Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00550 008152 11490379 na godz. na dobę w sumie
Uzasadnienia decyzji stosowania prawa - ebook/pdf
Uzasadnienia decyzji stosowania prawa - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8583-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Publikacja jest efektem projektu badawczego zrealizowanego w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk. Zawiera 23 opracowania poświęcone procesowi uzasadniania decyzji stosowania prawa oraz samym uzasadnieniom jako jego wynikowi. Zamieszczone w niej teksty opisują uzasadnienia z kilku powiązanych ze sobą perspektyw: ich istoty i miejsca w porządku prawnym, znaczenia w poszczególnych rodzajach postępowań, szerszego kontekstu społecznego oraz podstaw i praktyki uzasadniania w innych porządkach prawnych.

'Celem, jaki sobie postawiliśmy, było podsumowanie dotychczasowej (rozproszonej i niepełnej) wiedzy o uzasadnieniach w polskim porządku prawnym, ujęcie jej w nieco bardziej usystematyzowane niż dotychczas ramy i - co nie mniej ważne - pokazanie obszarów, w których warto prowadzić dalsze badania. W ten sposób książka w naszym zamiarze ma się stać rodzajem fotografi i, próbującej uchwycić fenomen, jakim są uzasadnienia, w jego obecnej postaci - ze świadomością, że zarówno sam obiekt badań, jak i metody sporządzania uzasadnień i mówienia o nich będą się (czego bardzo sobie życzymy) doskonaliły'.
Ewa Łętowska, Iwona Rzucidło-Grochowska, Mateusz Grochowski (ze Wstępu)


'Koncepcja książki, merytoryczny poziom zawartych w niej prac, a także sposób ich ujęcia spowoduje, że będzie ona stanowić ważny wkład w rozwój myślenia o funkcjach i treści uzasadnień decyzji stosowania prawa, a także o regulacjach prawnych odnoszących się do takich uzasadnień. [...] Co więcej - dzięki trafnemu doborowi Autorów zawartych w książce prac, z których większość posiada nie tylko ogromną wiedzę, ale i wieloletnie doświadczenie w praktycznym stosowaniu prawa przez organy ochrony prawnej, zawarte w książce poglądy spotkają się z pewnością z zainteresowaniem praktyki. Omawiana problematyka jest bowiem ważna także - a może nawet przede wszystkim - dla praktyków. Szczegółowa i stojąca na wysokim poziomie analiza jurydyczna wchodzących w grę przepisów i zwrócenie uwagi na występujące w orzecznictwie nieprawidłowości oraz na właściwe wzory powinny więc mieć wpływ na lepsze formułowanie w przyszłości uzasadnień decyzji stosowania prawa'.
prof. dr hab. Adam Zieliński


Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Uzasadnienia decyzji stosowania prawa redakcja naukowa Iwona Rzucidło-Grochowska Mateusz Grochowski Warszawa 2015 Stan prawny na 1 października 2014 r. Recenzent Prof. dr hab. Adam Zieliński Opieka merytoryczna Prof. dr hab. Ewa Łętowska Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne Anna Łubińska-Bujak Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krystyna Szych Projekt grafi czny okładki i stron tytułowych Sławomir Sobczyk Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl Polska Izba Ksi(cid:27)(cid:28)ki © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN: 978-83-264-3450-1 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska Podstawy uzasadniania w prawie konstytucyjnym i międzynarodowym Artur Kotowski Teoretycznoprawna analiza pojęcia uzasadniania Leszek Leszczyński Uzasadnienie sądowej decyzji stosowania prawa a walidacyjno-derywacyjne ujęcie wykładni operatywnej Marcin Matczak Argumentum ad absurdum w uzasadnieniu decyzji stosowania prawa a założenie o racjonalności prawodawcy – analiza krytyczna Tomasz Stawecki Dorobek nauki prawa w uzasadnieniach decyzji sądowych Mateusz Grochowski Uzasadnienie zdania odrębnego Iwona Rzucidło ‑Grochowska „Część historyczna” uzasadnienia orzeczenia sądowego Piotr Rylski Uzasadnienie orzeczenia w postępowaniu cywilnym przed sądami powszechnymi Jacek Gudowski Uzasadnienie orzeczeń Sądu Najwyższego w sprawach cywilnych Joanna Mierzwińska ‑Lorencka Uzasadnianie wyroków w sprawach karnych Spis treści 7 11 15 43 87 102 116 138 170 200 239 266 5 Spis treści Wiesław Kozielewicz Uzasadnienia rozstrzygnięć Sądu Najwyższego w sprawach karnych Marta Romańska Uzasadnienie decyzji administracyjnej Wojciech Kręcisz Z problematyki uzasadniania orzeczeń przez sądy administracyjne Ireneusz C. Kamiński Styl orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Przemysław Mikłaszewicz Uzasadnienia orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Szymon Zaręba Uzasadnienia orzeczeń sądów międzynarodowych Jakub Królikowski Uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego Maria Wojtak, Ewa Malinowska Uzasadnienie decyzji administracyjnej w analizie lingwistycznej Mateusz Stępień Socjologiczna perspektywa badań uzasadnień sądowych Marcin Sękowski Psychoanalityczne uwagi na temat uzasadniania decyzji sądowych Sylwia Castillo‑Wyszogrodzka Uzasadnienia decyzji stosowania prawa w systemie francuskim Arne Alberts The Justification of Public Decisions in Germany – The Example of Civil Court Judgments Larry A. DiMatteo Legal Justification in Anglo -American Common Law Zamiast podsumowania. Nihil probat qui nimium probat Literatura dotycząca problematyki uzasadnień decyzji stosowania prawa Wykaz orzecznictwa 6 290 304 339 367 386 400 427 440 454 464 481 500 512 525 529 555 Wykaz skrótów WYKAZ SKRÓTÓW 1. Akty prawne – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394 z późn. zm.) – rozporządzenie Prezydenta z dnia 19 marca 1928 r. – Kodeks po- stępowania karnego (tekst jedn.: Dz. U. z 1950 r. Nr 40, poz. 364 z późn. zm.) – Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następ- nie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. d.k.p.c. d.k.p.k. EKPC k.c. k.k. k.p.a. k.p.c. k.p.k. KPP o.p. p.p.s.a. reg. ETS (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administra- cyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 391) – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) – Regulamin postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości z dnia 25 września 2012 r. (Dz. Urz. UE L 265 z 29.09.2012, s. 1, z późn. zm.) 7 Wykaz skrótów r.p.a. r.t.k. r.u.s.p. r.w.u.w.s. TFUE TUE ustawa o SN ustawa o TK – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (Dz. U. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.) – uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Trybunału Konstytucyj- nego z dnia 3 października 2006 r. w sprawie Regulaminu Trybuna- łu Konstytucyjnego (M.P. Nr 72, poz. 720, załącznik) – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 259) – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 wrześ- nia 2003 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 169, poz. 1646) – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 z późn. zm.) z późn. zm.) – Traktat o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30 – ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 499 z późn. zm.) – ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 z późn. zm.) 2. Czasopisma i oficjalne publikatory Annales UMCS – Annales Universitatis Mariae Curie ‑Skłodowska AUL FI Biul. SN BMS EPS M. Pod. M. Praw. M.P.Pr. NP ONSA ONSA WSA – Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica – Biuletyn Sądu Najwyższego – Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości – Europejski Przegląd Sądowy – Monitor Podatkowy – Monitor Prawniczy – Monitor Prawa Pracy – Nowe Prawo – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego (Izba Cywilna) – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy – Orzecznictwo Sądu Najwyższego (Izba Karna) – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecz- nych i Spraw Publicznych OSA OSAB OSNC OSN(C) OSNC‑ZD OSN(K) OSNKW OSNP 8 Wykaz skrótów OSNPG – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, wydawnictwo Prokuratury Ge- neralnej – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A – Państwo i Prawo – Polski Proces Cywilny – Przegląd Prawa Handlowego – Prokuratura i Prawo OSNwSK OSP OSPiKA OTK‑A PiP PPC PPH Prok. i Pr. Prok. i Pr.‑wkł. – Prokuratura i Prawo – wkładka Prz. Pod. Prz. Sejm. PS RabelsZ Rec. RPEiS SC St. Praw. St. Pr.‑Ek. WPP Zb. Orz. ZNSA ZNUJ – Przegląd Podatkowy – Przegląd Sejmowy – Przegląd Sądowy – Rabels Zeitschrift für ausländisches und internationales Privatrecht – zbiór orzeczeń sądów wspólnotowych (przed dniem 1 maja 2004 r.) – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Studia Cywilistyczne – Studia Prawnicze – Studia Prawno ‑Ekonomiczne – Wojskowy Przegląd Prawniczy – zbiór orzeczeń sądów wspólnotowych (po dniu 1 maja 2004 r.) – Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 3. Inne AADA ETPC ETS MTS NSA SA SN SO SPI SR STSM TK TSUE WSA – argument ad absurdum – Europejski Trybunał Praw Człowieka – Europejski Trybunał Sprawiedliwości (od dnia 1 grudnia 2009 r. Try- bunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – TSUE) – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości – Naczelny Sąd Administracyjny – sąd apelacyjny – Sąd Najwyższy – sąd okręgowy – Sąd Pierwszej Instancji (od dnia 1 grudnia 2009 r. Sąd) – sąd rejonowy – Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – wojewódzki sąd administracyjny 9 Wstęp WSTĘP jeśli czarno na białym, czy choćby w domyśle, z ważnego albo błahego powodu, postawione zostaną znaki zapytania, a w odpowiedzi – jeżeli dwukropek: W. Szymborska, Właściwie każdy wiersz (w:) Dwukropek, Kraków 2005 1. Dwukropek Dwukropek jest znakiem zapowiadającym nową treść, dalszy ciąg, coś, co wyjaśnia i rozwija myśl wypowiedzianą w zdaniu poprzedzającym. Zacytowany wiersz W. Szym- borskiej jest przewrotny. Utrzymany w trybie przypuszczającym mówi, że błądzenie wśród znaków zapytania, wyrażone czasownikiem niedokonanym, jest czynnością bez- owocną. Ale jeżeli postawiłoby się dwukropek, sytuacja się zmieni. Nie tylko jest szan- sa na zamknięcie etapu stawiania zapytań (bo tu wystarczyłaby kropka), ale pojawia się perspektywa „nowego otwarcia”, dalszego ciągu, wzbogacającego i wyjaśniającego to, co już powiedziano. Wykorzystanie tego akurat wiersza jako motta naszej książki wydawało się nam trafne z takich właśnie powodów. Piśmiennictwo (polskie) dotyczące uzasadnienia decy- zji sądowych jest rozproszone i „wieloogniskowe”. Chcieliśmy zebrać w jednym miejscu pozycje przedstawiające różne perspektywy i ujęcia, w jakich można przedstawiać i ana- lizować uzasadnianie i uzasadnienie. Zadaniem książki jest prezentacja różnorodności problematyki: punktów widzenia, aspektów, perspektyw ukazywania problemów, jakie uzasadnienie decyzji stosowania prawa stwarza dla prawoznawstwa. W tym wyczerpu- je się zamiar spoczywający u genezy książki. Oznacza to demonstrację możliwych zna- ków zapytania. Ale ich postawienie (a przecież – jak mówi poetka – może to następować „z ważnego”, ale i „błahego powodu”) nie wyczerpuje sprawy. Potrzeba tu dalszego cią- gu. Oceny powodów decydujących o wadze i zakresie wątpliwości. I o tym książka już nie mówi, bo doprowadzamy ją do dwukropka. 11 Wstęp 2. Uzasadnienie, uzasadnianie – pytania i próby odpowiedzi „Uzasadnienie” jest pojęciem niejednoznacznym – podobnie jak „wykładnia” czy „interpretacja” oznacza zarówno proces (działanie, czynność), jak i jego wynik. Zainte- resowanie prawoznawstwa uwzględnia tę różnicę między czasownikiem i rzeczowni- kiem. Jednak granica znaczeniowa między uzasadnieniem i uzasadnianiem jest płyn- na, dlatego badając jedno zjawisko, nieuchronnie trzeba fragmentarycznie przynajmniej odnieść się i do drugiego. I niezależnie od tego, czy prawoznawstwo zajmuje się akurat kwestiami, „czy” decyzja podlega uzasadnianiu, lub temu, „jak” ma się to dokonać, czy też swoją uwagę poświęca samemu wytworzeniu lub także odbiorowi uzasadnienia (nie wspominając już, że nie każdą analizę można prowadzić z perspektywy powinności lub rzeczywistości) – uzasadnianie i uzasadnienie są ze sobą zrośnięte, tworząc zjawisko zło- żone i niejednorodne. Z tej przyczyny problematyka ta pociąga specjalistów różnych dyscyplin. W wy- padku uzasadnienia istnieje bowiem przedmiot dający im szansę na interesującą analizę rozmaitych aspektów zjawiska uzasadniania decyzji stosowania prawa – z perspektywy prawoznawcy zawierającego zarazem problematykę wspólną z decyzjami innych władz i tematykę swoistą. Dlatego analizę tego zagadnienia musi poprzedzać opis‑charaktery- styka zjawiska i nakreślenie jego granic. Natomiast przed amatorami ewentualnych syn- tez niejednorodność i interdyscyplinarność problematyki uzasadnień piętrzą trudności. Dzieje się tak zwłaszcza wówczas, gdy (jak w Polsce) samo nawet opisowe wyczerpanie tematyki uzasadnień trudno uznać za kompletne. O uzasadnieniu pisać można na różne sposoby. Chcąc wyróżnić tu „typy idealne” (które jak bywa z typami idealnymi, nie występują zazwyczaj w przyrodzie w stanie czystym), warto wspomnieć o trzech podejściach. Pierwsze to postawa „praktyczno‑komentatorska”, charakterystyczna dla materia- łów dydaktycznych, metodyk czy innych opracowań mających służyć przede wszystkim tym, którzy uzasadnienia piszą. Uwaga skupia się tu głównie na konstrukcji uzasadnie- nia, elementach jego treści czy (co już rzadziej) sztuce argumentowania. Z tej perspek- tywy uzasadnienie postrzega się przede wszystkim jako „zadanie do odrobienia” – na- pisania lub kontroli (gdy idzie o sąd odwoławczy). Inaczej akcenty rozkłada natomiast styl „teoretyczno‑strukturalny”, stawiający so- bie za cel osadzenie uzasadniania i uzasadnień w teorii (nie tylko prawnej, lecz także społecznej czy politycznej) oraz dogmatyce. Jest on najbardziej klasyczny i zamyka się zwykle w kręgu typowych metod prawoznawstwa. Jego wynikiem stają się różnorodne uwagi klasyfikacyjne i analityczne, starające się przeniknąć do istoty tego, czym uzasad- nienie jest, jakie są jego zadania, standardy tworzenia oraz ramy w porządku prawnym. Wreszcie trzeci sposób spojrzenia na uzasadnienia – „funkcjonalno‑empiryczny” – traktuje je przede wszystkim jako fenomen praktyczny. Interesuje go uzasadnienie jako wytwór ludzkiej myśli, leżący na przecięciu różnych zagadnień i zjawisk (językowych, psychologicznych, społecznych itd.). Z tego powodu podejście to nie ogranicza się do kwestii metody uzasadniania ani do problemów analityczno‑strukturalnych (traktując je zwykle jedynie jako tło i punkt wyjścia), znacznie częściej sięgając po narzędzia interdy- scyplinarne i silniej podkreślając potrzebę ujęcia holistycznego. Niekiedy – o czym także warto pamiętać – podejście to przybiera podtyp „anegdotyczno‑gawędziarski”, skupio- 12 Wstęp ny na różnorodnych „ciekawych przypadkach”, relacjonowaniu własnych doświadczeń z tworzenia i lektury uzasadnień oraz prezentowania „gabinetów osobliwości”. Do tych ostatnich należą funkcjonujące na portalu Facebook strony „Orzeczenia Sądu Najwyż- szego, o których nie miałeś pojęcia” czy „Orzeczenia sądów i trybunałów, o których nie miałeś pojęcia” (zbierające orzeczenia sądów, których fragmenty uzasadnień umiesz- czane są zazwyczaj przez użytkowników z ciekawsko‑prześmiewczą intencją). Wbrew pozorom także taki sposób mówienia o uzasadnieniu ma swoją wartość poznawczą – wskazywanie (złych, dobrych lub z jakiegoś powodu szczególnych) uzasadnień to prze- de wszystkim ważna wiedza praktyczna. Naiwnością i błędem byłyby oczywiście wszelkie próby oceny tych stylów czy ich hierarchii. Każdy z nich jest na swój sposób konieczny, wszystkie poszerzają bowiem inną część naszej wiedzy o uzasadnieniu i uzasadnianiu, odkrywając rejony niedostrzegalne z innej perspektywy. Każda z tych (używając modnego dziś słowa) „narracji” pokazuje nieco inny obraz uzasadnienia, jednak za każdym razem obraz prawdziwy. 3. Koncepcja książki Mając świadomość – z jednej strony – dużej luki w dotychczasowym stanie wie- dzy o uzasadnieniach w Polsce oraz – z drugiej – że temat ten to never ending story, która z natury swojej wyczerpać się nie da, zaplanowaliśmy tę książkę jako rodzaj poręcznego bedekera dla każdego, kto uzasadnieniami się zajmuje lub zajmować zamierza. Celem, jaki sobie postawiliśmy, było podsumowanie dotychczasowej (rozproszonej i niepełnej) wiedzy o uzasadnieniach w polskim porządku prawnym, ujęcie jej w nieco bardziej usystematyzowane niż dotychczas ramy i – co nie mniej ważne – pokazanie obszarów, w których warto prowadzić dalsze badania. W ten sposób książka w naszym zamiarze ma się stać rodzajem fotografii, próbującej uchwycić fenomen, jakim są uzasadnienia, w jego obecnej postaci – ze świadomością, że zarówno sam obiekt badań, jak i meto- dy sporządzania uzasadnień i mówienia o nich będą się (czego bardzo sobie życzymy) doskonaliły. Projektując dobór poszczególnych tematów, chcieliśmy, aby zjawiska uzasadniania i uzasadnienia uchwycić z możliwie wielu różnorodnych perspektyw i w wielu ich in- dywidualnych przejawach. Celowi temu służy także układ książki, akcentujący cztery obszary tej problematyki: od ogólnych podstaw teoretycznych i uwarunkowań aksjolo- gicznych, przez specyfikę uzasadnień w poszczególnych procedurach o krajowym i po- nadkrajowym charakterze, po punkty odniesienia w sferze interdyscyplinarnej i praw- noporównawczej. „Instrukcja obchodzenia się” z problemami uzasadniania i uzasadnień, jaką chcie- liśmy stworzyć, nie jest – i nigdy być nie miała – kompletna, nie porusza wszystkich wąt- ków ani nie traktuje problemu ze wszystkich możliwych punktów widzenia. Nie jest to jednak wada. Obok tego, „co”, równie istotne było dla nas bowiem „jak”. Książka nie tylko ma być przewodnikiem po uzasadnieniach w ich obecnej postaci – ta wiedza, siłą rzeczy, jest ulotna i zmienna – lecz także pokazywać sam sposób postępowania z tytuło- wym zjawiskiem: ze względu na swoją złożoność wymagającym spojrzenia z wielu per- 13 Wstęp spektyw i użycia wielu sposobów opisu. Żywimy dyskretną nadzieję, że także i ta war- stwa książki okaże się inspirująca – a nawet prowokująca – dla tych, którzy staną przed podobnymi co my problemami. Jeśli, przeczytawszy tę książkę, czytelnik dojdzie do wniosku, że można było ina- czej czy lepiej, feci quod potui, faciant meliora potentes. I oby tak się stało. *** Jak zwykle w takim miejscu, pora na podziękowania tym wszystkim, którzy mieli swój wkład w powstanie tej książki. Poza autorami tekstów – bez których pracy i życzli- wości dla projektu publikacja ta nie powstałaby – chcemy pamiętać także o wszystkich niewymienionych w spisie treści, którzy mieli w niej swój udział. Tu mamy jednak pe- wien problem. Koncepcja tej pracy jest tak naprawdę sumą doświadczeń, rozmów, prze- czytanych tekstów i – oczywiście – uzasadnień. Każde z nich było kolejnym kamykiem dokładanym do wspólnego stosu i każde na swój sposób przyczyniło się do pomysłu na tę książkę. A więc dziękujemy zbiorowo – wszystkim, którzy do tej pory budowali kul- turę uzasadniania, nasz współczesny sposób mówienia i myślenia o niej, a bez których pisanie tych słów oczywiście nie byłoby możliwe. *** Książka powstała w ramach projektu badawczego pod tym samym tytułem, realizo- wanego w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk. Publikacja jest jego pierw- szym etapem, otwierającym pole dalszych badań. Dwukropek został dopiero postawiony. Ewa Łętowska Mateusz Grochowski Iwona Rzucidło ‑Grochowska 14 Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska* Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska*1 PODSTAWY UZASADNIANIA W PRAWIE KONSTYTUCYJNYM I MIĘDZYNARODOWYM 1. Między ratione imperii i imperio rationis – oczekiwania i wymagania wobec uzasadnienia decyzji sądowej 1.1. Uzasadnienie decyzji sądowej: między argumentem siły i siłą argumentu Decyzja, także sądowa, może być rozstrzygnięciem władczym, arbitralnym albo efek- tem mniej lub bardziej zaawansowanego konsensualnego rozstrzygnięcia sporu. Jest to zresztą bardziej ujęcie modelowe, typizujące, niż odwołanie do konkretnego miejsca, cza- su czy procedury. Każdy sąd, czy to „państwowy”, czy „rozjemczy”, orzeka ratione imperii (a to imperium może mieć różną genezę i zakres), zaś uzasadnia – imperio rationis (z tym że sam dobór racji może być mniej lub bardziej arbitralny, subiektywny lub obiektywizujący). Uzasadnienie decyzji sądowej jest więc rozpięte między argumentem siły i siłą argumentu. 1.2. Władza sądzenia a „czy” i „jak” uzasadniania Władza sądzenia jest jednym z atrybutów suwerenności państwa i zarazem składni- kiem władzy w ogóle. Dlatego historycznie i geograficznie uformowane wymagania i ocze- kiwania względem decyzji władzy przekładają się na to, czy i jak judykatywa ma (może) uzasadniać swoje decyzje. W państwie autokratycznym, niedemokratycznym decydent „nie musi się tłumaczyć” z tego, jak władza jest realizowana. Także więc od uzasadnień sądo- wych nie będzie się tu oczekiwało, że będą one przekonywały strony czy poszukiwały włas- nej legitymizacji w uzyskiwaniu aprobaty dla racji stojących za wyrokiem, nie wspominając o adresowaniu uzasadnienia nie tylko do sądu wyższej instancji czy stron, ale i do szerokiej * Prof. dr hab. Ewa Łętowska – członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, sędzia Trybunału Konstytucyj- nego w stanie spoczynku; Ada Paprocka – radca orzecznictwa w Zespole Wstępnej Kontroli Skarg Konstytucyjnych i Wniosków Biura Trybunału Konstytucyjnego; Iwona Rzucidło‑Grochowska – doktorantka w Katedrze Teorii i Fi- lozofii Prawa Uniwersytetu Marii Curie‑Skłodowskiej, asystentka sędziego w Naczelnym Sądzie Administracyjnym, laureatka grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na własny projekt badawczy „Uzasadnianie orzeczeń sądowych” w ramach konkursu „Diamentowy Grant”. 15 Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska publiczności. W państwach niedemokratycznych decyzja (także sądowa) będąca emanacją władzy autorytarnej rozstrzyga przede wszystkim mocą swego władczego charakteru, nie wymagając zrozumienia i akceptacji. Uzasadnienie decyzji w tego typu państwie będzie tu redukowane raczej do funkcji czysto pragmatycznych, umożliwiających samej władzy sprawne funkcjonowanie judykatywy jako całości. Dominujące znaczenie będą miały w ta- kim systemie ściśle procesowe funkcje uzasadnienia, umożliwiające ich kontrolę i utrzyma- nie spójności orzekania. Adresatem motywów będzie tu więc przede wszystkim wyższa instancja, a więc fachowcy. To rzutuje na styl motywów i dobór argumentacji. Komfort czy poczucie partycypacji samych stron liczy się mniej. Jeszcze mniejsze znaczenie będzie miała opinia publiczna i potrzeba dotarcia do niej przez judykatywę, za pośrednictwem różnych mediów, z uzasadnieniem wyroku. Te okoliczności rzutują na sam zakres obowiązku spo- rządzania uzasadnień (m.in. tu leży pierwotna przyczyna wyłączenia spod tego obowiąz- ku decyzji niezaskarżalnych) i styl uzasadnień sądowych. Treść uzasadnienia jest wyzna- czana przez horyzont fachowego adresata i to zwalnia sąd od części trudu perswazyjnego. W państwach demokratycznych następuje zmiana relacji między władzą i jednostką, nakładająca na władzę obowiązki w zakresie przejrzystości jej decyzji, dialogu, perswazji, czasem partycypacyjnego ich podejmowania. To nie pozostaje bez wpływu na wymagania i oczekiwania względem uzasadniania decyzji sądowych. Zmienia się tu odbiorca decy- zji w związku z dostrzeganiem w adresacie wyroku nie tylko poddanego1, ale i obywate- la. W miarę postępu tego historycznego procesu ulegają zmianie oczekiwania względem treści uzasadnienia, poziomu i dostępności argumentacji. Zmieniają się tu więc proporcje między vis i ratio w uzasadnieniu, a punkt ciężkości przesuwa się od uzasadniania ratio‑ ne imperii ku imperio rationis. W konsekwencji spośród wielu funkcji2, jakie przypisuje się uzasadnieniu decyzji sądowej, na znaczeniu zyskują te, które mają służyć – sic venia verbo – uspołecznieniu wyroku: przez podjęcie próby jego wyjaśnienia adresatowi (i przez to zyskanie akceptacji, a nie tylko posłuszeństwa), a także rozszerzenia zakresu oddziaływa- nia wyroków, włączenie do dyskursu publicznego, uczynienie narzędziem promieniowa- nia określonej aksjologii i pozyskiwania zaufania do władzy. To zaś nie jest możliwe bez istnienia utrwalonych i szeroko dostępnych uzasadnień, posługujących się argumentacją nie tylko sprawozdawczą (co sąd zrobił), ale i perswazyjną (dlaczego to zrobił). 1.3. Różne funkcje uzasadnienia decyzji sądowej Uzasadnienie decyzji sądowej spełnia różne funkcje: 1) samokontroli, umożliwiając uporządkowanie i weryfikację własnego procesu decyzyj- nego i argumentacyjnego przez sędziego. Gdy nie ma obowiązku sporządzenia uza- sadnienia, gdy jest ono zdawkowe, ta prymarna funkcja nie jest spełniana, co wpływa z czasem na obniżenie poziomu pracy sędziów z uwagi na brak samokontroli. Posłuży- my się przykładem polskim: decyzje sądowe podejmowane na posiedzeniach niejaw- nych, w kwestiach wpadkowych, mimo że czasem bardzo doniosłych z punktu widzenia 1 Nie bez przyczyny gruntowna monografia poświęcona uzasadnieniom (nie tylko zresztą sądowym) nosi charakterystyczny podtytuł: „o komunikowaniu decyzji państwowych obywatelowi”; zob. U. Kischel, Die Begrün‑ dung. Zur Erläuterung staatlicher Entscheidungen gegenüber dem Bürger, Tübingen 2002. 2 Tamże, s. 40 i n. 16 Podstawy uzasadniania w prawie konstytucyjnym i międzynarodowym realizacji prawa do sądu i rzetelnego procesu (odrzucenie pozwu, nieprzyjęcie pisma), są objęte ograniczonym obowiązkiem uzasadniania, nieskłaniającym samego sądu do refleksji nad własnym działaniem. Postanowienia uzasadniane „na okrągło” niejedno- krotnie ograniczają się do przytoczenia przepisu – podstawy rozstrzygnięcia, bez wią- zania go z okolicznościami konkretnej sprawy. Na przykład zwolnieniom od kosztów sądowych od lat towarzyszą stereotypowe (nie tylko drażniące, ale czasem sytuacyjnie w niezamierzony sposób komiczne) formułki o konieczności zbierania oszczędności na dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Jeżeli ktoś szukałby przykładów negatywnych konsekwencji zaniechania sędziowskiej samokontroli na skutek braku refleksji nad mo- tywacją, „postanowienia z niejawnego” stanowiłyby tu wdzięczny materiał do analizy; 2) dokumentowania dokonanej wykładni i subsumcji. Bez ich dokumentacji brak pod- staw do jakiejkolwiek oceny i kontroli zewnętrznej, niezależnie od tego, kto miałby ich dokonywać, a wyroki stają się po prostu arbitralne. Nie ma jak ukształtować się kontrola tak „w pionie” judykatywy, jak i np. doktrynalna, o szerszym horyzoncie oddziaływania. Odwołując się do już powołanego przykładu, wskażmy wspomina- ne wyżej postanowienia „z niejawnego” – nawet te kończące sprawę nie są intere- sujące z racji braku materiału do analizy, nawet dla doktryny i glosatorów. Pozosta- ją poza dyskursem prawniczym. I to naraża całe obszary praktyki sądowej na brak możliwości szerszej krytycznej oceny i kontroli. Inny przykład (choć przedmiotem kontroli jest tu nie decyzja sądowa, lecz administracyjna, dokonywana jednak przez sąd) to stworzenie warunków do sądowej kontroli decyzji administracyjnej, wyda- wanej w warunkach uznania administracyjnego. Wymagało to od polskiego Naczel- nego Sądu Administracyjnego zwalczenia3 postaw kwestionujących co do zasady po- trzebę dokumentowania wykładni i subsumcji dokonywanej przez emitenta decyzji, korzystającego z uznania. Argumentem było tu uczynienie decyzji „kontrolowalną” dla sądu. Problemem dla polskiej praktyki (zwłaszcza w sprawach cywilnych) jest dokumentowanie w uzasadnieniach subsumcji, wskazującej na sytuacyjne zoriento- wanie wyroku. Bywa ona przesłonięta (jeśli zgoła nie pochłonięta – decyduje tu styl uzasadnień i sprawność pisarska) przez wywody dotyczące wykładni przepisów, dokonywane w gruncie rzeczy in abstracto, mimo że są one umieszczane w uzasad- nieniu konkretnych wyroków. Innym przykładem jest ocierająca się o arbitralność wstrzemięźliwość subsumcyjno‑motywacyjna, dotycząca wypełnienia treścią zwro- tów niedookreślonych. Uchybienia dokumentacyjnej funkcji uzasadnienia paraliżują spełnienie jego kolejnej funkcji, mianowicie kontroli treści decyzji sądowej; 3) kontroli. Kontrolna funkcja uzasadnienia umożliwia wykrycie i naprawę błędów (w ramach proceduralnych). Ponadto służąc utrzymaniu jednolitości (oraz przewi- dywalności i pewności) orzekania w obrębie jednego sądu, nie wspominając o całej jurysdykcji czy kryteriach geograficznych, ma podstawowe znaczenie dla wypraco- wania standardu oczekiwanej ochrony prawnej. Ma to podstawowe znaczenie tak dla poszukujących sprawiedliwości, jak i dla samej judykatywy (punkt odniesie- 3 Bardzo konsekwentnie od początków swojego istnienia Naczelny Sąd Administracyjny podkreślał po- trzebę istnienia uzasadnienia decyzji (także uznaniowej) – jako warunek sine qua non kontroli sądowej; por. wyroki NSA w Warszawie: z dnia 1 lutego 1982 r., I SA 2671/81, ONSA 1982, nr 1, poz. 13; z dnia 19 lipca 1982 r., II SA 883/82, PiP 1983, z. 6, s. 141, z glosą A Wasilewskiego; por. uzasadnienie decyzji (i to przede wszystkim uznaniowej jako de- cyzji niezwiązanej!) jako nieodzowna przesłanka budowy zaufania do adresata decyzji; por. wyrok NSA w Warsza- wie z dnia 19 grudnia 1984 r., III SA 872/84, ONSA 1984, nr 2, poz. 120. 17 Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska nia, jak wypracowywać własne decyzje). Ograniczenie sądów najwyższych instan- cji w zakresie obowiązku dokumentowania uzasadnieniem ich rozstrzygnięć bywa pragmatycznie uzasadniane tym, że one same nie podlegają kontroli instancyjnej. To wyjaśnienie jednak abstrahuje od faktu, że kontrola instancyjna nie wyczerpu- je całej funkcji kontrolnej uzasadnienia, ponieważ obejmuje ona również kontrolę nad kształtowaniem się standardu ochrony prawnej, co wymaga choćby dostępno- ści decyzji (przez uzasadnienie) dla innych sędziów tego samego sądu; 4) oddziaływania na adresata wyroku (umożliwienie akceptacji wyroku, ze wszelkimi pozytywnymi skutkami tego stanu rzeczy w płaszczyźnie indywidualnej, napraw- czej i prewencyjnej). Bynajmniej przy tym ta funkcja uzasadnienia nie wyczerpuje się w oddziaływaniu na budzenie w ten sposób zaufania (czy innych pozytywnych emocji) do judykatywy i jej decyzji. Uzasadnienie może wszak służyć wzbudzeniu posłuchu strachem i potępieniem; 5) oddziaływania wyroku w płaszczyźnie społecznej. Ta funkcja uzasadnienia, podob- nie jak poprzednia (różni się od niej skalą oddziaływania i dostępnością uzasadnie- nia, m.in. przez wykorzystanie tu mediów), daje się sprowadzić do znanej paremii Lorda Hewarda: „it is not merely of some importance, but is of fundamental impor- tance that justice should not only be done, but should manifestly and undoubtedly be seen to be done”4. Z tego punktu widzenia uzasadnienia sądowe, służąc propagowa- niu określonej wizji sprawiedliwości, mają swój wymiar aksjologiczny, ideologiczny i prawnopolityczny5, mówiąc wiele zarazem o modelu stosunków władza – obywatel. 1.4. Konieczność wyważenia racji między potrzebami pragmatycznymi i demokratyzacją funkcji uzasadnienia decyzji sądowej Żadna epoka, żaden system prawny, żadna procedura nie spełnia w jednakowej mierze wszystkich funkcji uzasadnienia, wobec wszelkich decyzji sądowych. Nie byłoby to realistyczne i możliwe. Byłoby nadmiernie uciążliwe, obciążające w czasie i spowalnia- jące funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości. Potrzeby pragmatyczne (i – jednak – wy- goda wymiaru sprawiedliwości6) oraz oczekiwania, powiedzmy, demokratyczne pozo- stają ze sobą w napięciu, a wyznaczenie między nimi proporcji bynajmniej nie jest łatwe. 4 Lord Heward: Rex v. Sussex Justices, 9. Nov. 1923, KBR 1924, vol. I, s. 259. W wersji późniejszej, francuskiej (zob. U. Kischel, Die Begründung…, s. 53, za orzecznictwem arbitrażu międzynarodowego): „il importe au plus haute point non que la justice soit justice, mais encore qu’elle le paraisse”. 5 Por. H. Rabault, Granice wykładni sędziowskiej, Warszawa 1997, s. 163 i n., w odniesieniu do ideologizacji uza- sadnień sądów III Rzeszy. 6 „ Akt oskarżenia to tekst, który powinien spełniać kryteria poprawności logicznej wymaganej od teorii naukowej. M.in. powinien być falsyfikowalny. Jeżeli nawet zdarzy się popełnić głupstwo prokuratorowi i napisać bzdury, nie trzymające się logiki, faktów i zdrowego rozsądku to z łatwością winien to wypatrzeć profesjonalny Sąd w ramach wstępnego przeglądu aktu oskarżenia i akt sprawy. Ale to jest oczekiwanie nierealne bo sąd nie czyta ani aktu oskarżenia ani akt przed rozprawą główną oraz nie ma dostatecznych kwalifikacji pozwalających wypatrzeć nielogiczności aktu oskarżenia. Powyższe uwagi są raczej bezprzedmiotowe – lobby sędziowskie «załatwiło sobie» nową procedurę karną w ramach nowelizacji kpk wchodzącej w życie w połowie roku i nie będzie potrzeby czytania akt, pisania uzasadnień i dociekania prawdy w toku rozprawy” (podkreślenia oryginału) – fragment oceny zmian w polskiej procedurze karnej pochodzącej od ofiary drastycznej pomyłki sądowej. Ocena, oczywiście subiektyw- na, gdy idzie o wskazanie genezy zmian, ujawnia jednak ograniczenie działania funkcji kontrolnej i akceptacyjnej (w wymiarze indywidualnym i społecznym) uzasadnień i konsekwencję tego stanu dla wymierzania sprawiedliwości. 18 Podstawy uzasadniania w prawie konstytucyjnym i międzynarodowym 1.5. Konsekwencje multicentryczności judykatywy Ustawodawca, kształtując procedury i reżim prawny uzasadniania decyzji sądowej, musi się liczyć z determinantami konstytucyjnymi co do wymagań stawianych sądom, ich postępowaniom oraz dokumentowaniu decyzji sądowych, a także z impulsami zewnętrz- nymi. Te ostatnie płyną z ośrodków zagranicznych, będąc konsekwencją multicentycz- ności systemu prawa. Kontrola praw człowieka chroni ich beneficjenta przed arbitralnoś- cią krajowej władzy, w tym judykatywy. To powoduje, że sądy krajowe są „rozliczane” z rzetelności proceduralnej, efektywności (standardu) udzielanej ochrony, zachowania równości broni itd. I to nawet wtedy, gdy chodzi o zachowania sądów instancji najwyż- szych, z ich skądinąd niezaskarżalnymi orzeczeniami. Wejście zatem w system ochro- ny praw człowieka, z właściwym mu mechanizmem kontroli, powoduje pojawienie się zapotrzebowania na uzasadnienie krajowej decyzji sądowej w imię umożliwienia Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka kontroli (z punktu widzenia zaintereso- wania i kompetencji tego Trybunału) wyroków sądów krajowych. I dotyczy to głównie właśnie sądów najwyższych instancji, ponieważ przede wszystkim ich rozstrzygnię- cia, jako ostateczne7, uzasadniają skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowie- ka. W podobny sposób działa wejście w system prawa europejskiego i uczynienie sądów krajowych sądami pierwszej instancji w zakresie prawa unijnego. I tu bowiem pojawia się konieczność dokumentowania (czytaj: uzasadniania) decyzji sądowych (także instan- cji wydającej wyroki niezaskarżalne w systemie krajowym), jeżeli w jakikolwiek spo- sób wchodzą one w orbitę kompetencji Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej8. Sformułowanie zaś w systemie prawa UE obowiązku honorowania effet utile odnosi się także do sądów. Nie ma kontroli dochowania obowiązku przez sądy bez istnienia do tego warunku w postaci dokumentacji. Sumując – wejście Polski w system Rady Europy i Unii Europejskiej zmieniło pozycję sądów wydających decyzje niezaskarżalne w po- rządku krajowym, czyniąc z nich element szerszego porządku. W ramach tych nowych porządków decyzje sądów zostały poddane zewnętrznej ocenie, wymagającej istnienia dokumentacji ocenianych sądowych decyzji. To rzutuje na uzasadnianie decyzji sądów. Kształtują się nowe wymagania co do tego, czy i jak uzasadniać decyzje także sądów najwyższych. Sygnalizowane zjawisko unaocznia nieodzowność zmiany tradycyjnej argumentacji w sporach na temat zakresu obowiązku uzasadniania niezaskarżalnych czy „ostatecznych” decyzji sądowych, skoro decyzje sądów krajowych, nawet wyższych instancji, muszą w tej sytuacji „dać się skontrolować” sądom lokowanym na poziomie ponadkrajowym (Europejski Trybunał Praw Człowieka, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej), a to powoduje zmianę funkcji (dokumentacyjnej i kontrolnej) uzasadnień 7 Chyba że uruchomiony zostanie nadzwyczajny środek prawny, np. skarga na niezgodność z prawem pra- womocnego orzeczenia – wtedy orzeczenie cieszy się prawomocnością tylko do czasu uznania go za niezgodne z prawem. 8 W praktyce w grę wchodzi tu bardzo szeroka gama sytuacji. Rozstrzygnięcie sądu krajowego może przede wszystkim stać się „dowodem” (podstawą rekonstrukcji) określonego wzorca stosowania prawa krajowego. Może on następnie być przedmiotem kontroli Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej albo w sposób bezpośredni – gdy Komisja Europejska zarzuci naruszenie prawa unijnego przez niewłaściwą praktykę sądową – albo (co będzie jednak raczej rzadsze) pośrednio – jako punkt odniesienia dla sformułowania pytania prejudycjalnego przez inny sąd krajowy (nie tylko polski). W tym ostatnim wypadku wykładnia przedstawiona w uzasadnieniu może być wy- korzystana przede wszystkim do zilustrowania wątpliwości lub rozbieżności poglądów, jakie powoduje regulacja będąca przedmiotem pytania zadawanego Trybunałowi. 19 Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska ich decyzji. I to ta zmiana funkcji jest decydująca dla zwiększenia w tym zakresie wy- magań. Dlatego zresztą możliwe jest utrzymanie niewysokiego standardu minimalne- go wobec uzasadnień na tle reżimu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, że mia- rą naruszenia Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności9 będzie wyższy standard krajowy wymuszony zmianą funkcji uzasadnienia10. Wejście w orbitę takich struktur jak Rada Europy czy Unia Europejska z ich charak- terystyczną demokratyczną aksjologią kontaktów władza – obywatele, z jednoczesnym wymaganiem zapewnienia w sposób efektywny (nie jedynie formalny) realizacji prawa do rzetelnego sądu, powoduje cross‑fertilisation w zakresie kultury prawnej czy sądowej. Eksponowanie modelu uzasadniania decyzji (co do kwestii, czy, kiedy i jak uzasadniać) – negliżującego element racji, funkcję akceptacyjną czy znaczenie wprowadzania decyzji sądowych do społecznego dyskursu – byłoby anachronicznym uproszczeniem. Ten punkt widzenia musi być brany pod uwagę przy wszelkich reformach procedur zmierzających do ograniczenia obowiązku uzasadniania, jego uproszczenia (automatyzacji), zgłasza- nych w imię pragmatyzacji funkcjonowania sądów. Po pierwsze, ograniczanie „czy” oraz upraszczanie „jak” uzasadniania sądowych decyzji ma także skutki kontrproduktywne, jeśli idzie o sprawność postępowania. Upośledzenie samokontroli i ograniczenie funkcji dokumentacyjnych w dłuższym czasie upośledza także sprawność postępowań. Przy- nosi także trudno mierzalne, lecz realne spadki legitymizacji władzy i poziomu zaufania niezbędnego do funkcjonowania każdej władzy, w tym judykatywy. 1.6. Wpływ elektronizacji dostępu do informacji prawniczej Silny wpływ na treść i styl uzasadnień sądowych decyzji ma elektronizacja dostępu do informacji prawniczej i pojawienie się w tym zakresie elektronicznych baz danych. Sprzyjając publikacji i dostępności dorobku judykatury, zwiększeniu kręgu odbiorców, łatwości tworzenia uzasadnienia, pozornie sytuacja ta wspiera efektywność wszystkich funkcji, jakie uzasadnienie ma pełnić. Jednak komputeryzacja wytwarzania uzasadnień i ułatwiony dostęp do baz danych oraz narzędzi w założeniu upraszczających pozyski- wanie i przetwarzanie informacji niesie również wiele zagrożeń. Nie chroni przed nimi perspektywa możliwości szerszego poddania uzasadnień kontroli społecznej czy ocenie środowiska prawniczego. W obiegu jest znacznie więcej uzasadnień nieselekcjonowa- nych (np. na poziomie redagowania zbiorów urzędowych). Zwiększenie łatwości dostę- pu do orzecznictwa jest paradoksalnie także ograniczeniem dostępu do niego całościo- wo, gdyż przeszukiwanie orzeczeń staje się czynnością czasochłonną. Trud odsiewania ziarna od plew jest pozostawiony środowisku prawniczemu, które musiałoby tu samo wykazać inicjatywę, na miarę własnych umiejętności i sumienności. Zmienia się również konstrukcja uzasadnień. Metoda „skanuj‑kopiuj‑wklej” sprzyja rozbudowaniu części hi- 9 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopa- da 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.). 10 Wyrok ETPC z dnia 20 września 2011 r. w sprawach 3989/07 38353/07 Ullens de Schooten i Rezabek v. Belgia, § 59–62, i postanowienie ETPC z dnia 10 kwietnia 2012 r. w sprawie 4832/04 Vergauwen i in. v. Belgia, § 89. Zob. też A. Mężykowska, ETPCz o obowiązku uzasadniania odmowy zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym – glosa do wyroku z 8.04.2014 r. w sprawie Dhahbi przeciwko Włochom, EPS 2014, nr 9, s. 50–52. 20 Podstawy uzasadniania w prawie konstytucyjnym i międzynarodowym storycznej, przenoszonej z pism procesowych. „Części historyczne” uzasadnień są więc bardziej odtwórcze i dłuższe z tego powodu, że ujęcie istoty sprawy własnymi słowami wymaga większego nakładu pracy. Łatwość wyszukiwania orzeczeń (przez słowa klu- czowe, sygnatury i inne istotne elementy spraw) sprzyja powielaniu nieprawidłowych czy marginalnych rozstrzygnięć lub podejmowaniu nietrafnych orzeczeń na podstawie wrażenia zbudowanego w toku wyrywkowej analizy innych uzasadnień (nie zawsze po- chodzących z mainstreamu). Zwiększa się skłonność do operowania gotowymi schema- tami wcześniejszych uzasadnień, dostępnymi „od ręki” w elektronicznej bazie. Proces decyzyjny sędziego (i konstruowanie uzasadnienia) sprowadza do dość mechanicznego poszukiwania podobnych orzeczeń przez ich uzasadnienia – nie zawsze poprawnych i nie zawsze odpowiadających okolicznościom rozpoznawanej sprawy. Powoduje to po- wstanie pozornej jednolitości mogącej być wynikiem przenoszenia fragmentów innych uzasadnień do uzasadnień własnych, co jest obarczone błędem powielenia nietrafne- go rozstrzygnięcia i jego argumentacji oraz oderwania wniosków od stanu faktycznego sprawy. Przeszukiwanie prawniczych baz danych pod kątem orzeczeń odpowiadających rozważanej przez sędziego sprawie odbywa się często nie przez analizę tych orzeczeń, lecz raczej przez dość mechaniczne przenoszenie ich fragmentów czy tez do treści włas- nego uzasadnienia, co czyni je bardziej szablonowym. Dochodzi w ten sposób do sche- matycznego powtórzenia tez już poprzednio wyartykułowanych, co przyczynia się nie tyle do ujednolicania i stabilizacji orzecznictwa na wysokim poziomie merytorycznym, ile do prostego reprodukowania tych samych formuł i poglądów, tym bardziej że tezy orze- czeń formułowane przez pracowników wydawnictw oferujących prawnicze bazy danych są często wyrwane z kontekstu. Przy wszelkich zaletach wynikających z nowoczesnych technik stosowanych w sądach należy mieć świadomość ich oddziaływania także nega- tywnego, upośledzającego pełnienie funkcji uzasadnienia sądowego – w szczególności funkcji pierwszej: autorefleksji sędziowskiej11. Postęp elektronizacji wpływa na uzasadnienia również z innego powodu – w związ- ku z wprowadzeniem protokołu i uzasadnienia elektronicznego12. Zmiana ta znajdzie bez wątpienia swoje przełożenie nie tylko na procedurę sporządzania uzasadnień, ale także na ich treść. O ile ingerencja w okoliczności towarzyszące sporządzaniu uzasadnie- nia jest zamierzona i nie budzi większych wątpliwości czy sprzeciwu (być może z wyjąt- kiem tego, że grupa przypadków, w jakich sporządzenie uzasadnienia nie jest koniecz- ne, poszerza się – co stanowić może kolejny krok w stronę pragmatycznej rezygnacji z uciążliwego obowiązku kosztem jakości gwarancji prawa do sądu), związek tych zmian z treścią czy konstrukcją uzasadnienia (i samym jego bytem) wydaje się niedoceniony. Co ciekawe, zmiany te nie mają swego źródła w samym tylko przemodelowaniu formalnej strony uzasadnień, lecz wynikają również z wprowadzenia zmian w innych czynnoś- ciach w toku postępowania – zwłaszcza z posługiwania się protokołem elektronicznym. Obszary, które mogą ulec modyfikacji w następstwie dopuszczenia zapisu elektronicz- nego, to m.in. funkcje uzasadnień, ich adresaci, sposób rozłożenia akcentów retorycznych 11 O dysfunkcyjnej roli prawniczych baz danych w procesie stosowania zob. szerzej W. Staśkiewicz, T. Sta- wecki, Legal Databases and Their Functions in the Process of Interpreting and Applying the Law, Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej 2012, nr 1(4), s. 84 i n., zwłaszcza s. 98–100. 12 Wprowadzonych do postępowania cywilnego m.in. ustawą z dnia 29 kwietnia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 108, poz. 684). 21 Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska czy zmiana postrzegania uzasadnień przez sędziów. W tej ostatniej sferze w grę wchodzić może przede wszystkim większa zachowawczość i powściągliwość w formułowaniu myśli (ze względu na sam fakt nagrywania) oraz zwiększona precyzja i skrupulatność w wyraża- niu ustnych motywów – w związku z utrwaleniem zapisu dźwiękowego możliwa bowiem staje się weryfikacja uzasadnienia pisemnego z wypowiedzią wygłoszoną po zamknięciu rozprawy. Dalszym, bardziej ogólnym skutkiem tych przemian może stać się z dużym prawdopodobieństwem zwiększenie roli uzasadnień ustnych i przenoszenie na nie więk- szego niż dotychczas ciężaru argumentacyjnego13. Równocześnie jednak, choć elektroni- zacja uzasadnień i zapisu rozprawy ma z całą pewnością istotny wpływ na sposób moty- wowania orzeczeń, jej szczegółowe efekty wydają się dość trudne do zdiagnozowania na tym etapie. Kwestia ta w znacznej mierze pozostaje otwartym polem dla dalszych badań. 1.7. Źródła wymagań wobec uzasadnień – odesłanie Spośród wielu czynników wpływających na oczekiwania i wymagania wobec uza- sadnień decyzji sądowych zdecydowaliśmy się na szersze przedstawienie standardów kształtowanych na tle wiążących Polskę aktów prawa międzynarodowego oraz orzecz- nictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.), wraz z orzecznictwem Try- bunału Konstytucyjnego. Chodzi o orzecznictwo odnoszące się do podmiotowego prawa do sądu i powinności sądów – o ile dotyka ono problematyki uzasadnień, usprawiedli- wionych oczekiwań co do ich istnienia, treści i proporcji, jakie powinny być zachowane między wyłożeniem racji i przedstawieniem samej arbitralnej decyzji. Mimo że w obu zakresach nie brakuje omówień orzecznictwa dotyczącego prawa do rzetelnego sądu, analiza treści uzasadnień z punktu widzenia cech, jakim powinno ono odpowiadać14, nie jest częsta. To tłumaczy opisowy charakter prezentacji. 2. Podstawy uzasadniania decyzji stosowania prawa w prawie międzynarodowym 2.1. Rekonstrukcyjny charakter obowiązku uzasadniania orzeczeń Obowiązek uzasadniania rozstrzygnięć („czy”) lub też – patrząc z innej perspek- tywy, podmiotowej – prawo do uzasadnienia decyzji sądowej nie doczekało się wyraź- nego zaakcentowania ani w Konstytucji RP, ani w traktatach międzynarodowych. Na 13 Zob. też S. Dąbrowski, A. Łazarska, Uzasadnianie orzeczeń sądowych w procesie cywilnym, PS 2012, nr 3 (zwłasz- cza uwagi co do formy uzasadnień); J. Gudowski, Protokół elektroniczny, czyli próba zamachu na Jana Gutenberga, Iustitia 2014, nr 2, oraz J. Gudowski, Uzasadnienie orzeczeń Sądu Najwyższego w sprawach cywilnych (w niniejszej publikacji). 14 Por. wyniki badań empirycznych prowadzonych przez zespół z Uniwersytetu Warszawskiego kierowany przez T. Staweckiego, których założenia opisuje tekst J. Winczorka; tenże, Wykorzystanie oprogramowania R i RQDA w ja‑ kościowo‑ilościowej analizie treści orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Socjologii Jakościowej 2010, nr 2. Zob. też wcześniejsze badania na ten temat, T. Stawecki, W. Staśkiewicz, J. Winczorek, Między policentrycznością a fragmentary‑ zacją. Wpływ orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego na polski porządek prawny, Warszawa 2008. 22 Podstawy uzasadniania w prawie konstytucyjnym i międzynarodowym gruncie prawa międzynarodowego możliwa wydaje się natomiast rekonstrukcja prawa do uzasadniania (i skorelowanego z nim obowiązku) na podstawie innych praw, gwa- rantowanych expressis verbis, z właściwą dla tych praw mniej lub bardziej zaawansowaną operacjonalizacją. Wyraźnie zaznacza się to w praktyce organów międzynarodowych, które wypełniając treścią postanowienia traktatowe, wyprowadzają z nich również nor- my odnoszące się do uzasadniania decyzji stosowania prawa. 2.2. Źródła uzasadniania Uzasadnianie rozstrzygnięć może być opierane przede wszystkim na prawie do sądu. Na gruncie Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (art. 6) zarówno piśmiennictwo, jak i orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka podkreślają, że uzasadnianie decyzji stanowi jeden z elementów prawa do rzetelnego procesu. Podobnie sytuacja przedstawia się w odniesieniu do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych15 (art. 14), Karty praw podstawowych Unii Europej- skiej16 (art. 47) czy Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka17 (art. 8 i 10). Bez wątpienia kluczowe znaczenie dla formułowania podstaw uzasadniania w pra- wie międzynarodowym ma art. 6 EKPC. Przepis ten w ust. 1 gwarantuje (ogólne) prawo do sprawiedliwego i publicznego postępowania sądowego, zaś w ust. 2–3 – prawa szcze- gółowe w sprawach karnych. Postanowienia te stanowią podstawę zarówno dla praw wyrażonych w ich treści wprost, jak i wyprowadzonych z nich w drodze interpretacji przez Komisję i Trybunał. Prawo do wyroku z uzasadnieniem (reasoned judgment) należy do drugiej grupy18, stanowiąc (jak stwierdził Trybunał) jeden ze standardów rzetelne- go postępowania, a tym samym składową prawa do sądu19. Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazał przy tym, że art. 6 EKPC zobowiązuje sąd do uzasadniania wyda- wanych rozstrzygnięć. Obok art. 6 EKPC obowiązek uzasadniania rozstrzygnięć może mieć także swo- je źródło w innych prawach. Wyrazistym przykładem jest tu art. 41 KPP, przewidujący prawo do dobrej administracji. W ust. 2 lit. c tego artykułu wprost mowa jest o ciążącym na administracji obowiązku uzasadniania decyzji. Warto również odnotować w tym za- kresie akty o charakterze soft law, które nie ustanawiają konkretnych praw, lecz wyzna- czają ogólne kierunki ochrony w poszczególnych kwestiach. Dobrym przykładem jest rekomendacja Rec(2004)20 Komitetu Ministrów Rady Europy z dnia 15 grudnia 2004 r. o sądowej kontroli aktów administracyjnych20, w części B pkt 4 lit. h formułująca ogólne zalecenia pod adresem uzasadnień. 15 Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167). 16 Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 391). 17 Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 10 grud- nia 1948 r. w Paryżu. 18 P. Hofmański, A. Wróbel, komentarz do art. 6 EKPC (w:) Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. 1, Komentarz do artykułów 1–18, red. L. Garlicki, P. Hofmański, A. Wróbel, Warszawa 2010. 19 Wyrok ETPC z dnia 24 kwietnia 2001 r. w sprawie 36337/97 B. i P. v. Wielka Brytania, LEX nr 76216. Wszystkie orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dostępne są w bazie orzeczeń HUDOC. 20 Zob. https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=802925 Site=CM [dostęp: 8.01.2015]. 23 Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska 2.3. Zakres uzasadniania w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności Ponieważ Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sta- nowi punkt odniesienia dla omawianej problematyki, w pierwszej kolejności należy określić granice prawa do sądu na gruncie jej art. 6. Literalne brzmienie tego przepi- su wskazuje, że Konwencja odnosi się wprost tylko do spraw cywilnych oraz karnych. W świetle rozumienia tych pojęć w polskim porządku prawnym ochronie konwen- cyjnej nie podlegałaby więc realizacja prawa do sądu w zakresie spraw administra- cyjnych. Trzeba jednak pamiętać, że – jak kilkakrotnie podkreślał to sam Trybunał21 – pojęcia używane na gruncie Konwencji powinny być rozumiane w sposób autono- miczny, niezależnie od definicji przyjętych w systemach prawnych poszczególnych państw. Podstawowe znaczenie ma w tym wypadku istota sprawy, nie zaś jej kwalifi- kacja na gruncie prawa krajowego (z tym zastrzeżeniem, że sprawy administracyjne mogą być objęte ochroną raczej przez podobieństwo do regulacji cywilnoprawnej niż karnoprawnej). W konsekwencji możliwe jest objęcie ochroną Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w zakresie prawa do sądu niektórych spraw administracyjnych22. Rozważenia wymaga jeszcze jedno wstępne zagadnienie – czy prawo do sądu obejmuje swoim zakresem tylko uzasadnienia orzeczeń sądowych, czy również aktów wydawanych przez organy administracji. Istnieją bowiem sytuacje, w których wyda- nie decyzji administracyjnej wraz z jej uzasadnieniem jest koniecznym warunkiem wszczęcia przed sądem kontroli postępowania prowadzonego przez organ admini- stracji23. Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że niekie- dy art. 6 EKPC stosuje się przed wszczęciem postępowania sądowego, np. wtedy, gdy zgodność decyzji administracyjnej z przepisami proceduralnymi jest przesłanką za- skarżenia decyzji do sądu24. W przypadku jednak, gdy decyzję administracyjną wydał organ niespełniający kryteriów pozwalających uznać go za sąd, do postępowania tego nie ma zastosowania prawo do sądu, o ile decyzja podlega kontroli sądowej (odpowia- 21 M.in. w wyroku ETPC z dnia 28 czerwca 1978 r. w sprawie 6232/73 König v. Republika Federalna Niemiec, LEX nr 80802, § 88–89. 22 H. Pietrzkowski, Prawo do sądu (wybrane zagadnienia), PS 1999, nr 11–12, s. 4; J. Gołaczyński, A. Krzywonos, Prawo do sądu (w:) Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, red. B. Banaszak, A. Preisner, Warszawa 2002, s. 739 i 741, gdzie autorzy przywołują wyrok ETPC z dnia 23 czerwca 1981 r. w sprawach połączonych 6878/75 i 7238/75 Le Compte, Van Leuven i De Meyere v. Belgia, LEX nr 80828, dopuszczające ochronę na gruncie art. 6 EKPC w przy- padku spraw z czynnikiem publicznoprawnym; wyrok ETPC z dnia 17 stycznia 1970 r. w sprawie 2689/65 Delcourt v. Belgia, LEX nr 80778, § 25; wyrok ETPC z dnia 28 czerwca 1978 r. w sprawie 6232/73 König v. Republika Federalna Niemiec, § 98; szerzej na ten temat zob. I. Rzucidło, Uzasadnienie orzeczenia a prawo do sądu (kontekst sądownictwa admini‑ stracyjnego) (w:) Administracja i prawo administracyjne w kontekście ochrony praw człowieka, red. I. Rzucidło, Lublin 2012, s. 122 i n. O wątpliwościach dotyczących realizacji istoty prawa do sądu na gruncie specyfiki prawa administracyj- nego zob. J. Zimmermann, Prawo do sądu w prawie administracyjnym, RPEiS 2006, z. 2, s. 307 i n. 23 Jeszcze inny problem powstały w tym kontekście na gruncie stosowania prawa administracyjnego porusza J. Chlebny; zob. tenże, Udostępnianie stronie akt sprawy administracyjnej a prawo do sądu, ZNSA 2008, nr 3, s. 50 i n. W od- niesieniu do decyzji administracyjnej wiąże się on nie tyle z jej brakiem, ile z ograniczeniem dostępu do akt sprawy i uzasadnienia wydanego aktu (zarówno wówczas, gdy z ważnych powodów się go nie sporządza, jak i wówczas, gdy jego lektura przez określony podmiot nie jest dopuszczalna). 24 Zob. wyroki ETPC: z dnia 28 czerwca 1978 r. w sprawie 6232/73 König v. Republika Federalna Niemiec, § 94–95; z dnia 9 grudnia 1994 r. w sprawie 19005/91 Schouten i Meldrum v. Holandia, LEX nr 80505, § 62. 24 Podstawy uzasadniania w prawie konstytucyjnym i międzynarodowym dającej wymaganiom art. 6 EKPC)25. Można więc stwierdzić, że minimalnym gwaran- towanym standardem wynikającym z Konwencji jest prawo do jednokrotnego roz- patrzenia sprawy przez organ o cechach sądu. Jeżeli przeprowadzenie postępowania administracyjnego i wydanie wskutek tego decyzji administracyjnej z uzasadnieniem jest warunkiem wniesienia skargi do sądu, postępowanie to również objęte jest gwa- rancją prawa do sądu, a więc można domniemywać, że również dotyczą go wymogi stawiane uzasadnieniom. Kolejną kwestią, jaka wymaga ustalenia, jest odpowiedź na pytanie, czy Konwen- cja przypisuje uzasadnieniu jakieś znaczenie również po zakończeniu postępowania przed sądem. Jak się okazuje, w art. 6 EKPC nie przewidziano prawa do zaskarżenia orzeczenia ani do rozpatrzenia sprawy przez sąd konstytucyjny czy kasacyjny. W spra- wach karnych potrzeba taka została natomiast dostrzeżona i wyraźnie uregulowana w art. 2 Protokołu nr 7. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, aby – o ile zdecyduje się na to ustawodawca krajowy – postępowania tego typu były objęte gwarancjami określo- nymi w art. 6 EKPC26. Jak można się zatem domyślać, otrzymanie orzeczenia z uzasad- nieniem również mieści się w tej gwarancji. Oczywiste jest bowiem to, że uzyskanie przez stronę uzasadnienia umożliwia przede wszystkim kompleksowe zapoznanie się z zawartą w nim argumentacją i jej ocenę – co w praktyce jest warunkiem wniesienia środka odwoławczego i tym samym realizacji dwuinstancyjności postępowania. Urze- czywistnia się w ten sposób interes indywidualny strony, gdyż wniesienie środka odwo- ławczego musi się z reguły opierać na zarzutach dotyczących argumentów sądu zawar- tych w uzasadnieniu. W konsekwencji brak możliwości polemiki z racjami sądu (wskutek braku uzasadnienia lub jego wadliwości) czyni de facto środek odwoławczy iluzorycz- nym27. Natomiast jeżeli możliwość zaskarżenia orzeczenia związana jest z dokonaniem czynności procesowej (np. złożenie wniosku o doręczenie odpisu wyroku z uzasadnie- niem, jak to ma miejsce w postępowaniu sądowoadministracyjnym), brak uzasadnienia jest przeszkodą formalną na drodze do realizacji pełnych uprawnień przysługujących stronie. Tego rodzaju wady uniemożliwiają więc stronie uzyskanie jednego z istotnych komponentów prawa do sądu. 25 Wyrok ETPC z dnia 23 czerwca 1981 r. w sprawach połączonych 6878/75 i 7238/75, Le Compte, Van Leuven i De Meyere v. Belgia, § 50–51; zob. P. Hofmański, A. Wróbel, komentarz do art. 6 EKPC… 26 Wyroki ETPC: z dnia 17 stycznia 1970 r. w sprawie 2689/65 Delcourt v. Belgia, § 25, oraz z dnia 28 lipca 2009 r. w sprawie 8958/04 Smyk v. Polska, LEX nr 511261, § 56, i powołane tam orzecznictwo; zob. P. Hofmański, A. Wróbel, komentarz do art. 6 EKPC… 27 Zob. wyroki ETPC: z dnia 16 grudnia 1992 r. w sprawie 12945/87 Hadjianastassiou v. Grecjs, LEX nr 81258, § 33–36, oraz z dnia 27 września 2001 r. w sprawie 49684/99 Hirvisaari v. Finlandia, LEX nr 76177, § 31–32. W innym orzeczeniu Trybunał stwierdził ponadto, że „art. 6 § 1 EKPC nie należy wypełniać treścią szczegółowo, a stosowanie gwarancji proceduralnych przysługujących stronom w toczących się sprawach sądowych bez ustanowienia ochrony prawa dostępu do sądu sprawia, że w rzeczywistości uniemożliwia korzystanie z takich gwarancji. Prymarne cechy postępowania sądowego (tj. sprawiedliwość, publiczność i sprawność) nie mają żadnej wartości, jeśli nie dochodzi do urzeczywistnienia tego postępowania”. Por. wyrok ETPC z dnia 21 lutego 1975 r. w sprawie 4451/70 Golder v. Wiel‑ ka Brytania, LEX nr 80789, § 31–39. „Konwencja ma zagwarantować nie prawa, które są teoretyczne lub iluzoryczne, lecz prawa, które są praktyczne i skuteczne”. Por. wyrok ETPC z dnia 9 października 1979 r. w sprawie 6289/73 Airey v. Irlandia, LEX nr 80807, § 24. Trybunał zauważył także, że „zawężająca wykładnia prawa dostępu do sądu, gwaran- towanego przez art. 6 § 1, nie byłaby zgodna z przedmiotem i celem tego przepisu”. Por. wyrok ETPC z dnia 26 paź- dziernika 1984 r. w sprawie 9186/80 De Cubber v. Belgia, LEX nr 80956, § 30, oraz wyrok ETPC z dnia 22 marca 2007 r. w sprawie 59519/00 Staroszczyk v. Polska, LEX nr 248731; zob. P. Hofmański, A. Wróbel, komentarz do art. 6 EKPC… Por. też I. Rzucidło, Uzasadnienie orzeczenia a prawo do sądu…, s. 113. 25 Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło ‑Grochowska 2.4. Treść uzasadniania w świetle Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności Jak wynika z dotychczasowych uwag, zakres prawa do sądu określony w dro- dze praktyki orzeczniczej Trybunału jest szerszy, niż wynikałoby to expressis verbis z art. 6 EKPC, i obejmuje m.in. konieczność uzasadniania rozstrzygnięć. Jak uważa Try- bunał, obowiązek uzasadnienia nie ogranicza się jedynie do wyroków, lecz dotyczy wszystkich orzeczeń, które – nawet incydentalnie – rozstrzygają o ważnych kwestiach dotyczących procesu (Trybunał twierdzi np., że uzasadnieniu powinno podlegać orze- czenie o nieuwzględnieniu wniosku dowodowego)28. Należy przy tym pamiętać, że Trybunał nie ocenia uzasadnień merytorycznie29, a także nie gromadzi materiału dowodowego w celu prawidłowego rozstrzygnięcia spra- wy30. Przedmiotem badania jest natomiast przyjęta przez sąd metoda rozstrzygania spra- wy (uwidoczniona w uzasadnieniu) – jej zgodność ze standardami konwencyjnymi31. Ocenie podlega zatem treść ustaleń sądu, które legły u podstaw orzeczenia, a analiza tych ustaleń możliwa jest tylko w drodze lektury uzasadnienia orzeczenia. Dlatego Trybunał kładzie akcent raczej na procesowe aspekty uzasadniania rozstrzygnięć niż na ocenę uzasadnień pod względem merytorycznym. Wydaje się jednak, że nawet w tak zakre- ślonych granicach ochrona gwarantowana przez Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności jest słabsza niż wynikająca z Konstytucji RP32. Formułując wymogi pod adresem uzasadnień, Trybunał opiera się na czterech bar- dziej zasadniczych kryteriach określających, jego zdaniem, rolę i kształt uzasadnienia. Są one formułowane przez pryzmat dwóch podstawowych cel
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Uzasadnienia decyzji stosowania prawa
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: