Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00550 011129 17311913 na godz. na dobę w sumie
Uwarunkowania relacji z rodzeństwem we wczesnej dorosłości - ebook/pdf
Uwarunkowania relacji z rodzeństwem we wczesnej dorosłości - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 156
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-673-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Publikacja z zakresu psychologii rodziny. Autorka koncentruje się na zagadnieniu relacji między rodzeństwem we wczesnej dorosłości. Na podstawie rezultatów badań własnych została stworzona pierwsza polska autorska typologia relacji z rodzeństwem we wczesnej dorosłości. W książce czytelnik znajdzie ponadto przegląd literatury światowej, omówienie wyników badań własnych, dyskusję na temat ich rezultatów oraz prezentację implikacji praktycznych.

*

Wartość pracy podnosi przeprowadzona przez Autorkę adaptacja dwóch testów do badania relacji między rodzeństwem. Dzięki starannie i wnikliwie przeprowadzonej analizie wyników badań własnych, w oparciu o analizę skupień, Autorce udało się opracować pierwszą w Polsce typologię relacji między rodzeństwem, uwzględniającą typy relacji: ambiwalentny, niechętny i wspierający. Fakt ten bardzo wyraźnie podnosi wartość publikacji i czyni ją bardzo wartościowym opracowaniem naukowym w tym obszarze tematycznym.

Z recenzji prof. dr hab. Teresy Rostowskiej (UG)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Paulina Szymańska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Instytut Psychologii Zakład Psychologii Rozwoju Człowieka, 91-433 Łódź, ul. Smugowa 10/12 RECENZENT Teresa Rostowska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Shtonado © Copyright by Paulina Szymańska, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09241.19.0.M Ark. wyd. 9,0; ark. druk. 9,75 ISBN 978-83-8142-672-5 e-ISBN 978-83-8142-673-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ................................................................................................................................. 7 Rozdział 1. Rodzeństwo u progu dorosłego życia .............................................................. 1.1. Rodzina i rodzeństwo w ujęciu systemowym ........................................................ 1.2. Rola rodzeństwa w dzieciństwie i adolescencji ..................................................... 1.3. Transfer w dorosłość a funkcjonowanie braci i sióstr ............................................ 1.4. Typologie rodzeństw – przegląd stanowisk ........................................................... 1.5. Podsumowanie ...................................................................................................... Rozdział 2. Jakość relacji między dorosłym rodzeństwem – wybrane determinanty ......... 2.1. Relacja między rodzeństwem w dorosłości – przegląd zagadnień ........................ 2.2. Socjodemograficzne uwarunkowania relacji między dorosłym rodzeństwem ....... 2.3. Psychosomatyczne i relacyjne uwarunkowania relacji między dorosłym rodzeń- stwem .................................................................................................................... 2.4. Podsumowanie ...................................................................................................... Rozdział 3. Metodologia badań własnych .......................................................................... 3.1. Cele badań i pytania badawcze ............................................................................. 3.2. Narzędzia badawcze ............................................................................................. 3.3. Charakterystyka grupy badanej ............................................................................. 3.4. Analizy statystyczne .............................................................................................. Rozdział 4. Czynniki socjodemograficzne a jakość relacji między rodzeństwem ............... 4.1. Płeć a jakość relacji między rodzeństwem ............................................................ 4.2. Stan cywilny a jakość relacji między rodzeństwem ............................................... 4.3. Miejsce zamieszkania a jakość relacji między rodzeństwem ................................ 4.4. Współzamieszkiwanie z partnerem a jakość relacji między rodzeństwem ............ 4.5. Współzamieszkiwanie z rodzeństwem a jakość relacji między rodzeństwem ....... 4.6. Liczba posiadanego rodzeństwa a jakość relacji między rodzeństwem ................ 4.7. Kolejność urodzenia a jakość relacji między rodzeństwem ................................... 4.8. Podsumowanie ...................................................................................................... Rozdział 5. Czynniki psychologiczne i relacyjne a jakość relacji między rodzeństwem ..... 5.1. Psychospołeczne aspekty funkcjonowania rodzeństw a jakość relacji między nimi .... 5.2. Jakość relacji między rodzeństwem a funkcjonowanie ich rodziców ..................... 5.3. Funkcjonowanie systemu rodzinnego a jakość relacji między rodzeństwem w okre- sie wczesnej dorosłości ......................................................................................... 5.4. Podsumowanie ...................................................................................................... 11 11 19 26 29 35 37 37 40 44 47 49 49 54 57 60 63 63 66 67 68 68 69 70 71 73 73 76 82 82 6 Rozdział 6. Predyktory jakości relacji między rodzeństwem we wczesnej dorosłości ........ 6.1. Psychospołeczne wyznaczniki Wzajemności w relacji między dorosłym rodzeń- stwem .................................................................................................................... 6.2. Psychospołeczne wyznaczniki Krytycyzmu w relacji między dorosłym rodzeń- stwem .................................................................................................................... 6.3. Psychospołeczne wyznaczniki Dominacji w relacji między dorosłym rodzeństwem ... 6.4. Psychospołeczne wyznaczniki Obojętności w relacji między dorosłym rodzeń- stwem .................................................................................................................... 6.5. Psychospołeczne wyznaczniki Rywalizacji w relacji między dorosłym rodzeń- stwem .................................................................................................................... 6.6. Podsumowanie ...................................................................................................... Rozdział 7. Charakterystyka typów relacji z rodzeństwem w okresie wczesnej dorosłości ...... 7.1. Porównanie typów relacji z rodzeństwem pod względem zmiennych psychospo- łecznych oraz relacyjnych ..................................................................................... 7.2. Charakterystyka typów relacji z rodzeństwem ....................................................... 7.3. Podsumowanie ...................................................................................................... Rozdział 8. Dyskusja wyników............................................................................................ 8.1. Zmienne socjodemograficzne a jakość relacji między rodzeństwem .................... 8.2. Psychologiczne i relacyjne zmienne a jakość związku między rodzeństwem ....... 8.3. Psychospołeczne uwarunkowania jakości relacji z rodzeństwem we wczesnej dorosłości .............................................................................................................. 8.4. Typologia relacji z rodzeństwem jako integracja wyników ..................................... Rozdział 9. Zakończenie i wnioski ...................................................................................... 9.1. Praktyczne i terapeutyczne implikacje badań ........................................................ 9.2. Ograniczenia prowadzonych badań ...................................................................... 9.3. Podsumowanie ...................................................................................................... Bibliografia .......................................................................................................................... 83 84 91 92 96 99 103 105 106 113 115 117 117 120 124 133 137 137 139 141 143 Spis treści Wstęp1 „Wyobrażenia kształtują wszystkie nasze relacje. To, w jaki sposób postrzegamy naszą siostrę czy naszego brata, zależy od przebytych doświadczeń, ale przede wszystkim ma zwią- zek z wyobrażeniami. Patrzymy na rodzeństwo przez okula- ry naszego postrzegania, ukształtowanego przez życzenia i fantazje, i czasami dalekiego od rzeczywistego obrazu ro- dzeństwa. Te obopólne zniekształcenia postrzegania często komplikują dialog między rodzeństwem. Trudno się bowiem zgodzić, co jest rzeczywistością a co fikcją”. (Ley, 2004) Relacja łącząca rodzeństwo jest uznawana za jedną z najdłużej trwających więzi w życiu człowieka. Cicirelli (1995, s. 4) definiuje ją jako „ogół interakcji (fizycznych, werbalnych i niewerbalnych) dwojga lub więcej osób, które dzielą swoją wiedzę, spostrzeżenia, postawy, wierzenia i uczucia, uwzględniając siebie nawzajem, od momentu, gdy jedno z rodzeństwa stało się świadome obecności drugiego”. Podstawa więzi może mieć charakter dyspozycyjny i odnosić się do cech, które posiada brat bądź siostra, lub relacyjny czy sytuacyjny i zależeć od sposobu spostrzegania otoczenia przez każde z rodzeństwa. Wzajemne oddziaływanie rodzeństwa na siebie jest widoczne już od najmłod- szych lat. Badacze wielokrotnie podejmowali tematykę interakcji między braćmi i siostrami w dzieciństwie (Buist i in., 2014; Howe, Rinaldi, Jennings, Petrakos, 2002; Stormshak, Bellanti, Bierman, 1996) oraz w okresie adolescencji (Brody, Kim, 2003; Buhrmester, Furman, 1990; Tucker i in., 2013; Whiteman, McHale, Crouter, 2007), w mniejszym stopniu natomiast koncentrowali się na etapie wcze- snej dorosłości. Analiza literatury wskazuje, że przeważająca część badań w tym obszarze dotyczy rodzeństw, w których u co najmniej jednej z osób występuje choroba somatyczna bądź psychiczna (Doody, Hastings, O’Neill, Grey, 2010; Hel- ler, Arnold, 2010; Orsmond, Seltzer, 2007) oraz braci i sióstr, u których wystąpiły 1 Badania prezentowane w niniejszej publikacji zrealizowano z wykorzystaniem dotacji celo- wej dla młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich w 2015 r. pt. „Psychospołeczne uwarunkowania jakości relacji między rodzeństwem w okresie wczesnej dorosłości” (kod projektu: B1511800000787.02) oraz Grantu Dziekana Wydziału Nauk o Wychowaniu w 2016 r. pt. „Rodzeństwo w okresie wczesnej dorosłości – rodzaje relacji i ich uwarunkowania”. 8 nienormatywne zmiany życiowe, np. rozwód, śmierć jednego z rodzeństwa (Her- berman Mash, Fullerton, Ursano, 2013). Badacze podejmują się niekiedy tak- że próby porównywania relacji z rodzeństwem do relacji z przyjaciółmi (Pulakos, 1989; Sherman, Lansford, Volling, 2006). W okresie wczesnej dorosłości relacja między rodzeństwem zmienia swój charakter. Ze względu na specyfikę zadań rozwojowych, które stoją przed mło- dymi ludźmi, zazwyczaj więź słabnie, kontakty między braćmi i siostrami stają się rzadsze. Mimo to w wielu trudnych sytuacjach, związanych między innymi z aktywnością zawodową czy z relacjami z partnerem i dziećmi, to rodzeństwo stanowi jedno z głównych źródeł wsparcia instrumentalnego i emocjonalnego (Cicirelli, 1995; Eriksen, Gerstel, 2002; White, Riedmann, 1992), obniża poziom odczuwanej samotności (Merz, De Jong Gierveld, 2016) oraz pozytywnie wpły- wa na zdrowie psychiczne i fizyczne (Cicirelli, 1995; Ponzetti Jr., James, 1997). Zwiększa ono również poczucie bezpieczeństwa i daje poczucie stabilności i kontroli (Cicirelli, 1995). Jednocześnie, w przypadku niewielkiej różnicy wieku, bracia i siostry dodatkowo czerpią z własnych doświadczeń w nowych rolach, co może znacząco ułatwić ich adaptację i zwiększyć efektywność. Badacze pod- kreślają pozytywną rolę rodzeństwa dla funkcjonowania społecznego i psycho- logicznego, ale zwracają także uwagę na to, że strata rodzeństwa w dorosłym życiu może utrudniać nawiązywanie bliskich i intymnych związków i prowadzić do obniżenia poczucia przewidywalności świata (Moser, Jones, Zaorski, Mirsali- mi, Luchner, 2005). Mając na uwadze niewielkie i zawężone tematycznie zainteresowanie bada- czy funkcjonowaniem braci i sióstr w okresie wczesnej dorosłości i jednocześnie zauważaną wagę pozytywnej relacji między rodzeństwem, uznano, że kluczowe dla zrozumienia tej problematyki zdaje się być opisanie czynników warunkujących ukształtowanie danego typu więzi. Celem badań przedstawionych w niniejszej publikacji było wskazanie psy- chospołecznych uwarunkowań relacji z rodzeństwem w okresie wczesnej doro- słości. Książka składa się z dziewięciu rozdziałów głównych. Rozdział pierwszy i drugi stanowią teoretyczne wprowadzenie w problematykę poruszaną w czę- ści empirycznej. W pierwszych z nich opisane zostało systemowe ujęcie rodzi- ny z uwzględnieniem Modelu Kołowego Olsona (2000; Olson, Gorall, 2006) oraz scharakteryzowany został szczegółowo jeden z jego podsystemów, tj. podsystem rodzeństwa. W kolejnych podrozdziałach przedstawiono proces kształtowania więzi między rodzeństwem od pierwszych lat życia aż do czasu adolescencji oraz ukazano podstawowe typologie relacji z rodzeństwem w poszczególnych okre- sach rozwojowych. Rozdział drugi ukazuje specyfikę funkcjonowania braci i sióstr we wczesnej dorosłości oraz jej uwarunkowania: socjodemograficzne, psychoso- matyczne oraz relacyjne w oparciu o dotychczasową literaturę. Metodologia prowadzonych badań została opisana w rozdziale trzecim. Przedstawiono w nim główne cele, pytania badawcze i procedurę badań oraz ukazano charakterystykę badanej grupy, wskazano zastosowane narzędzia ba- dawcze i przeprowadzone analizy statystyczne. Wstęp 9 Rozdziały: czwarty, piąty i szósty zawierają opis wyników uzyskanych pod- czas realizacji założonych celów niniejszego badania. Zamieszczono w nim efek- ty weryfikacji poszczególnych hipotez badawczych i odpowiedzi na postawione pytania badawcze, odnoszące się do związku zmiennych socjodemograficznych i psychospołecznych ze zmiennymi charakteryzującymi aktualną jakość relacji młodych dorosłych z bratem/siostrą. Uzyskane rezultaty pozwoliły na stworzenie autorskiej typologii relacji z ro- dzeństwem we wczesnej dorosłości, uwzględniającej trzy typy: Ambiwalentny, Niechętny oraz Wspierający. W rozdziale siódmym przedstawiono podstawowe różnice między wymienionymi typami oraz scharakteryzowano każdy z nich pod kątem analizowanych w pracy zmiennych. Ostatnia część pracy, ukazana w rozdziałach ósmym i dziewiątym, zawiera rozbudowaną dyskusję otrzymanych wyników, ograniczenia prowadzonych ba- dań oraz perspektywy dalszych prac w obszarze relacji z rodzeństwem w doro- słości. Rezultaty odniesiono do dotychczasowych polskich i zagranicznych analiz empirycznych oraz teoretycznych, a także sformułowano wnioski umożliwiające ich implikacje praktyczne. Wstęp Rozdział 1. Rodzeństwo u progu dorosłego życia 1.1. Rodzina i rodzeństwo w ujęciu systemowym Inicjując rozmowy o rodzeństwie, nie sposób zacząć inaczej niż od zdefinio- wania nieco szerszej kategorii społecznej, jaką jest rodzina. Plopa (2008, s. 15) na podstawie dotychczasowych doniesień badawczych określa ją jako: „złożoną strukturę składającą się ze wzajemnie zależnych od siebie grup osób, które dzie- lą historię, przeżywają jakiś stopień emocjonalnej więzi i wprowadzają strategie interakcji potrzebne indywidualnym członkom i grupie jako całości”. W psychologii i socjologii rodziny wyróżnia się dwa podstawowe modele funkcjonowania rodzi- ny: tradycyjny i współczesny. Model tradycyjny ma charakter patriarchalny, przez co nakłada władzę i decyzyjność na mężczyznę. Rolą kobiety natomiast jest pie- lęgnacja dzieci oraz zajmowanie się domem. Współczesna czy też nowoczesna rodzina w mniejszym stopniu kładzie nacisk na płciowy podział ról i obowiązków. Kobieta ma często możliwość realizacji kariery zawodowej poza środowiskiem domowym, decyzje natomiast podejmowane są egalitarnie przez małżonków (Walęcka-Matyja, 2014a; Zygmunt, 2009). Rodzina umożliwia rozwój jej poszczególnych członków i zabezpiecza ich przetrwanie. Poprzez różnorodne oddziaływania wykształca bądź transferuje nor- my i zasady moralne, budując zaś kodeks etyczny, umożliwia socjalizację z in- nymi grupami odniesienia. Badacze wskazują szereg funkcji, które pełni rodzina (Adamski, 1982; Rostowska, 2002; Tyszka, 1990; Ziemska, 1975), podkreślając najczęściej aspekty prokreacyjne, ekonomiczne, opiekuńcze, socjalizacyjno- -edukacyjne oraz psychologiczne, związane m.in. z rozwojem emocjonalnym. Funkcja prokreacyjna odnosi się do pojawiania się nowych członków i obowiąz- ków oraz przemian z tym faktem związanych. W szerokim rozumieniu daje ona szansę na utrzymanie ciągłości całego systemu społecznego. Ekonomiczna funkcja dotyczy przede wszystkim zaspokojenia podstawowych, niezbędnych do przeżycia, materialnych potrzeb rodziców i dzieci. Pozwala również na zacho- wanie preferowanego statusu społeczno-ekonomicznego, plasując tym samym rodzinę na określonym poziomie w hierarchii społecznej. Aspekty opiekuńcze są zwykle realizowane poprzez wsparcie i pomoc zarówno w trudnych sytuacjach życiowych, jak i w codziennym funkcjonowaniu. Natomiast funkcje wychowawcze, edukacyjne i socjalizacyjne są związane z przekazywaniem norm i wartości moral- nych oraz etycznych, budowaniem wzorców zachowań czy sposobów wzajemnej 12 komunikacji. Zwraca się również uwagę na proces kształtowania podstawowych umiejętności życiowych oraz przekazywania wiedzy i czuwania nad edukacją po- szczególnych członków. Psychologiczna funkcja rodziny najczęściej odnosi się do rozwoju psychicznego rodziców i dzieci, w tym wzmacniania własnej wartości oraz skuteczności i kreowania klimatu emocjonalnego, które sprzyjają ogólnemu dobrostanowi systemu rodzinnego. Realizacja poszczególnych funkcji jest możliwa poprzez wypełnianie przez osoby należące do rodziny przynależnych im ról. Ze względu na szereg zmian zachodzących w modernistycznym społeczeństwie (m.in. w zakresie formalnej i nieformalnej struktury rodziny, czy będących efektem rozluźniania więzi emo- cjonalnych bądź niestabilności pozycji członków rodziny) zdefiniowanie pojęcia roli rodzinnej nastręcza pewnych trudności (Żurek, 2016). Najogólniej można wskazać, że role stanowią pewien wzorzec postępowania, pozycjonują jednostkę w strukturze, umożliwiając jednocześnie realizację indywidualnych i grupowych celów. W ramach poszczególnych generacji wyróżnia się role dziadków, rodzi- ców, małżonków, dzieci czy też braci oraz sióstr. Partycypacja w roli wiąże się z koniecznością wypełniania przynależnych do niej obowiązków. Kwestie te regu- lowane są z jednej strony poprzez wieloletnie przekazy kulturowe, z drugiej zaś są skutkiem ukształtowanych tradycji rodzinnych. Role rodzinne nie stanowią sztyw- nych, niepodatnych na zmiany schematów postępowania, ale są ściśle związane również z cyklem życia każdej rodziny (por. Dallos, Vetere, 2009 za: Golijani- -Moghaddam, 2014; Martin, 2018). Odmienne zadania na różnych etapach roz- woju systemu rodzinnego mają dorośli partnerzy wobec siebie w fazie narzeczeń- stwa czy początkowych latach małżeństwa. Inaczej wyglądają obowiązki rodzi- ców wobec małych dzieci, a inaczej wobec dorastających synów i córek. Również sposób realizacji roli dziecka, brata czy siostry zmienia dynamicznie swój charak- ter w zależności od czynników zewnętrznych i wewnętrznych. Rodzina może być opisywana zarówno w ujęciu psychodynamicznym, rozwo- jowym bądź społecznego uczenia się. Biorąc jednak pod uwagę popularność oraz użyteczność teorii opisujących rodzinę, istotne jest przede wszystkim wprowadze- nie podejścia systemowego, które ułatwi zrozumienie sposobu jej funkcjonowania zarówno w odniesieniu do rodziny jako całości, jak i do podgrupy, tj. rodzeństwa. 1.1.1. Rodzina jako system Teoria systemowego rozumienia rodziny powstała w oparciu o ogólną teorię systemów, stworzoną przez biologa Ludwiga von Bertalanffy’ego (1984) w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Pozwalała ona na integrację wiedzy z różnych dziedzin nauki i interpretację zjawisk pozornie ze sobą niezwiązanych. Ogólna Teoria Systemów zakładała, że system to pewna względnie uporząd- kowana, składająca się z elementów, spójna całość. Zrozumienie tego, jak dzia- łają poszczególne elementy jest możliwe tylko poprzez analizę ich związków ze sobą nawzajem oraz z całością. Ponadto, systemy nie są odizolowane od świata Rozdział 1. Rodzeństwo u progu dorosłego życia 13 i mogą być różnicowane m.in. poprzez stopień otwartości – od takich, które z ła- twością wymieniają informacje z otaczającym je światem do tych, których granice są nieprzenikalne. Każdy z nich jednak dąży do przetrwania. Systemowe podejście do rodziny wiąże się zarówno ze zmianami w zakresie spostrzegania struktury, jak i funkcji rodziny oraz sposobu oddziaływania na sie- bie jej poszczególnych członków. System rodzinny charakteryzowany jest przez cztery podstawowe cechy (Bornstein, Sawyer, 2006): • całościowość i porządek, • cyrkularną przyczynowość, • hierarchiczną strukturę, • adaptacyjną samoorganizację. Ramka 1 Analiza cyrkularnej przyczynowości to jedno z głównych założeń ujęcia systemowego. Koncen- trując się na relacjach między członkami podsystemów, zakłada się w nim m.in., że postępowa- nie dziecka generuje określoną reakcję rodzica, która to zmienia sposób spostrzegania sytuacji przez dziecko oraz oddziałuje również wtórnie na jego zachowanie. Aby lepiej zilustrować powyż- szy opis warto uzupełnić go o przykład z życia codziennego. Siedmioletni chłopiec zaczął sprawiać problemy wychowawcze i pobił w szkole swojego kolegę z ławki. Ojciec, uzyskując od nauczyciela informację o działaniach syna, wymierzył mu karę – odwołał wyjazd dziecka na kolonie. Matka natomiast sprzeciwiła się takiemu postępowaniu i zapewniła syna, że pojedzie on na wymarzone wakacje. Dodatkowo świadkiem rozmów dziec- ka i rodziców była ich młodsza córka. Kilka dni później ojciec został powiadomiony o kolejnych problemach z zachowaniem chłopca – tym razem został on złapany na paleniu papierosów. Po powrocie do domu mężczyzna przekazał tę informację żonie, po czym zamknął się w biurze, skąd nie wyszedł aż do wieczora. Jak zinterpretować powyższy przykład? Zachowanie chłopca jest prawdopodobnie wynikiem wcześniejszych procesów zachodzących w rodzinie. Swoim działaniem wywołuje określone postępowanie ojca, które jest uznawane przez matkę za krzywdzące. Matka w odpowiedzi manifestuje zachowanie przeciwne i generuje niekon- sekwencję w oddziaływaniach rodzicielskich. Ponadto proces ten jest obserwowany przez młodszą córkę, która z jednej strony widzi groźbę ewentualnych negatywnych konsekwencji nieposłuszeń- stwa, z drugiej zaś zauważa niestabilność działań rodziców. Przy powtórzeniu nieakceptowanego zachowania syna ojciec przestaje się angażować i staje się bierny zarówno wobec dziecka, jak i wobec swojej żony. Pierwsza z cech zakłada, że rodzina jest systemem, który ma uporządkowa- ny charakter i składa się z kilku mniejszych podsystemów umożliwiających efek- tywne funkcjonowanie całości. Podsystemy te są ze sobą ściśle powiązane i efekt ich współdziałania ma charakter synergiczny, tj. uzyskuje się znacznie więcej niż gdyby w aktywność zaangażowały się indywidualnie poszczególne z nich. Cykl wzajemnych oddziaływań członków rodziny związany jest zatem nie z liniowym modelem przyczynowości, w którym zakłada się prostą zależność przyczynowo-skutkową, ale jest ilustracją kolejnej z cech systemu rodzinnego, tj. przyczynowości cyrkularnej (por. ramka 1). Zgodnie z ujęciem systemowym 1.1. Rodzina i rodzeństwo w ujęciu systemowym 14 interakcje zachodzące między jednostkami składowymi mają charakter sprzęże- nia zwrotnego. Oznacza to, że zachowanie każdego członka rodziny wpływa na działania podejmowane przez pozostałe osoby i zwrotnie jest również przez nie modyfikowane. Hierarchiczne ułożenie podsystemów wyznacza stosunek jednej podgrupy do pozostałych i ich umiejscowienie w strukturach rodzinnych oddziaływań. Jed- nocześnie wyznacza określone możliwości działań i systematyzuje aktywności – inne pojawiają się bowiem przed osobami przynależącymi do podsystemu dzie- ci, a inne do podsystemu rodziców. Hierarchizacja umożliwia jednakże spraw- ną komunikację oraz realizację zadań w ramach podstawowej grupy społecznej, a także warunkuje wzorce interakcji zachodzących między jej członkami. Ostatnią ze wspomnianych cech stanowi adaptacyjna samoorganizacja. Ce- lem każdej rodziny jest utrzymanie tzw. dynamicznej równowagi, co oznacza, że z jednej strony ważna jest stabilność całego systemu rodzinnego i jego podsyste- mów, uwarunkowana często wypracowanymi wzorcami postępowania i rodzinną historią. Z drugiej zaś system musi reagować na zmiany zachodzące w otoczeniu i elastycznie się do nich dostosowywać. Ma to szczególne znaczenie w obliczu zarówno normatywnych, jak i nienormatywnych zmian w życiu rodzinnym. Rysunek 1. Schemat wzajemnych oddziaływań między przykładowymi członkami rodziny nuklearnej zgodnie z ujęciem systemowym. Źródło: opracowanie własne. Struktura rodziny wyznaczona jest często przez granice poszczególnych podsystemów. W przypadku rodziny nuklearnej granice zewnętrzne oddzielają cały system od innych grup społecznych bądź od otoczenia i zwykle obejmują one podsystemy rodziców oraz dzieci, choć niekiedy zdarza się, że włączeni do granic systemu rodzinnego zostają również dziadkowie, opiekunowie czy inne osoby powiązane z rodziną. Jak wspomina Świętochowski (2014), granice te Rozdział 1. Rodzeństwo u progu dorosłego życia 15 powinna cechować przepuszczalność i elastyczność, gdyż wówczas rodzina ma dostęp do informacji spoza własnego kręgu, co pozwala kształtować potrzeby poszczególnych członków oraz budować indywidualną hierarchię wyznawanych wartości. Granice wewnętrzne pełnią nieco inną funkcję – rozdzielają bowiem od siebie podsystemy. Ich spójność i elastyczność to cechy, które nie pozostają bez wpływu na rodzinną komunikację, ekspresję emocjonalną, dążenia i wyobrażenia jednostek o sobie nawzajem. 1.1.2. Kołowy Model Olsona System rodzinny może być charakteryzowany na wiele sposobów. Autorzy odnoszący się do systemowej koncepcji rodziny uwzględniali takie aspekty, jak m.in.: przynależność i wzajemna zależność (Benjamin, 1977), wymiar stylistycz- ny, adaptacyjność oraz oddziaływanie emocjonalne (Beavers, Hampson, 1990) czy też potwierdzanie i przeciwstawianie się (Gottman, 2012). Podkreśla się zdol- ność systemu do reagowania na zmieniające się warunki otoczenia i stawania im naprzeciw, ale i zwraca uwagę na konieczność zachowania indywidualności i jedności rodzinnej. Próbę integracji wiedzy na temat cech rodziny podjął Olson (Olson, 2000; Olson, Gorall, 2006), tworząc Model Kołowy przedstawiony na rysunku 2. Model ten bazuje na dwóch podstawowych wymiarach życia rodzinnego, takich jak Spój- ność (Cohesion) i Elastyczność (Flexibility)1 oraz wymiarze dodatkowym, pomoc- niczym, tj. Komunikacji (Communication). Dwa pierwsze wymiary opisane zostały na kontinuach ilustrujących poziom ich nasilenia. Spójność definiowana jest jako „emocjonalna więź między członkami rodziny” (Olson, 2011, s. 65). Odnosi się ona do intymności i bliskości w relacji poszczegól- nych osób przejawiającej się m.in. w tworzonych koalicjach, ilości wspólnie spędza- nego czasu, dzielonych zainteresowaniach, wielkością grupy wspólnych znajomych i przyjaciół. Poziom emocjonalnej bliskości wyznacza obszary, w których możliwe jest otwarcie granic między poszczególnymi jednostkami bądź podsystemami. Aktualnie wyróżnia się trzy poziomy Spójności: od Niezwiązania (bardzo niski po- ziom), przez Zrównoważoną Spójność, skończywszy na Splątaniu (bardzo wysoki poziom). Najbardziej adaptacyjny dla funkcjonowania rodziny jest średni poziom Spójności (Margasiński, 2009; Olson, 2011). Członkowie rodzin, w których dominu- je zrównoważenie w zakresie tego wymiaru, mają swobodę w rozwijaniu własnych zainteresowań i doskonaleniu predyspozycji. Mogą ujawniać własne zdanie bez narażania się na odrzucenie i liczyć na wsparcie w sytuacjach trudnych. Olson ujmuje Elastyczność jako „jakość i stopień zmian zachodzących w sys- temach, związanych z przywództwem, pełnionymi rolami i zasadami wzajem- nych relacji oraz wynikających z procesów negocjacyjnych pomiędzy członkami 1 We wcześniejszych pracach Olson posługiwał się nazwą „adaptacyjność” czy też „zdolność przystosowania”. Termin „elastyczność” wprowadził w roku 2000. 1.1. Rodzina i rodzeństwo w ujęciu systemowym 16 Rysunek 2. Graficzna wersja Modelu Kołowego. Źródło: Margasiński, 2010. rodziny” (Olson, 2011, s. 65). Możliwe było opisanie go na kolejnych poziomach nasilenia: Sztywność (bardzo niski poziom), Zrównoważoną Elastyczność oraz Chaotyczność (bardzo wysoki). Wskaźnikami, na podstawie których możliwe jest określenie poziomu Elastyczności, są m.in.: zasady i normy obowiązujące w rodzinie, sposoby rozstrzygania sporów i prowadzenia negocjacji w trudnych sytuacjach czy też tendencje przywódcze poszczególnych osób. Podobnie jak w przypadku Spójności, tak i Elastyczność jest wymiarem, którego średni poziom najlepiej oddziałuje na funkcjonowanie systemu. Wiąże się to z możliwością ana- lizowania różnych rozwiązań w obliczu sytuacji kryzysowej i negocjowania ich przydatności czy też utrzymania poczucia stałości mimo zmian zachodzących wokół rodziny. Rozdział 1. Rodzeństwo u progu dorosłego życia
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Uwarunkowania relacji z rodzeństwem we wczesnej dorosłości
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: