Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00409 010955 7497481 na godz. na dobę w sumie
Ustawa o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz - ebook/pdf
Ustawa o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 436
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2400-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Ustawa o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej została uchwalona w zupełnie innych realiach ustrojowych i do dnia dzisiejszego nie doczekała się nowelizacji dostosowującej ją do współczesnego polskiego systemu prawnego. Po jej uchwaleniu podpisano i ratyfikowano Konkordat oraz uchwalono i przyjęto Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Sama ustawa znajduje coraz większe zastosowanie praktyczne, a liczne orzeczenia prowadzą do wniosku, że rośnie jej znaczenie w systemie prawa polskiego. Te okoliczności skłoniły autora do podjęcia rozważań, których uwieńczeniem jest proponowany komentarz. Wyjaśnia w nim istotę i znaczenie poszczególnych przepisów, omawia użyte przez prawodawcę pojęcia, a w przypadku gdy dane pojęcie nie funkcjonuje już w systemie prawnym, poprzez wykładnię celowościową pokazuje jego aktualne rozumienie. Ważną częścią komentarza są odwołania do systemu prawa kanonicznego i literatury z tego zakresu oraz do innych przepisów prawa polskiego.

Adresaci:

Opracowanie adresowane jest przede wszystkim do notariuszy, sędziów, adwokatów i radców prawnych. Z pewnością będzie użyteczne również dla przedstawicieli nauki prawa wyznaniowego, cywilnego i administracyjnego oraz dla studentów.

Książka dostępna także w wersji elektronicznej. Kliknij i sprawdź --->
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Bartosz Rakoczy Ustawa o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej Komentarz Warszawa 2008 Stan prawny na 28 lutego 2008 r. Recenzenci: dr hab. Błażej Wierzbowski ks. dr hab. Aleksander Sobczak Wydawca: Marcin Skrabka Redaktor prowadzący: Dagmara Wachna Skład, łamanie: Rafał Rudziński, Faktoria Wyrazu © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2008 ISBN: 978-83-7601-014-4 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Książkę dedykuję śp. Profesorowi Władysławowi Bojarskiemu   Spis treści Wykaz skrótów ............................................................................................ 11 Wstęp .......................................................................................................... 1 Ustawa z dnia 1 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej .................................................. 23 Dział I. Kościół Katolicki w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej .............. 2 Rozdział 1. Przepisy ogólne ................................................................. 2 Art. 1. [Zakres przedmiotowy] ..................................................... 2 Art. 2. [Skuteczność prawa kanonicznego i swobodne wykonywanie władzy] ....................................................... 29 Art. 3. [Zakres przedmiotowy] ..................................................... 48 Art. 4. [Kompetencje Komisji Wspólnej] ..................................... 4 Rozdział 2. Osoby prawne Kościoła i ich organy ................................  Art. 5. [Struktura Kościoła] ..........................................................  Art. 6. [Osoby prawne Kościoła o zasięgu ogólnopolskim] ......... 4 Art. 7. [Osobowość prawna terytorialnych jednostek organizacyjnych] ............................................................... 1 Art. 8. [Osobowość prawna personalnych jednostek organizacyjnych] ............................................................... 81 Art. 9. [Osobowość prawna szkół wyższych, instytutów naukowych i dydaktyczno-naukowych] ............................ 94 Art. 10. [Sposób uzyskiwania osobowości prawnej przez inne jednostki organizacyjne Kościoła] .................................... 100 Art. 11. [Odpowiedzialność za zobowiązania] ............................... 103 Art. 12. [Podmiotowość wydawnictw, zakładów, szkół i innych placówek oświatowo-wychowawczych] ........................... 109  Spis treści Art. 13. [Tryb uzyskiwania osobowości prawnej] .......................... 111 Art. 14. [Osoby uprawnione do reprezentowania kościelnej osoby prawnej] .................................................................. 11 Dział II. Działalność Kościoła .................................................................... 123 Rozdział 1. Kult publiczny ................................................................... 123 Art. 15. [Organizowanie kultu publicznego] .................................. 123 Art. 15a. [Małżeństwo kanoniczne] .................................................. 132 Art. 16. [Organizacja procesji, pielgrzymek i innych imprez o charakterze religijnym] ................................................... 138 Art. 17. [Dni wolne od pracy] ......................................................... 14 Rozdział 2. Katecheza i szkolnictwo .................................................... 12 Art. 18. [Nauczanie religii i religijne wychowanie] ....................... 12 Art. 19. [Miejsce nauczania religii] ................................................ 18 Art. 20. [Prowadzenie szkół i innych placówek] ............................ 13 Art. 21. [Status prawny nauczycieli i wychowawców] .................. 19 Art. 22. [Status prawny uczniów] ................................................... 1 Art. 23. [Prowadzenie seminariów duchownych] ........................... 183 Art. 24. [Kształcenie się osób duchownych i członków zakonów] ........................................................................... 189 Rozdział 3. Duszpasterstwo wojskowe i służba wojskowa osób duchownych ...................................................................... 193 Art. 25. [Prawa osób pełniących służbę wojskową] ....................... 193 Art. 26. [Status prawny kapelanów wojskowych] .......................... 199 Art. 27. [Zadania Generalnego Dziekanatu Wojska Polskiego] .......................................................................... 203 Art. 28. [Kompetencje Generalnego Dziekana Wojska Polskiego] .......................................................................... 204 Art. 29. [Odraczanie służby wojskowej i służba duchownych i członków zakonu] ........................................................... 20 Rozdział 4. Duszpasterstwo specjalne .................................................. 211 Art. 30. [Duszpasterstwo specjalne] ............................................... 211 Art. 31. [Prawa osób przebywających w zakładach leczniczych i zamkniętych zakładach pomocy społecznej] .................. 21 Art. 32. [Prawa osób tymczasowo aresztowanych i skazanych] .... 219 8 Spis treści Rozdział . Organizacje kościelne, katolickie oraz stowarzyszenia katolików .......................................................................... 228 Art. 33. [Prawo zrzeszania się] ....................................................... 228 Art. 34. [Pojęcie organizacji kościelnych] ...................................... 231 Art. 35. [Pojęcie organizacji katolickich] ....................................... 23 Art. 36. [Organizacje krzewienia trzeźwości] ................................ 239 Art. 37. [Inne organizacje] .............................................................. 242 Rozdział . Działalność charytatywno-opiekuńcza Kościoła ............... 244 Art. 38. [Prawo do prowadzenia działalności charytatywno- -opiekuńczej] ..................................................................... 244 Art. 39. [Pojęcie działalności charytatywno-opiekuńczej] ............. 249 Art. 40. [Źródła finansowania działalności charytatywno- -opiekuńczej] ..................................................................... 21 Rozdział . Budownictwo sakralne i kościelne. Cmentarze ................. 2 Art. 41. [Prawo realizacji inwestycji sakralnych i kościelnych] .................................................................... 2 Art. 42. [Zagospodarowanie przestrzenne i gospodarowanie gruntami] ........................................................................... 22 Art. 43. [Finansowanie inwestycji sakralnych i kościelnych] ........ 28 Art. 44. [Opłaty z tytułu użytkowania wieczystego] ...................... 289 Art. 45. [Zakładanie i prowadzenie cmentarzy] ............................. 291 Rozdział 8. Kultura oraz środki masowego przekazywania ................. 298 Art. 46. [Prawo do wydawania prasy, prowadzenia wydawnictw, poligrafii] ..................................................... 298 Art. 47. [Prawo do kolportażu prasy] ............................................. 300 Art. 48. [Prawo do emisji Mszy św.] .............................................. 301 Art. 49. [Prawo do zakładania i prowadzenia teatrów, kin, wytwórni] .......................................................................... 30 Art. 0. [Prawo do zakładania i prowadzenia archiwów i muzeów] .......................................................................... 309 Art. 51. [Działalność w zakresie ochrony zabytków] ..................... 31 Dział III. Sprawy majątkowe kościelnych osób prawnych ......................... 31 Art. 52. [Prawa majątkowe Kościoła] ............................................. 31 Art. 3. [skreślony] ......................................................................... 322 Art. 54. [Wyłączenie prawa pierwokupu] ....................................... 323 Art. . [Sytuacja podatkowoprawna Kościoła] ............................. 330 9 Spis treści Art. 56. [Zwolnienie z należności celnych] .................................... 340 Art. 57. [Prawo do zbierania ofiar na cele religijne i inne] ............ 342 Art. 58. [Prawo zakładania fundacji] .............................................. 34 Art. 59. [Skutki zniesienia kościelnej osoby prawnej] ................... 32 Dział IV. Przepisy przejściowe i końcowe .................................................. 39 Rozdział 1. Regulacja spraw majątkowych Kościoła ........................... 39 Art. 60. [Nabycie własności nieruchomości] .................................. 39 Art. 61. [Wszczęcie postępowania regulacyjnego] ......................... 34 Art. 62. [Zadania Komisji Majątkowej] ......................................... 38 Art. 63. [Sposoby regulacji spraw majątkowych] .......................... 33 Art. 64. [Skutki nieuzgodnienia orzeczenia] .................................. 38 Art. 65. [Sytuacja prawna zakładów służby zdrowia] .................... 381 Art. 66. [Sprawy lokalowe] ............................................................ 383 Art. 67. [Postępowanie regulacyjne] .............................................. 38 Art. 68. [Termin złożenia wniosku] ................................................ 38 Art. 69. [Skutki podatkowoprawne darowizny] ............................. 38 Art. 70. [Postępowanie regulacyjne co do użytkowania wieczystego] ...................................................................... 388 Art. 70a. [Status prawny nieruchomości na Ziemiach Zachodnich i Północnych] ..................................................................... 389 Art. 71. [Ubezpieczenie społeczne duchownych] ........................... 391 Rozdział 2. Przepisy przejściowe ......................................................... 392 Art. 72. [Udowodnienie posiadania osobowości prawnej] ............. 392 Art. 73. [Zmiana nazwy kościelnych osób prawnych] ................... 394 Rozdział 3. Zmiany w przepisach obowiązujących .............................. 39 Art. 74. [Przepisy zmieniające] ...................................................... 39 Art. 75. [Zachowanie mocy obowiązującej przez przepisy wykonawcze] ..................................................................... 401 Rozdział 4. Przepisy końcowe .............................................................. 401 Art. 76. [Utrata mocy obowiązującej przez przepisy dotychczas obowiązujące] ................................................. 401 Art. 77. [Wejście w życie ustawy] .................................................. 404 Ustawa z dnia 1 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej .................................................. 40 10 Wykaz skrótów Akty prawne EKPC k.c. k.k.w. k.p. k.p.k. k.r.o. Konkordat – Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupeł- niona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wyko- nawczy (Dz. U. Nr 89, poz. 557 z późn. zm.) – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) (Dz. U. Nr 3, poz. 19 z późn. zm.) – Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospoli- tą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. (Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318) Karta Nauczyciela – ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela Konstytucja PRL – Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm., w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 29 grudnia 1989 r., Dz. U. Nr 75, poz. 444) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów KPK lub kodeks – Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP, II pro- mulgatus, przekład zatwierdzony przez Konferencję Epi- prawa kanonicznego o.p. – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa skopatu p.p.s.a. p.r.d. p.s. p.s.w. p.z. pr. bud. r.s.z.u.l. r.s.z.u.o. r.s.z.w.p. r.w.n.z. r.w.s.o.n. 12 (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 z późn. zm.) – ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1635 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 lipca 1990 r. – Prawo o zgromadzeniach (Dz. U. Nr 51, poz. 297 z późn. zm.) – ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 156, poz. 1118 z późn. zm.) – rozporządzenie z dnia 14 września 2001 r. w sprawie szcze- gółowych zasad uczestniczenia w lekcjach religii i prak- tykach religijnych, korzystania z posług religijnych i or- ganizacji pracy duszpasterskiej w zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich (Dz. U. Nr 106, poz. 1157) – rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 19 listopada 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu uprawnień i obowiązków nauczycieli i wycho- wawców zatrudnionych w niepublicznych przedszkolach i niepublicznych placówkach prowadzonych przez koś- cielne osoby prawne (Dz. U. Nr 204, poz. 1722) – rozporządzenie z dnia 2 września 2003 r. w sprawie szcze- gółowych zasad wykonywania praktyk religijnych i korzy- stania z posług religijnych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. Nr 159, poz. 1546) – rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1990 r. w sprawie wyłączania nieruchomości zamiennych lub nakładania obowiązku zapłaty odszkodowania na rzecz kościelnych osób prawnych (Dz. U. z 1991 r. Nr 1, poz. 2) – rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu or- u.b. u.c.ch.z. u.d.p. u.d.p.p.w. u.f. u.f.p. u.g.n. u.g.n.r. u.g.w.s.w. u.k.r.s. u.k.s.s.c. u.k.w.h. u.m. u.n.p.r. u.n.z.a.a. Wykaz skrótów ganizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. Nr 36, poz. 155 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz. U. Nr 85, poz. 539 z późn. zm.) – ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowa- niu zmarłych (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 23, poz. 295 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 19, poz. 115 z późn. zm.) – ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 249, poz. 2104 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nierucho- mościami (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.) – ustawa z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz. U. z 200 r. Nr 231, poz. 1700) – ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 z późn. zm.) – ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w spra- wach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach (Dz. U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o Narodowym Planie Rozwoju (Dz. U. Nr 116, poz. 1206 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie ar- chiwalnym i archiwach (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 693 z późn. zm.) 13 Wykaz skrótów u.o.p.dz.k. u.o.z.o.z. u.o.z.p. u.p.a.p.p. u.p.n. u.p.o.o. u.p.p.p. u.p.r.o.p. u.p.s. u.p.s.n. u.p.t.u. u.p.z.p. u.r.t. u.s.g. u.s.o. u.s.p. u.s.u.s. 14 – ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 13, poz. 123 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 z późn. zm.) – ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535 z późn. zm.) – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narko- manii (tekst jedn. Dz. U. Nr 179, poz. 1485 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo- wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 z późn. zm.) – ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o partnerstwie publiczno- prywatnym (Dz. U. Nr 169, poz. 1420) – ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm.) – ustawa z dnia 12 marca 2002 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 z późn. zm.) – ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r. Nr 11, poz. 109 z późn. zm.) – ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodaro- waniu przestrzennym (Dz. U. Nr 80, poz. 717 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 253, poz. 2531 z późn. zm.) – ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.) – ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 256, poz. 2572 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiato- wym (Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 z późn. zm.) – ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez- pieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 z późn. zm.) u.s.w. u.s.w.ż.z. u.ś.o.z. u.ś.r. u.u.u.p. u.w./ustawa wyznaniowa u.w.s.z. u.w.t.p.a. u.z.o.z. u.z.p. Wykaz skrótów – ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1590 z późn. zm.) – ustawa z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojsko- wej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 179, poz. 1750 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opie- ki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 210, poz. 2135 z późn. zm.) – ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach ro- dzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r. Nr 175, poz. 1440 z późn. zm.) – ustawa z dnia17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Koś- – cioła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 z późn. zm.) – ustawa z dnia 26 czerwca 1997 r. o wyższych szkołach zawodowych (Dz. U. Nr 96, poz. 590 z późn. zm.) – ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdro- wotnej (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89) – ustawa z dnia 15 marca 1933 r. o zbiórkach publicznych (Dz. U. Nr 22, poz. 162 z późn. zm.) Tytuły czasopism AAS Biul. TK Dz. Urz. UOKiK – Dziennik Urzędowy Urzędu Ochrony Konkurencji i Kon- – Acta Apostolicae Sedis – Biuletyn Trybunału Konstytucyjnego sumentów KiP M. Praw. ONSA ONSA WSA – Kościół i Prawo – Monitor Prawniczy – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wo- jewódzkich Sądów Administracyjnych 1 – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Państwo i Prawo – Prawo Bankowe – Przegląd Sądowy – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Studia z Prawa Wyznaniowego – Studia Prawnicze – Zeszyty Naczelnego Sądu Administracyjnego Pozostałe skróty – Krajowy Rejestr Sądowy – Naczelny Sąd Administracyjny – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Wojewódzki Sąd Administracyjny Wykaz skrótów OSN OSNA OSNAPiUS OSNC OSNP OSP PiP Pr. Bank. PS RPEiS SPW St. Praw. ZNSA KRS NSA SN TK UOKiK WSA 1 WSTĘP Komentowana ustawa była jednym z ostatnich aktów normatywnych uchwalonych przed przełomowymi wyborami 4 czerwca 1989 r. Jej treść jest ciągle aktualna, mimo że ustawa obowiązuje w zasadniczo od- miennych warunkach ustrojowych i w znacznie zmienionym kontekście prawnym. Dlatego też jej stosowanie napotyka na trudności. Konieczne i zasadne wydaje się więc podjęcie rozważań zmierzających do wyjaś- nienia znaczenia poszczególnych przepisów. Komentowana ustawa jest pod wieloma względami wyjątkowa, otwo- rzyła bowiem nowy etap w stosunkach między Państwem Polskim a Koś- ciołem katolickim. Została uchwalona w momencie przełomowym histo- rii ustroju Polski. Poszczególne postanowienia ustawy wyraźnie nawiązu- ją do poprzednich etapów w stosunkach państwo – Kościół, a zamiarem ustawodawcy, dającym się odczytać z art. 3 ust. 2 in fine, było stworzenie solidnego fundamentu prawnego dla tych stosunków w przyszłości. Usta- wodawca zawarł tu, mającą działać również pro futuro, regułę kolizyjną, zgodnie z którą inne przepisy mogące odnosić się do Kościoła katolickie- go tylko wtedy mogą znaleźć zastosowanie, jeżeli nie będą sprzeczne z zasadami wynikającymi z komentowanej ustawy. Dzięki temu przepisowi komentowana ustawa zajęła szczególne miejsce w systemie prawa. Mimo że ówcześnie obowiązująca Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Lu- dowej z dnia 22 lipca 1952 r. nie znała „ustaw wiodących”, analizowana ustawa w istocie spełniała taka funkcję. Od 1 stycznia 1990 r. ustawa znalazła się w systemie prawnym, w którym funkcjonowała już znacznie zmieniona Konstytucja, lecz jej kontekst systemowy gruntownie zmienił się dopiero po wejściu w życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. i Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rze- cząpospolitą Polską, podpisanego w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. W doktrynie prawa wyznaniowego właściwe wywody dotyczące stanu de lege lata poprzedza się rozważaniami historycznymi. Mało jest 1 Wstęp w systemie prawa polskiego obowiązujących ustaw, w przypadku których wątki historyczne odgrywają tak znaczącą rolę – analizowaną ustawę należy bowiem widzieć w kontekście historycznym, w którym została uchwalona. W tym przypadku postawa władz państwowych i poglądy po- lityczne kształtowały w sposób bardzo istotny regulacje prawne. Można nawet stwierdzić, że relacje pomiędzy państwem a Kościołem katolickim, a w konsekwencji również regulacje prawne, kształtowane były w zależ- ności od nastrojów politycznych organów władzy państwowej. W doktrynie prawa wyznaniowego zwraca się uwagę, że w okresie powojennym można wyróżnić kilka etapów tworzenia się relacji pomię- dzy państwem a Kościołem1. Ich ewolucja doprowadziła ostatecznie do uchwalenia komentowanej ustawy. Etapy te wyznaczały zachowania władz państwowych i uchwala- nie kolejnych aktów prawnych. Największe znaczenie ma tu przełom w kształtowaniu relacji prawnych, jaki nastąpił na początku lat 70., do tego bowiem czasu państwo prowadziło w stosunku do Kościoła politykę represji, szykan i stanowienia norm prawnych przeczących współpracy, a nie ją budujących. W latach 70. nastąpiła wyraźna poprawa tych sto- sunków2, co doprowadziło m.in. do uchwalenia ustawy z dnia 23 czerwca 1971 r. o przejściu na osoby prawne Kościoła Rzymskokatolickiego oraz innych kościołów i związków wyznaniowych własności niektórych nie- ruchomości położonych na Ziemiach Zachodnich i Północnych (Dz. U. Nr 16, poz. 156). Nie bez znaczenia jest wskazywana w doktrynie prawa wyznaniowego okoliczność, iż podczas obrad Okrągłego Stołu wiele uwagi poświęcano sprawom relacji państwa z Kościołem katolickim. Efektem tej współpracy i wspólnego wysiłku strony państwowej i koś- cielnej było uchwalenie komentowanej ustawy. Nakreślenie wątku historycznoprawnego ma niebagatelne znaczenie dla wykładni przepisów ustawy, nie można bowiem dokonywać wykładni norm tego aktu bez dostrzegania jego genezy i uwzględnienia wątków hi- storycznoprawnych. Niniejsza ustawa została uchwalona jako swoistego rodzaju kompromis. Można w niej odnaleźć dwa istotne elementy. 1 A. Mezglewski, P. Stanisz, H. Misztal, Prawo wyznaniowe, wyd. II, Warszawa 2008, s. 29 i n. 2 Tamże. 18 Wstęp Po pierwsze, widać wyraźnie, że tworząc komentowany tekst, starano się uwzględnić zarówno stanowisko władz państwowych, jak i kościelnych. Władze państwowe udzielają zezwolenia na określone działania Kościoła, jednakże obwarowują je licznymi warunkami. Ustawa w swojej pierwot- nej wersji wprowadzała np. obowiązek uzyskiwania pozwoleń i zezwoleń na zachowania, które co do zasady były dopuszczalne. Na tym przykładzie jasno widać, że analizowana ustawa, choć jest aktem prawa powszechnie obowiązującego, stanowionym przez kompetentny organ prawodawczy, ma charakter swoistego porozumienia. Po drugie, ustawa powstała po dość długim okresie, w którym problematyka funkcjonowania Kościoła katolickiego i jego jednostek organizacyjnych w państwie pozostawała bez żadnych regulacji prawnych lub była poddawana jedynie szcząt- kowym regulacjom, a powstałą lukę uzupełniało orzecznictwo sądów3. Komentowana ustawa w zamiarach organu prawodawczego miała na celu kompleksowe uregulowanie relacji państwa z Kościołem katolickim, porządkuje ona bowiem nie tylko zagadnienia osobowości prawnej koś- cielnych jednostek organizacyjnych, ale także sprawy podatkowe, celne, kwestię nauczania, jak również problematykę z zakresu kultury, ochrony zabytków, inwestycji sakralnych, obrotu nieruchomościami, zagospoda- rowania przestrzennego itp. Wskazując na aspekty historycznoprawne, nie wolno zapominać, że dnia 17 maja 1989 r. została także uchwalona ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, co jeszcze bar- dziej uwidacznia istniejące pragnienie kompleksowego uregulowania zagadnień związanych z działaniem i funkcjonowaniem kościołów i in- nych związków wyznaniowych w systemie prawa polskiego. Ówczesny prawodawca dostrzegł również, że uregulowania wymagają nie tylko kwestie relacji państwa z Kościołem katolickim, ale także jego relacje z innymi kościołami i związkami wyznaniowymi in genere. Nie możemy zapominać, że komentowana ustawa została uchwa- lona w określonym kontekście historycznoprawnym. Duże znaczenie ma tutaj aspekt ustrojowy oraz sam kontekst normatywny i związki ustawy z ówczesnym systemem prawnym. Ustawodawca używa w niej pojęć, które obecnie nie funkcjonują już w systemie prawnym (związa- 3 Postanowienie SN z dnia 18 kwietnia 1963 r., I CR 223/196, OSNC 1964, nr 10, poz. 198, w uzasadnieniu którego SN stwierdził, że: „Stosownie do obowiązującego w PRL porządku prawnego osobowość prawną mają parafie, diecezje i diecezjalne seminaria duchowne Kościoła rzymskokatolickiego”. 19 Wstęp nych np. z opieką zdrowotną, wychowaniem i nauczaniem), odwołuje się do obecnie nieistniejących jednostek organizacyjnych lub ich grup, organów administracji publicznej, względnie do uchylonych regulacji prawnych. Ustawa o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypo- spolitej Polskiej miała ścisły związek z innymi aktami normatywny- mi obowiązującymi w ówczesnym systemie prawnym. Akty te zostały bądź to uchylone, bądź zmienione, co spowodowało zmianę kontekstu historycznego (dotyczy to np. regulacji dotyczących zakładów opieki zdrowotnej). Wprawdzie ustawodawca polski starał się nowelizować komentowaną ustawę (była ona nowelizowana szesnaście razy), jednakże nie zdążył wprowadzić wszystkich zmian, tym bardziej, że niektóre z nich powinny mieć charakter kompleksowy i dogłębny (np. zupełna zmia- na koncepcji nauczania przez Kościół katolicki). Jednak, co ciekawe, analizowana ustawa była nowelizowana przede wszystkim przy okazji zmian dokonywanych w innych aktach prawnych, a ustawa poświęcona w całości jej zmianie pojawiła się tylko raz (była to ustawa z dnia 11 paź- dziernika 1991 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 107, poz. 459); zmianie uległ art. 1, określający zakres podmiotowy ustawy, a także art. 60, 61 oraz 63, dotyczące spraw majątkowych, przede wszystkim nieruchomości, dodano również art. 70a). Druga, nieco szersza zmiana komentowanej ustawy, nastąpiła na mocy art. 59 ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje orga- nów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 668 z późn. zm.). Nowelizacja ta dotyczyła zmian związanych z właściwością organów administracji publicznej. Powyższe uwagi skłaniają do refleksji, że w procesie wykładni norm prawnych znaczenie będzie miała wykładnia historyczna oraz wykładnia dynamiczna. Pierwsza z nich każde uwzględniać zamiary prawodawcy wyrażone w konkretnym kontekście normatywnym. Znaczenie ma prze- de wszystkim to, że ów kontekst uległ zasadniczej zmianie po 1989 r. Zmiany nakazują stosować wykładnię dynamiczną polegającą na tym, że w sytuacji, w której kontekst normatywny na poziomie ustawowym w po- równaniu ze stanem z 1989 r. zmienił się w sposób istotny, należy w treści komentowanej ustawy odnaleźć treści, które pozwolą na utrzymanie w mocy jej postanowień mimo zmienionego kontekstu normatywnego. 20 Wstęp Ustawę należy wykładać zatem w taki sposób, aby jej treść utrzymać w mocy pomimo zmiany znaczenia niektórych pojęć, usunięcia innych pojęć z systemu prawnego, zmiany nazw organów i podmiotów, a także kompetencji organów administracji publicznej, podstaw aksjologicznych itp. Wykładnia ta polega na tym, aby z norm stanowionych w 1989 r. odczytywać wolę współczesnego prawodawcy. W procesie wykładni znaczenie odgrywa także fakt, że już po wejściu w życie ustawy podpisano i ratyfikowano Konkordat oraz uchwalono Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Te dwa akty normatywne determinują sposób wykładni przepisów ustawy wy- znaniowej. Reguły kolizyjne można rozwiązać, wskazując na konkretne zasady wykładni: 1) komentowaną ustawę należy wykładać w zgodzie z Konkordatem i Konstytucją RP, 2) Konkordat należy wykładać w zgodzie z Konstytucją RP, 3) w razie sprzeczności innych powszechnie obowiązujących przepisów z zasadami wynikającymi z komentowanej ustawy przepisów tych nie stosuje się w sprawach odnoszących się do Kościoła katolickiego. Normy ustawy należy widzieć zarówno w kontekście Konkordatu, jak i Konstytucji RP, zaś Konkordat należy wykładać w zgodzie z Kon- stytucją. Wynika to z art. 87 Konstytucji RP, który stanowi, że: „1. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzyna- rodowe oraz rozporządzenia. 2. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są na obszarze działania organów, które je ustanowiły, akty prawa miejscowego”. Katalog ten nie tylko ma charakter zamknięty, ale także hierarchicznie podporządkowany. Oznacza to, że akt niższego rzędu musi być zgod- ny z aktem wyższego rzędu – w tym wypadku Konkordat musi być zgodny z Konstytucją RP. 21 22 Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154; zm.: Dz. U. z 1990 r. Nr 51, poz. 297, Nr 55, poz. 321, Nr 86, poz. 504; z 1991 r. Nr 95, poz. 425, Nr 107, poz. 459; z 1993 r. Nr 7, poz. 34; z 1994 r. Nr 1, poz. 3; z 1997 r. Nr 28, poz. 153, Nr 90, poz. 557, Nr 96, poz. 590, Nr 141, poz. 943; z 1998 r. Nr 59, poz. 375, Nr 106, poz. 668, Nr 117, poz. 757; z 2000 r. Nr 120, poz. 1268; z 2004 r. Nr 68, poz. 623) Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej: – wypełniając zobowiązania określone w Konstytucji Polskiej Rze- czypospolitej Ludowej, – kierując się zasadami przyjętymi w Karcie Narodów Zjedno- czonych, w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Między- narodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych, Akcie Końcowym Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie oraz Deklaracji o wyeliminowaniu wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji z powodów religijnych lub przekonań, – mając na celu dobro osoby ludzkiej oraz potrzebę współdziała- nia wszystkich obywateli dla rozwoju kraju, dla bezpieczeństwa narodu i państwa polskiego stanowi, co następuje: 23 Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła... 1. Zasadniczy tekst ustawy wyznaniowej4 został poprzedzony pream- bułą. Wskazuje ona na motywy, jakimi kierował się ustawodawca chcący uregulować relacje pomiędzy Państwem a Kościołem katolickim. Z teks- tu preambuły wynika, że u podstaw uregulowania stosunków Państwo – Kościół katolicki legły przede wszystkim normy Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 192 r. oraz akty prawa międzynarodowego publicznego, a ściśle – akty dotyczące praw człowieka. 2. W teorii prawa wskazuje się, że tekst aktu prawnego dzieli się na część artykułowaną i część nieartykułowaną. Pierwsza z tych części podzielona jest na jednostki systematyzacyjne, jakimi są przepisy. Nato- miast preambuła (arenga) jest częścią tekstu prawnego nieartykułowaną, tzn. niepodzieloną na przepisy. W konsekwencji wątpliwości teoretyków prawa budzi charakter prawny preambuły, a w szczególności to, czy ma charakter wiążący. Jak wyżej wskazano, preambuła zawiera motywy, jakimi kierował się prawodawca. Jednak ograniczanie znaczenia pream- buły jedynie do ustalania celu regulacji jest nietrafne. Przyjąć należy, że preambuła ma charakter normatywny w pełnym tego słowa znaczeniu i ze wszystkimi tego konsekwencjami. 3. W Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 192 r. (Dz. U. z 19 r. Nr 7, poz. 3 z późn. zm.), pod rządami której ustawa wyznaniowa została uchwalona, stosunki Państwa z Kościo- łem regulował art. 82. Stanowił on: „1. Polska Rzeczpospolita Ludowa zapewnia obywatelom wolność sumienia i wyznania. Kościół i inne związki wyznaniowe mogą swobodnie wypełniać swoje funkcje religij- ne. Nie wolno zmuszać obywateli do niebrania udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych. Nie wolno też nikogo zmuszać do udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych. 2. Kościół jest oddzielony od państwa. Zasady stosunku państwa do kościoła oraz sytuację prawną i majątkową związków wyznaniowych określają ustawy”. 4. Jak zaznaczono w preambule, uchwalenie ustawy wyznaniowej jest wykonaniem obowiązku nałożonego na ustawodawcę zwykłego Ilekroć jest mowa o ustawie wyznaniowej, chodzi o komentowaną ustawę. 4  L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, wyd. 9, Toruń 2005, s. 139. Zob. także: T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, wyd. 4, Warszawa 2003, s. 146–147.  Zob. m.in. L. Morawski, Wstęp..., s. 139.  Tamże. 24 Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła... w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Obecnie podstawowe relacje pomiędzy Państwem a Kościołem katolickim reguluje Konsty- tucja RP. Największe znaczenie z komentowanego punktu widzenia ma art. 25 Konstytucji RP. Stanowi on: „1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione. 2. Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bez- stronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu pub- licznym. 3. Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wy- znaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich auto- nomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego. 4. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem Katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy. 5. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a innymi kościołami oraz związkami wyznaniowymi określają ustawy uchwalone na pod- stawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwymi przedstawicielami”. Wskazać trzeba, że problematyki tej dotyczą także inne przepisy Konstytucji RP, które zostaną omówione przy komentowaniu kwestii szczegółowych 8. 8 Na temat tego przepisu, a także konstytucyjnych i ustrojowych aspektów oraz praw i wolności jednostki zob. m.in.: H. Misztal, Kościelne pojęcie wolności religijnej a ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 1989 r., KiP 1993, nr 11, s. 103–122; M. Pietrzak, Stosunki państwo – kościół w nowej Konstytucji, PiP 1997, z. 11–12, s. 173–184; F. Mazurek, Prawo człowieka do wolności religijnej, KiP 1998, nr 5, s. 95–106; J. Boć (red.), Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997, Wrocław 1998; A. Mączyński, Wolność sumienia i religii w orzecznictwie polskiego Trybunału Konstytucyjnego, Biul. TK 1999, nr 1, s. 47–57; M. Pruszyński, Wolność sumienia i wyznania w orzecznictwie europejskich sądów konstytucyjnych (omówienie raportu generalnego na XI konferencję Europejskich Sądów Konstytucyjnych), Biul. TK 1999, nr 1, s. 91–99; L. Garlicki, Wolność su- mienia i wyznania w orzecznictwie konstytucyjnym – statut wspólnot religijnych, Biul. TK 1999 (wydanie specjalne), s. 30–47; J. Szymanek, Konstytucyjna regulacja stosunków państwo – kościół (ujęcie komparatystyczne), PiP 2000, z. 4, s. 22–39; P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Warszawa 2000; M. Winiarczyk-Kossakowska, Wolność sumienia i religii, 2 Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła... 5. W preambule ustawodawca zwykły powołał się także na akty prawa międzynarodowego publicznego, w szczególności na akty do- tyczące praw człowieka, których Polska jest stroną. Wskazać należy, że zobowiązania Polski w zakresie praw człowieka podjęte na płasz- czyźnie prawa międzynarodowego publicznego są samoistną przesłanką ich przestrzegania, niezależnie od obowiązków wynikających z ustawy wyznaniowej. Podkreślić jednak trzeba, że czym innym są regulacje stosunków prawnych pomiędzy Państwem a Kościołem katolickim, zarówno na płaszczyźnie prawa międzynarodowego publicznego, jak i prawa polskiego, a czym innym jest status człowieka z punktu widzenia wolności religijnej. Choć te dwie płaszczyzny są ze sobą ściśle zwią- zane, to jednak analizując dalszy tekst ustawy, trzeba mieć na uwadze to rozróżnienie. W myśl art. 9 Konstytucji RP „Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego”. Nakłada to na organy władzy publicznej obowiązek nie tylko moralny, ale także prawny przestrzegania zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego publicznego. Obowiązek ten dotyczy zarówno stanowienia prawa, jak i jego stosowania, a adresowany jest do organów władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Z punktu widzenia sytuacji prawnej jednostki istotne znaczenie ma Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2. Zgodnie z art. 9 EKPC – Wolność myśli, sumienia i wyznania: „1. Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje wolność zmiany wyznania lub przekonań oraz wolność uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie St. Praw. 2001, nr 1, s. 23–43; P. Sobczyk, Wolność sumienia i religii w art. 53 Kon- stytucji Rzeczypospolitej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Prawo Kanoniczne 2001, nr 3/4, s. 207–223; P. Leszczyński, Zagadnienia wyznaniowe w Konstytucji RP, Warszawa 2001; J. Krukowski, Konstytucyjny model stosunków między państwem a Kościołem w III Rzeczypospolitej (w:) A. Mezglewski (red.), Prawo wyznaniowe w systemie prawa polskiego. Materiały I Ogólnopolskiego Sympozjum Prawa Wyznaniowego (Kazimierz Dolny 14–16 stycznia 2003 r.), Lublin 2004, s. 79–101; T.J. Zieliński, Regulacja stosunków między państwem a związkami wyznaniowymi w trybie art. 25 ust. 5 Konstytucji RP, PiP 2003, z. 7, s. 48–54; J. Szymanek, Klauzule wyznaniowe w Konstytucji RP, SPW 2006, nr 8, s. 5–43; W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. 5, Kraków 2007. 2 Zakres przedmiotowy Art. 1 lub prywatnie, swego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne. 2. Wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku publicznego, zdro- wia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób”. W doktrynie praw człowieka wskazuje się, że „państwo musi stworzyć warunki zapewnienia spokojnego korzystania z prawa zagwarantowa- nego w art. 9”9. Jednym z zadań państwa w wykonaniu tego obowiązku jest stworzenie ram prawnych dla funkcjonowania kościołów i innych związków wyznaniowych. Dlatego też odwołanie się do tego aktu prawa międzynarodowego publicznego ma olbrzymie znaczenie, podobnie jak odwołanie się do pozostałych aktów prawnomiędzynarodowych. Dział I KoścIół KATolIcKI W PolSKIej RzeczyPoSPolITej luDoWej Rozdział 1 PRzePISy ogólne Art. 1 [Zakres przedmiotowy] Kościół Katolicki, zwany dalej „Kościołem”, działa w Rzeczypo- spolitej Polskiej we wszystkich swoich obrządkach. 9 M.A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Krótki komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Kraków 2002, s. 289. Na temat tej konwencji zob. także m.in.: M. Rozner, Prawo do wolności religijnej w Europejskiej Konwencji Praw Czło- wieka, SPW 2002, t. 5, s. 111–136; C. Ovey, R.C.A. White, European Convention on Human Rights, wyd. 2, Oxford 2002, s. 198 i n.; K. Warchałowski, Prawo do wolności myśli, sumienia i religii w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Lublin 2004. 2 Art. 1 DZIAŁ I. Kościół katolicki w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 1. Już sam tytuł ustawy wyznaniowej określa zakres podmiotowy jej obowiązywania, regulacja dotyczy bowiem jedynie Kościoła katolickie- go. W art. 1 ustawodawca ponownie określił zakres podmiotowy. 2. Artykuł 1 u.w. wskazuje, że chodzi o wszystkie obrządki Kościoła katolickiego. Kościół katolicki choć jest jedną wspólnotą, to zróżnicowa- ną wewnętrznie co do obrządku. Jak wskazuje T. Pawluk, „Kościół ka- tolicki to nie tylko Kościół katolicki; to również Kościoły wschodnie”10. Z kolei „Kościół katolicki (...), zwany też Kościołem rzymskokatolickim lub zachodnim, to Kościół podlegający Biskupowi Rzymu jako patriarsze Zachodu, uznający język katolicki za własny, zwłaszcza w liturgii”11. „Katolickie Kościoły wschodnie to zorganizowane zrzeszenia katolików Wschodu, posiadające własną hierarchię”12. Ponadto dekret z dnia 21 listopada 1964 r. – Orientalium Ecclesiarum wskazuje w nr 3, że kościoły zarówno Wschodu, jak i Zachodu, „chociaż częściowo różnią się między sobą tak zwanymi obrządkami, to znaczy liturgią, dyscypliną kościelną i dziedzictwem duchowym, w równej jednak mierze powierzają się dusz- pasterskiemu przewodnictwu Biskupa Rzymu, który jest z woli Bożej następcą św. Piotra w sprawowaniu zwierzchnictwa w całym Kościele”13. 3. Podstawowym aktem prawnym, rozumianym jako akt pozytyw- nego prawa ludzkiego, jest dla Kościoła katolickiego kodeks prawa ka- nonicznego14, natomiast dla Kościołów wschodnich – Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich1. 4. W praktyce pojawił się interesujący problem dotyczący zakre- su podmiotowego stosowania ustawy wyznaniowej. W wyroku z dnia 4 maja 200 r. w sprawie III SA/Wa 404/05 (Lex nr 171480) WSA w Warszawie stwierdził, że „zakres stosowania znajdujących się w dziale 10 T. Pawluk, Prawo kanoniczne według Kodeksu Jana Pawła II, t. I, Olsztyn 1985, s. 203. 11 Tamże. 12 Tamże. 13 Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski – nowe tłumaczenie, Poznań 2002, s. 18. 14 Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus – Kodeks Prawa Kanonicznego – tekst polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu Polski, Poznań 1984. 1 Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulga- tus, Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego – Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej „Gaudium” 2002. 28 Skuteczność prawa kanonicznego i swobodne wykonywanie władzy Art. 2 III ustawy z dnia 1 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Kato- lickiego w Rzeczypospolitej Polskiej przepisów, w tym także oczywiście art.  ust. 7, dotyczy jedynie kościelnych osób prawnych, o których mowa w rozdziale 2 działu I ustawy, tzn. kościelnych osób prawnych wchodzących w skład struktury organizacyjnej Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, do których z oczywistych względów nie zalicza się parafia rzymskokatolicka na Ukrainie”. Wprawdzie sprawa rozstrzygana przez WSA dotyczyła kwestii po- datkowych, ale znaczenie wyroku ma znacznie szersze zastosowanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny wprawdzie nie dostrzegł wprost, ale odniósł się do istotnej cechy Kościoła katolickiego, jaką jest jego uni- wersalizm oraz uniwersalizm prawa kanonicznego. Z punktu widzenia prawa kanonicznego okoliczność, że jedna pa- rafia jest położona w Polsce, a druga na Ukrainie, nie ma znaczenia1. Natomiast w aspekcie walidacyjnym prawa polskiego ta okoliczność jest znacząca. Dlatego też WSA trafnie rozstrzygnął spór, co zostało zaaprobowane w doktrynie1. Art. 2 [Skuteczność prawa kanonicznego i swobodne wykonywanie władzy] Kościół rządzi się w swych sprawach własnym prawem, swo- bodnie wykonuje władzę duchowną i jurysdykcyjną oraz zarządza swoimi sprawami. 1. Artykuł 2 komentowanej ustawy odnosi się do trzech kwestii – możliwości rządzenia się przez Kościół katolicki w swoich sprawach własnym prawem; swobodnego wykonywania władzy duchowej i jurys- dykcyjnej; swobodnego zarządzania swoimi sprawami. Pierwsza kwestia dotyczy w istocie relacji pomiędzy prawem kano- nicznym a prawem świeckim, druga swobodnego wykonywania wła- dzy właściwej Kościołowi katolickiemu, trzecia zarządzania sprawami kościelnymi. 1 Może ona mieć znaczenie np. co do stosowania i treści prawa partykularnego, gdyż każda z tych parafii należeć będzie do innej diecezji. 1 B. Rakoczy, glosa do wyroku WSA w Warszawie z dnia 4 maja 200 r., III SA/Wa 404/05, Rejent 2007, nr 5, s. 144–151. 29 Art. 2 DZIAŁ I. Kościół katolicki w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 2. Artykuł 2 budzi największe wątpliwości w praktyce i wymaga głęb- szej analizy. Przepis ten określa bowiem autonomię prawa kanonicznego wobec prawa polskiego. Z jego treści wynika bowiem, że w sytuacjach określonych w hipotezie tego przepisu Kościół katolicki może rządzić się własnym prawem oraz zachować swobodę w wykonywaniu wła- dzy duchownej oraz jurysdykcyjnej. Może także zarządzać swobodnie swoimi sprawami. Podstawowym zatem problemem, wymagającym wyjaśnienia, jest zakres autonomii prawa kanonicznego. Dalsze zagad- nienie to ustalenie relacji pomiędzy oboma porządkami prawnymi oraz zakresu tej autonomii. 3. Pojęcie i struktura prawa kanonicznego są złożone. „Prawo ka- noniczne w ujęciu przedmiotowym to zbiór ustaw wydanych przez kompetentną władzę kościelną, stojących na straży jedności tych, co żyją we wspólnocie Chrystusowej, oraz wspomagających Kościół jak społeczność wiernych w jego dążeniu do celu”18. Jak się wskazuje w doktrynie prawa kanonicznego: „Głównym i pier- wotnym autorem prawa kościelnego jest oczywiście Bóg, od którego pochodzi prawo naturalne i pozytywne”19. „Prawem naturalnym są za- sady rządzące naturą ludzką, które człowiek uznaje za pomocą rozumu i uznaje za obowiązujące”20. Prawo kanoniczne zatem, ze względu na źródło powstania, dzieli się na prawo Boże i prawo czysto kościelne. Dalszy podział prawa kanonicznego to podział na prawo powszechne i partykularne, przy czym kryterium podziału jest w tym wypadku roz- ciągłość terytorialna. Z kolei ze względu na rozciągłość osobową prawo kanoniczne można podzielić na ogólne, odnoszące się do wszystkich wiernych, oraz szczególne, które dotyczy tylko niektórych wiernych (np. prawo zakonne). Prawo kanoniczne dzieli się również na bezwzględnie i względnie obowiązujące, przy czym przyjmuje się, jak w teorii prawa świeckiego, że w przypadku norm bezwzględnie obowiązujących, „nie dopuszcza się rozwiązań innych niż przepisane”21. Natomiast w przypadku prze- 18 T. Pawluk, Prawo kanoniczne według Kodeksu Jana Pawła II. Zagadnienia wstępne i normy ogólne, t. I, wyd. 2, Olsztyn 2002, s. 2. 19 E. Sztafrowski, Podręcznik prawa kanonicznego, t. I, Warszawa 1985, s. 30. 20 P. Hemperek, W. Góralski, Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego. Historia źródeł i nauki prawa kanonicznego, t. 1/I, Lublin 1995, s. 13. 21 T. Pawluk, Prawo..., t. I, wyd. 2, s. 31. 30 Skuteczność prawa kanonicznego i swobodne wykonywanie władzy Art. 2 pisów względnie obowiązujących obowiązują one, „pod warunkiem że w danej sprawie nie wydano innych przepisów partykularnych bądź nie skorzystano z innych możliwości”22. Wydaje się jednak, że z punktu widzenia art. 2 u.w. znaczenie ma podział prawa kanonicznego ze względu na skutek, jaki wywołuje nie- zachowanie normy prawnej. Wyróżnia się: ius perfectum – powodujące nieważność czynności, która została dokonana wbrew obowiązującemu prawu; ius plus quam perfectum – powodujące nie tylko nieważność czynności, ale także sankcję karną; ius minus quam perfectum – niewy- wołujące skutku nieważności, ale powodujące sankcję karną i ius imper- fectum – niewywołujące żadnych skutków w razie jego naruszenia23. W doktrynie prawa kanonicznego dokonuje się także podziałów na prawo prywatne i publiczne, przy czym nawiązuje się do dorobku myśli prawników świeckich24. Odnotować także trzeba podział prawa kano- nicznego na zwyczajne i nadzwyczajne, w zależności od okoliczności, w których stosuje się normę prawną2. 4. Artykuł 2 ustawy nie pozostawia wątpliwości, że prawo kanoniczne jest autonomiczne w stosunku do prawa polskiego. Zauważyć jednak należy, że oba porządki prawne oddziałują na siebie w mniejszym lub większym stopniu. Problem tego oddziaływania dostrzeżono w doktrynie prawa kanonicznego. Jak podnosił I. Grabowski, „trzy są kategorie spraw, które podlegają bądź Kościołowi, bądź państwu: duchowe, ziemskie i mieszanej natury”2. Z analizowanego punktu widzenia największe zna- czenie mają te sprawy, które mieszczą się w granicach spraw mieszanej natury (res mixtae, mixti iuris). Są to takie sprawy, w których występuje konkurencja kompetencji Kościoła katolickiego i państwa. Obok tych spraw występują także takie, które pozostają w kompetencji jedynie Kościoła katolickiego. Co do tej drugiej sytuacji, z komentowanego art. 2 ustawy wynika, że w tych sprawach Kościół może rządzić się swoim prawem. Natomiast pozostaje zagadnieniem dyskusyjnym, o którym będzie mowa niżej, jak wygląda kompetencja Kościoła katolickiego w sytuacji spraw mieszanych. 22 Tamże. 23 Bliżej te kwestie omawia m.in. T. Pawluk, tamże. 24 Inne podziały prawa kanonicznego omawia bliżej m.in. T. Pawluk, tamże, s. 30–31. 2 Zob. J.A. Coriden, An Introduction to Canon Law, wyd. 2, New York/Mahwah 2004, s. 3. 2 I. Grabowski, Prawo kanoniczne, wyd. 4, Warszawa 1949, s. 3. 31 Art. 2 DZIAŁ I. Kościół katolicki w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 5. Zagadnienie relacji pomiędzy prawem kanonicznym a prawem świeckim jest przedmiotem zainteresowania zarówno prawodawcy koś- cielnego, jak i doktryny prawa kanonicznego. Podstawowym przepisem jest kan. 22 KPK, który stanowi: „ustawy cywilne, do których odsyła prawo kościelne, należy zachować w prawie kanonicznym z tymi samymi skutkami, o ile nie są przeciwne prawu Bożemu i o ile prawo kanoniczne czego innego nie zastrzega”. Zdaniem J. Dudziaka normy prawa pań- stwowego mogą być stosowane, jeśli nie są sprzeczne z prawem Bożym i nie kolidują z przepisami prawa kanonicznego (np. co do przedawnienia roszczeń)2. Ten ogólny przepis odsyła do ustaw cywilnych, przez które należy rozumieć cały system prawa świeckiego, obowiązujący w danym państwie. Nie chodzi tu zatem tylko o prawo cywilne, rozumiane jako gałąź prawa28. Z kolei w doktrynie prawa kanonicznego wskazuje się, że normy odsyłające do prawa świeckiego można podzielić w zależności od zakresu odesłania i powodowanych skutków. Zdaniem J. Krukowskiego i R. Sobańskiego „»odesłanie« w znaczeniu najszerszym to wzmianka o prawie świeckim bez żadnych skutków na forum kanonicznym (kan. 361 par. 1, kan. 492 par. 1, kan. 799, kan. 1059, kan. 1152 par. 2, kan. 1344 n. 2, kan. 1672). W znaczeniu właściwym używa się tego terminu w kanonach: 1) Nakazujących lub zalecających przestrzeganie prawa świeckiego (...) nakazane wzgl. zalecane do przestrzegania normy pozostają material- nie i formalnie normami prawa świeckiego, chodzi o zagwarantowa- nie skuteczności na forum prawa świeckim odnośnym czynnościom regulowanym prawem kościelnym. Ewentualna nieskuteczność czynności na forum świeckim nie wpływa na ich skuteczność na forum kanonicznym. 2) Przyznających normom prawa świeckiego skuteczność na forum kanonicznym (...) 3) Uznających normy prawa świeckiego za obowiązujące na forum kanonicznym (»normy kanonizowane«): prawo kośc. przejmuje je do swojego porządku prawnego w sposób albo statyczny (norma świecka zostaje wpisana w prawo kanoniczne i funkcjonuje odtąd 2 J. Dudziak, Prawo kanoniczne – I. Normy ogólne, Tarnów 2002, s. 40. 28 Bliżej zob. m.in. J. Krukowski, R. Sobański, Komentarz do Kodeksu Prawa Kano- nicznego, t. I, Księga I – Normy ogólne, Poznań 2003, s.  i n. 32 Skuteczność prawa kanonicznego i swobodne wykonywanie władzy Art. 2 niezależnie od prawa świeckiego), albo dynamiczny (norma zostaje przejęta tak, jak funkcjonuje na forum świeckim, in blanco), łącznie z jej zmianami, konkretyzacją i wykładnią: rozwój, jakiego doznaje przenosi się na forum kościelne (...)”29. Widać tu zatem wyraźnie, że prawodawca kościelny jest otwarty na normy prawa świeckiego. Dostrzega on bowiem istnienie innego sy- stemu prawnego, obok porządku kanonicznoprawnego, a jednocześnie przejmuje z tego porządku to, co jest możliwe. Natomiast co do kwestii, których przejąć nie może, stara się tak kształtować relacje pomiędzy oboma porządkami prawnymi, aby zachować niezależność i autono- mię z równoczesnym poszanowaniem świeckiego porządku prawne- go. Wyraźnie można też dostrzec zróżnicowane podejście prawodawcy kościelnego do kwestii związanych z prawem świeckim. Zależy to od wielu elementów, m.in. od charakteru normy świeckiej i jednocześnie kanonicznoprawnej, od przedmiotu regulacji, od tego, czy są to sprawy odrębne czy wspólne itd. 6. Jednak badanie relacji pomiędzy prawem kanonicznym a prawem świeckim jedynie z punktu widzenia prawa kanonicznego jest niepełne. Należy także podjąć rozważania wynikające z regulacji prawa polskiego. O ile prawodawca kościelny jest otwarty na prawo świeckie, o tyle takiej otwartości nie widać prima facie u ustawodawcy polskiego. Problem relacji pomiędzy prawem kanonicznym a prawem polskim był przed- miotem analizy w orzecznictwie przede wszystkim SN i NSA oraz Sądu Antymonopolowego. W wyroku z dnia 27 lipca 2000 r. (IV CKN 88/00, OSP 2003, z. 9, poz. 115) SN stwierdził, że „zawarcie umowy kredytu bez zezwolenia właściwego biskupa było sprzeczne z prawem określającym sposób dzia- łania parafii jako kościelnej osoby prawnej i prowadziło do jej nieważno- ści”. W uzasadnieniu tego wyroku SN podniósł, że „ustanowienie reguł zachowania osoby prawnej w stosunkach zewnętrznych konieczne dla jej funkcjonowania odbywa się przed lub najpóźniej z chwilą jej powstania. Ze względu na uznaną w omawianej ustawie autonomię Kościoła kato- lickiego nie wchodzi w grę system określenia ich przepisami wydanymi przez prawodawcę państwowego lub statutami kontrolowanymi na etapie 29 J. Krukowski, R. Sobański, Komentarz..., t. I, s. 77–78. 33 Art. 2 DZIAŁ I. Kościół katolicki w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej rejestracji. Ten zakres regulacji pozostawiony jest samemu Kościołowi Katolickiemu, a wyraża go art. 2 ustawy prawem (...) oraz zarządza swo- imi sprawami. Zarządzanie to dotyczy także majątku Kościoła. Prawem tym jest Kodeks prawa kanonicznego ogłoszony dnia 25 stycznia 1983 r. dekretem Sacrae disciplinae leges, promulgowanym w Acta Apostolicae Sedes (vol. LXXV, Pars II), wyd. Pallottinum 1984 r.” W rozstrzygnięciu tym SN przyjął, po pierwsze, autonomię prawa ka- nonicznego w stosunku do prawa państwowego, po drugie, skuteczność norm prawa kanonicznego na forum państwowego porządku prawnego, po trzecie, uznał, że podstawą skuteczności norm kanonicznoprawnych jest art. 2 komentowanej ustawy. Stanowisko SN było szeroko dyskutowane w doktrynie i spotkało się z różnym przyjęciem. W glosach krytycznych podnoszono m.in., iż „uprawnienie Kościoła [katolickiego – przyp. aut.] do regulowania sposobu reprezentacji kościelnych osób prawnych (...) powinno wynikać ze szczególnego przepisu ustawy, ponieważ płaszczyzna obrotu cywil- nego przynależy bez wątpienia do porządku doczesnego, niemieszczą- cego się w zakresie kościelnej autonomii. (...) Prawo kanoniczne nie może być utożsamiane z prawem państwowym, ponieważ państwo nie uczestniczy w procesie jego tworzenia i nie może w żaden sposób kon- trolować jego treści. W konsekwencji wykluczona jest również kontrola stosowania tego prawa oraz rozstrzyganie wynikłych na tym tle sporów prawnych przez sądy państwowe. Z drugiej strony, prawo kościelne może wywierać bezpośrednie skutki w państwowym porządku praw- nym jedynie w przypadku, gdy państwo wyrazi na to zgodę w formie ustawy. Tym samym skuteczność tego prawa ogranicza się do forum wewnętrznego wspólnoty kościelnej. (...) Art. 2 ustawy [z 1989 r. o sto- sunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej – przyp. aut.] nie może stanowić podstawy dla uznania, iż moc wiążąca prawa kanonicznego rozciąga się też na sferę umów zawieranych przez podmioty kościelne. Prawo to odnosiłoby się bowiem tym samym do podmiotów świeckich, chociaż żaden przepis prawa państwowego tego nie dopuszcza. Zwrot »zarządza własnymi sprawami« może być rozu- miany jedynie jako przyznanie Kościołowi prawa do tworzenia regulacji obowiązującej w ramach jego struktur. Jej przedmiotem mogą być m.in. zasady administrowania majątkiem kościelnym oraz szczególne wymogi w zakresie jego zbywania. Kościół ma prawo wiązać skutek nieważności 34 Skuteczność prawa kanonicznego i swobodne wykonywanie władzy Art. 2 z dokonaną czynnością, a także stosować sankcje kościelne, w tym kar- ne, wobec podmiotów podległych jego prawu w przypadku naruszenia powyższych wymogów. Nie oddziałuje to jednak bezpośrednio na ocenę określonych czynności prawnych dokonywaną z punktu widzenia pra- wa świeckiego”30. Zwracano także uwagę na to, iż „Kodeks prawa kanonicznego ogra- nicza kompetencje proboszcza, jednakże ma to jedynie znaczenie w sto- sunkach wewnątrzkościelnych, a więc nie jest skuteczne wobec osób trzecich. Wprawdzie nie istnieje żadna norma ustawowa wyłączająca możliwość »statutowego« ograniczenia kompetencji proboszcza wo- bec osób trzecich, jednakże nie można z tego faktu wnioskować o do- puszczeniu tego typu ograniczenia. Podstawowym i niepodważalnym argumentem przemawiającym na rzecz takiego poglądu jest nieobjęcie ograniczenia kompetencji proboszcza obowiązkiem wpisu do jawnego dla osób trzecich rejestru oraz treść art. 35 k.c. (...) Kanonicznopraw- ny »statut« parafii, a więc ustalony na drodze wykładni stosownych kanonów kodeksu prawa kanonicznego, uznać bowiem należy za akt o charakterze wewnętrznym, rodzącym skutki jedynie w stosunkach kościelnych, w tym pomiędzy proboszczem a biskupem diecezjalnym. Nie jest on oparty na ustawie (verba legis art. 35 k.c.), a nadto kodeks postępowania kanonicznego w zasadniczy sposób różni się od przepi- sów ustawy o stosunku państwa do Kościoła. (...) Kanonicznoprawny »statut« parafii nie spełnia cech cywilnoprawnego statutu (art. 35 k.c.), który przecież nie może być niezgodny z ustawą”31. Należy także odnotować poglądy aprobujące M. Krzemińskiego, W. Chmiela i autora32. M. Krzemiński trafnie zauważa, że „w zakresie organizacji i sposobu funkcjonowania kościelnych osób prawnych art. 2 [ustawy wyznaniowej – przyp. aut.] oraz art. 5 Konkordatu odsyłają, wskazując jako prawo właściwe, prawo kanoniczne, które w zakresie sposob
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ustawa o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: