Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00054 011833 7452775 na godz. na dobę w sumie
Ustawowe określenie sankcji karnej - ebook/pdf
Ustawowe określenie sankcji karnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 214
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3625-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 6.03.2008 r.

Monografia zawiera analizę szczególnego rodzaju instrumentu prawnego, jakim jest sankcja karna. Obejmuje ona problematykę ustalenia kryteriów pozwalających na odróżnienie sankcji karnej od innych sankcji prawnych przewidzianych w polskim porządku prawnym, konstytucyjnych i prawnomiędzynarodowych uwarunkowań stanowienia sankcji karnych oraz techniki legislacyjnej stosowanej przez ustawodawcę dla wiązania tegoż instrumentu prawnego z typem czynu zabronionego.
Szczególną uwagę poświęcono analizie dorobku orzeczniczego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Konstytucyjnego w zakresie ustalenia cech pozwalających na identyfikację sankcji karnej.
Praca zawiera wiele praktycznych uwag dotyczących procesu stanowienia norm prawnokarnych oraz oceny zastosowanych rozwiązań ustawodawczych pod kątem ich zgodności z Konstytucją RP i aktami prawa międzynarodowego.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Ustawowe określenie sankcji karnej Paweł Burzyński Warszawa 2008 Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Wyższą Szkołę Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie. Stan prawny na 6 marca 2008 r. Redaktor prowadzący: Katarzyna Rybczyńska Wydawca: Ewa Wysocka Sk³ad, ³amanie: ZINEL s.c. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2008 ISBN 978-83-7601-011-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów ......................................................................................................7 Słowo wstępne .......................................................................................................9 Rozdział 1 Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza ..................11 Rozdział 2 Identyfikacja sankcji karnej .............................................................................32 2.1. Zagadnienia wstępne ....................................................................................32 2.2. Pojęcie „oskarżenie w sprawie karnej” w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ...............................................46 2.3. Pojęcie „odpowiedzialność karna” na gruncie orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego ........................................................................53 2.4. Sankcja karna – próba identyfikacji systemowej .....................................65 Rozdział 3 Konstytucyjne i prawnomiędzynardowe uwarunkowania sankcji karnej .....................................................................................................................87 3.1. Zagadnienia wstępne ....................................................................................87 3.2. Zasada nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege .................................89 3.3. Zasada nulla poena sine lege certa ...............................................................108 3.4. Zasada proporcjonalności ..........................................................................119 3.5. Godność człowieka jako źródło uwarunkowań sankcji karnej ...........127 3.6. Szczegółowe uwarunkowania sankcji karnej .........................................143 5 Spis treści Rozdział 4 Przykładowe modele sankcji karnych w polskim porządku prawnym na podstawie analizy kodeksu karnego .....................................155 4.1. Zagadnienia wstępne ..................................................................................155 4.2. Podstawowe zagadnienia dotyczące modeli sankcji karnych .............158 4.3. Kara jako element sankcji karnej oraz jej określenie w kodeksie karnym ..........................................................................................................164 4.4. Środki karne jako elementy sankcji karnej oraz ich określenie w kodeksie karnym .....................................................................................174 Podsumowanie ...................................................................................................207 Bibliografia .........................................................................................................205 6 Wykaz skrótów Annales UMCS – Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska – Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych CzPKiNP – Dziennik Ustaw Dz. U. k.c. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia k.k. k.k.s. KE KSP k.w. KZS MPPOiP NSA ONSA OSNK OSNKW OSNPG – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) – ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skar- bowy (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 z późn. zm.) – Konwencja Europejska – europejska konwencja o ochro- nie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 li- stopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – Krakowskie Studia Prawnicze – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 109, poz. 756) – Krakowskie Zeszyty Sądowe – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) – Naczelny Sąd Administracyjny – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawnictwo Proku- ratury Generalnej 7 – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Państwo i Prawo – Prokuratura i Prawo – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 554) – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Trybunał Konstytucyjny Wykaz skrótów OSP OTK PiP Prok. i Pr. p.w.k.k. RPEiS TK 8 Słowo wstępne Są takie zagadnienia prawa, w tym prawa karnego, które – mniej lub bardziej świadomie – postrzegamy przede wszystkim intuicyjnie. Dotyczy to czasami również elementarnych zagadnień z danej dziedziny prawa, o któ- rych pogląd wyrabiamy sobie na podstawie posiadanych informacji. Może się to wydawać dziwne, ale w nauce prawa karnego problem ten odnosi się do tak podstawowych pojęć jak odpowiedzialność karna czy sankcja karna – rozumiana jako całokształt grożących następstw związanych z wy- pełnieniem znamion typu czynu zabronionego. Centralnym przedmiotem analizy w niniejszej pracy jest właśnie sankcja karna jako ta forma reakcji państwa, która ma być zastosowana w ramach szczególnego rodzaju odpo- wiedzialności – odpowiedzialności karnej. Jednym z głównych celów pro- wadzonych rozważań jest określenie szczególnych cech tegoż instrumentu prawa karnego, pozwalających na wyróżnienie go spośród innych form reakcji prawnej danego systemu prawa. Jeśli system prawny postrzegamy jako system norm hierarchicznie uporządkowanych, zagadnienie to nabiera szczególnego znaczenia – staje się bowiem pytaniem, czy w systemie praw- nym istnieją tego rodzaju normy prawne stojące w hierarchii źródeł prawa nad normami interpretowanymi z tekstu ustawy, które konstytuują te cechy, wskazując tym samym kryteria identyfikacji danej formy reakcji państwa na przełamanie określonego przez normę prawną zachowania powinnego. Kolejnym zagadnieniem jest kwestia, czy akty prawne stojące w systemie źródeł prawa powyżej ustaw zawierają pozytywne ustalenia dotyczące tej formy reakcji państwa, tj. czy przewidują jakieś jej uwarunkowania co do sposobu jej określenia – zarówno pod względem stosowanej techniki le- gislacyjnej, jak i jej treści oraz jakie są konsekwencje niedochowania przez ustawodawcę płynących stąd uwarunkowań. Ostatecznie problem sankcji karnej to również pytanie o sposób, w jaki ustawodawca sankcję tę konsty- tuuje w systemie prawnym. 9 Słowo wstępne W pracy starałem się udzielić odpowiedzi na wyżej postawione pytania i problemy. Z uwagi na dość skomplikowaną materię analizy, niepoddającą się łatwym klasyfikacjom, zagadnienia dotyczące przedmiotu analizy, siatki pojęciowej oraz metody badawczej zostały ujęte w ramy pierwszego rozdzia- łu pracy. Kolejny rozdział dotyczy problemu wyodrębnienia cech konstytu- tywnych sankcji karnej – omówiono w nim związane z tym zagadnieniem orzecznictwo Trybunału Europejskiego i Trybunału Konstytucyjnego, aby następnie przeprowadzić analizę rozwiązań polskiego systemu prawa i pod- jąć próbę ustalenia kryteriów identyfikacji sankcji karnej. W trzecim rozdziale pracy podjęto problem związania ustawodawcy w zakresie ustalania sankcji karnej na płaszczyźnie ustawowej wymogami wynikającymi z postanowień Konstytucji RP oraz aktów prawa międzynarodowego mających pierwszeń- stwo przed ustawą. W ostatnim rozdziale pracy przeprowadzono analizę sankcji karnych występujących w kodeksie karnym, dążąc do rekonstrukcji sposobu związania sankcji karnej z typem czynu zabronionego, jak również do ustalenia dających się dekodować z kodeksu karnego schematów tych sankcji. Monografia ta stanowi uaktualnioną i nieznacznie zmodyfikowaną wersję rozprawy doktorskiej obronionej przeze mnie na Wydziale Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskie- go w 2006 r. Pragnę w tym miejscu podziękować tym wszystkim osobom, które przyczyniły się do jej powstania. Dziękuję przede wszystkim mojemu promotorowi, Panu Profesorowi dr. hab. Andrzejowi Zollowi, za poświęcony czas, okazaną mi cierpliwość, a nade wszystko za cenne uwagi, które często były ratunkiem w naukowych poszukiwaniach. Dziękuję również moim recenzentom – Pani dr. hab. Alicji Grześkowiak Profesor KUL i Panu dr. hab. Jarosławowi Majewskimu Profesorowi UKSW za krytyczne uwagi, które w niewątpliwy sposób przyczyniły się do podniesienia poziomu tej pracy. 10 Rozdział 1 Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza Rozwinięcie zasadniczego tematu pracy – ustawowe określenie sankcji karnej – musi być poprzedzone przedstawieniem akceptowanych w niniej- szej pracy założeń dogmatycznych. Słusznie bowiem zauważa P. Kardas, że: „Bardzo często w rozważaniach karnistycznych posługujemy się słowami kluczami, które mają wyjaśniać, znacznie częściej zaś po prostu zastępować określenie przez danego autora przyjmowanych przez niego założeń, wy- korzystywanej metody analizy, czy wreszcie celu prowadzonych badań. (...) Wiele polemik często zabarwionych emocjonalnie, nigdy nie doczekało się ostatecznego rozwiązania m.in. z tego powodu, że adwersarze nie ustalili wspólnej płaszczyzny dyskursu”1. Chcąc uniknąć powyższych komplikacji, jak również dostrzegając ko- nieczność dogmatycznego wytłumaczenia się już z samego tematu niniejszej pracy, pragnę przedstawić w pierwszej kolejności przyjęte założenia dogma- tyczne. Niniejsza praca w zakresie podstawowych pojęć teorii prawa nawią- zuje przede wszystkim do dorobku tzw. „szkoły poznańskiej”2. Jednocześnie należy wskazać, że w zakresie implementowania dorobku prawoznawstwa na grunt prawa karnego opieram się w zasadzie na tzw. „krakowskiej szko- le prawa karnego” – jako bodaj jedynej w tak szerokim stopniu wykorzy- stującej dorobek prawoznawstwa (w szczególności zaś powołanej „szkoły 1 P. Kardas, Teoretyczne podstawy odpowiedzialności karnej za przestępne współdziałanie, Zakamycze 2001, s. 58–59. 2 Zob.: M. Zieliński, Z. Ziembiński, Uzasadnienie twierdzeń, ocen i norm w prawoznawstwie, Warszawa 1998; M. Zieliński, Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, Poznań 1972; Z. Ziembiński, Podstawowe problemy prawoznawstwa, Warszawa 1980; A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1994. 11 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza poznańskiej”) w ramach prowadzonych analiz prawnokarnych3. Z uwagi na charakter, a w szczególności cel niniejszej pracy – analiza dogmatycz- noprawna ograniczona została do przedstawienia podstawowych założeń w tym zakresie i wyjaśnienia elementarnej siatki pojęciowej. W pierwszej kolejności należy wskazać, że praca ta opiera się na roz- różnieniu pojęć „przepis prawny” i „norma prawna”. Różnicę pomiędzy wskazanymi pojęciami zwięźle wskazuje Z. Ziembiński, stwierdzając: „prze- pis prawny to jednostka redakcyjna tekstu prawnego, zaś norma prawna to norma postępowania uznawana za wiążącą prawnie ze względu na należy- cie wydane przepisy prawne, czy ewentualnie inne fakty prawotwórcze”4. Przepis prawny czy też przepisy prawne stanowią w takim ujęciu podstawę dekodowania z nich norm prawnych. W istocie więc norma prawna jest wynikiem procesu interpretacji tekstu prawnego. Dopiero analiza tekstu prawnego (składającego się z przepisów uporządkowanych systematycznie i tworzących pewien zamknięty system) pozwala na rekonstrukcję wzoru postępowania pożądanego czy też zakładanego przez prawodawcę. Jako koncepcję wykładni przyjęto w niniejszej pracy koncepcję derywacyjną opracowaną przez M. Zielińskiego5. Zadaniem tej koncepcji jest odtworzenie norm postępowania, które w jednoznaczny sposób wskazywałyby, kto, kie- dy i co czynić powinien. Materią, w oparciu o którą powyższe zadanie jest realizowane, jest tekst prawny6. Zgodzić się należy z P. Kardasem, że kon- cepcja ta ma przewagę nad innymi wypracowanymi przez doktrynę prawa przez to, że „rekonstruuje w sposób możliwie zupełny proces odczytywania tekstu prawnego i konstruowania z niego norm postępowania”7. W nauce prawoznawstwa można spotkać się z imponującą wręcz liczbą koncepcji normy prawnej, jej istoty i struktury – podobnie jak w odniesieniu do poru- 3 W tym zakresie możliwe jest jedynie przykładowe wskazanie wybranych opracowań karnistycz- nych, których operatem metodologicznym jest konstrukcja normy prawnej czy też – ściślej rzecz ujmując – normy sankcjonowanej i sankcjonującej: A. Zoll, O normie prawnej z punktu widzenia prawa karnego, KSP 1990, r. XXIII; W. Wróbel, Struktura normatywna przepisu prawa karnego, RPEiS 1993, z. 3; K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, wyd. 2, Warszawa 1997. W najnowszej literaturze obszerne analizy dogmatycznoprawne w odniesieniu do prawa karnego w: P. Kardas, Teoretyczne podstawy…; W. Wróbel, Zmiana normatywna i zasady intertemporalne w prawie karnym, Zakamycze 2003; J. Majewski, Tak zwana kolizja obowiązków w prawie karnym, Warszawa 2002. 4 A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa…, s. 188. 5 M. Zieliński, Interpretacja jako proces…, s. 87. 6 Z. Ziembiński (w:) A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa…, s. 197. 7 P. Kardas, Teoretyczne podstawy…, s. 71. Tam też przeprowadzona została analiza porównawcza semantycznej koncepcji wykładni i koncepcji derywacyjnej, z oceną ich przydatności dla analiz prawnokarnych. 12 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza szonych wyżej zagadnień – co zmusza do dokonania określonego wyboru. Większość autorów prac karnistycznych posługuje się ujęciem lingwistycz- nym normy prawnej (najogólniej rzecz ujmując, norma prawna rozumiana jest tutaj jako wypowiedź językowa). Wybór ten uzasadniany jest względa- mi funkcjonalnymi – dużą przydatnością w rozważaniach dogmatycznych. Rozróżnienie przepisu prawnego od normy prawnej ma bowiem to podsta- wowe uzasadnienie, że służyć ma uporządkowaniu i usensownieniu czyn- ności interpretacyjnych, stąd też koncepcja lingwistyczna normy prawnej wydaje się najbardziej przydatna8. Podzielając ten pogląd, należy wskazać za Z. Ziembińskim, że zgodnie z powołaną koncepcją „przez normę postę- powania sformułowaną w określonym języku rozumie się takie wyrażenie tego języka, które określonym podmiotom (adresatom tej normy) nakazuje lub zakazuje określonego zachowania w określonych okolicznościach”9. W od- niesieniu do struktury normy prawnej należy wskazać, że dość powszechnie wyróżnia się pewien schemat minimalny normy prawnej – adresata normy, okoliczności, w których norma ma mieć zastosowanie oraz grupy zachowań przez daną normę uznawanych za powinne (nakazywanych lub zakazywa- nych)10. Z. Ziembiński określa dwa pierwsze elementy jako zakres zastoso- wania normy, ostatni zaś jako zakres normowania11. Konieczne jest jeszcze odniesienie się do dość rozpowszechnionej w doktrynie prawa karnego kon- cepcji norm sprzężonych. Koncepcję norm sprzężonych można sprowadzić do stwierdzenia, że prawodawca normę prawną redaguje za pomocą dwu norm połączonych z sobą w jedną całość. Koncepcja ta zakłada przedstawie- nie sankcji normy prawnej w postaci odrębnej normy. Na tę parę norm z sobą sprzężonych składają się: norma sankcjonowana, której dyspozycja określa regułę pożądanego zachowania oraz norma sankcjonująca, której hipotezą jest przełamanie reguły zachowania powinnego, tj. dyspozycji normy sank- cjonowanej w warunkach określonych w tej właśnie normie (hipoteza tej normy). Dyspozycją normy sankcjonującej jest natomiast obowiązek adre- 8 P. Kardas, Teoretyczne podstawy…, s. 76. Poza analizą koncepcji lingwinistycznej i nielingwinistycznej normy prawnej autor obszernie powołuje literaturę teoretycznoprawną, szczególnie obszernie wskazując literaturę obcą. 9 Z. Ziembiński (w:) A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa…, s. 73. 10 W teorii prawa wyróżnia się wiele schematów struktury normy prawnej. Niemniej z uwagi na zasadniczy cel niniejszego opracowania konieczne jest odwołanie się do dość powszechnie ak- ceptowanego w nauce minimum schematycznego normy, które wskazuje jednocześnie funkcje, jakie norma – jako instrument regulacji stosunków społecznych – ma spełnić. Szerzej na temat struktury normy prawnej Z. Ziembiński (w:) A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa..., s. 74. 11 Tamże, s. 80. 13 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza sowany do organów państwa, którego treścią jest zastosowanie sankcji wo- bec adresata normy sankcjonowanej, który swoim zachowaniem przełamał tę właśnie normę. Słusznie jednak podnosi Z. Ziembiński, że zarówno norma sankcjonowana, jak i sankcjonująca mają w zasadzie tylko jeden wspólny punkt – „realizowanie pierwszej jest stymulowane przez zagrożenie zreali- zowania drugiej”12 – poza tym normy te mają odmienny zakres normowania i zastosowania. Dlatego należy uznać, że koncepcja norm sprzężonych nie jest koncepcją struktury normy; tak też należy postrzegać obie normy – sank- cjonowaną i sankcjonującą – jako samodzielne (choć merytorycznie powią- zane) struktury normatywne13. Posługiwanie się pojęciem normy sankcjo- nowanej i sankcjonującej jest – jak to dość powszechnie podkreśla się w li- teraturze przedmiotu – szczególnie użyteczne, a to z uwagi na rozróżnienie – w zakresie zasad odpowiedzialności karnej – przesłanki bezprawności (ustalana w oparciu o normę sankcjonowaną) i karalności (norma sankcjo- nująca)14. Jak była o tym mowa wyżej, w ramach struktury normy prawnej jako jej konstrukcyjne minimum wskazano następujące elementy: adresata normy, okoliczności, w których norma ma mieć zastosowanie oraz grupy zachowań przez daną normę uznawanych za powinne (nakazywanych lub zakazywanych). Z uwagi na przedmiot niniejszej pracy analizę w niej pro- wadzoną opieram na poszerzonej koncepcji struktury normy prawnej, w ra- mach której wyróżniam ponadto sankcje15. Przyjmuję za M. Borucką-Arcto- wą i J. Woleńskim, że sankcja „to część normy prawnej, która zapowiada zastosowanie ujemnych następstw względem tych, którzy nie stosują się do 12 Z. Ziembiński, Metodologiczne zagadnienia prawoznawstwa, Warszawa 1974, s. 216. 13 Tak. P. Kardas, Teoretyczne podstawy…, s. 86 i n. 14 Szerzej na ten temat: K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo…, s. 122 i n.; P. Kardas, Teoretyczne podstawy..., s. 87; W. Wróbel, Zmiana normatywna…, s. 64 i n. 15 Trójelementowa konstrukcja normy prawnej budzi liczne kontrowersje – wskazuje się przede wszystkim, że możliwe jest funkcjonowanie w systemie prawnym norm bez sankcji (tzw. leges imperfectae), które również mogą realizować w pewnych specyficznych warunkach funkcje normy prawnej, a mianowicie funkcje regulujące zachowania społeczne; por. J. Jabłońska-Bonca, Przesłanki stanowienia norm bez sankcji, RPEiS 1984, z. 4, s. 152 i n. Ponadto podnosi się, że takie ujęcie normy jest semantycznie nieskładne – sankcja jest bowiem wówczas zdaniem informującym, co się stanie w razie przełamania hipotezy normy – zob. Z. Ziembiński, Metodologiczne…, s. 216 i n. Niemniej należy wskazać, że w doktrynie prawa nie jest kwestionowana sama możliwość wyodrębnienia tego elementu struktury normatywnej – zob. w szczególności: M. Borucka-Arctowa, J. Woleński, Wstęp do prawoznawstwa, Kraków 1995, s. 76; W. Dziedziak, Próba charakterystyki sankcji prawnych i moralnych, Annales UMCS 1992, nr 39, s. 34. Należy podnieść, że zarówno Z. Ziembiński, jak i A. Redelbach postrzegają sankcje na płaszczyźnie zjawisk realnych. (A. Redelbach, Wstęp do prawoznawstwa, Poznań 1995, s. 56; Z. Ziembiński (w:) A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa…, s. 91). 14 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza wymagań prawa”16. Nawet jeśli traktuje się sankcję tak jak Z. Ziembiński – jako wyłącznie zdanie informujące, co się stanie w razie przełamania hipo- tezy normy17 – wyodrębnienie to ma uzasadnienie metodologiczne. Pozwa- la bowiem – co będzie przedmiotem dalszych rozważań – na identyfikację sankcji określonego rodzaju, a co za tym idzie – na dokonanie prawidłowej dystynkcji w ramach systemu prawa, ze wskazaniem norm typowych (czy też wyłącznie zastrzeżonych) dla danej dziedziny regulacji prawnej. W tym miejscu warto zauważyć, że takie wydzielenie sankcji jako elementu struk- tury normy prawnej w istocie nie miałoby znaczenia, gdyby określenie za- kresu analizy prawniczej – zbioru tekstów prawnych poddawanych proce- sowi interpretacji – było oparte na założeniu, iż jest to uporządkowany pod względem treściowym i konstrukcyjnym zbiór przepisów ze wskazaniem konkretnych aktów prawnych, np. kodeks karny czy też ustawy szczegóło- we zaliczane do tzw. prawa karnego materialnego. W powoływanych do- tychczas pracach poruszających zagadnienia dogmatyczne prawa karnego – P. Kardasa i W. Wróbla – takie właśnie założenie zostało przyjęte w drodze wskazania, że przedmiotem analizy są przepisy kodeksu karnego – tak P. Kardas czy też W. Wróbel, który określił zakres analizy poprzez odwołanie się do definicji prawa karnego18. Należy zauważyć, że tego rodzaju metody delimitacji przepisów są najczęściej spotykane w opracowaniach z dziedziny prawa karnego19. Z uwagi jednak na specyfikę tematu niniejszego opraco- wania uzasadnione jest przyjęcie konstrukcji normy prawnej obejmującej element sankcji20. Należy bowiem zauważyć, że zakres interpretowanego tekstu przy zastosowaniu zasygnalizowanej metody jego delimitacji w dro- 16 M. Borucka-Arctowa, J. Woleński, Wstęp…, Kraków 1995, s. 76. 17 Zob. przyp. 15. 18 P. Kardas, Teoretyczne podstawy…, s. 87; W. Wróbel, Zmiana normatywna..., s. 64. Warto wskazać, że z punktu widzenia problemów będących przedmiotem analizy powołanych opracowań założenie powyższe należy uznać za w pełni uzasadnione. W. Wróbel wskazuje, że odwołanie się do definicji prawa karnego jest w istocie rzeczy wyznaczeniem zbioru przepisów, z których dekoduje się w pro- cesie interpretacji normy prawnokarne. Definicja więc jedynie pozornie pomija aspekt normatywny prawa karnego; tamże s. 64 i n. Należy jeszcze zaznaczyć, że W. Wróbel w powyższym opracowaniu powołuje definicję A. Zolla i K. Buchały – zob. przypis 22. 19 Szerzej na ten temat w przyp. 25. 20 Nawet jeśli będzie się rozumieć sankcję jako wypowiedź informacyjną (dekodowaną ze struktury normatywnej), co może się stać w razie przełamania hipotezy normy sankcjonującej (nie zaś jako wypowiedź normatywną), to duża przydatność tego wyodrębnienia jest dobrze widoczna w aspek- cie prawnoporównawczym, w tym znaczeniu, że pozwala na wyróżnienie sankcji określonego rodzaju w ramach danego systemu prawa. Tym samym powyższa czynność metodologiczna pozwala dokonać uogólnionej systematyki środków reakcji przewidzianych w poszczególnych normach danego porządku prawnego. 15 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza dze odwołania się do nazwy zbioru, np. kodeks karny, opiera się na prze- słance czysto formalnej. Przepis (zbiór przepisów prawnokarnych) to ten i tylko ten, który został w ten sposób nazwany przez ustawodawcę. Druga ze wskazanych i – co trzeba przyznać – najczęściej stosowana metoda deli- mitacji tekstów prawnych, nazwijmy ją na potrzeby niniejszego opracowa- nia mieszaną (formalno-merytoryczną), polega na wskazaniu, że analiza dotyczy tych wszystkich przepisów, w których ustawodawca przewidział katalog czynów karalnych, zasad odpowiedzialności i kar za ich popełnie- nie21. W tym ostatnim wypadku identyfikacja przepisów prawa karnego dokonywana jest jednak w specyficzny sposób. Po pierwsze w ramach wstęp- nej analizy tekstu prawnego – z zastosowania przez ustawodawcę określonej techniki legislacyjnej poprzez użycie w przepisach (lub w przepisie) zwrotu językowego „podlega karze” wnioskuje się, że jest to przepis należący do dziedziny prawa karnego22. Z tymi przepisami wiązany jest jednocześnie cały zespół przepisów, które pozostają z nimi w merytorycznym związku poprzez dookreślanie zespołu przesłanek, zasad i innych okoliczności doty- czących owego podlegania karze. Dopiero zespół tych przepisów pozwala na rekonstrukcję wypowiedzi normatywnej. Ten etap identyfikacji jest w gruncie rzeczy etapem wstępnym. Natomiast uzupełniającym sposobem identyfikacji przepisów prawnokarnych jest – co trzeba wyraźnie podkreślić – najczęściej milczące odwołanie się do ukształtowanego w okreś lonej tra- dycji prawnej społeczeństwa rozumienia pojęcia odpowiedzialność karna23. 21 Odwołanie się do nazwy zbioru jako metoda określenia przedmiotu analizy może być dokonywane zarówno w odniesieniu do kodeksu karnego, jak i ustaw szczególnych, w których przepisy karne zwykle zostają wyodrębnione w ramy osobnego rozdziału (jest to najczęściej spotykana technika legislacyjna). Oczywiście w tym ostatnim przypadku dokonanie prawidłowej analizy tych przepi- sów, których efektem końcowym ma być ustalenie kategorycznej wypowiedzi normatywnej, będzie możliwe tylko poprzez analizę całej ustawy. 22 Tak K. Buchała, Prawo karne materialne, wyd. 2, Warszawa 1989, s. 98 i n.; jak również A. Zoll, O normie prawnej..., s. 71 i n. Por. też W. Wróbel, Struktura normatywna…, s. 95 i n. 23 W. Wróbel w pracy Zmiana normatywna... (przypomnijmy – zakres interpretowanych przepisów wyznacza przy zastosowaniu definicji prawa karnego) dalej wyraźnie stwierdza, że: „nie wydaje się zasadne definiowanie pojęcia przepisów karnych poprzez określoną syntaktykę tekstu prawnego, jakkolwiek istnieją jednostki zdaniowe tego tekstu o charakterystycznej »prawnokarnej« budowie. Normy prawa karnego mogą być rekonstruowane z przepisów o rozmaitym kształcie syntaktycz- nym, charakterystycznym w ogóle dla regulacji kompetencyjnych” (s. 65). W związku z powyższym należy uznać, że głównym kryterium delimitacyjnym przyjętym przez autora w powołanej pracy jest pojęcie prawa karnego jako przewidującego szczególny rodzaj odpowiedzialności – odpowie- dzialność karną. W. Wróbel nie wskazuje jednak, w jaki sposób – od strony technicznoprawnej następuje ta identyfikacja, nie neguje jednak – jak się wydaje – przydatności identyfikacji tekstu jako należącego do dziedziny prawa karnego przez określoną strukturę syntaktyczną. Zresztą nie podaje przy tym żadnych innych wskazań co do identyfikacji tekstu prawnego. Zastosowanie 16 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza Jest to założenie słuszne, niewątpliwie bowiem prawo karne w najszerszym rozumieniu tego pojęcia jest pewnym produktem cywilizacyjnym, silnie determinowanym kulturowo. Jak trafnie zauważył J. Makarewicz, prawo karne jest „jakby negatywem fotograficznym, malującym (...) stan cywiliza- cji, budowę społeczną, potrzeby i ideały danego społeczeństwa”24. Stąd też nie sama struktura syntaktyczna tekstu prawnego ma decydujące znaczenie, lecz wynik tej analizy uzupełniany jest jeszcze – w tych wszystkich wypad- kach, gdy zachodzi wątpliwość co do charakteru przepisów poddawanych analizie – o dodatkowe kryteria, a więc o to, co tradycyjnie w danym systemie prawnym rozumie się jako odpowiedzialność karną25. W tym znaczeniu jedynie ogólnej definicji prawa karnego – w praktyce wyodrębniania tekstów należących do tej właśnie dziedziny prawa – jest w gruncie rzeczy mało przydatne i może być wykorzystywane jedynie posiłkowo, w przypadku wątpliwości, z jaką regulacją mamy do czynienia. Dlatego wydaje się uprawnione stwierdzenie, że delimitacja tekstu jako należącego do dziedziny prawa karne- go następuje, po pierwsze, poprzez analizę syntaktyczną tekstu prawnego, a po drugie, poprzez dookreślenie w drodze zastosowania uogólnionej definicji prawa karnego czy też – ściślej rzecz ujmując – tej gałęzi prawa jako ustanawiającej szczególny rodzaj odpowiedzialności – odpowie- dzialność karną. Nie przekreśla to oczywiście słusznej uwagi W. Wróbla, że normy prawnokarne mogą być rekonstruowane z przepisów o różnym kształcie syntaktycznym. Wydaje się jednak, że w tym ostatnim przypadku chodzi o inne normy kompetencyjne, które powiązane są merytorycz- nie z zasadniczą konstrukcją normatywną prawa karnego, a mianowicie z tą, w której następuje przynajmniej zrębowe wskazanie sankcji karnej. Na szczególne właściwości struktury syntaktycznej tekstów prawa karnego – zwłaszcza na możliwość identyfikacji podstawowej i właściwej dla tej dziedziny struktury normatywnej ze zwrotu „podlega karze” wskazuje K. Buchała, Prawo karne…, s. 98 i n.; jak również A. Zoll, O normie prawnej..., s. 71 i n. 24 J. Makarewicz, Prawo karne – wykład porównawczy, Lwów–Warszawa 1924, s. 1. Wypowiedź ta zdaje się nie tylko odnosić do twierdzenia, że na podstawie ustawodawstwa karnego, w szczególności z opi- sów czynów zabronionych da się odczytać system wartości akceptowany w danym społeczeństwie. Również z tego, do czego te przepisy zobowiązują organy państwowe, w szczególności, jakie kary przewidują, jak są one wykonywane, można dekodować społeczne postawy wobec określonych dóbr społecznych. 25 Konieczne jest wskazanie, że taka metoda identyfikacji przepisów prawa karnego (sensu stricto – a więc nieobejmującego odpowiedzialności za wykroczenia) jest powszechnie, choć bez obszer- niejszego uzasadnienia, stosowana w pracach karnistycznych. Tak np. A. Marek stwierdza, że prawo karne materialne to „zespół norm prawnych określających przestępstwa [podkreślenie P.B.], to jest czyny, które ze względu na swój społecznie szkodliwy charakter zabronione są pod groźbą kary, ustalających zasady odpowiedzialności za te czyny oraz kary i inne środki (karne, zabezpieczające) stosowane wobec ich sprawców” (Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1997, s. 6). Autor ten wskazuje ponadto dwa kryteria wyodrębnienia prawa karnego – pierwsze (określane jako formalne) – wyodrębnienie norm, które określają, jakie czyny stanowią przestępstwa i jakie środki prawne stosuje się wobec ich sprawców, drugie (określane jako funkcjonalne) – wskazuje, że zadaniem tych norm jest zwalczanie czynów przestępnych za pomocą kar i innych środków przewidzianych w tym prawie (tamże, s. 7); K. Buchała, A. Zoll stwierdzają: „Prawo karne to zbiór przepisów, który obejmuje katalog czynów karalnych i przewidywanych przez ustawodawcę kar, grożących za popełnienia takich czynów, a także zasady odpowiedzialności karnej” (Polskie prawo…, s. 8). M. Cieślak wskazuje najpierw, że sama nazwa „prawo karne” wiąże ściśle ten rodzaj prawa 17 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza przyjęcie przez ustawodawcę określonej techniki legislacyjnej w ramach opracowywania tekstu prawnego nie jest kwestią przypadku, a przynajmniej być nie powinno. Wprowadzenie przez ustawodawcę tego rodzaju zmian, które w istotny sposób rzutowałoby na ukształtowany – choćby w ogólnym zarysie – obraz tego, co nazywamy odpowiedzialnością karną, jest oczywiście możliwe, ale wymaga wyraźnego wskazania ustawowego. Jednocześnie – jak podnosi W. Wróbel: „Z pewnym zdziwieniem trzeba stwierdzić, iż pojęcie to [odpowiedzialność karna – dop. P.B.] funkcjonuje w dogmatyce prawa kar- nego dość intuicyjnie, co dotyczy w szczególności takich sfer, jak orzekanie środków zabezpieczających, środków probacyjnych (...). Charakterystyczna jest także niepewność co do kwalifikowania różnego typu sankcji rozsianych z pojęciem kary (ujęcie tradycyjne), jednak z uwagi na zakres możliwych form reakcji prawnokar- nej za czyny zabronione przez prawo wykracza poza ramy tradycyjnie rozumianej kary. Stąd też proponuje następujące ujęcie definicyjne prawa karnego: „przepisy prawne regulujące stosowanie środków przymusowej reakcji państwowej (sankcji) na antyspołeczne zachowania zabronione przez prawo pod groźbą tych środków”. Taka formuła definicyjna wciąga w obszar prawa karnego to, co powszechnie rozumie się jako prawo karne materialne, procesowe, prawo wykroczeń, jak też prawo karne wykonawcze. Dlatego też dalej autor, zawężając zakres analizy, definiuje prawo karne materialne jako prawo, które „określa sankcje karne oraz przesłanki do ich stosowania, a zwłaszcza antyspołeczne zachowania zabronione pod groźbą tych sankcji” (Polskie prawo karne. Zarys systemo- wego ujęcia, Warszawa 1994, s. 13 i 16). M. Bojarski i W. Radecki, definiując pojęcie pozakodeksowego prawa karnego, ograniczają się do wskazania: „zbiór (zespół) przepisów typizujących przestępstwa, znajdujących się w aktach prawych innych niż kodeksy” (Pozakodeksowe prawo karne, t. I, Przestępstwa przeciwko pamięci narodowej, obronności, bezpieczeństwu osób i mienia, zdrowiu. Komentarz, Warszawa 2002, s. 4). Tę samą metodę identyfikacji przyjmuje L. Gardocki, Prawo karne, wyd. 3, Warszawa 1998, s. 1 i n. To milczące dopełnienie definicyjne wydaje się oczywiste. Trudno bowiem nie zauważyć, że w obowiązującym systemie prawnym funkcjonują i takie przepisy, które konstytuują odpowie- dzialność pod groźbą kary, nie są zaś traktowane jako wprowadzające odpowiedzialność karną; nie są też zaliczane do przepisów prawa karnego materialnego choćby nawet rozumianego sensu largo (a więc obejmującego zakresem pojęciowym również wykroczenia). Tytułem przykładu można wskazać art. 130 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 z późn. zm.): „Kto nie realizuje zaleceń pokontrolnych – podlega karze pieniężnej w wysokości od 200 do 6000 zł”, czy też art. 92 ust. 1 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 125, poz. 874 z późn. zm.): „Kto wykonuje przewóz drogowy lub inne czynności związane z tym przewozem, naruszając obowiązki lub warunki wynikające z przepisów ustawy lub przepisów (...) podlega karze pieniężnej w wysokości od 50 złotych do 150 000 złotych”. Należy zaznaczyć, że kary na podstawie powołanych ustaw wymierzane są na podstawie decyzji admini- stracyjnych. Oczywiście tryb wymierzania wskazanych kar nie miałby większego znaczenia, gdyby w zakresie delimitacji pojęciowej pozostać tylko przy założeniu formalnym – norma sankcjonująca dekodowana jest ze zwrotu „podlega karze”. Najbardziej precyzyjne dla ustalenia zakresu przepisów poddawanych analizie wydawałoby się odwołanie się do pojęcia przestępstwa jako takiego, z tym jednak zastrzeżeniem, że nie każda reakcja prawnokarna (np. środki zabezpieczające) jest zwią- zana z ustaleniem popełnienia przestępstwa. Sama ustawa określa w zasadzie czyny karalne oraz warunki uznania je za przestępstwo, choć powyższe zastrzeżenia są uzależnione od przyjmowanej definicji przestępstwa. Niemniej delimitacja przy zastosowaniu tej nazwy ma charakter również czysto formalny. Zob. W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973, s. 11. 18 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza po całym ustawodawstwie, których funkcji nie można sprowadzić do tak czy inaczej rozumianej restytucji, czy też zastępczego wykonania obowiązku, czy też przypisać im wyłącznie zabezpieczającego lub egzekucyjnego zna- czenia”26. Pomimo jednak wątpliwości co do kryteriów kwalifikacyjnych tegoż pojęcia można – przynajmniej w podstawowym zarysie – wskazać pewne elementy powszechnie uznawane w polskiej doktrynie prawa kar- nego za konstytutywne dla tej formy odpowiedzialności prawnej. W szcze- gólności wskazuje się, że jest to odpowiedzialność szczególnego rodzaju, przewidziana za poważne naruszenia norm chroniących najważniejsze spo- łecznie dobra (przestępstwa), przy czym przewiduje ona najbardziej dra- styczną ingerencję w wolności i prawa jednostki. Jednocześnie istotne zna- czenie ma to, że odpowiedzialność karna jest realizowana w ramach szcze- gólnej – wysoko sformalizowanej, przewidującej szereg gwarancji dla podmiotu odpowiedzialnego – procedury (karnej czy karnej wykonawczej) obcej innym formom odpowiedzialności prawnej27. Należy zauważyć, że powołane zrębowe ustalenie zakresu znaczeniowego pojęcia „odpowiedzial- ność karna” nie obejmuje odpowiedzialności za wykroczenia – w takim uję- ciu jest to więc odpowiedzialność karna sensu stricto (jako taka nawiązuje do przyjmowanych definicji prawa karnego materialnego)28. Niezbędne jest w tym miejscu zaznaczenie, że funkcjonuje jeszcze odpowiedzialność karna sensu largo – w tym znaczeniu poza odpowiedzialnością za najpoważniejsze naruszenia dóbr prawnych (przestępstwa) obejmuje ona również odpowie- dzialność za naruszenia norm porządkowych – wykroczenia (choć charakter wykroczeń w aktualnym stanie prawnym niewątpliwie nie może zostać od- dany w stwierdzeniu naruszenia tylko norm porządkowych, często w grupie wykroczeń można odnaleźć typy czynów o ewident nie kryminalnym rodo- wodzie czy też „odpowiedniki przestępstw” w sensie zbliżonego opisu czy- nu karalnego z tym, że cechującego się niższym stopniem społecznej szkod- 26 W. Wróbel, Zmiana normatywna..., s. 389 i n. 27 K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo..., s. 8–11; M. Cieślak, Polskie prawo karne..., s. 16 i n.; A. Marek, Prawo karne..., s. 7 i n.; L. Gardocki, Prawo…, s. 1 i n. 28 W doktrynie dość powszechnie przyjmowany jest pogląd, że odpowiedzialność za wykroczenia ma charakter odpowiedzialności karnej, choć nie można jeszcze uznać tego poglądu za dostatecznie ugruntowany. Niemniej należy zaznaczyć, że zwolennicy poglądu, iż odpowiedzialność za wykro- czenia jest odpowiedzialnością karną, zazwyczaj zaraz dodają – odpowiedzialnością karną sensu largo. Zob. przede wszystkim A. Marek, Prawo wykroczeń (materialne i procesowe), wyd. 4, Warszawa 2004, s. 3; M. Bojarski, W. Radecki, Pozakodeksowe prawo karne…, s. 4. Krytycznie zaś: L. Gardocki, Prawo..., s. 2 i n.; J. Raglewski (w:) G. Bogdan, Z. Ćwiąkalski, P. Kardas, J. Majewski, J. Raglewski, M. Szewczyk, W. Wróbel, A. Zoll, Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. I, pod red. A. Zolla, wyd. 2, s. 1492. 19 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza liwości – taka sytuacja najbardziej widoczna jest na gruncie ustawodawstwa szczególnego). Cechą charakterystyczną odpowiedzialności za wykroczenia jest niewątpliwie zagrożenie karą, zbliżone jak w przypadku przestępstw przesłanki odpowiedzialności, jak również to, że realizacja takiej odpowie- dzialności następuje w szczególnej procedurze, zbliżonej (w szczególności w zakresie gwarancji procesowych osoby obwinionej) do tej stosowanej w odniesieniu do przestępstw29. Podsumowując, należy wskazać, że delimitacja zakresu przepisów bę- dących przedmiotem analizy w pracach karnistycznych, jako właściwych prawu karnemu, dokonywana jest w następujący sposób: bądź w drodze odwołania się do nazwy zbioru (np. kodeks karny), bądź poprzez wskaza- nie zbioru przepisów dotyczących przestępstw (również kategoria nazwo- wa). Jeszcze inną metodą identyfikacji jest odwołanie się do nazwy – czyn karalny (zbiór przepisów konstytuujących odpowiedzialność pod groźbą kary), z jednoczesnym wiązaniem tego pojęcia z wykształconym i społecznie identyfikowalnym pojęciem odpowiedzialności karnej jako odpowiedzialno- ści o pewnych szczególnych i powszechnie rozpoznawanych cechach (ten ostatni element analizowanego kryterium jest jednak uzupełniający w ra- mach procesu identyfikacji normy właściwej prawu karnemu i ma charakter zawężający). Ostatni z omówionych sposobów identyfikacji jest również sposobem formalnym, niemniej najsilniej nawiązuje do cech konstytutyw- nych dla tego typu odpowiedzialności prawnej30. Wskazane metody zakreślania pola analizy prawnokarnej mają niewątp- liwie tę podstawową zaletę, że identyfikacja tekstu prawnego następuje w sposób pewny. W istocie rzeczy przepisy prawa karnego to te, które zostały tak zakwalifikowane przez ustawodawcę w drodze zastosowania określo- nej techniki legislacyjnej. Ma jednak i podstawową wadę. Otóż a priori nie można wykluczyć sytuacji, że w danym porządku prawnym ustawodawca wprowadzi tego rodzaju regulacje, które – z pominięciem powołanego wy- żej wzorca odpowiedzialności karnej (stosowanie odpowiedniej techniki 29 Wspólny jest również akt wykonawczy dla tych form odpowiedzialności – kodeks karny wyko- nawczy (art. 1 § 1 k.k.w.). Należy jednak zaznaczyć, że w większości opracowań z dziedziny prawa karnego materialnego autorzy posługują się węższym pojęciem odpowiedzialności karnej, zaś w zakresie odwołań do odpowiedzialności za wykroczenia następuje zazwyczaj określenie, iż jest to odpowiedzialność karna sensu largo. 30 Od strony technicznoprawnej identyfikacja przepisu (zbioru przepisów) właściwego dla analizy prawnokarnej dokonywana jest w drodze identyfikacji struktury syntaktycznej – „podlega karze”, a w razie wątpliwości uzupełniająco poprzez kryterium – w jakiej formie odpowiedzialność ta jest realizowana. 20 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza legislacyjnej, poddawanie tej odpowiedzialności szczególnym reżimom jej urzeczywistnienia w ramach wyspecjalizowanych i uznawanych za właś- ciwe tej formie odpowiedzialności – procedur prawnych) – będą konsty- tuować odpowiedzialność od strony materialnej niewykazującą istotnych różnic. Na płaszczyźnie normatywnej można by problem ten przedstawić jako możliwość wprowadzenia przez ustawodawcę norm kompetencyjnych ustanawiających po stronie organów państwowych obowiązek zastosowa- nia takiej reakcji prawnej, która materialnie (w zakresie tego, co ma stać się z podmiotem odpowiedzialnym) nie odbiega w istotny sposób od tych form reakcji, które są dekodowane z przepisów kwalifikowanych jako należące do dziedziny prawa karnego31. Oczywiście tego rodzaju regulacje prawne muszą być poddane gruntownej analizie. W związku z możliwością zaist- nienia w porządku prawnym takich instytucji rodzi się zasadnicza wątpli- wość, jakiego rodzaju odpowiedzialność konstytuują, a dalej, czy kwestia zastosowania przez ustawodawcę określonej techniki legislacyjnej jest po- zostawiona jego zupełnej swobodzie. W tym zakresie należy – już w ramach założeń wstępnych – wyraźnie zaznaczyć, iż ustawodawca w odniesieniu do konstytuowania form odpowiedzialności o analizowanym charakterze jest ograniczony – i to w istotny sposób – normami konstytucyjnymi i prawno- międzynarodowymi32. Tak też wszystkie tego rodzaju regulacje winny być poddawane krytyce z punktu widzenia standardów ustanawianych przez te akty prawne, zgodnie z przyjętą w Konstytucji RP hierarchią źródeł prawa. W związku z powyższym identyfikacja struktur prawnokarnych może być prawidłowo dokonana przy zastosowaniu omówionych metod identyfika- cji tekstów zaliczanych do dziedziny prawa karnego, przy jednoczesnym przyjęciu pewnych wiążących założeń normatywnych o charakterze kon- stytucyjnym i wynikających z ratyfikowanych umów międzynarodowych – w szczególności Konwencji Europejskiej. Zagadnienia te zostały szczegó- łowo omówione w kolejnym rozdziale. W niniejszej pracy obrano odmienną od omówionych metodę identy- fikacji zakresu analizy – co podyktowane jest przede wszystkim obranym 31 O tym, że wskazane zjawisko występuje w polskim ustawodawstwie, w szczególności o wątpli- wościach, jak kwalifikować tego rodzaju odpowiedzialność, zob. w: D. Szumiło-Kulczycka, Prawo administracyjno-karne, Zakamycze 2004. Tam też obszerna analiza zjawiska na tle prawnoporównaw- czym. Warto jeszcze wskazać, że powołana praca bodaj jako pierwsza w nauce polskiej zawiera obszerną i wnikliwą analizę aktualnego stanu prawnego z odniesieniami do modelowych rozwiązań dwóch innych reżimów prawnych – niemieckiego i francuskiego, podnosząc jednocześnie wiele jak najbardziej uzasadnionych – w ocenie piszącego te słowa – postulatów de lege ferenda. 32 Ograniczenia takie wynikają przede wszystkim z normy art. 42 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 i 7 KE. 21 Rozdział 1. Założenia dogmatyczne, siatka pojęciowa, metoda badawcza tematem badawczym. Centralnym pojęciem niniejszego opracowania jest „sankcja karna”. Jak była już o tym mowa – sankcję karną uznaję za część normy kompetencyjnej (normy sankcjonującej), która określa następstwa przełamania hipotezy tejże normy. Jednocześnie dookreślenie – sankcja karna – zakłada istnienie czegoś szczególnego w tej formie reakcji prawnej. W na- uce prawoznawstwa podnosi się, że istotą sankcji karnej – w odróżnieniu od sankcji egzekucyjnej (charakterystycznej dla dziedziny prawa administracyj- nego czy też cywilnego) – jest zadanie dolegliwości za niezgodne z prawem zachowanie adresata normy prawnej. Podkreśla się, że funkcją takiej sankcji jest odpłata. Ponadto podnosi się, że zastosowanie poszczególnych sank- cji egzekucyjnych czy karnych wywołuje odmienne skutki dla podmiotu, wobec którego określona sankcja jest stosowana – w wyniku zastosowania sankcji egzekucyjnej nie dochodzi do nałożenia nowych obowiązków, lecz do realizacji tych już wcześniej istniejących. Ponadto wskazuje się, że właści- wością sankcji egzekucyjnych jest to, że mogą, a nawet winny być uchylone w razie spełnienia obowiązku, dla którego przymusowego wykonania zostały ustanowione, zaś właściwością sankcji karnych jest to, że ukierunkowane są retrospektywnie i jako takie w zasadzie nie podlegają uchyleniu33. W literaturze karnistycznej spotyka się najczęściej analizę samego poję- cia kary. I tak M. Cieślak stwierdza, że sama nazwa „prawo karne” ściśle wiąże się z pojęciem kary – tę zaś określa jako: „celową dolegliwość stosowaną przez władzę państwową wobec człowieka z powodu jego zachowania się uznanego przez władzę za zakazane i zasługujące na taką dolegliwość”34. Podobnie kwestię tę ujmuje K. Buchała, stwierdzając, że „dolegliwość jest cechą charakterystyczną kary, bez której pojęcie to traci sens”35. K. Bucha- 33 Zob.: J. Nowacki, Z. Tabor, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1993, s. 31; Z. Ziembiński (w:) A. Redel- bach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa…, s. 91; M. Lewicki, Pojęcie sankcji prawnej w prawie administracyjnym, PiP 2002, z. 8, s. 73 i n. 34 M. Cieślak, Polskie prawo karne..., s. 12. Autor zwraca jednak uwagę na fakt, że współczesne prawo karne nie może być rozumiane wyłącznie jako zespół reguł dotyczących stosowania kary, ponieważ – jak podnosi – prawo karne przewiduje za czyny przez prawo zabronione nie tylko karę, ale także inne środki reakcji, które ze względu na tkwiący w nich element przymusu nie są wolne od dolegli- wości. Jest to jednak dolegliwość faktycznie niezamierzona, „lecz tylko faktycznie nieunikniona”. M. Cieślak wobec tych wszystkich środków reakcji stosuje nazwę „sankcja”, wskazując, że chodzi o kary, środki zabezpieczające, środki poprawcze i wychowawcze stosowane wobec nieletnich, sądowe odstąpienie od wymierzenia kary, warunkowe umorzenie postępowania karnego, cywil- noprawne środki reakcji karnej (np. nawiązka, naprawienie szkody itp.). Tamże, s. 12 i n. 35 K. Buchała, W. Wolter, Wykład prawa karnego na podstawie kodeksu karnego z 1969 r. Część ogólna. Nauka o karze, z. 2, Kraków 1972. Autor jednocześnie kwestionuje możliwość rekonstrukcji wszystkich cech charakterystycznych dla tego pojęcia. Niewątpliwie zgodzić należy się w tym zakresie z K. Buchałą, stwierdzając, że pojęcie kary jest wieloaspektowe i może być rozważane na różnych płaszczyznach, 22
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ustawowe określenie sankcji karnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: