 3) obszar specjalnej ochrony ptaków – obszar wyznaczony, zgodnie z przepisami prawa Unii Europejskiej, do ochrony populacji dzi- ko występujących ptaków jednego lub wielu gatunków, w którego granicach ptaki mają korzystne warunki bytowania w ciągu całe- go życia, w dowolnym jego okresie albo stadium rozwoju; 4) ochrona częściowa – ochronę gatunków roślin, zwierząt i grzy- bów dopuszczającą możliwość redukcji liczebności populacji oraz pozyskiwania osobników tych gatunków lub ich części; 5) ochrona czynna –  stosowanie, w  razie potrzeby, zabiegów ochronnych w celu przywrócenia naturalnego stanu ekosyste- mów i składników przyrody lub zachowania siedlisk przyrodni- czych oraz siedlisk roślin, zwierząt lub grzybów; 6) ochrona ex situ – ochronę gatunków roślin, zwierząt i grzybów poza miejscem ich naturalnego występowania oraz ochronę skał, skamieniałości i minerałów w miejscach ich przechowywania; 7) ochrona in situ – ochronę gatunków roślin, zwierząt i grzybów, a także elementów przyrody nieożywionej, w miejscach ich na- turalnego występowania; 8) ochrona krajobrazowa – zachowanie cech charakterystycznych danego krajobrazu; Rozdział 1. Przepisy ogólne Art. 5 9) ochrona ścisła – całkowite i trwałe zaniechanie bezpośredniej ingerencji człowieka w stan ekosystemów, tworów i składni- ków przyrody oraz w  przebieg procesów przyrodniczych na obszarach objętych ochroną, a w przypadku gatunków – cało- roczną ochronę należących do nich osobników i stadiów ich rozwoju; 10) ogród botaniczny – urządzony i zagospodarowany teren wraz z infrastrukturą techniczną i budynkami funkcjonalnie z nim związanymi, będący miejscem ochrony ex situ, uprawy roślin różnych stref klimatycznych i siedlisk, uprawy roślin określone- go gatunku oraz prowadzenia badań naukowych i edukacji; 11) ogród zoologiczny – urządzony i zagospodarowany teren wraz z infrastrukturą techniczną i budynkami funkcjonalnie z nim związanymi, gdzie są przetrzymywane oraz eksponowane pub- licznie przez co najmniej 7 dni w roku, żywe zwierzęta gatun- ków dziko występujących, z wyjątkiem: a) cyrków, b) sklepów ze zwierzętami, c) miejsc, w których eksponowanych jest publicznie nie więcej niż 15 gatunków tych zwierząt i łącznie nie więcej niż 50 oka- zów gadów, ptaków i ssaków; 11a) okaz gatunku – roślinę, zwierzę lub grzyb z danego gatunku, żywe lub martwe, każdą ich część, formę rozwojową, jajo lub wydmuszkę, a także produkt pochodny również zawarty w in- nych towarach oraz towary, które zgodnie z dołączonym doku- mentem, opakowaniem, oznakowaniem lub etykietą, lub jeżeli wynika to z jakichkolwiek innych okoliczności, mają zawierać lub zawierają części lub produkty pochodne z roślin, zwierząt, lub grzybów z danego gatunku; 12) ostoja – miejsce o warunkach sprzyjających egzystencji roślin, zwierząt lub grzybów zagrożonych wyginięciem lub rzadkich gatunków; 13) ośrodek rehabilitacji zwierząt – miejsce, w którym jest prowa- dzone leczenie i  rehabilitacja zwierząt dziko występujących, wymagających okresowej opieki człowieka w celu przywrócenia ich do środowiska przyrodniczego; 37 Art. 5 Ustawa o ochronie przyrody 13a) oś widokowa – wyobrażalna prosta kierująca wzrok na charak- terystyczne elementy zagospodarowania terenu lub terenów; 14) otulina – strefę ochronną graniczącą z formą ochrony przyro- dy i  wyznaczoną indywidualnie dla formy ochrony przyrody w celu zabezpieczenia przed zagrożeniami zewnętrznymi wyni- kającymi z działalności człowieka; 15) pozyskiwanie: a) zbiór roślin lub grzybów gatunków chronionych lub ich częś- ci ze stanowisk naturalnych do celów gospodarczych, b) chwytanie, łowienie lub zbieranie zwierząt gatunków chro- nionych lub ich części i produktów pochodnych do celów go- spodarczych, c) (uchylona); 15a) roślina, zwierzę lub grzyb dziko występujący – roślinę, zwierzę lub grzyba: a) niepochodzące z uprawy lub hodowli, b) wprowadzone do środowiska przyrodniczego w celu odbu- dowy lub zasilenia populacji; 15b) przedpole ekspozycji – rozległe poziome płaszczyzny, w szcze- gólności zbiorniki wodne, zbocza lub płaskie dna dolin, umoż- liwiające ekspozycję panoram; 15c) punkt widokowy – miejsce lub punkt topograficznie wyniesio- ny w terenie, z którego układ wizualny obszaru widzenia dla ob- serwatora jest szeroki i daleki; 16) różnorodność biologiczna –  zróżnicowanie żywych organi- zmów występujących w ekosystemach, w obrębie gatunku i mię- dzy gatunkami, oraz zróżnicowanie ekosystemów; 16a) rzeka – każdy ciek naturalny w rozumieniu art. 9 ust. 1 pkt 1c ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2015 r. poz. 469, 1590 i 1651); 17) siedlisko przyrodnicze – obszar lądowy lub wodny, naturalny, półnaturalny lub antropogeniczny, wyodrębniony w  oparciu o cechy geograficzne, abiotyczne i biotyczne; 17a) siedlisko przyrodnicze będące przedmiotem zainteresowa- nia Wspólnoty – siedlisko przyrodnicze, które na terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej: 38 Rozdział 1. Przepisy ogólne Art. 5 a) jest zagrożone zanikiem w swoim naturalnym zasięgu lub b) ma niewielki zasięg naturalny w wyniku regresji lub z po- wodu ograniczonego obszaru występowania wynikającego z jego wewnętrznych, przyrodniczych właściwości, lub c) stanowi reprezentatywny przykład typowych cech regionu biogeograficznego występującego w  państwach członkow- skich Unii Europejskiej; 17b) siedlisko przyrodnicze o  znaczeniu priorytetowym –  siedlisko przyrodnicze zagrożone zanikiem na terytorium państw człon- kowskich Unii Europejskiej, za którego ochronę Wspólnota ponosi szczególną odpowiedzialność z  powodu wielkości jego naturalnego zasięgu mieszczącego się na terytorium tych państw; 18) siedlisko roślin, siedlisko zwierząt lub siedlisko grzybów – ob- szar występowania roślin, zwierząt lub grzybów w ciągu całego życia lub dowolnym stadium ich rozwoju; 19) specjalny obszar ochrony siedlisk – obszar wyznaczony, zgodnie z przepisami prawa Unii Europejskiej, w celu trwałej ochrony siedlisk przyrodniczych lub populacji zagrożonych wyginię- ciem gatunków roślin lub zwierząt lub w celu odtworzenia właś- ciwego stanu ochrony siedlisk przyrodniczych lub właściwego stanu ochrony tych gatunków; 20) środowisko przyrodnicze – krajobraz wraz z tworami przyrody nieożywionej oraz naturalnymi i przekształconymi siedliskami przyrodniczymi z występującymi na nich roślinami, zwierzęta- mi i grzybami; 21) tereny zieleni – tereny urządzone wraz z infrastrukturą tech- niczną i budynkami funkcjonalnie z nimi związanymi, pokry- te roślinnością, pełniące funkcje publiczne, a w szczególności parki, zieleńce, promenady, bulwary, ogrody botaniczne, zoo- logiczne, jordanowskie i  zabytkowe, cmentarze, zieleń towa- rzysząca drogom na terenie zabudowy, placom, zabytkowym fortyfikacjom, budynkom, składowiskom, lotniskom, dworcom kolejowym oraz obiektom przemysłowym; 22) udostępnianie –  umożliwianie korzystania z  parku naro- dowego, rezerwatu przyrody lub niektórych ich obszarów i obiektów w celach naukowych, edukacyjnych, turystycznych, 39 Art. 5 Ustawa o ochronie przyrody rekreacyjnych, sportowych, filmowania, fotografowania, a tak- że w celach zarobkowych; 23) walory krajobrazowe – wartości przyrodnicze, kulturowe, hi- storyczne, estetyczno-widokowe obszaru oraz związane z nimi rzeźbę terenu, twory i
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ustawa o ochronie przyrody. Komentarz
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: