Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00712 009586 7513258 na godz. na dobę w sumie
Ustrojowe prawo administracyjne - ebook/pdf
Ustrojowe prawo administracyjne - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 375
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-540-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Oddawane do rąk Czytelników opracowanie zawiera analizę norm prawnych, za pomocą których konstruowany jest aparat administracyjny oraz określane są jego funkcje i zadania.

W pracy uwzględniono materiał normatywny, poglądy doktryny, orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, wojewódzkich sądów administracyjnych, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Książka adresowana jest przede wszystkim do studentów studiów prawniczych i administracyjnych oraz innych kierunków pokrewnych, a także absolwentów przygotowujących się do egzaminów na aplikacje prawnicze, aplikantów oraz przedstawicieli nauki.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

cena 65 zł Oddawane do rąk Czytelników opracowanie Ustrojowe prawo administracyjne zawiera analizę norm prawnych, za pomocą których konstruowany jest aparat administracyjny oraz określane są jego funkcje i zadania. Jest to zdecydowanie najszersza spośród dotychczasowych publikacja poświęcona tej części prawa administracyjnego. W pracy uwzględniono materiał normatywny, poglądy doktryny, orzecznictwo Trybunału Kon- stytucyjnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, wojewódzkich sądów administracyjnych, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Publikacja ma charakter monograficzny, wykraczający poza ramy trady- cyjnego podręcznika akademickiego. Niniejsza książka adresowana jest przede wszystkim do studentów studiów prawniczych i ad- ministracyjnych oraz innych kierunków pokrewnych, a także absolwentów przygotowujących się do egzaminów na aplikacje prawnicze, aplikantów, przedstawicieli nauki oraz wszystkich zainteresowanych prawem, które stanowi podstawę organizacji administracji publicznej. Difin ul. Kostrzewskiego 1, 00-768 Warszawa tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62 fax 22 841 98 91 www.difin.pl ISBN 978-83-7641-525-3 U s t r o j o w e p r a w o a d m i n i s t r a c y j n e D i f i n Ustrojowe prawo administracyjne Redakcja naukowa Leszek Bielecki Piotr Ruczkowski Difin Recenzent prof. dr hab. Jerzy Jaskiernia dr Andrzej Adamczyk: rozdz. 9.1, 9.2, 9.3, 9.4, 9.5, 9.6.3, 9.6.5 dr Andrzej Adamczyk, Piotr Ruczkowski: rozdz. 9 – 9.6.1, 9.6.2, 9.6.4 dr Leszek Bielecki: rozdz. 7, 10 dr Hubert Kaczmarczyk: rozdz. 6 dr Piotr Ruczkowski: rozdz. 1, 2, 3 dr Bogdan Rutkowski: rozdz. 5 dr Łukasz Pikuła: rozdz. 6 dr hab. Piotr Adam Tusiński: rozdz. 8 Copyright © Difin SA Warszawa 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Redaktor prowadząca Maria Adamska ISBN 978-83-7930-540-7 Printed in Poland Difin SA, Warszawa 2011 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. (22) 851-45-61, (22) 851-45-62, fax (22) 841-98-91 Skład i łamanie: Poligrafia, tel. 605-105-574 Wydrukowano w Polsce Spis treści Wprowadzenie Leszek Bielecki, Piotr Ruczkowski 1. Zasady ustrojowego prawa administracyjnego Piotr Adam Tusiński 1.1. Pojęcie zasad ustrojowego prawa administracyjnego 1.2. Typologia zasad prawa administracyjnego 1.3. Typologia zasad ogólnych ustrojowego prawa administracyjnego 1.3.1. Zasady samoistne ustrojowego prawa administracyjnego 1.3.2. Zasady-warianty ustrojowego prawa administracyjnego Bibliografia 2. Podział terytorialny państwa Piotr Ruczkowski 2.1. Pojęcie i podstawowe cechy podziału terytorialnego 2.2. Podział terytorialny – rys historyczny 2.3. Czynniki kształtujące podział terytorialny 2.4. Klasyfikacja podziału terytorialnego 2.4.1. Zasadniczy podział terytorialny – stan obecny 2.4.2. Pomocniczy podział terytorialny 2.4.3. Specjalny podział terytorialny – podziały terytorialne dla celów specjalnych Bibliografia 11 13 13 23 29 30 63 75 80 80 82 84 87 88 93 94 96 6 Spis treści 3. Naczelne i inne centralne organy administracji państwowej (rządowej) Piotr Ruczkowski 3.1. Słowo wstępne 3.2. Prezydent RP 3.3. Rada Ministrów 4.4.1. Wojewódzki Inspektor Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego 4.4.2. Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej 4.4.3. Komendant Wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej 4.4.4. Wojewódzki Inspektor Ochrony Roślin i Nasiennictwa 4.4.5. Wojewódzki Inspektor Farmaceutyczny 4.4.6. Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego 3.3.1. Pojęcie, skład i powoływanie Rady Ministrów 3.3.2. Tryb pracy Rady Ministrów 3.3.3. Organy wewnętrzne i pomocnicze Rady Ministrów i Prezesa Rady Ministrów 3.3.4. Pełnomocnicy rządu oraz reprezentowanie Rady Ministrów 3.3.5. Zadania i kompetencje Rady Ministrów 3.3.6. Członkowie Rady Ministrów 3.4. Organy centralne 3.4.1. Urząd Patentowy RP (Prezes Urzędu Patentowego RP) 3.4.2. Prezes Głównego Urzędu Statystycznego 3.4.3. Polski Komitet Normalizacyjny (Prezes Polskiego Komitetu Normalizacyjnego) 3.4.4. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 3.4.5. Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Szef Agencji Wywiadu i Szef Centralnego Biura Antykorupcyjnego 123 124 3.4.6. Prezes Urzędu Zamówień Publicznych 3.4.7. Inne organy centralne nadzorowane przez Prezesa Rady Ministrów 125 3.4.8. Organy centralne nadzorowane lub podległe poszczególnym ministrom 125 145 Bibliografia 4. Terenowe organy administracji rządowej Leszek Bielecki 4.1. Wojewoda i inne organy terenowej administracji rządowej 4.1.1. Funkcje i zadania wojewody 4.1.2. Struktura urzędu wojewódzkiego 4.2. Wojewoda jako przedstawiciel Rady Ministrów 4.3. Akty prawa miejscowego stanowione przez wojewodę 4.4. Administracja zespolona 97 97 98 100 100 102 103 104 105 107 117 118 119 120 122 146 146 147 148 150 157 157 158 159 161 165 169 172 Spis treści 7 4.4.7. Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska 4.4.8. Komendant Wojewódzki Policji 4.4.9. Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego 4.4.10. Wojewódzki Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych 4.4.11. Kurator oświaty 4.4.12. Wojewódzki konserwator zabytków 4.5. Administracja niezespolona 4.5.1. Dowódca okręgu wojskowego, szef wojewódzkiego sztabu wojskowego, wojskowy komendant uzupełnień 4.5.2. Dyrektor izby celnej, naczelnik urzędu celnego 4.5.3. Dyrektor izby skarbowej, naczelnik urzędu skarbowego, dyrektor urzędu kontroli skarbowej 4.5.4. Dyrektor urzędu górniczego i dyrektor specjalistycznego urzędu 4.5.5. Dyrektor okręgowego urzędu miar i naczelnik obwodowego 4.5.6. Dyrektor okręgowego urzędu probierczego i naczelnik obwodowego górniczego urzędu miar urzędu probierczego 4.5.7. Dyrektor regionalnego zarządu gospodarki wodnej 4.5.8. Dyrektor urzędu morskiego 4.5.9. Dyrektor urzędu statystycznego 4.5.10. Dyrektor urzędu żeglugi śródlądowej 4.5.11. Graniczny i powiatowy lekarz weterynarii 4.5.12. Komendant Oddziału Straży Granicznej, komendant placówki Dywizjonu Straży Granicznej 4.5.13. Okręgowy inspektor rybołówstwa morskiego 4.5.14. Państwowy graniczny inspektor sanitarny 4.5.15. Regionalny dyrektor ochrony środowiska Bibliografia 5. Samorząd terytorialny Leszek Bielecki, Mariusz Paździor 5.1. Słowo wstępne 5.2. Samorząd na szczeblu gminy 5.2.1. Zakres działania i zadania gminy 5.2.2. Władze gminy 5.2.3. Akty prawa miejscowego stanowionego przez gminę 5.2.4. Mienie komunalne 5.2.5. Gminna gospodarka finansowa 5.2.6. Związki i porozumienia międzygminne 174 177 180 184 186 191 195 196 198 202 208 212 214 214 216 219 220 221 224 226 228 234 235 237 237 240 242 245 260 261 262 264 8 Spis treści 5.2.7. Stowarzyszenia gmin 5.2.8. Nadzór nad działalnością gminną 5.2.9. Ustrój miasta stołecznego Warszawy 5.3. Samorząd na szczeblu powiatu 5.3.1. Zakres działania i zadania powiatu 5.3.2. Władze powiatu 5.3.3. Akty prawa miejscowego stanowione przez powiat 5.3.4. Mienie powiatu 5.3.5. Finanse powiatu 5.3.6. Związki, stowarzyszenia i porozumienia powiatów 5.3.7. Nadzór nad działalnością powiatu 5.3.8. Miasta na prawach powiatu 265 266 268 269 271 273 288 289 291 292 293 296 296 300 5.4.1. Zakres działania i zadania województwa 303 5.4.2. Władze samorządu województwa 317 5.4.3. Mienie samorządu województwa 319 5.4.4. Finanse samorządu województwa 320 5.4.5. Współpraca zagraniczna samorządu województwa 5.4.6. Nadzór nad działalnością samorządu województwa 322 5.4.7. Akty prawa miejscowego stanowionego przez samorząd województwa 326 326 5.4. Samorząd na szczeblu województwa Bibliografia 6. Samorząd specjalny Robert Frey 6.1. Samorząd zawodowy 6.1.1. Miejsce samorządu zawodowego w Konstytucji RP 6.2. Samorząd gospodarczy 6.2.1. Zagadnienia ogólne 6.2.2. Izby gospodarcze 6.2.3. Polska Izba Ubezpieczeń 6.2.4. Izby rzemieślnicze 6.3. Samorząd wyznaniowy 6.3.1. Konstytucyjne usytuowanie związków wyznaniowych 6.3.2. Kościół katolicki 6.3.3. Autokefaliczny Kościół Prawosławny 6.3.4. Muzułmański Związek Religijny 6.3.5. Gminy żydowskie Bibliografia 329 329 329 341 341 341 344 346 348 348 350 352 354 355 356 9 357 357 360 374 Spis treści 7. Zakłady publiczne (administracyjne) i inne wybrane podmioty administrujące Piotr Ruczkowski, Bogdan Rutkowski 7.1. Zakład publiczny (administracyjny) 7.2. Inne wybrane podmioty administrujące (administracji) Bibliografia 1 Leszek Bielecki, Piotr Ruczkowski Wprowadzenie Oddawane do rąk Czytelników opracowanie Ustrojowe prawo administracyjne stanowi analizę norm prawa administracyjnego, które konstruują aparat admini- stracyjny oraz określają funkcje i zadania tego aparatu. Omówiony materiał normatywny wzbogacony został o poglądy polskiej, nie- mieckiej, francuskiej i słowackiej doktryny prawa administracyjnego oraz o orzecz- nictwo Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Admi- nistracyjnego, wojewódzkich sądów administracyjnych, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W pracy autorzy poruszają zagadnienia związane z organizacją i funkcjonowa- niem naczelnych i innych centralnych organów administracji państwowej, samo- rządu terytorialnego, specjalnego (zawodowego, gospodarczego i wyznaniowe- go) oraz pozostałych podmiotów wykonujących funkcje i zadania administracji publicznej (podmiotów administrujących). Warto podkreślić, że administracja w ujęciu strukturalnym (podmiotowym) jest zjawiskiem złożonym, obejmującym nie tylko administrację rządową i samo- rządową, lecz także wiele innych podmiotów, którym państwo w różnych for- mach zleca wykonywanie należących do niego zadań. Co więcej, administracja nie jest strukturą ukształtowaną raz na zawsze. Podlega ciągłym przeobrażeniom strukturalnym i funkcjonalnym1. Zwłaszcza w ostatnich latach w różnych pań- stwach nasila się zjawisko przekazywania zadań publicznych podmiotom prywat- nym (tzw. prywatyzacja zadań publicznych). Działania te uzasadnia się koniecz- nością ograniczenia kosztów procesu administrowania oraz podniesieniem jego efektywności i sprawności. Aby to osiągnąć, zmienia się sposób wykonywania zadań publicznych w kierunku zgodnym z zasadami gospodarki rynkowej2. 1 J. Machajová a kolektív, Všeobecné správne právo, Bratislava 2009, s. 81. 2 Zob. M. Stahl, Instytucja zlecania funkcji z zakresu administracji publicznej i prywatyzacja zadań administracji publicznej, [w:] Prawo administracyjne – pojęcia, instytucje, zasady w teorii i orzecznictwie, (red.) M. Stahl, Warszawa 2009, s. 277 i n.; S. Biernat, Prywatyzacja zadań pu- blicznych. Problematyka prawna, Warszawa-Kraków 1994; L. Zacharko, Prywatyzacja zadań publicznych gminy – studium administracyjnoprawne, Katowice 2000. 12 Wprowadzenie Ostateczny kształt administracji publicznej uzależniony jest od różnych czynni- ków, szczególnie od tradycji historycznych, wielkości i ukształtowania terytorium kraju, ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego, a także zadań aparatu administracyjnego. Niniejsza książka adresowana jest przede wszystkim do studentów studiów prawniczych i administracyjnych oraz innych kierunków pokrewnych, a także absolwentów przygotowujących się do egzaminów na aplikacje prawnicze, apli- kantów, przedstawicieli nauki oraz wszystkich zainteresowanych problematyką organizacji i funkcjonowania aparatu administracyjnego. Na zakończenie chcielibyśmy szanownemu Recenzentowi oraz wszystkim Kolegom – Współautorom serdecznie podziękować za włożony trud w przygo- towanie poszczególnych rozdziałów niniejszej pracy, a Czytelnikom pragniemy życzyć inspirującej lektury. 1 Zasady ustrojowego prawa administracyjnego Piotr Adam Tusiński 1.1. Pojęcie zasad ustrojowego prawa administracyjnego Zagadnienie zasad prawa należy do kluczowych kwestii rozważanych w filozofii i teorii prawa oraz w niektórych naukach szczegółowych prawa, w tym w prawie administracyjnym. W pierwszej połowie lat 70. XX w. w poznańskim środowi- sku uniwersyteckim powstała pierwsza, i jak dotąd jedyna w polskiej nauce prawa, ogólnoteoretyczna monografia poświęcona tej problematyce1. Wielkopol- ski ośrodek naukowy, określany niekiedy mianem „poznańskiej szkoły teorii prawa”, wykazuje po dzień dzisiejszy największe zainteresowanie ogólnym uję- ciem materii zasad prawa, czego efektem jest szereg publikacji szczegółowych na ten temat2. Poznańska koncepcja zasad prawa reprezentuje ich ujęcie określa- ne w nauce prawa jako tradycyjne i zdobyła sobie na jej gruncie miano „kla- sycznej”3. Należy również dodać, że poważny impuls do rozważań teoretycz- 1 Zob. S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974. 2 Zob. m.in.: W. Pogasz, O legitymowaniu zasad prawa, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i So- cjologiczny” [dalej: RPES] 1987, z. 2, s. 123–135; K. Ziemski, Zasady ogólne prawa administra- cyjnego, Poznań 1989; Z. Ziembiński, Wstęp do aksjologii dla prawników, Warszawa 1990; idem, Wartości konstytucyjne. Zarys problematyki, Warszawa 1993; S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 1997; M. Zieliński, Konstytucyjne zasady prawa, [w:] Charakter i struktura norm konstytucji, (red.) J. Trzciński, Warszawa 1997, s. 58–77; M. Zieliński, A. Muni- czewski, Interpretacyjna rola zasad prawa, [w:] Zasady procesu karnego wobec wyzwań współ- czesności. Księga ku czci profesora Stanisława Waltosia, (red.) J. Czapska, A. Gaberle, A. Świa- tłowski i A. Zoll, Warszawa 2000, s. 774–783; M. Kordela, Zasady prawa jako normatywna po- stać wartości, RPES 2006, z. 1, s. 39–53; idem, Możliwość systemu zasad prawa, [w:] System prawny a porządek prawny, (red.) O. Bogucki i S. Czepita, Szczecin 2008, s. 59–78. 3 M. Zieliński, A. Municzewski, op. cit., s. 775–776. 14 Rozdział 1 nych nad zagadnieniami zasad prawa, o znaczących walorach poznawczych dla dziedziny prawa administracyjnego, dał także szeroki dyskurs podjęty w środo- wisku polskiej nauki prawa konstytucyjnego w związku z pracami nad ustawą zasadniczą III Rzeczypospolitej, a następnie, po jej wprowadzeniu do sytemu polskiego prawa, ukierunkowany na wykładnię jej przepisów4. Przydatność dla nauki prawa administracyjnego dociekań w kwestii zasad konstytucyjnych wy- nika przede wszystkim z bliskich związków tej gałęzi prawa z prawem konstytu- cyjnym, opierających się na założeniu prymatu konstytucji w systemie prawa oraz częściowo wspólnego dla obu tych dziedzin prawa przedmiotu unormowań ustawy zasadniczej w obszarach prawa ustrojowego i statusu prawnego jednostki w państwie5. Oprócz walorów natury ogólnej, szczególne znaczenie dla nauki prawa administracyjnego ma roztrząsanie w prawie konstytucyjnym zagadnienia ustrojowej „zasady zasad”, określanej mianem idei czy też zasady demokratycz- nego państwa prawnego, z której doktryna i judykatura wyinterpretowywują liczne zasady szczegółowe, o czym będzie mowa niżej. „Klasyczna” teoria zasad prawa rozpatruje je w dwóch podstawowych kon- tekstach znaczeniowych – jako zasady o charakterze opisowym oraz zasady o cha- rakterze dyrektywalnym. Autorzy monografii poświęconej temu zagadnieniu pi- szą, że: „W podstawowym znaczeniu opisowym «zasada prawa» oznacza wzo- rzec ukształtowania określonego przedmiotu unormowania, wskazujący sposób rozstrzygnięcia określonej kwestii, wyróżnionej z określonego punktu widzenia. Należy przy tym zaznaczyć, że wzorzec, o którym mowa może być wzorcem sprawozdawczo odtworzonym albo projektowanym”. I dodają, że powyższe rozumienie zasady jest charakterystyczne przede wszystkim dla nauki o prawie procesowym, która rozpatruje je jako pozostające ze sobą we współzależności, a więc tworzące „system tych zasad”, tzn. układ wyznaczający „pewien złożony typ ukształtowania procesu”, tworzący „jego wieloaspektową charakterystykę”. Zauważają też, że „niekiedy «zasadą prawa» bywa również nazywany typ 4 Patrz m.in.: P. Winczorek, Aksjologiczne podstawy nowej konstytucji, „Państwo i Prawo” [dalej: PiP] 1988, z. 12, s. 4–17, Z. Ziembiński, Wartości…, op. cit., s. 58–77, A. Pułło, Idee ogól- ne a zasady prawa konstytucyjnego, PiP 1995, z. 8, s. 16–26; idem, Z problematyki zasad prawa: idee ogólne w prawie konstytucyjnym, „Przegląd Sejmowy” 1996, nr 1, s. 9–20; W.J. Wołpiuk, Zasady oraz wartości a jakość Konstytucji, [w:] Jakość prawa, (red.) H. Kołakowska-Przełomiec i in., Warszawa 1996; Konstytucjonalizacja zasad i instytucji ustrojowych, (red.) P. Sarnecki, Warszawa 1997; Charakter i struktura norm konstytucji, (red.) J. Trzciński, Warszawa 1997; Zasady podstawowe polskiej konstytucji, (red.) W. Sokolewicz, Warszawa 1998; J. Oniszczuk, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Kraków 2000; idem, Zasada prawa. Teoria i praktyka konstytucyjna, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Handlu i Prawa im. Ryszarda Łazarskiego w Warszawie. Prawo” 2004, z. 9, s. 21–46; T. Zalasiński, W sprawie pojęcia konstytucyjnej zasady prawa, PiP 2004, z. 8, s. 18–29. 5 Z. Duniewska, Prawo administracyjne a inne gałęzie prawa, [w:] Prawo administracyjne. Pojęcia, instytucje, zasady w teorii i orzecznictwie, (red.) M. Stahl, wyd. 4, Warszawa 2009, s. 33. Zasady ustrojowego prawa administracyjnego 15 ukształtowania jakiejś instytucji w wielu jego różnych, szczególnie doniosłych aspektach” i wskazują jako przykłady wyróżnianą w prawie konstytucyjnym zasadę „wyborów [wówczas cztero-, a dziś] pięcioprzymiotnikowych” oraz uznaną w prawie cywilnym „zasadę bezpieczeństwa obrotu prawnego”6. Wskazują wresz- cie na fakt, iż możliwość unormowania jakiegoś przedmiotu regulacji na co najmniej dwa wykluczające się sposoby stanowi w doktrynie prawniczej prze- słankę do wyróżniania zasad sobie przeciwstawnych, nazywanych też w innym miejscu wzorcami-wariantami lub zasadami-wariantami7, jak np. zasad skargo- wości i oficjalności czy kontradyktoryjności i inkwizycyjności procesu karnego8. Pojmowanie zasad „w znaczeniu jakiegoś rodzaju dyrektyw postępowania” „szkoła poznańska” uważa za podstawowe dla rozumienia zasad prawa w ogóle. Nie ma przy tym wątpliwości, że należą one do systemu prawa i mają charakter prawnie wiążący. Dołącza do nich ponadto niekiedy te wypowiedzi oceniające, na pod- stawie których „łatwo można przejść do sformułowania «zasady» o charakterze wyraźnie dyrektywalnym”9. Podkreśla ponadto, że: „Należałoby zarezerwować termin «zasada prawa» jedynie dla określania zasad ujmowanych dyrektywalnie, i to ujmowanych jako wypowiedzi dyrektywalne mające z takich czy innych względów szczególną doniosłość. W odniesieniu do «zasad» ujmowanych opi- sowo z powodzeniem można zrezygnować z tradycyjnej terminologii; wygodniej będzie mówić o «typie» czy też «wzorcu»”10. Jak się wydaje, sugestii tej doktryna się jednak nie poddała, choć zdarzają się wśród jej przedstawicieli głosy akcep- tujące ten postulat11. Stanowisko to proponuje również, aby wśród zasad prawa uznawanych za prawnie wiążące widzieć dwie ich kategorie „różniące się niejako stopniem 6 S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, op. cit., s. 43–44. 7 Propozycję taką złożył M. Zieliński w latach 90. XX w. w odniesieniu do opisowych, wa- riantowych zasad konstytucyjnych – op. cit., s. 72–73. 8 S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, op. cit., s. 44. 9 Ibidem, s. 25. 10 Ibidem, s. 209. Autorzy tej koncepcji zdają sobie jednak sprawę, że odróżnianie „wzorców” od zasad w znaczeniu dyrektywalnym przysparza w praktyce wielu trudności (s. 29). W kilkana- ście lat po ukazaniu się omawianej monografii jeden z jej autorów pisał na ten temat: „każda zasa- da-wzorzec może mieć swój odpowiednik w zasadzie-normie, a na dodatek te same zwroty języ- kowe, w zależności od rozpatrywanego kontekstu […], mogą być raz interpretowane jako zasada- -wzorzec, innym razem jako zasada-norma” – M. Zieliński, op. cit., s. 74. W ogólnym zarysie takiemu ujmowaniu zasad prawa odpowiada poprzedzająca je koncepcja M. Cieślaka, sformułowana na gruncie nauki procesowego prawa karnego, który wyróżnił zasady abstrakcyjne i konkretne systemu prawnego oraz zasady dominujące (wyrażające to, „co w danym systemie jest regułą, prawidłowością”) i zasady uzupełniające (wyrażające wyjątki od reguł) – zob. Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1971, wyd. 3, Warszawa 1984, s. 204–208. 11 Np. P. Tuleja, Zasady konstytucyjne, [w:] Konstytucjonalizacja…, op. cit., s. 26; T. Zalasiń- ski, op. cit., s. 22. Ostrożność w tym względzie zaleca, choć chyba mniej już dziś konsekwentnie niż kiedyś, M. Zieliński – op. cit., s. 71–72. 16 Rozdział 1 normowanych przez te zasady postępowań”. Pierwszą kategorię stanowią tzw. zasady drugiego stopnia, kształtujące normatywną koncepcję źródeł prawa roz- ważanego systemu, czyli „zasady dotyczące konstrukcji systemu norm prawnych, a więc dyrektywy nakazujące uznawać określonego rodzaju normy za normy na- leżące do rozważanego systemu prawnego i w danym czasie obowiązujące prawnie”, drugą zaś, uznawaną za zasady pierwszego stopnia, „zasady formułu- jące merytoryczne dyrektywy postępowania, wyróżniane wśród norm prawnych z tego względu, że uważa się je za szczególnie doniosłe, treściowo nadrzędne w jakimś sensie w stosunku do innych (co nie znaczy, iż są one nadrzędne we- dług hierarchii źródeł prawa), za mające szczególnie szeroki zakres zastosowa- nia, czy też zakres normowania”12. Wychodząc ze stanowiska uznającego istnienie zasad prawa drugiego stop- nia, jako przykłady norm tej grupy należy wskazać sformułowane w przepisach Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.13 dyrektywy usta- lające: na zasadzie numerus clausus, katalog źródeł powszechnie obowiązujące- go w naszym państwie prawa (art. 87); na zasadzie ad solemnitatem, bezwzględ- ny warunek wejścia w życie przepisów powszechnie obowiązujących poprzez ich ogłoszenie (art. 88 ust. 1); możliwość przekazania na podstawie umowy międzynarodowej organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodo- wemu kompetencji organów władzy państwowej w niektórych sprawach, w tym kompetencji do stanowienia aktów prawnych o randze ustawy (art. 90 ust. 1), co w przypadku naszego członkostwa w Unii Europejskiej nakazuje wprowadzać do krajowego porządku prawnego, na zasadach pierwszeństwa i bezpośredniego skutku, przepisy traktatów konstytuujących Wspólnoty Europejskie oraz rozpo- rządzenia Rady Unii Europejskiej (art. 91 ust. 3); sposób implementacji do pra- wa krajowego umów międzynarodowych (art. 91); reguły stanowienia rozporzą- dzeń wykonawczych do ustaw (art. 93); oraz reguły stanowienia aktów prawa miejscowego przez organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy ad- ministracji rządowej (art. 94). Odnośnie do zasad pierwszego stopnia „szkoła poznańska” uważa, że ich nadrzędność w systemie prawa może wynikać z: 1) umiejscowienia „w akcie o wyższej pozycji hierarchicznej w danym systemie źródeł prawa”, np. w prze- pisach konstytucji, ale równocześnie nakazuje ostrożność, gdyż nie wszystkie normy zawarte w ustawie zasadniczej można uznać za „zasady prawne” w sto- sunku do jakichś ustaw zwykłych, a także zwraca uwagę na okoliczność, iż nie wszystkie zasady znajdują swój wyraz w przepisach konstytucji; 2) wyznaczania przez nie, jako normy udzielające kompetencji do stanowienia norm, formalnych podstaw prawotwórczych oraz wyznaczania merytorycznego kierunku prawo- 12 S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, op. cit., s. 26. 13 DzU nr 78, poz. 483 ze zm. Zasady ustrojowego prawa administracyjnego 17 twórstwa, poprzez wskazywanie celów, jakie ma się osiągnąć w drodze działal- ności prawodawczej (dostarczanie uzasadnień aksjologicznych dla stanowionych norm); 3) stopnia ogólności norm, wskutek czego miano zasad „otrzymują czę- sto normy zawarte w rozdziałach ustaw określanych jako «przepisy ogólne»”, co daje podstawę do swoistego rodzaju domniemania, że normy te mają „zasadni- czy” charakter w stosunku do pozostałych norm ustawy. Omawiane stanowisko zauważa również, że oprócz nadrzędności określonych zasad w stosunku do „zwykłych” norm w systemie prawa można mówić też o nadrzędności jednych zasad w stosunku do innych, jak np. w dziedzinach prawa procesowego karnego i administracyjnego zasady prawdy materialnej (obiektywnej) w stosunku do takich choćby norm jak zasada bezpośredniości, co nakazuje traktować tę drugą, jako normę o charakterze instrumentalnym w stosunku do pierwszej. Można też mówić o nadrzędności, kiedy miano „zasady” nadaje się całej grupie „zasad skła- dowych”, powiązanych ze sobą funkcjonalnie14, jak w przypadku opisowej za- sady demokratycznego państwa prawnego. Istotne znaczenie dla pojmowania zasad prawa ma zagadnienie roli, jakie one pełnią bądź to w systemie prawa w ogóle, bądź w systemach (podsystemach) jego poszczególnych części (gałęzi prawa)15. Zestawiony sprawozdawczo kata- log tychże funkcji, rozumiany jako wykaz najczęściej przywoływanych w litera- turze, przedstawia się następująco: A. Dla zasad pojmowanych dyrektywalnie – i przy rozróżnianiu podsystemów gałęziowych skodyfikowanych i nieskodyfikowanych: 1) pełnienie roli systematyzującej (porządkującej) – służącej szczególnemu wyróżnianiu, spośród norm prawnych danego systemu, norm nadrzędnych w stosunku do innych (w podsystemach skodyfikowanych), 2) dostarczanie przesłanek ocennych w procesie stosowania prawa do posłu- giwania się odpowiednimi regułami interpretacyjnymi i inferencyjnymi (w podsystemach skodyfikowanych), 3) pełnienie roli wskazań kierunkowych dla działalności prawotwórczej na podstawie ustaleń prawnoporównawczych w sytuacji dynamicznych zmian systemu prawa wskutek przekształceń ustrojowych (w podsystemach nie- skodyfikowanych), 4) wskazywanie podmiotom praw sposobów czynienia użytku z przysługują- cych im praw16. 14 S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, op. cit., s. 64–69. 15 M. Kordela, Możliwość systemu…, op. cit., s. 64–65. 16 S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, op. cit., s. 28 i 69–71; Z. Ziembiński, Warto- ści…, op. cit., s. 54–56; M. Zieliński, op. cit., s. 68; M. Zieliński, A. Municzewski, op. cit., passim; Z. Kmieciak, Ogólne zasady prawa i postępowania administracyjnego, Warszawa 2000, s. 36–37; M. Kordela, Zasady prawa…, op. cit., s. 41 i n.; J. Niesiołowski, Zasady prawa, [w:] Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa. 100 podstawowych pojęć, (red.) J. Zajadło, Warszawa 2007, 18 Rozdział 1 B. Dla zasad w ujęciu opisowym, pozadyrektywalnym: 1) pełnienie roli służebnej wobec dydaktyki prawniczej – poprzez umożli- wianie uporządkowania zagadnień i zwięzłego przedstawiania, różnorod- nych w szczegółach, całości, 2) pełnienie roli służebnej wobec praktyki prawniczej i ustawodawstwa – po- przez formułowanie opisu danego systemu prawnego i wskazywanie jego wzorców organizacyjnych, 3) pełnienie roli rejestrującej – poprzez wskazywanie powiązań funkcjonal- nych między poszczególnymi normami danego systemu prawa (określanie prawidłowości systemu), 4) pełnienie roli nośnika wartości społecznych – poprzez wskazywanie ocze- kiwanej roli społecznej określonej normy czy instytucji prawnej (inaczej pełnienie roli tzw. zasad ustrojowych, czy też podstawy prawnej i poli- tycznej danego systemu prawa)17. Twórcy omówionej wyżej „klasycznej” koncepcji zasad prawa są przekonani o jej uniwersalności i przydatności dla postrzegania tej problematyki nie tylko na gruncie teorii prawa, ale również szczegółowych nauk prawa. Tymczasem ich propozycja z trudem przebija się m.in. do doktryny prawa administracyjnego, zwłaszcza ustrojowego i materialnego, chociaż posługuje się ona nader często terminem „zasada prawa”, jakkolwiek najczęściej z dodatkowym wyróżnikiem kwalifikującym, takim jak np. „ogólna”, „naczelna”, „podstawowa”, „organizacji”. Powodów tego stanu rzeczy jest co najmniej kilka. Za najważniejszy z nich na- leży uznać okoliczność braku kodyfikacji materialnego prawa administracyjne- go, czy choćby tylko przepisów jego tzw. części ogólnej, prowadzącą niejako do s. 361–362; E. Olejniczak-Szałowska, Pojęcie, cechy i typologia zasad prawa administracyjnego, [w:] Prawo administracyjne. Pojęcia…, op. cit., s. 106. W ujęciu przedstawicieli nauki prawa administracyjnego zasady tej gałęzi prawa pełnią funkcje: porządkującą, realizowania postulatu jednolitości działań administracji, zapewnienia realizacji określonej polityki administrowania oraz ujednolicania wyników interpretacji przepisów prawa administracyjnego – K. Ziemski, op. cit., s. 21–22 oraz Z. Leoński, Zarys prawa administracyjnego, Warszawa 2001, s. 33. Z kolei cytowa- ny tu Z. Kmieciak wskazuje, że zasady prawa administracyjnego pełnią rolę pomocną w procesie spodziewanej kodyfikacji części ogólnej prawa administracyjnego. Jeszcze dalej idzie J. Zimmer- mann, który twierdzi, że: „Wprowadzany w nauce katalog zasad ogólnych zastępuje (…) w pew- nym sensie część ogólną prawa administracyjnego i jest pożyteczny zarówno dla samej nauki, jak i dla praktyki administrowania, i wreszcie dla dydaktyki tego przedmiotu” – Prawo administracyjne, Kraków 2005, s. 98. 17 Ibidem, passim; A. Pułło, Z problematyki…, op. cit., s. 9–11, M. Zieliński, op. cit., s. 77, W. Lang, Aksjologia polskiego systemu prawa w okresie transformacji ustrojowej, [w:] Zmiany społeczne a zmiany w prawie. Aksjologia, konstytucja, integracja europejska, (red.) L. Leszczyń- ski, Lublin 1999, s. 48–49, Z. Kmieciak, op. cit., s. 38; S. Fundowicz, Aksjologia prawa admini- stracyjnego, [w:] Koncepcja systemu prawa administracyjnego, (red.) J. Zimmermann, Warszawa 2007, s. 633–654. Zasady ustrojowego prawa administracyjnego 19 „przywiązywania mniejszej wagi” do zagadnień o dużym stopniu nasycenia treściami teoriopoznawczymi18. W nauce prawa administracyjnego, może z wy- jątkiem doktryny postępowania administracyjnego, nie tylko nie poświęca się większej uwagi materii zasad prawa w ujęciu teoretycznym – choć są i wyjątki od tego, którymi są powoływane wyżej prace Krystiana Ziemskiego i Zbigniewa Kmieciaka – ale również podkreśla się wyraźnie związek tej problematyki z jej ujmowaniem w nauce prawa konstytucyjnego, wyrastającego, podobnie jak ad- ministratywistyka, ze wspólnego pnia dawnej nauki prawa państwowego. Obok zarysowanych wyżej przyczyn tego zjawiska, na jego powstanie miała również wpływ ugruntowana po II wojnie światowej tradycja nauki prawa administracyj- nego, będąca m.in. następstwem przekonania o specyficzności tej gałęzi prawa i licznych jej odmiennościach od tradycyjnych gałęzi prawa sądowego – cywil- nego i karnego. W okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej materia zasad prawa nie była zgłębiana w polskiej nauce prawa administracyjnego19. Po wojnie jako jeden z pierwszych poruszył tę problematykę Jerzy Stefan Langrod, który stał na stanowisku, że „zasady ogólne prawa”, charakterystyczne dla prawa cywilnego – a co za tym idzie tożsame dla całego systemu prawa – są regułami przesądza- jącymi o obowiązywaniu norm prawa administracyjnego w czasie i przestrzeni, ale „zawsze z zastrzeżeniem dominacji interesu publicznego”20. W miarę postę- pującej ideologizacji prawa administracyjnego w Polsce pogląd o przynależności zasad tej gałęzi prawa do rodziny zasad całego systemu prawa zaczął być zastę- powany koncepcją ich utożsamiania z regułami ustrojowymi państwa socjalistycz- nego, takimi jak zasady: ludowładztwa, centralizmu demokratycznego, plano- wania, kierowniczej roli partii robotniczej w państwie i innymi. Z czasem zaczę- to wydzielać z tego ogólnego zbioru „zasady ogólne prawa administracyjnego”, będące w istocie zasadami ustrojowymi „państwa socjalistycznego” oraz tzw. zasady techniczne, charakterystyczne dla modelowania ustrojowego administracji w różnych systemach politycznych, występujące w układzie wariantowym, np. centralizacji i decentralizacji, koncentracji i dekoncentracji, kolegialności i mo- nokratyczności itd.21 W ujęciu Jerzego Starościaka wiodącą rolę w systemie prawa administracyjnego odgrywały „podstawowe zasady organizacji administracji pań- stwa socjalistycznego”, do których zaliczał zasady: kierowniczej roli partii, cen- tralizmu demokratycznego, udziału obywateli w administrowaniu, praworządno- ści oraz działalności planowej22. Z czasem ów wybitny przedstawiciel doktryny 18 Por. K. Ziemski, op. cit., s. 25–26. 19 Ibidem, s. 27–31, Z. Leoński, op. cit., s. 31. 20 J.S. Langrod, Instytucje prawa administracyjnego. Zarys części ogólnej, Kraków 1948, s. 341 i n. [wznowienie: Kraków 2003]. 21 K. Ziemski, op. cit., s. 31–43, Z. Leoński, op. cit., s. 32–33. 22 J. Starościak, Prawo administracyjne, Warszawa 1969, s. 73. 20 Rozdział 1 prawa administracyjnego zaczął patrzeć szerzej na zagadnienie zasad tej gałęzi prawa i twierdzić, że są one „wnioskami ogólnymi z przepisów prawa i z ich zastosowania” i pomostem „od prawa ku normom etyki i moralności działania organów administracyjnych, płaszczyzną wiązania różnych przejawów świado- mości społecznej z postanowieniami prawa” (opowiadał się za pozadyrektywal- nym rozumieniem zasad prawa administracyjnego) oraz że rozciągają się one, jeśli nie na całość działania administracji, to przynajmniej na jej stosunkowo szeroki i bliżej niezdefiniowany zakres. W związku z tym nie było możliwe – jego zdaniem – wyczerpujące zestawienie ich katalogu23. Z podobnych założeń wychodził Adam Jaroszyński, który rozumiał zasady prawa administracyjnego jako postulaty formułujące syntetyczne oceny oraz określające pożądany stan rze- czy w tej gałęzi prawa24. Inni autorzy używali odmiennych, od podanych, okre- śleń zbiorczych dla omawianej grupy zasad, uzupełniając ponadto niekiedy ich listę o kolejne, dodatkowe zasady, a ponadto opowiadali się za ich dyrektywal- nym charakterem. Przykładem takiego podejścia było szeroko rozpowszechnio- ne od lat 60. ubiegłego wieku stanowisko w sprawie „podstawowych zasad orga- nizacji administracji państwowej” prezentowane przez Wacława Dawidowicza. Zasady te utożsamiał on z „zasadami ustrojowymi”, zastrzegając równocześnie, że walor ten może być przypisywany w nauce prawa administracyjnego tylko tym spośród nich, które dotyczą tego, co „główne, podstawowe w odniesieniu właśnie do administracji państwowej”. Samą „podstawową zasadę administracji państwowej” autor ów rozumiał jako „jakąś regułę prawną, wedle której ma dzia- łać administracja państwowa” i która winna być „wyprowadzona z podstawo- wych założeń ustroju [podkreślenia w oryginale – P.A.T.] społeczno-gospodarczego i politycznego określonych przez prawo, a przede wszystkim przez ustawę za- sadniczą”25. Wraz z wprowadzeniem do porządku prawnego ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, w nawiązaniu do jego rozdzia- łu 2 w dziale I (zatytułowanego Zasady ogólne – art. 6 do 16), zaczęto w nauce prawa administracyjnego używać określenia „zasady ogólne kodeksu postępo- wania administracyjnego”26 oraz stopniowo ugruntowywanego, o znacznie szerszej 23 Idem, Źródła prawa administracyjnego, [w:] System prawa administracyjnego, t. I, (red.) J. Starościak, Wrocław 1977, s. 153–158. 24 A. Jaroszyński, Problematyka zasad ogólnych prawa administracyjnego, PiP 1970, z. 7; idem, Wpływ przekształceń administracji socjalistycznej na pozycję prawną obywatela, Warszawa 1977, s. 80 i n. 25 W. Dawidowicz, Nauka prawa administracyjnego. Zarys wykładu. T. I: Zagadnienia pod- stawowe, Warszawa 1965, s. 201 i 203. Ujęcie to bliskie jest, przynajmniej w zasadniczych zało- żeniach, koncepcji „szkoły poznańskiej”, wyróżniającej jako prawnie wiążące zasady w ujęciu dyrektywalnym – por. S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, op. cit., s. 193–194. 26 Np. S. Rozmaryn, O zasadach ogólnych kodeksu postępowania administracyjnego, PiP 1961, z. 12, s. 887. Zasady ustrojowego prawa administracyjnego 21 konotacji semantycznej, terminu „zasady ogólne postępowania administracyjne- go”27, odnosząc je nie tylko do postępowań kodeksowych, ale również postępo- wań wyłączonych, o ile przepisy je regulujące ich expressis verbis nie uchylają. O zasadach tych będzie jeszcze mowa niżej. W doktrynie pojawiły się również głosy idące jeszcze dalej, stawiające tezę, że niektóre zasady ogólne k.p.a., w sytu- acji braku kodyfikacji przepisów ogólnych prawa administracyjnego, należy uważać także za „podstawowe zasady administracji państwowej” w ogóle28, bowiem ich „znaczenie niekoniecznie ogranicza się do spraw ściśle proceduralnych: mogą one znaleźć” także zastosowanie „w wykładni i ocenie poszczególnych sytuacji prawnych”29. Zagadnienie zasad prawa administracyjnego i ich znaczenia dla rozwoju całej jego gałęzi zaczęło nabierać coraz większej wagi od lat 80. ubiegłego wieku. Wpływ na to miało, z jednej strony, powołanie do życia Naczelnego Sądu Ad- ministracyjnego, rozpatrującego skargi na ostateczne decyzje administracyjne i poddającego tym samym sądowej wykładni i ocenie przepisy materialnego i procesowego prawa administracyjnego, z drugiej zaś, przygotowywanie Rapor- tu o stanie prawa i podjęcie pierwszych zabiegów zmierzających do kodyfikacji części ogólnej prawa administracyjnego30. Włączając się w proces porządkowania problematyki zasad prawa admini- stracyjnego, związany ze wspomnianym ożywieniem zainteresowania tą pro- blematyką w latach 80. ubiegłego wieku, wymieniony wyżej Krystian Ziemski zaproponował własną definicję zasady prawa, która – jeśli dobrze odczytać za- miary autora, opatrzone wielu zastrzeżeniami – miała pełnić rolę uniwersalną, a więc być przydatną tak na gruncie ogólnej teorii prawa, jak i w jego naukach szczegółowych, w tym w doktrynie prawa administracyjnego. W jego ujęciu, za zasadę prawa należy uznać „wypowiedź normatywną obowiązującą z uzasad- 27 Np. Z. Janowicz, Ogólne postępowanie administracyjne, Poznań 1972, s. 25. 28 W. Dawidowicz, op. cit., s. 238. Autor ten zastrzegał się jednak, że tej grupie zasad, tj. wy- prowadzonych z k.p.a., nie należy – poza dziedziną postępowania administracyjnego – przypisy- wać cech normatywnych, lecz jedynie znaczenie postulatywne. 29 Por. F. Longchamps, Problem trwałości decyzji administracyjnej, PiP 1961, z. 12, s. 911. Dziś stanowisko to jest dosyć szeroko podzielane przez doktrynę i judykaturę – por. Z. Cieślak, Zasady prawa administracyjnego, [w:] Prawo administracyjne. Część ogólna, pod red. Z. Niewia- domskiego, wyd. 2, Warszawa 2002, s. 65; E. Bojanowski, T. Bąkowski, Zasady prawa admini- stracyjnego, [w:] Leksykon prawa administracyjnego, (red.) E. Bojanowski i K. Żukowski, Warsza- wa 2009, s. 549. 30 Patrz szerzej na ten temat: J. Łętowski, Zagadnienie tzw. zasad prawa administracyjnego oraz A. Zieliński, Zasady prawa administracyjnego w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, [w:] Studia i materiały do „Raportu o stanie prawa”. Część II: Prawo admini- stracyjne, Warszawa 1985; A. Wasilewski, Kodyfikacja prawa administracyjnego. Idea i rzeczywi- stość, Warszawa 1988; J. Borkowski, Przepisy ogólne prawa administracyjnego a porządkowanie legislacji administracyjnej, [w:] Legislacja administracyjna, (red.) E. Bojanowski, Gdańsk 1993; J.P. Tarno, Naczelny Sąd Administracyjny a wykładnia prawa administracyjnego, Łódź 1996. 22 Rozdział 1 nienia tetycznego albo stanowiącą bądź choćby mogącą stanowić wzorzec przy- jęcia określonego rozwiązania prawnego, której przypisuje się nadrzędne w sto- sunku do innych dyrektyw znaczenie w oparciu o przyjęte przesłanki formalne lub materialne”31. Definicja ta, choć w nauce prawa administracyjnego dobrze znana32, nie może być jednak uważana za rozpowszechnioną, a tym bardziej podzielaną. Wiele aktualnych opracowań o charakterze podręcznikowym lub monogra- ficznym poświęconych prawu administracyjnemu bądź to odwołuje się w materii definiowania zasad prawa do przedstawionych wyżej pojęć wypracowanych na gruncie teorii prawa, bądź przedstawia zestaw najbardziej reprezentatywnych, zdaniem ich autorów, ujęć definicyjnych tej kwestii sformułowanych w jego nauce. Tym drugim zabiegom towarzyszy niekiedy opcja na rzecz jednej z przy- taczanych definicji. Bywa też autor opracowania przywołuje tylko jedną z defi- nicji zaproponowanych przed nim w doktrynie prawa administracyjnego. Stosun- kowo rzadko natomiast mamy do czynienia z próbami stawiania własnych defi- nicji. Przykładem takiego podejścia, mimo znajomości przywoływanej po kilka- kroć koncepcji K. Ziemskiego, jest definicja przedstawiona przez autora opubli- kowanej dekadę temu monografii problemu, Zbigniewa Kmieciaka, który pro- ponuje, by ogólne zasady prawa administracyjnego (ustrojowego, materialnego i procesowego razem wzięte) „postrzegać przede wszystkim jako naczelne warto- ści danego porządku prawnego, przekładalne [podkreślenie w oryginale – P.A.T.] na odpowiednio abstrakcyjne powinności i wzorce zachowania obowiązujące w sferze stosunków poddanej prawu administracyjnemu”33. Odpierając pojawia- jące się ciągle zarzuty przeciwników koncepcji zasad ogólnych prawa admini- stracyjnego, kwestionujących celowość i racjonalność, ale również skuteczność zabiegów ich wyodrębniania, autor powołanej monografii stwierdza, że: „Trud- ność w sprecyzowaniu treści czy nawet wyraźnym zdefiniowaniu głównych składników omawianej grupy zasad oraz występujących między nimi relacji nie stanowią – rzecz jasna – okoliczności, która pozwalałaby poddać w wątpliwość ich prawny byt. Czy nam się to podoba, czy też nie, zasady takie istnieją, są rekonstruowane i doznają egzemplifikacji w toku działalności sądów oraz in- nych organów, których funkcje pozostają w określonym związku z procesem administrowania. W wielu krajach europejskich szczególnie doniosłą rolę pełnią w tym zakresie ustalenia i wypowiedzi organu zajmującego się ochroną praw obywatelskich (ombudsmana). Rezultaty ogółu wzmiankowanych działań są następnie «porządkowane» w trakcie przeprowadzanej egzegezy teoretycznej”34. 31 K. Ziemski, op. cit., s. 77–78. 32 Zob. np. E. Olejniczak-Szałowska, op. cit., s. 107. 33 Z. Kmieciak, op. cit., s. 38. 34 Ibidem, s. 42. Zasady ustrojowego prawa administracyjnego 23 Źródłami tak pojętych zasad ogólnych prawa administracyjnego są: normy prawa wewnętrznego (krajowego), zawarte przede wszystkim w przepisach (i pre- ambule) konstytucji, ale również w przepisach ogólnych poszczególnych ustaw z zakresu prawa administracyjnego, a nawet preambułach do tychże ustaw, od- kodowywane przez judykaturę i doktrynę; normy prawa międzynarodowego oraz normy prawa Wspólnot Europejskich (Unii Europejskiej) kształtowane w euro- pejskim case-law (prawo UE w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, a także standardy demokratyczne w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Czło- wieka) oraz w rezolucjach i rekomendacjach Komitetu Ministrów Rady Europy podejmowanych w ramach tzw. soft-law35. W części doktryny prawa administra- cyjnego panuje przy tym przekonanie, że m.in. wyinterpretowywane w ten spo- sób zasady ogólne prawa (w tym odnoszące się bezpośrednio do prawa admini- stracyjnego) przyczyniają się do obserwowalnej, stopniowej unifikacji prawa administracyjnego w Europie36. Celnym podsumowaniem i zarazem uogólnieniem problematyki zasad prawa pojmowanych na gruncie nauki prawa administracyjnego, wykazującym przy tym wiele cech ujęcia o charakterze definicyjnym, może być spostrzeżenie Zbigniewa Leońskiego, który pisał, że: „Mimo różnorodności zasad ogólnych, z jaką spoty- kamy się na gruncie prawa administracyjnego, ich wyodrębnieniu przyświecała jednak myśl: są to wszystko pewne reguły-dyrektywy o charakterze ogólnym, mające podstawowe znaczenie dla całości lub danego działu prawa administra- cyjnego. Z reguły są to obowiązujące normy prawne, zdarzają się jednak postu- laty ustrojowo polityczne doktryny lub reguły wypracowane przez orzecznictwo sądowe (u nas zwłaszcza przez NSA)37”. 1.2. Typologia zasad prawa administracyjnego W literaturze prawa administracyjnego panuje przekonanie o olbrzymiej trudności, czy niekiedy nawet wręcz o niemożliwości, sformułowania odrębnego od ogól- nie pojmowanych zasad prawa ich katalogu właściwego tylko tej gałęzi prawa38. Mimo to zabiegi zmierzające w tym kierunku były i są niestrudzenie podejmo- 35 Ibidem, s. 39–42; E. Bojanowski, T. Bąkowski, op. cit., s. 549–550; Prawo europejskie. Zarys wykładu, (red.) R. Skubisz i E. Skrzydło-Tefelska, wyd. 2, Lublin 2005, s. 184–196. Zob. również obszerne wywody na ten temat w odniesieniu do prawa polskiego do końca lat 80. XX wieku, [w:] K. Ziemski, op. cit., s. 79–109. 36 Z. Kmieciak, op. cit., s. 39. 37 Z. Leoński, op. cit., s. 32. 38 Por. K. Ziemski, op. cit., s. 78 i 111; A. Wasilewski, op. cit., s. 12; E. Bojanowski, T. Bą- kowski, op. cit., s. 548. 24 Rozdział 1 wane. Podobnie jak w kwestii pojmowania zasad prawa w teorii prawa tak rów- nież w odniesieniu do sprawy grupowania zasad prawa administracyjnego wy- stępuje w jego nauce istotne zróżnicowanie stanowisk. Ogólną orientację w tej materii umożliwia, dokonane pod kątem oceny przydatności poszczególnych ty- pów zasad dla prawa administracyjnego i jego nauki, ich porządkujące zestawie- nie dokonane pod koniec lat 80. ubiegłego wieku przez K. Ziemskiego. Autor ów za szczególnie przydatny dla materii prawa administracyjnego uznaje, i od- powiednio go argumentuje, wprowadzony swego czasu przez J. Wróblewskiego podział zasad prawa na abstrakcyjne i konkretne, przypisując jednak tym okre- śleniom nieco odmienne od pierwowzoru znaczenie. Uważa bowiem, że zasady konkretne są „obowiązującymi normami prawa”, a zasady abstrakcyjne formu- łowanymi pod adresem prawodawcy postulatami oraz wypowiedziami dyrekty- walnymi, „które co prawda nie zostały sformułowane jako propozycja określo- nej regulacji prawnej, jednakże z uwagi na ich charakter mogą taką funkcję peł- nić”. Uzasadnieniem przyjęcia takiego podziału zasad prawa administracyjnego jest teza, iż ukazuje on „w sposób jasny, że działania administracji regulowane są całym szeregiem dyrektyw zaliczanych do zasadniczych, które jednak wiążą administrację z różnego tytułu”39. Spośród innych szerzej rozpowszechnionych w doktrynie ujęć porządkują- cych zasady prawa administracyjnego w ostatnim dwudziestoleciu można przy- wołać wybór koncepcji układających się w dwie grupy typologii – stosunkowo nieskomplikowanych, autorstwa: Janusza Łętowskiego, Jana Zimmermanna i Stani- sława Cieślaka, oraz rozbudowanych i złożonych, stworzonych przez: Ewę Olej- niczak-Szałowską, Zbigniewa Cieślaka i Dariusza R. Kijowskiego. W pierwszym z wymienionych ujęć, przedstawionym przez Janusza Łętow- skiego, zasady prawa administracyjnego zostały wyodrębnione jako zasady orga- nizacji (ustroju) administracji oraz zasady funkcjonowania administracji. Grupa pierwsza obejmuje jedną zasadę – kierowania, druga natomiast zasady: 1) pra- worządności, 2) efektywności, 3) jawności, 4) zaufania, i 5) odpowiedzialno- ści40. Z kolei według odwołującej się sprawozdawczo do literatury prawa admi- nistracyjnego, jednakże bez wskazywania konkretnych autorów, propozycji Jana Zimmermanna zasady prawa administracyjnego obejmują kategorie układające się w opozycyjne pary zasad: 1) konstytucyjnych (np. zasadę demokratycznego państwa prawnego) i pozakonstytucyjnych (np. zasadę szybkości działania ad- ministracji), 2) teoretycznych (np. zasadę decentralizacji) i normatywnych (np. zasadę legalności), 3) opisowych (np. zasadę zespolenia) i dyrektywalnych (np. zasadę prawdy obiektywnej), oraz 4) odzwierciedlających dyscyplinarny podział prawa administracyjnego, czyli zasad materialnych (np. zasadę równości wobec 39 K. Ziemski, op. cit., s. 78 i n. 40 J. Łętowski, Prawo administracyjne. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1990, s. 8–9. Zasady ustrojowego prawa administracyjnego 25 prawa), procesowych (np. zasadę dwuinstancyjności) i ustrojowych (np. zasadę zespolenia)41. Literatura prawa administracyjnego ostatnich lat proponuje również koncep- cję zasad ogólnych prawa administracyjnego odwołującą się do kryterium prak- seologicznego, której autorem jest Stanisław Cieślak. Jego uwaga koncentruje się, ściśle rzecz biorąc, nie tyle na zasadach prawa administracyjnego, ile na zasadach ogólnych administracji publicznej, czy też zasadach budowy i funkcjo- nowania tejże administracji. Zasadami tymi są „reguły określające podstawowe prawidłowości w organizacji i funkcjonowaniu administracji publicznej”, formu- łowane „w wyniku rozwiązań teoretycznych opartych na podstawach ideowych i koncepcjach politycznych, według których budowany jest ustrój społeczny”. Tak pojmowane zasady, niegrupowane jednak w kategorie, obejmują: 1) zasadę celowości, 2) zasadę kolegialności i jednoosobowości, 3) zasadę centralizacji i decentralizacji, 4) zasadę koncentracji i dekoncentracji, 5) zasadę zakresu dzia- łania i kompetencyjności, 6) zasadę resortowości i terytorialności, 7) zasadę subsydiarności, 8) zasadę zespolenia, 9) zasadę związania prawem, 10) zasadę kierownictwa, 11) zasadę sprawności działania, 12) zasadę planowania, 13) za- sadę koordynacji, oraz 14) zasadę nadzoru i kontroli42. Do grupy typologii zasad prawa administracyjnego o charakterze złożonym można zaliczyć stanowisko zaprezentowane przez Ewę Olejniczak-Szałowską. Jej typologia zasad ogólnych prawa administracyjnego odwołuje się wyraźnie do normatywnego charakteru tychże zasad i grupuje je w dwa zespoły – pierwszy, wspólny dla zasad prawa materialnego i procesowego oraz drugi, obejmujący zasady ustrojowego prawa administracyjnego, czyli normy dotyczące organizacji i funkcjonowania administracji publicznej. Podział ten autorka uzupełnia o do- datkową, uniwersalną zasadę – prawa do dobrej administracji i zastrzega, że niektóre z zasad ujętych w wymienionych dwóch grupach „mają charakter uni- wersalny jako zasady systemu prawa”. Do zasad administracyjnego prawa materialnego i procesowego przywołana typologia zalicza zasady: 1) demokratycznego państwa prawnego, 2) legalności (praworządności), równości wobec prawa, sprawiedliwości społecznej (te trzy zasa- dy zostały wymienione łącznie w jednym tiret), 3) ochrony godności człowieka, 4) proporcjonalności, 5) jawności administracyjnej, 6) prawa do sądu, 7) dwuin- 41 J. Zimmermann, op. cit., s. 99–100. Niemal identyczny z tą typologią podział, jeśli nie liczyć propozycji uzupełnienia o grupę zasad ogólnych prawa wspólnotowego (np. zasady: bezpośred- niego skutku prawa wspólnotowego, niedyskryminacji, proporcjonalności i ochrony praw podsta- wowych), prezentują Elżbieta i Edward Ura – Prawo administracyjne, wyd. 8, Warszawa 2009, s. 75–76. 42 S. Cieślak, Praktyka organizowania administracji publicznej, Warszawa 2004, s. 29–72. Na- leży przy tym zauważyć, że zasady wymienione w punktach 2–6 stanowią w istocie pary zasad- -wariantów. 26 Rozdział 1 stancyjności, 8) sprawiedliwości proceduralnej. Grupa zasad ustrojowych obej- muje zaś zasady: 1) subsydiarności (pomocniczości), 2) kompetencyjności, 3) centralizacji i decentralizacji oraz koncentracji i dekoncentracji (w istocie chodzi o dwie odrębne pary tzw. zasad-wariantów), 4) sprawności, 5) dualizmu i monizmu (kolejna para zasad-wariantów), 6) zespolenia43. Niezwykle oryginalną, nowatorską typologię zasad prawa administracyjnego, którą można określić mianem „systemowej”, przedstawił Zbigniew Cieślak. U jej podstaw leży założenie, że zasady tej gałęzi prawa nie mają charakteru norma- tywnego, lecz „przybierają postać swoistych dyrektyw prakseologicznych. Swo- istość – zaś – owych dyrektyw prakseologicznych polega na tym, iż – po pierw- sze, ze względu na jedność systemu prawa dotyczą one jednocześnie stanowie- nia i stosowania prawa (są więc dyrektywami stanowienia i stosowania prawa), po drugie – formułowane są na podstawie analizy treści obowiązującego prawa, po trzecie – są pod względem treści związane (jest to kolejna zasadnicza cecha wynikająca z jedności systemu prawa) i po czwarte – niektóre z tych dyrektyw ustawodawca deklaruje wprost w treści przepisów prawa (np. zasada dwuinstan- cyjności postępowania […]) [podkreślenia w oryginale – P.A.T.]”. Uwagi te pro- wadzą cytowanego autora do stwierdzenia, że stanowienie i stosowanie prawa administracyjnego przebiega w procesach, dla których kluczowymi zasadami, a ściśle metazasadami, są: I) zasada prawnej legitymizacji działania organów (ina- czej zasada legalności), stanowiąca swoisty punkt wyjścia dla obu tych proce- sów, oraz II) zasada realizacji dobra wspólnego, będąca z kolei „swoistym punk- tem dojścia” dla tychże procesów. Między tymi dwiema metazasadami, stano- wiącymi „dwa filary prawa administracyjnego” i spajającymi system zasad pra- wa administracyjnego (o którego istnieniu autor jest przekonany), znajdują się trzy grupy zasad, których poszczególne składowe – a więc elementarne zasady – „znajdują się w konkretnych relacjach treściowych, takich samych jak elementy systemu prawa, a które najogólniej możemy określić jako «współprzyczynianie się części do powodzenia całości»”, co jest podstawową cechą każdego systemu. Grupę pierwszą zasad – służących zapewnieniu „optymalnych warunków do pełnego realizowania dobra wspólnego” – stanowią te z nich, które określają regulację właściwości organów administracji (aspekt podmiotowy). Składają się na nią zasady: 1) optymalnej pojemności kompetencyjnej organów, 2) rozdziel- ności kompetencyjnej organów, 3) oznaczenia form organizacyjnego oddziaływa- nia oraz 4) określenia skutków organizacyjnych administrowania. Z kolei druga grupa zasad obejmuje dyrektywy odnoszące się do prawnych form działania organów administracji, czy też dyrektywy procesów realizacji dobra wspólnego (aspekt czynnościowy). Stanowią ją zasady: 1) prawdy materialnej, 2) dwuinstan- cyjności postępowania, 3) domniemania prawidłowości aktów administracyjnych 43 E. Olejniczak-Szałowska, op. cit., s. 110. Zasady ustrojowego prawa administracyjnego 27 oraz 4) trwałości aktów administracyjnych. I wreszcie trzecia grupa zasad – od- nosząca się do norm materialnoprawnych określających powinności prawodawcy administracyjnego oraz podmiotów stosujących prawo administracyjne (aspekt „finalny”) – obejmuje zasady: 1) identyfikacji dobra wspólnego, 2) ważenia interesów państwa, wspólnot i obywateli, 3) oznaczenia form materialnopraw- nego oddziaływania, oraz 4) określenia skutków materialnoprawnego oddziały- wania44. Ciekawą konstrukcję, a raczej listę zasad ogólnych prawa administracyjnego – stanowiącą zestaw postulatów de lege ferenda, choć nie pozbawioną w części walorów de lege lata – przedstawia Dariusz R. Kijowski na kanwie przygotowa- nego pod auspicjami Rzecznika Praw Obywatelskich w latach 2006–2008 pro- jektu ustawy Przepisy ogólne prawa administracyjnego. Ujęcie to, w myśl założeń jego autora, który notabene w większości sam tworzy nazwy zrekonstruowanych przez siebie zasad (wydaje się jednak, że w odniesieniu do części z nich o nazbyt rozbudowanych formułach słownych), „zawiera syntetyczne przedstawienie i wy- jaśnienie tych przepisów projektu (…), którym można nadać miano zasad ogól- nych prawa administracyjnego”45. Bogaty zestaw tychże zasad (chyba jednak nadmiernie szczegółowy skoro mają to być „zasady ogólne”) układa się w dwie grupy (słabo jednak wyodrębnione przez autora i nieskojarzone z klasycznym podziałem wewnętrznym prawa administracyjnego): pierwszą, zbierającą zasady ustrojowe i materialnoprawne – dotyczącą praw i obowiązków administracyj- nych oraz drugą, odnoszącą się do reguł postępowania administracyjnego – wy- znaczającą sposób załatwiania spraw administracyjnych. Grupa pierwsza obejmuje zasady: 1) powszechnego i jednolitego stosowania przepisów ogólnych prawa administracyjnego, 2) kompetencyjności, 3) podejmo- wania działań władczych wyłącznie na podstawie przepisów powszechnie obo- wiązującego prawa materialnego, 4) podejmowania działań władczych z zacho- waniem trybu postępowania przewidzianego przepisami powszechnie obowiązu- jącego prawa, 5) powoływania się przez organy administracji, podejmujące dzia- łania władcze, na upoważniające je do tego przepisy powszechnie obowiązują- cego prawa, 6) podejmowania działań niewładczych na podstawie przepisów prawa określających zadania i kompetencje organów administracji, 7) ochrony prawem określonych granic samodzielności adresatów działań organu admini- stracji podejmowanych na podstawie przepisów ustrojowych, 8) tworzenia orga- nów administracji na podstawie przepisów powszechnie obowiązującego prawa, 44 Z. Cieślak, op. cit., s. 65–71. 45 D.R. Kijowski, Przepisy czy zasady ogólne prawa administracyjnego, [w:] Między tradycją a przyszłością w nauce prawa administracyjnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Janowi Bociowi, (red.) J. Supernat, Wrocław 2009, s. 290–291. Na temat efektów prac nad kody- fikacją przepisów ogólnych prawa administracyjnego patrz: E. Ochendowski, Prawo administra- cyjne. Część ogólna, Toruń 2009, s. 40. 28 Rozdział 1 9) podpisywania aktów organu kolegialnego przez przewodniczącego takiego orga- nu, 10) współdziałania organów administracji publicznej, 11) osobistego charak- teru praw i obowiązków administracyjnych, 12) przechodzenia praw lub obowiąz- ków o charakterze nieosobistym na następców prawnych, 13) przedawniania się obowiązków o charakterze administracyjnym, 14) bezskuteczności prawnej nie- zgodnych z prawem czynności władczych organu administracji publicznej. Grupę drugą tworzą zasady: 1) poszanowania utrwalonych praktyk oraz ocze- kiwań jednostki, 2) dbałości o społeczną akceptację, 3) uwzględniania żądań jednostki, 4) wyważania interesów, 5) związania organu administracji udzielo- nymi przyrzeczeniami, 6) dopuszczalności sanowania formalnych naruszeń prawa, 7) bezstronności i etyczności administracji, 8) wyłącznej odpowiedzialności ad- ministracji za skutki niewykonywania ciążących na niej obowiązków, 9) stoso- wania przepisu prawa zgodnie z jego celem, 10) ciężaru dowodowego, 11) roz- strzygania wątpliwości na korzyść jednostki, 12) związania organu administracji orzeczeniem organu wyższej instancji lub sądu46, 13) nadawania formy decyzji odmowom pozytywnego załatwienia sprawy47. Przedstawiony wyżej przegląd typologii zasad prawa administracyjnego wska- zuje na znaczącą różnorodność ujęć tej problematyki, której daleko do zbliżenia stanowisk. Pomijając grupowania o charakterze prognostyczno-deklaratywnym, których walor polega na wskazywaniu przyszłych kierunków rozwoju prawa administracyjnego – np. kodyfikacji jego części ogólnej oraz stopniowego upo- dobniania się instytucji tego prawa w wymiarze europejskim – należy zwrócić uwagę na ciągłe pozostawanie jako otwartej kwestii recepcji na gruncie tej gałę- zi prawa ujęcia teoretycznego zasad prawa wypracowanego przez „szkołę po- znańską”. Chociaż wielu przedstawicieli nauki prawa administracyjnego zgadza się, przynajmniej deklaratywnie, z podziałem zasad prawa (w tym i administra- cyjnego) na zasady opisowe i dyrektywalne, równocześnie nie wyciąga z tego wniosków i w dalszym ciągu próbuje poszukiwać własnych koncepcji zasad prawa administracyjnego bądź ulega wyraźnie wpływowi doktryny prawa konstytucyj- nego z jej, autonomicznym poniekąd, pojmowaniem materii zasad. Tymczasem dziedzina prawa administracyjnego, choć wykazująca się znaczącą specyfiką i odrębnością od gałęzi prawa sądowego oraz równoczesnym podobieństwem do rozwiązań instytucjonalnych stosowanych na gruncie prawa konstytucyjnego, nie jest ani wolna od powiązań z prawem karnym i prywatnym (cywilnym), ani nie może być identyfikowana jako szczegółowa dyscyplina prawa konstytucyj- nego. Jak bowiem zauważa Zofia Duniewska: „Prze
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ustrojowe prawo administracyjne
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: