Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00119 005797 20930627 na godz. na dobę w sumie
Uzdrawiająca moc muzyki.  Naukowo udowodniony leczniczy wpływ muzyki w walce z przewlekłymi chorobami, depresją, demencją czy terapią po udarze i szybki relaks dla każdego - ebook/pdf
Uzdrawiająca moc muzyki. Naukowo udowodniony leczniczy wpływ muzyki w walce z przewlekłymi chorobami, depresją, demencją czy terapią po udarze i szybki relaks dla każdego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 303
Wydawca: Vital Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8168-693-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ogólne
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Muzykoterapia nie tylko odpręża i jest panaceum na smutki, to przede wszystkim źródło uzdrawiające nasz mózg i ciało. Według badań naukowych jest ona skutecznym narzędziem w terapii wielu chorób i schorzeń. Pomaga w powrocie do zdrowia osobom po udarze mózgu, chorym na Alzheimera, autyzm czy będących w śpiączce. Autor - światowej sławy neurobiolog, wyjaśnia, jakie uzdrawiające działanie na nasz mózg ma muzyka i w jakim stopniu wpływa na naszą inteligencję, przyswajanie obcego języka u dzieci czy wykorzystanie jej w terapiach medycznych. Opisuje również terapeutyczne zastosowanie muzykoterapii w leczeniu zaburzeń neurologicznych i psychicznych. Odkryj i poczuj uzdrawiającą moc muzyki.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

prof. Stefan Kölsch UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI Naukowo udowodniony leczniczy wpływ muzyki w walce z przewlekłymi chorobami, depresją, demencją czy terapią po udarze i szybki relaks dla każdego Redakcja: Natalia Paszko Skład: Dorota Sikora Projekt okładki: Dorota Sikora Tłumaczenie: Monika Gadzina Ilustracje: Olga Kölsch Wydanie I Białystok 2021 ISBN 978-83-8168-695-2 Tytuł oryginału: Good Vibrations. Die heilende Kraft der Musik Copyright © by Ullstein Buchverlage GmbH, Berlin. Published in 2019 by Ullstein Verlag © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2019 All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form. Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach. Książka ta zawiera porady i informacje odnoszące się do opieki zdrowotnej. Nie powinny one jednak zastępować porady lekarza ani dietetyka. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś skonsultować się z lekarzem, zanim rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia czy leczenia. Dołożono wszelkich starań, aby informacje zaprezentowane w tej książce były rzetelne i aktualne podczas daty jej publikacji. Wydawca ani autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod. 15-762 Białystok ul. Antoniuk Fabr. 55/24 85 662 92 67 – redakcja 85 654 78 06 – sekretariat 85 653 13 03 – dział handlowy – hurt 85 654 78 35 – www.vitalni24.pl – detal strona wydawnictwa: www.wydawnictwovital.pl Więcej informacji znajdziesz na portalu www.odzywianie24.pl PRINTED IN POLAND Poświęcona moim przyjaciołom, wszystkim, którzy chcą zostać moimi przyjaciółmi, moim dzieciom i mojej żonie, która stale z anielską cierpliwością wysłuchuje moich rozwlekłych odpowiedzi na pytania, na które można by odpowiedzieć jednym zdaniem. SPIS TREŚCI Przedmowa ................................................................................ 11 Wstęp. Wpływ muzyki na zdrowie ............................................ 15 CZĘŚĆ 1 ŚWIAT BEZ MUZYKI BYŁBY ŚWIATEM BEZ LUDZI ............... 23 Dlaczego człowiek bez muzyki nie przetrwałby ewolucji ............ 25 Nasz wrodzony zmysł muzyczny – także osoby niezajmujące się muzyką są muzykalne ...................................... 43 Muzyka i mowa w mózgu .......................................................... 53 Nasze zaangażowanie kształtuje nasz mózg ................................. 67 CZĘŚĆ 2 MUZYKA I EMOCJE. ŻYCIE Z MUZYKĄ TO DŁUŻSZE ŻYCIE ... 85 W jaki sposób muzyka wywołuje emocje? .................................. 87 Mniej negatywnych ocen czyni nasze życie bardziej pozytywnym ............................................................ 89 Rezonans emocjonalny .......................................................... 111 Kochanie, grają naszą piosenkę! ............................................. 121 Czasami lubimy wiedzieć, że nasze przewidywania są błędne ............................................................................... 129 Fantazja i wyobraźnia – wynalazczość sprawia frajdę .............. 143 7 z nich przyjemności................................................................ 150 Rozumienie zjawisk olśnienia i czerpanie Doświadczenie stanowi rezultat – społeczne funkcje muzyki ................................................... 154 Taniec hormonów w takt muzyki .............................................. 163 Wegetatywny układ nerwowy ................................................ 165 Hormony .............................................................................. 170 Układ odpornościowy ........................................................... 173 Muzyka kontra trudności z wyzdrowieniem ............................... 177 Lecznicze działanie muzyki .................................................... 186 Wzmacnianie rezyliencji ........................................................ 196 CZĘŚĆ 3 CO DZIEJE SIĘ W MÓZGU, GDY MUZYKA WYWOŁUJE EMOCJE? ............................................................ 205 Emocje w mózgu – czy tylko wmawiamy sobie, że w muzyce jest uczucie? .......................................................... 207 System witalizujący ............................................................... 208 System radości, pragnienia i bólu .......................................... 221 System szczęścia – dusza w mózgu ......................................... 235 Podświadomość – wina, wstyd i hańba w mózgu ................... 250 Czym jest emocja? ................................................................. 265 Poranny taniec ........................................................................... 273 CZĘŚĆ 4 JAK MUZYKA POMAGA W WALCE Z CHOROBAMI ............. 277 Udar mózgu .............................................................................. 279 W fazie ostrej ........................................................................ 281 8 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI SpiS treści Afazja – śpiewający pacjenci, którzy nie mogą mówić ............ 286 Niedowłady połowicze – pomoc przy paraliżach .................... 295 Otępienie w chorobie Alzheimera – terapia świeżymi komórkami w mózgu ................................................................ 305 Choroba Parkinsona – zatańczmy! ............................................. 319 Autyzm ..................................................................................... 335 Przewlekłe bóle .......................................................................... 351 Problemy związane z uzależnieniami .......................................... 357 Muzyka zamiast czekolady .................................................... 362 Muzyka przy nieorganicznych zaburzeniach snu i w celu uspokojenia .................................................................. 371 Depresja .................................................................................... 377 W jaki sposób niniejsza książka naprowadziła mnie na muzyczną receptę dla pacjentów cierpiących na schizofrenię ....................................................................... 393 Zakończenie. W skrócie ............................................................. 399 Medytacja muzyczna ............................................................. 399 Uprawianie sportu przy muzyce ............................................ 402 Negatywne skutki muzyki ..................................................... 404 Pomoc nadzwyczajna przy negatywnych emocjach lub nastrojach ........................................................ 406 Przypisy ..................................................................................... 415 Indeks ....................................................................................... 439 9 PRZEDMOWA Co odróżnia ludzi od zwierząt? Niektórzy naukowcy mówią: „język”, „matematyka”, „szachy”. Douglas Adams utrzymywał: „Koło, Nowy Jork, wojny”. A ja twierdzę: „muzyka”. Muzyka wymaga najprostszej funkcji mentalnej, która właś- nie odróżnia ludzi od zwierząt: ludzie potrafią w grupie działać do taktu, wspólnie wyklaskiwać takt, szybciej lub wolniej, a na- wet wspólnie przyspieszać lub zwalniać. Tego, co nam wydaje się proste i trywialne, nie umie żaden inny gatunek. Potrafimy rów- nież wspólnie tańczyć, śpiewać czy grać na instrumentach. Tworzenie muzyki razem z innymi ludźmi wzbudza pozytyw- ne emocje. A one uwalniają moce leczenia. W toku ewolucji dało to człowiekowi ważną korzyść: dłuższe życie. Do korzyści tej do- datkowo przyczynia się fakt, iż muzyka może również wspomagać spójność społeczną oraz wzmacniać naszą wytrwałość i wytrzy- małość. Gdy ponad sto lat temu statek Endurance badacza polar- nego Ernesta Shackletona został zmiażdżony przez pak lodowy, jego załoga musiała przedzierać się pieszo przez ostre i lodowate wiatry Antarktyki. Przez śnieg ciągnęli za sobą łodzie ratunko- we na linach. Mężczyźni mogli zabrać tylko rzeczy niezbędne do 11 przeżycia: żywność, garnki, odzież, namioty i – banjo! Shackle- ton pisał później, że niedostatek i bóle jego towarzyszy były tak dojmujące, że często niektórzy z nich chcieli poddać się i umrzeć. Zaśnięcie na wieki zdawało się być atrakcyjniejszą alternatywą dla dalszego cierpienia. W takich chwilach to muzyka rozweselała mężczyzn, budziła w nich odwagę, motywowała do przetrwa- nia. Ostatecznie wszystkich 28 członków załogi dotarło żywych do wyspy Elephant Island w archipelagu Szetlandów, na której znaleźli ratunek. Shackleton pisał, że bez muzyki będącej „vital mental medicine” (kluczowym lekarstwem mentalnym) wielu by tego nie dokonało. Gdy muzyka, jak mawiał Jan Sebastian Bach, „ożywia usposo- bienie”, stajemy się nie tylko odważniejsi i wytrwalsi, ale również relaksujemy się i zdrowiejemy. Dokładnie o tym traktuje niniej- sza książka: wyjaśnię, jak muzyka wspomaga nasze dobre samo- poczucie i zdrowie, ale też ważne procesy uzdrawiania. Dowiesz się, co dzieje się wówczas w mózgu i w jaki sposób muzyka w tym narządzie i w pozostałej części organizmu przejawia działanie re- generacyjne. W przypadku chorób muzyka może przynosić cu- downe efekty: pacjenci z chorobą Parkinsona zaczynają tańczyć; pacjenci z chorobą Alzheimera odzyskują pamięć; osoby, które po udarze mózgu nie mogą mówić, mogą jeszcze śpiewać i dzięki temu ponownie uczą się mówić; sparaliżowani pacjenci po uda- rze mózgu mogą się znów poruszać; pacjenci w śpiączce nagle reagują na muzykę. To, co brzmi jak zaczerpnięte z Biblii, zostało w ostatnich latach sprawdzone i udowodnione w rewolucyjnych badaniach naukowych. Na potrzeby niniejszej książki zgromadziłem setki badań, któ- re przedstawię w sposób zrozumiały dla każdego. Niektóre z nich 12 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI Przedmowa przeprowadziłem jako kierownik grupy w Instytucie Neurobio- logii Poznawczej Maxa Plancka w Lipsku, w Harvard Medical School w Bostonie, na Wolnym Uniwersytecie w Berlinie czy Uniwersytecie w Bergen. Niektóre z tych badań wykazują, że muzyczna natura człowie- ka przejawia się już u małych dzieci, a nawet niemowląt. Dlatego każdy, czy to młody, czy stary, czy to posiadający wykształcenie w zakresie muzyki, czy nie, może czerpać korzyści z jej leczni- czych właściwości. Wyjaśnię, w jaki sposób ludzie mogą wyko- rzystywać muzykę dla swojego zdrowia oraz jak muzyka może pomóc sprostać codziennym obciążeniom i wyzwaniom. Z  własnej perspektywy profesora psychologii biologicznej i medycznej zrelacjonuję wiele wyników badań nad mózgiem. Ponieważ studiowałem również muzykę i  socjologię, niektóre tematy naświetlę też w odniesieniu do naszego społeczeństwa – i oczywiście do muzyki. Jednocześnie niniejsza książka jest napi- sana w taki sposób, że każdy rozdział można z łatwością pominąć; nie trzeba czytać po kolei. Od kilku lat okazjonalnie znów grywam koncerty, czasami połączone z wykładami na temat leczniczego działania muzyki. Niestety przy takich okazjach nigdy nie udaje mi się odpowie- dzieć na wszystkie zadane mi pytania. Zawsze poruszają mnie informacje zwrotne od ludzi. Pewny lekarz powiedział mi, że bez muzyki nie przebrnąłby przez fazy testów; inny pan z byłej NRD wyznał, że nie przeżyłby tego systemu bez pociechy płyną- cej z muzyki; z kolei pacjentka z chorobą Parkinsona opowiadała, jak muzyka pomogła jej podczas choroby. Wielu ludzi chce zrozumieć, jakie naukowe podstawy mają te odczucia i jakie wnioski możemy z nich wyciągnąć. Za sprawą 13 niniejszej książki pragnę oddać moją fascynację tym ekscytują- cym obszarem badawczym, ale przede wszystkim przekazać dalej to, co w nauce do tej pory na ten temat wiadomo. W jaki sposób możemy korzystać z muzyki, aby zachować lub odzyskać zdro- wie? W jaki sposób utwory muzyczne działają leczniczo i regene- racyjnie? Co się wówczas dzieje w naszym mózgu i w pozostałej części naszego organizmu? Te zagadnienia będą tematem niniej- szej książki. Muzyka może stanowić rozsądne, bardzo efektywne uzupeł- nienie medycyny akademickiej, a czasami nawet jej skuteczną al- ternatywę. Lecznicze właściwości kompozycji, często możliwe do wywołania za sprawą najprostszych środków, w wielu miejscach są jeszcze zdecydowanie za rzadko wykorzystywane. W książce Pozytywne wibracje w sposób interdyscyplinarny ukazuję najważ- niejsze informacje, które każdy powinien znać w celu zachowania zdrowia, a także zrozumiale objaśniam, jak możemy wzmocnić samouzdrawiające moce organizmu za sprawą muzyki. UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI WSTĘP. WPŁYW MUZYKI NA ZDROWIE Michael, młody dorosły, był od dawna poddawany leczeniu neu- rologicznemu i kilka razy w miesiącu miewał poważne napady padaczkowe. Do tego doszła wieloletnia niemota: wprawdzie Mi- chael mógł mówić i był w stanie zrozumieć innych, jednak od lat nic nie powiedział. Za sprawą różnych intensywnych prób leczenia medycznego podejmowanych przez lekarzy i psychote- rapeutę nie udało się ani zapanować nad poważnymi napadami padaczkowymi za pomocą leków, ani wpłynąć na niezdolność mówienia. Medycyna akademicka znalazła się niemal w krop- ce – i wtedy na szczęście prowadzący leczenie neurolog wpadł na pomysł, aby polecić muzykoterapię, ponieważ Michael lubił słuchać muzyki i jako dziecko często śpiewał z dziadkiem. I tak Michael trafił do Karstena Beckera, muzykoterapeuty i znako- mitego gitarzysty, który jest moim bliskim przyjacielem od czasu naszych wspólnych studiów muzycznych. 15 Na pierwszej sesji zapoznawczej z Karstenem Michael pojawił się w ochraniaczu na głowę. Był całkowicie zamknięty i usiadł w kucki, podciągając nogi. Kontakt wzrokowy i komunikacja werbalna nie były możliwe. Karsten wystawił kilka instrumen- tów – może u Michaela pojawiłaby się ochota, by któryś z nich wypróbować. Ten jednak w ogóle nie nawiązał kontaktu i nie zaktywizował się. Karsten podszedł do leżanki do terapii dźwię- kowych (jest to rodzaj drewnianej leżanki ze strunami na spo- dzie) i zaczął szarpać struny. Po kilku minutach Michael wstał i przeszedł przez pokój, a Karsten zaczął grać w rytm kroków Michaela: wykonywał on kroki szybciej i wolniej lub ciszej i głoś- niej. Ta „improwizacja” zdawała się sprawiać Michaelowi frajdę. Ewidentnie muzyka zachęciła go do kontynuowania chodzenia – raz szybciej, raz wolniej. Po tej udanej godzinie zapoznawczej Karsten podczas na- stępnej sesji mógł do tego nawiązać: teraz „grali” niejako razem – Karsten na leżance do terapii dźwiękowych, Michael swoimi krokami. W ten sposób ta dwójka przez muzykę nawiązała bez- pośredni kontakt i komunikowała się ze sobą, choć nie za pomo- cą słów (Michael od lat nie mówił). Gdy sesja dobiegła końca, Michael wyszedł z opiekunem za drzwi, obrócił się i spytał wy- raźnie: „A taniec?”. Karsten był do tego stopnia zachwycony, że natychmiast wziął swoją gitarę i zagrał skocznego jive’a, do któ- rego Michael i jego opiekun wesoło tańczyli i pstrykali palcami. W kolejnych tygodniach i miesiącach sprawy toczyły się na- przód krok po kroku – czasami szybciej, czasami bardzo ślama- zarnie. Muzyka pomogła zbudować zaufanie. Karsten mówił, komentował i na każdej sesji próbował zmotywować Michaela do współdziałania. Michael coraz częściej odpowiadał słowami 16 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI WStęp. WpłyW muzyki na zdroWie „tak” i „nie”. Po pewnym czasie po raz pierwszy ośmielił się rów- nież zagrać razem z Karstenem na leżance do terapii dźwięko- wych. Obaj szarpali struny, niekiedy bardzo delikatnie, niekiedy bardzo głośno. Powstały przy tym muzyczne momenty, których emocjonalny wyraz nie mógłby być bardziej intensywny. Michael jeszcze często przysłuchiwał się ich nagraniu i teraz na kolejnych sesjach przeważnie grali razem na leżance do terapii dźwięko- wych. Następnie po wspólnym graniu Michael malował do na- granej muzyki – najpierw tylko jedną farbą, na kolejnych sesjach coraz większą ich ilością. Poza tym Karsten odkrył, że Michael, choć praktycznie nie mówił, potrafił śpiewać i chętnie to robił. Śpiewali piosenki takie jak „Der Kuckuck und der Esel*” i inne, które Michael znał z dzieciństwa. Teraz Michael mówił coraz więcej, wprawdzie najpierw jeszcze się zacinał i formułował krót- kie sekwencje, ale coraz lepiej wychodziło mu dobre porozumie- wanie się w codziennym życiu. Obecnie Michael potrafi zupełnie normalnie rozmawiać, bu- dując zdania, ze znajomymi, jak i z nieznajomymi. Napady pa- daczki prawie już nie występują i nie musi już nosić ochraniacza na głowę. Teraz Michael uczy się nawet gry na instrumencie (na gitarze, jak Karsten), a psychicznie bardzo się ożywił. Ma plany na życie i chce zdobyć wykształcenie. Choć dodatkowo do muzykoterapii Michael uczęszczał rów- nież na terapię mowy oraz przyjmował leki przeciwpadaczkowe, a połączenie różnych terapii prawdopodobnie było dla niego ide- alnym rozwiązaniem, decydujący przełom nastąpił za sprawą mu- zyki. To ona coś w nim uwolniła i uruchomiła. Jej skuteczność * „Kukułka i osioł”, popularna niemiecka piosenka dla dzieci (przyp. tłum.). 17 jest w tym przypadku tak oczywista, że lekarz prowadzący nie ma wątpliwości co do faktu, że muzykoterapia była tutaj ko- nieczną metodą leczenia, nie do zastąpienia przez żadną inną. Na szczęście w leczeniu Michaela muzykoterapia została sfinan- sowana przez NFZ – na to jednak chorzy w Niemczech nie mogą liczyć, ponieważ w tym kraju lekarze sami nie mogą przepisywać muzykoterapii. Teraz jest najwyższy czas na stosowne zmiany legislacyjne, po- nieważ badania naukowe dotyczące skutków terapeutycznych mu- zyki bardzo się rozwinęły: do roku 2000 opublikowano zaledwie kilkaset prac na ten temat, a od tamtej pory przynajmniej kilka tysięcy. Wiele z nich informuje o pozytywnych wynikach, choć często trudno jest udowodnić efekty lecznicze muzyki. Przeważnie w ramach medyczno-farmakologicznych badań naukowych spo- rządzany protokół terapeutyczny jest ograniczony do niezbędnego minimum. Przykładowo nowy lek w postaci tabletki zażywa się z taką a taką częstotliwością, natomiast grupa kontrolna otrzy- muje tabletkę placebo – i tyle. W ten sposób można dokładnie kontrolować bardzo wymierne parametry terapeutyczne. Jednak udowodnienie działania muzyki lub muzykoterapii jest bardziej skomplikowane. Czy to naprawdę muzyka, czy raczej doświad- czenie grupowe, osobista relacja z terapeutą, odwrócenie uwagi – czy wręcz wszystkie te elementy razem? Jaki odsetek skuteczności może stanowić efekt placebo? Jak pomimo dokładnie zdefiniowa- nego protokołu badania klinicznego można rozpatrzyć przypadek każdego pacjenta indywidualnie, za sprawą różnych metod takich jak śpiewanie, granie, mówienie, bębnienie? Często badań dotyczących muzykoterapii nie można wykony- wać z kontrolą placebo, ponieważ z etycznego punktu widzenia 18 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI WStęp. WpłyW muzyki na zdroWie problematyczne byłoby poddawanie pacjentów przez kilka mie- sięcy tylko leczeniu placebo lub dlatego, że nie ma dostatecznej liczby przypadków. Spektrum zaburzeń Michaela jest tak rzadkie, że przeprowadzenie kontrolowanego badania klinicznego, w któ- rym dziesiątki pacjentów zostałyby losowo przydzielone do grupy kontrolnej poddawanej muzykoterapii i grupy kontrolnej placebo jest praktycznie niemożliwe. Odnośnie do skuteczności muzykote- rapii musimy tutaj zdać się na nasz rozsądny osąd sytuacji. Jednak w niniejszej książce przedstawiam głównie wyniki, które odpowia- dają również surowym kryteriom naukowym dotyczącym badań empirycznych. Przy tym nie przy każdej możliwej chorobie czy zaburzeniu zademonstruję, jaki wpływ może mieć na nie muzyka lub muzykoterapia, ale przy niektórych z najważniejszych chorób opiszę na przykładach lecznicze, często prawie niewytłumaczalne z medycznego punktu widzenia efekty muzyki – wiele z tych usta- leń można później przenieść na inne problemy zdrowotne. Uwzględniłem również fakt, że istnieje szereg publikacji na- ukowych, w których donosi się o wynikach bez stosownego scep- tycyzmu (osoba przeprowadzająca badanie dotyczące terapii, co do której skuteczności jest ona głęboko przekonana, często skła- nia się do raczej optymistycznej interpretacji zebranych danych). Łatwo byłoby napisać książkę, w której z entuzjazmem wyliczo- ne zostałyby wszystkie możliwe, pozytywne efekty muzyki lub muzykoterapii. Jednak chcę tutaj nakreślić obraz, który przy ca- łym entuzjazmie jest maksymalnie obiektywny i potwierdzony naukowo. Dlatego też na potrzeby niniejszej książki przeanali- zowałem tysiące stron artykułów naukowych (które z kolei od- filtrowałem z całej masy tysięcy prac liczących dziesiątki tysięcy stron). Gdy tylko było to możliwe, korzystałem w szczególności 19 z prac przeglądowych (tak zwanych „systematic reviews” – przeglą- dów systematycznych – lub metaanaliz). Takie prace gromadzą wszystkie badania dotyczące danego tematu i analizują ich wy- niki w taki sposób, że można wypowiedzieć się na temat obrazu wyłaniającego się przy rozważaniu wszystkich dostępnych badań. W związku z tym prace takie mogą stanowić pewniejsze źródło informacji niż jedno badanie. Wyniki badań naukowych, które będę przytaczał, pochodzą z różnych dziedzin badawczych, ponieważ zagadnienie leczni- czych efektów muzyki jest badane i opracowywane wyjątkowo interdyscyplinarnie w obszarach nauki takich jak psychologia, medycyna, muzyka, biologia i muzykoterapia. Dziedziny te ba- dają, jak muzyka jest postrzegana i przetwarzana w mózgu, jak może wywoływać emocje i w ten sposób oddziaływać na cały organizm, jak może wpływać na myśli i układ odpornościowy oraz oczywiście jakie interwencje muzyczne przy jakich choro- bach przejawiają działanie terapeutyczne. Ponieważ nie pochodzę tylko ze świata muzyki, ale też neuro- nauki, psychologii i socjologii, od czasu do czasu będę objaśniał szczegóły dotyczące emocji czy mózgu, nawet gdy nie będą się one odnosiły do utworów muzycznych. Sekcje te zostały napisa- ne dla osób pragnących jeszcze bardziej zagłębić się w tej tema- tyce. Jeśli chcesz, możesz też przeczytać tylko porady. Na pewno znajdziesz tam przynajmniej jedną informację cenną dla twojego zdrowia. 20 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI 1 ŚWIAT BEZ MUZYKI BYŁBY ŚWIATEM BEZ LUDZI 23 DLACZEGO CZŁOWIEK BEZ MUZYKI NIE PRZETRWAŁBY EWOLUCJI Muzyka jest głęboko zakorzeniona w naszym gatunku. Myślę, że najpóźniej wraz z człowiekiem rozumnym (Homo sapiens) po- wstała również muzyka, a być może nawet wcześniej. Najstarsze dotychczas odkryte kości Homo sapiens mają dobre 300 000 lat, jednak przypuszczalnie istniał on już znacznie dłużej1. Nie wiado- mo, czy już gatunki człowieka występujące przed Homo sapiens tworzyły muzykę. Nie jest to nierealne: około 1,5 miliona lat temu wcześni przedstawiciele rodzaju Homo nauczyli się gotować swoje jedzenie. Dzięki temu w krótszym czasie mogli przyswajać wię- cej kalorii. Stanowiło to podstawę ogromnego wzrostu narządu, który z punktu widzenia metabolizmu jest niezwykle kosztowny i u człowieka współczesnego pochłania około 20 spoczynko- wej przemiany materii: mózgu2. Rozwój mózgu przyniósł szereg nowych zdolności, których nie miał żaden poprzedni gatunek, 25 wśród nich również dwie umiejętności specyficzne dla muzyki: działanie do taktu w grupie i wspólne śpiewanie dźwięków. Wraz z tymi narodzinami muzyki w toku ewolucji człowieka powstały również jej prozdrowotne i umacniające poczucie wspól- noty efekty: błyskawicznie rozwinęły się umiejętności komunikacji i współpracy oraz złożone stowarzyszenia społeczne, w których lu- dzie zżywali się ze sobą. Nie da się stwierdzić, czy muzyka stanowi warunek, czy zjawisko towarzyszące tej eksplozji, jednak na pod- stawie jej pozytywnych efektów na wspólnotę i zdrowie uważam, że bez muzyki człowiek nie przetrwałby ewolucji. Muzyka to specjalny przypadek dźwięku. Używam termi- nu dźwięk, ponieważ zawiera w sobie zarówno brzmienia, jak i odgłosy, na przykład dźwięki śpiewane i klaskanie. Mówiąc do- kładniej, muzyka składa się z sekwencji dźwięków, przy których odczuwamy uderzenie (czyli takt) i które – gdy posiadają wyso- kości – odpowiadają skali. Na całym świecie występuje mnóstwo skal: oprócz skal durowych i molowych istnieją tonacje kościel- ne lub skale jazzowe, indyjskie skale ragi czy indonezyjskie skale pelog i slendro, skale pentatoniczne, skale oktatoniczne i wiele innych. Najprostszą skalą jest skala pentatoniczna. Składa się ona z zaledwie pięciu dźwięków, bazuje na szeregu harmonicznym i z łatwością mogą w niej śpiewać już dzieci w wieku przedszkol- nym (jak w piosence Backe, backe Kuchen*). Gdy ludzie wydają dźwięki do taktu i odpowiednio do skali, rozpoznajemy to jako muzykę. Poza nielicznymi wyjątkami tra- dycje muzyczne Homo sapiens bazują na tych dwóch właściwoś- ciach: takcie i skali. Stanowią one rdzeń uniwersalnej gramatyki * „Pieczemy, pieczemy ciasto”, popularna niemiecka piosenka dla dzieci (przyp. tłum.). 26 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI dlaczego człoWiek bez muzyki nie przetrWałby eWolucji muzycznej z dwoma prazasadami (w języku specjalistycznym „re- gułami”), które można sformułować w następujący sposób: „in- terwały czasowe między dźwiękami są ustrukturyzowane w taki sposób, że wyraźnie pasują do taktu” i „wysokości dźwięków sta- nowią rozpoznawalne elementy skali”. Z tej zaskakująco prostej uniwersalnej gramatyki powstało niezmierzone bogactwo mu- zycznych systemów, stylów i kompozycji. Oczywiście nie oznacza to, że każda muzyka musi posiadać takt i skale. Muzyka bębnów obywa się bez skal, a muzyka medytacyjna często nie ma zauważalnego taktu, tak jak i niektóre utwory współ- czesnej muzyki poważnej (przykładowo „Atmosphères” Ligetiego, który wielu zna z filmu 2001: Odyseja kosmiczna Kubricka). Bezpośredni sens i cel taktu i skali to możliwość tworzenia lub doświadczania muzyki wspólnie przez wielu ludzi w tym samym czasie. Wykonywanie ruchów wspólnie i równocześnie najlepiej wychodzi wtedy, gdy podążają one za jednym taktem. Gdy chce- my wspólnie podnieść ciężką skrzynię „na trzy”, nie ma sensu, gdy najpierw powoli powiem „raz”, potem odczekam, a następ- nie nagle i szybko dodam „dwa, trzy”. Odlicza się do taktu: „raz – dwa – trzy!”. Aby móc wspólnie klaskać, tańczyć, tupać czy wznosić okrzyki, potrzebujemy taktu. Ażeby móc wspólnie śpie- wać, potrzebujemy skali w celu śpiewania dźwięków na takich sa- mych wysokościach (lub interwałach spółgłoskowych jak oktawy, kwinty czy tercje). Bez taktu brzmi to chaotycznie i nieskładnie, a bez skali nie ma przyjemnej harmonii dźwięków. Fakt, iż człowiek, który odniósł takie sukcesy na przestrzeni ewolucji, dysponuje akurat tymi dwoma specjalnymi zdolnoś- ciami – umiejętnością wykonywania wspólnie działań do taktu i śpiewania wspólnie dźwięków na tych samych wysokościach 27 – nie może być przypadkiem. W moich oczach muzyka w toku ewolucji dała człowiekowi ważną przewagę – dłuższe życie. Prze- waga ta powstała na podstawie szeregu efektów, które również dziś każdemu mogą przynieść korzyść: • Lepsza współpraca i silniejsza spójność społeczna. Podczas wspólnego tworzenia muzyki członkowie grupy współpracują ze sobą. A ludzie, którzy kiedyś ze sobą współdziałali, w póź- niejszym czasie chętniej będą ze sobą ponownie kooperować i pomagać sobie nawzajem. Zatem muzyka zawiera w sobie współpracę, a także prowadzi do wzmożonej wspólnej pra- cy oraz większej liczby zachowań prospołecznych, takich jak dzielenie się i pomaganie. Zwiększa to szansę na osiąganie ce- lów (przykładowo zdobycie pożywienia) i minimalizuje ry- zyko kłócenia się, czynienia sobie wrogów czy prowadzenia wojny. W toku ewolucji ludzie odnosili takie sukcesy również dlatego, że byli silniejsi w grupie. Gdy ludzie koordynują swo- je ruchy przy wspólnym tworzeniu muzyki, każda osoba staje się częścią wspólnoty – śpiewa się lub klaszcze jakby jednym głosem. W konsekwencji „ja” przeradza się w „my”, a egoizm w zaangażowanie na rzecz wspólnoty. • Pozytywniejsze emocje i wsparcie zdrowia. Muzyka może wywoływać pozytywne emocje i  pomagać w  regulowaniu emocji negatywnych, wspierając leczenie i zdrowie. Odpręże- nie i radość działają regeneracyjnie, podczas gdy długotrwa- ły stres emocjonalny ma niezdrowe konsekwencje. Za sprawą muzyki możemy łagodzić bóle i lepiej znosić trudne czasy, zamiast chcieć poddać się lub nawet umrzeć z powodu bólów i niedostatków. Dzięki temu muzyka może w trudnych sytu- acjach pomóc uratować życie. 28 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI dlaczego człoWiek bez muzyki nie przetrWałby eWolucji • Łagodzenie konfliktów. Jeśli członkowie w  ramach jed- nej grupy lub między grupami rzadziej się biją lub nawet roztrzaskują sobie głowy, jest mniej (śmiertelnych) urazów. W kulturach łowieckich i zbierackich na całym świecie ist- nieją zwyczaje, by w razie konfliktów pojedynkować się na śpiew zamiast na broń3. Takie „pojedynki na śpiew” mają rozstrzygnąć spór, przywrócić normalne relacje społeczne i dzięki temu zapobiegać brutalnym konfrontacjom, aktom zemsty czy nawet morderstwom. Zwyczaje takie jak te poje- dynki występują w niezależnych od siebie kulturach, zatem zdają się być zakorzenione w naturze ludzkiej i istnieć, od kiedy istnieje Homo sapiens. Podobnie jak muzyka, oczywiście mowa również jest dźwię- kiem ustrukturyzowanym przez ludzi. Podczas mówienia pro- dukujemy dźwięki z melodią (w ten sposób możemy rozróżnić pytanie i odpowiedź), rytmem (dzięki niemu partnerzy w roz- mowie mogą lepiej nadążać za swoim tokiem rozumowania) oraz barwą (za pośrednictwem której można rozpoznać nastrój osoby mówiącej). Jednak mówić może tylko jedna osoba jednocześnie, inaczej nie brzmi to dobrze i nic nie jest zrozumiałe. W przeci- wieństwie do tego w przypadku muzyki produkować dźwięki może wiele osób w tym samym czasie, przy czym nadal brzmi to dobrze i nadal jest to zrozumiałe. W tym względzie ta właści- wość muzyki przewyższa tę mowy. Z tej perspektywy muzyka jest mową grupy, a mowa – muzyką jednostki. Ewolucyjną przewagę mowy stanowi fakt, iż pojedyncza oso- ba może zakomunikować, co myśli, uważa, chce, pragnie, czuje itd. Dlatego mowę można postrzegać jako specjalny przypadek 29 muzyki: mowa składa się z dźwięków, przy czym takt i skala są znacznie mniej wyraźne niż w muzyce. Dźwięki tworzą słowa, a każde z nich posiada konkretne znaczenie. (Dlatego też lingwi- sta Uli Reich zauważył kiedyś, że mowa jest muzyką zniekształ- coną przez semantykę). Co ciekawe, znaczenie słów ma związek z ich brzmieniem. Za- tem brzmienie słów w żadnym wypadku nie jest przypadkowe (nawet gdy na lekcji języka obcego często może tak się wyda- wać...). Wprawdzie ta sama rzecz lub ta sama właściwość jest w różnych językach wyrażana za pomocą różnych słów, przykła- dowo „niewielki” (polski), „winzig” (niemiecki), „tiny” (angiel- ski), „bitte liten” (norweski), „infime” (francuski), „piccolissimo” (włoski); jednak jeśli wsłuchamy się dokładniej w te słowa, do- strzeżemy, że pod względem fonetycznym mają frapującą cechę wspólną – a mianowicie dwa lub nawet więcej dźwięków „i”. W pewnym badaniu naukowym porównano podstawowe słow- nictwo składające się ze stu słów między około 4000 języków, co stanowi dwie trzecie znanych nam języków4. W przypadku wielu słów stwierdzono nagromadzenia określonych dźwięków lub też systematyczny brak określonych dźwięków: dźwięk „i” w słowach oznaczających „niewielki”, „r” w słowach oznaczających „okrą- gły” lub „n” w słowach oznaczających „nos”. Ponieważ takie po- dobieństwa zaobserwowano w różnych rodzinach językowych, autorzy badania wychodzą z założenia, że powstały one niezależ- nie od siebie i nie wywodzą się przykładowo z jednego wspólnego prajęzyka. Zatem dźwięki w słowach od dawna nie są tak dowol- ne, jak przez długi czas uważano. Na podstawie związku brzmie- nia słów w niezależnych od siebie rodzinach językowych możemy 30 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI dlaczego człoWiek bez muzyki nie przetrWałby eWolucji dostrzec, że głębokie ewolucyjne korzenie muzyki i mowy są ze sobą ściśle splecione. Te mocne powiązania jeszcze wyraźniej widać w zjawisku, że również emocjonalne brzmienie głosu na całym świecie jest kodowane przez takie same parametry akustyczne. Dlaczego rozpoznajemy, że jakiś głos brzmi wesoło, smutno, gniewnie, wyraża zaskoczenie lub lęk? W tym zakresie Patrik Juslin i Petri Laukka analizowali dane z około czterdziestu badań na temat tego, jakie właściwości akustyczne ludzkich głosów charaktery- zują określone emocje5. W tym celu aktorzy nagrywali słowa lub zdania w taki sposób, że ich głosy wyrażały radość, smu- tek, gniew, strach lub czułość. Niektóre badania wykorzysty- wały również nagrania głosów nacechowanych emocjonalnie z prawdziwego życia, takie jak zapisy krzyku ze strachu podczas wypadków lotniczych. Nagrania głosowe pochodziły z różnych języków i kultur. Juslinowi i Laukce udało się potwierdzić, że każda z badanych emocji jest kodowana w głosie za pomocą określonych właściwości akustycznych, a my potrafimy rozpo- znać emocje w głosie, nawet gdy wcale nie posługujemy się da- nym językiem. Wesoły głos charakteryzuje szybsze tempo mowy niż smutny, wyższy poziom głośności i wyższą zmienność wyso- kości dźwięków (intonacja często wznosi się i opada oraz brzmi aktywnie). W przypadku smutnego głosu melodia często opada, a głos jest niższy niż głos wesoły. Po takich właściwościach rów- nież człowiek z Papui-Nowej Gwinei może rozpoznać, czy jakiś Niemiec jest wesoły, czy smutny. Meritum tego badania: Patrik i Petri przeanalizowali również tuzin prac sprawdzających, za pośrednictwem jakich właściwości akustycznych określone emocje są wyrażane za pomocą muzyki. 31 W tym celu muzycy nagrali melodie w taki sposób, że wyrażały one radość, smutek, gniew, strach lub czułość. Oprócz muzyki klasycznej badania te wykorzystywały również muzykę folkową, indyjskie ragi, jazz, rock, piosenki dla dzieci i  swobodne im- prowizacje, nagrane przez muzyków z różnych krajów i kultur. Analizy pokazały, że właściwości akustyczne mowy nacechowa- nej emocjonalnie to w przeważającej mierze te same cechy, które charakteryzują wyrażanie emocji w różnych rodzajach muzyki. Początek tak smutno brzmiącej Lacrimosy („płaczący”) z Requi- em Mozarta również jest wolny, cichy (piano), a melodia często opada (tak zwany „motyw westchnienia”). Natomiast czwarta część serenady „Eine kleine Nachtmusik” Mozarta brzmi weso- ło, ponieważ jest względnie szybka, posiada wysoką zmienność melodii (już pierwsze cztery nuty pierwszych skrzypiec sięgają oktawy), melodia często wznosi się, a rejestr częstotliwości jest stosunkowo wysoki. Te właściwości akustyczne można nawet zmierzyć cyfrowo na podstawie plików audio. Skorzystaliśmy z tej sposobności na po- trzeby naszego eksperymentu dotyczącego emocji i wybraliśmy muzykę wesołą lub napawającą lękiem na podstawie właściwości akustycznych obliczonych komputerowo7. Pliki audio z muzy- ką charakteryzującą lęk zaczerpnęliśmy ze ścieżek dźwiękowych do seriali telewizyjnych z gatunku thriller i horrorów. Komputer wskazał, że zawierały wiele głośnych, syczących i perkusyjnych dźwięków, czyli takich, przy których nie można dokładnie do- pasować wysokości – co wywołuje niepewność. Często trudno było również przyporządkować dźwięki i akordy do danej tonacji i były one dysonansowe, co czyniło je bardziej nieprzyjemnymi (wystarczy pomyśleć o muzyce Bernarda Herrmanna do filmu 32 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI dlaczego człoWiek bez muzyki nie przetrWałby eWolucji Hitchcocka Psychoza, w szczególności o scenie pod prysznicem)6. Gdy kilka lat temu po raz pierwszy usłyszałem koncert fortepia- nowy Beata Furrera, byłem zafascynowany faktem, jak dokład- nie odpowiada on wszystkim tym akustycznym „parametrom thrillera”. Wciąż słuchałem tego koncertu z zachwytem, ponie- waż szczególnie przypominał mi ekscytujące sceny pościgów ze starszych amerykańskich filmów kryminalnych. Gdy z ogrom- nym podziwem opowiadałem to Beatowi Furrerowi, odpowie- dział: „To ciekawe – wcale nie to chciałem wyrazić!”. Nie szkodzi, mimo to jestem wielkim fanem jego koncertu. Zgodnie z wynikami, że mowa nacechowana emocjonalnie jest uniwersalnie rozpoznawana, moja grupa robocza ustaliła, że również wyrażanie emocji w zachodniej muzyce poprzez imitację tonacji mowy nacechowanej emocjonalnie jest uniwersalnie roz- poznawane – zatem niezależnie od tego, w jakiej kulturze czło- wiek się wychował. Aby to zbadać, Thomas Fritz przeprowadził ekspedycję na opuszczoną północ Kamerunu. Odszukał tam lu- dzi z ludu Mafa, którzy nigdy wcześniej nie słyszeli zachodniej muzyki. Zagrał im muzykę, w której słychać było albo radość, albo smutek, albo strach (były to krótkie utwory na fortepian). Po każdym utworze uczestnicy widzieli zdjęcia trzech twarzy: wesołej, smutnej i przepełnionej trwogą. Następnie poproszono ich, aby wskazali to oblicze, które najlepiej pasowało do muzy- ki. Ludzie Mafa rozpoznali wszystkie trzy emocje na poziomie wyraźnie przewyższającym przypadkowy, co oznacza, że wyraz wesołości, smutku i strachu w zachodniej muzyce faktycznie jest rozpoznawany uniwersalnie, czyli niezależnie od doświadczeń kulturowych8. Wprawdzie ludzie Mafa rozpoznali emocje gorzej niż zachodni słuchacze, należy jednak uwzględnić, że koncepcja 33 wyrażania emocji w muzyce była dla nich całkiem nowa – ich muzyka zawsze ma wesołe znaczenie; nie znają oni takiej, w któ- rej przykładowo pobrzmiewa smutek. Poza tym nasze melodie dla Mafa brzmią całkowicie inaczej niż dla nas. (Pewny męż- czyzna z ludu Mafa powiedział po jednym z eksperymentów, że szczególnie podobały mu się fragmenty muzyki Elvisa Presleya, ponieważ brzmiały jak rechot żab...). Wyniki tego badania pokazują, że emocje wyrażane w zachod- niej muzyce w sposób brzmiący podobnie do głosu nacechowa- nego emocjonalnie są rozróżniane również przez ludzi, którzy po raz pierwszy tę muzykę słyszą. Wynika to z faktu, iż rozpozna- wanie głosów nacechowanych emocjonalnie ma w nas, ludziach, w znacznej części biologiczno-genetyczne podstawy9. Oznacza to również, że faktycznie istnieje uniwersalna definicja, jak muzyka brzmi pozytywnie (na przykład wesoła) lub negatywnie (na przy- kład napawająca lękiem). To, czy tak samo to odbieramy, to inna kwestia. Czasami muzyka napawająca lękiem (czyli brzmiąca ne- gatywnie) sprawia, że film z gatunku thriller staje się wyjątkowo przyjemny lub pozytywnie brzmiąca muzyka ludowa działa na nerwy fanowi heavy metalu. Poza tym muzyka w odczuciu su- biektywnym może oczywiście brzmieć również wesoło, gdy nie imituje ani nie portretuje w ogóle żadnych emocji – jak w przy- padku Mafa, których muzyka zawsze brzmi dla nich wesoło, nam jednak bardzo przypomina koncert klaksonów samochodowych. Zatem po brzmieniu mowy możemy rozpoznać, jak mówca się czuje, a znaczenie wielu słów ma związek z ich akcentem. Ponieważ te muzyczne aspekty mowy pojawiają się niezależnie od kultury, możemy wyciągnąć z tego wniosek, że należą one do biologicznego wyposażenia podstawowego człowieka. Sygnały 34 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI dlaczego człoWiek bez muzyki nie przetrWałby eWolucji emocjonalne, które zaliczają się do tego wyposażenia, mogą być rozpoznawane już przez niemowlęta. Muzyka i brzmienie mowy porusza je emocjonalnie. Dlatego ważne jest zwracanie uwagi na to, by nasz głos w kontakcie z niemowlętami brzmiał ciepło i spokojnie, by słychać w nim było pewność i bezpieczeństwo. Śpiewane niemowlętom kołysanki pomagają im się uspokoić – częstość akcji serca zmniejsza się, ruchy i oddech stają się wolniej- sze i bardziej równomierne. Dla wcześniaków takie uspokajające efekty są szczególnie ważne, ponieważ niepokój jest dla nich nie- bezpieczny. Ponadto jeśli niemowlęta coś boli, muzyka może po- móc złagodzić te cierpienia10. Poza tym również akustyczno-muzyczne właściwości kołysa- nek są uniwersalne. Te piosenki brzmią podobnie na całym świe- cie: melodie często opadają, ich struktura jest względnie prosta i charakteryzuje je powtarzalność (wystarczy pomyśleć o koły- sance Schlaf, Kindlein, schlaf*)11. Dlatego takie piosenki prawdo- podobnie już setki tysięcy lat temu brzmiały podobnie jak dziś. Niestety niektórzy rodzice nie śpiewają swoim niemowlętom piosenek, ponieważ uważają, że nie umieją śpiewać. Zapominają przy tym, że dziecko nie ma jeszcze żadnych możliwości porówna- nia i dlatego też nie mogą się przed nim skompromitować. Poza tym nie chodzi o to, aby stworzyć niemowlakowi podstawy póź- niejszej kariery w operze, ale w formie zabawy wspierać jego roz- wój społeczny, emocjonalny i poznawczy. Dlatego śpiewanie jest w każdym przypadku ważne: wspomaga więź społeczną między matką/ojcem a dzieckiem, komunikację i uczenie się dźwięków mowy. Ponadto wspiera doświadczenia multisensoryczne, czyli * „Śpij, dziecino, śpij”, niemiecka kołysanka (przyp. tłum.). 35 kilku zmysłów jednocześnie (słuchanie, patrzenie, odczuwanie, bycie kołysanym). Dobrze jest nawet śpiewać te piosenki już przed narodzinami, ponieważ niemowlę po porodzie ponownie je roz- poznaje i to je uspokaja. Przyszli rodzice mogą również już w trak- cie ciąży od czasu do czasu kłaść na brzuchu ciężarnej pozytywkę, ponieważ tę piosenkę niemowlę również rozpozna po urodzeniu. PORADY: śpiewanie, rozmawianie i tańczenie z niemowlętami • niemowlęta zarażają się emocjami bezpośrednio przez nacechowane emocjonalnie brzmienie głosu. jeśli głos brzmi opryskliwie, gniewnie, słychać w nim przygnębienie lub lęk, wywołuje to w nieunikniony spo- sób negatywne emocje i niepokój u niemowlęcia. dlatego ważne jest, by nasz głos brzmiał ciepło i spokojnie, by słychać w nim było pewność i bez- pieczeństwo. przy śpiewaniu szczególnie łatwo to osiągnąć. W związku z tym śpiewaj niemowlęciu piosenki do zabawy i kołysanki. patrz na jego twarz zachęcająco i kołysz je delikatnie w takt muzyki. śpiewanie pomaga w szczególności w chwilach, w których człowiek ma wrażenie, że zaraz straci nerwy lub w których być może czuje się wystraszony, przygnębiony lub nawet depresyjny, ponieważ w trakcie śpiewania łagodnej kołysanki trudno jest brzmieć bojaźliwie, gniewnie czy z przygnębieniem. poza tym podczas śpiewania nieuchronnie oddycha się spokojniej i głębiej – przez to jako bonus człowiek sam od razu staje się spokojniejszy i bardziej od- prężony. zatem śpiewaj właśnie w tych chwilach, w których masz na to najmniejszą ochotę... 36 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI dlaczego człoWiek bez muzyki nie przetrWałby eWolucji • jeśli w danym momencie nie możesz śpiewać lub śpiewanie po prostu nie pomaga, włącz muzykę taneczną (ale nie za głośno!) i tańcz do niej deli- katnie z niemowlakiem, na przykład kołysz się lekko w takt melodii. • jeśli i to nie pomaga w uspokojeniu się, wejdź w kontakt ze skórą i powoli głaszcz rękę dziecka w górę i w dół (aktywuje to włókna nerwowe, które zmniejszają ból). • W  przypadku zmiany pampersa lub ubrania spokojnym, ciepłym głosem mów niemowlęciu, co właśnie z nim robisz (ty również byś tego chciał, gdyby ktoś niepytany robił z tobą wszystko, co tylko się da...). nie komentuj wszyst- kiego, co robi niemowlę (nawet jemu działa to na nerwy). • jeśli chcesz otrzymać wskazówki dotyczące śpiewania z niemowlakiem, możesz również zasięgnąć porady muzykoterapeuty. W  przypadku wcześniaków i przy depresji poporodowej skorzystanie z jego pomocy jest wysoce pożądane. • niemowlęta lubią muzykę nie tylko ze względu na przyjemne brzmienie, ale też z powodu jej jasnej struktury. W związku z tym poza melodią zapewnij, aby przebieg dnia niemowlęcia miał jasny rytm, z powtarza- jącymi się porami snu, jedzenia, zabawy i śpiewania. dzięki temu dzień posiada strukturę, a niemowlę może rozwinąć biologiczny rytm dobowy (który oczywiście musi odpowiadać jego potrzebom i być stale dostoso- wywany do stopnia jego rozwoju). Ponadto Homo sapiens posiada biologicznie głęboko za- korzenione predyspozycje do rytmu. Możemy to również wy- wnioskować z faktu, że ludzie preferują rytmiczne informacje zamiast wiadomości nieposiadających struktury czasowej. 37 W dodatku mimowolnie tworzą oni rytm lub takt z przypad- kowych zdarzeń dźwiękowych: Andrea Ravignani w pewnym badaniu poprosił uczestników, aby naśladowali wygenerowane przez komputer, niejako przypadkowo, brzmiące chaotycznie sekwencje bębnów12. Ich nagrania zostały następnie odtworzo- ne kolejnej „generacji” badanych, która znów miała za zadanie naśladowanie sekwencji bębnów – powtarzano to w ten sposób kilka razy. Zatem pierwsza osoba naśladowała przypadkowe sekwencje dźwięków, druga powtarzała to, co zagrała pierwsza, trzecia – co zagrała druga itd. Przy tym każda osoba nieświa- domie przedstawiła sekwencje bębnów odrobinę bardziej ryt- micznie niż na odsłuchiwanych nagraniach. W konsekwencji po kilku seriach z pierwotnie chaotycznych sekwencji bębnów powstały rytmiczne, muzyczne sekwencje – a  po kilku „ge- neracjach” osób badanych z przypadkowej sekwencji bębnów powstał beat. Co fascynujące, muzyczne właściwości tych beatów były ty- powe dla szeregu statystyczno-rytmicznych uniwersaliów, które można obserwować w muzyce na całym świecie. Po pierwsze sekwencje dźwięków nabrały taktu. Przy tym dźwięki zostały pogrupowane albo na czas policzenia do dwóch (jak w przypad- ku marsza), albo na czas policzenia do trzech (jak w przypad- ku walca). Ponadto powstające z tego takty podzielono w taki sposób, że łącznie uzyskano niewiele ponad pięć różnych cza- sów trwania („ćwierćnuta”, „ósemka”, „ósemka z kropką” itd.). W końcu wszystkie te zasady organizacyjne wykorzystano do formowania figur rytmicznych, beatów i „riffów” do piosenek. Przez to sekwencji bębnów szczególnie dobrze można się było również nauczyć – zatem nieświadomie były ustrukturyzowane 38 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI dlaczego człoWiek bez muzyki nie przetrWałby eWolucji w taki sposób, że stały się w miarę możliwości kompatybilne z ludzkimi zdolnościami zapamiętywania i poznawczymi. Uni- wersalne właściwości rytmu muzycznego są zakorzenione we właściwościach poznawczych oraz biologicznych ludzkiego móz- gu i organizmu. Wiele zwierząt również komunikuje się za pomocą sygnałów akustycznych, czyli dźwięków. Inaczej niż odgłosy natury i teks- tury odgłosów (jak deszcz, trzask ognia, plusk wody, szum wia- tru), dźwięki wytwarzane przez zwierzęta są ustrukturyzowane przez żywe organizmy i dlatego przypominają nam często mu- zykę: śpiewy ptaków, waleni czy gibonów, synchroniczne cyka- nie cykad, bębnienie o korzenie drzew i części ciała w przypadku małp człekokształtnych. Jednak żaden gatunek nie jest w stanie wspólnie śpiewać melodii lub w grupie elastycznie działać do tak- tu czy też generować takt. Nawet badania, w których donoszo- no, że zwierzęta potrafią synchronizować swoje ruchy do taktu, mają wątpliwą jakość naukową, nie można ich powtórzyć lub bazują na wyuczonych zachowaniach, których nie obserwuje się na wolności. Przykładowo znany filmik na YouTube z kakadu „Snowball” pokazuje wprawdzie ptaka, który rusza głową w tę i z powrotem do muzyki Backstreet Boys, jednak nie przedstawia jego właścicielki, która za kamerą entuzjastycznie pokazuje mu ruchy, wykonując zachęcające gesty... To, czego nie potrafi żaden inny gatunek, ludzie umieją już kilka miesięcy po urodzeniu. W  pewnym badaniu przepro- wadzonym przez Marcela Zentnera i  Tuomasa Eerolę dzieci w wieku od pięciu do dziesięciu miesięcy słuchały energicznej muzyki klasycznej, jak na przykład Finał z „Karnawału zwie- rząt” Saint-Saënsa13. Podczas słuchania dzieci zaczęły wierzgać 39 nóżkami i to tak, że takt ich ruchów pasował do taktu muzyki – naprawdę fascynujące odkrycie, ponieważ pokazuje wrodzo- ną skłonność człowieka do uczestniczenia w muzyce. Poza tym niemowlęta uśmiechały się w szczególności wtedy, gdy synchro- nizowały swoje ruchy z muzyką; udział w muzyce naturalnie sprawia nam, ludziom, przyjemność. Niemowlęta uczestniczące w tym badaniu pochodziły z Finlandii i Szwajcarii. W później- szym badaniu z udziałem dzieci z Brazylii osiągnięto niemal identyczne wyniki – oprócz tego, że brazylijskie dzieci wyraźnie intensywniej poruszały się do tej samej muzyki (prawdopodob- nie rozgrzewały się już przed karnawałem)14. Badania te poka- zują, że muzyka stymuluje w nas funkcję tworzenia wspólnoty: funkcję poruszania się wspólnie i do takiego samego taktu mu- zyki. Społecznymi efektami tej funkcji są zachowania prospo- łeczne i kooperacja. Gdy czternastomiesięczne dzieci kołyszą się w takt muzyki, są one potem bardziej skore do pomocy, niż gdy kołysze się je w takcie niepasującym do muzyki (chętniej pomagają eksperymentatorowi podnieść „niechcąco” upusz- czony długopis)15. Podobne zjawisko zaobserwowano w bada- niu przeprowadzonym przez Sebastiana Kirschnera i Michaela Tomasello: gdy czteroletnie dzieci wspólnie tworzą muzykę, potem więcej ze sobą współpracują i bardziej sobie nawzajem pomagają16. Zatem już małe dzieci za sprawą zwiększonej goto- wości do pomocy i kooperacji wykazują funkcje muzyki ważne w kontekście ewolucji. Początki ludzkiej muzykalności sięgają dziesiątek milionów lat wraz z ewolucją ssaków. Jednak muzyka z taktem i skalą, śpiewana lub grana w grupach, występuje tylko u ludzi. My- ślę, że zdolność synchronizowania ruchów w grupie do taktu 40 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI dlaczego człoWiek bez muzyki nie przetrWałby eWolucji stanowi najprostszą funkcję mentalną, która odróżnia gatunek ludzi od zwierząt. To by oznaczało, że muzyka była decydują- cym krokiem ewolucyjnym Homo sapiens – być może nawet rodzaju Homo. Właśnie ten krok przyniósł człowiekowi ko- rzyści, które jeszcze dziś mogą stać się udziałem każdego przy doświadczaniu muzyki. NASZ WRODZONY ZMYSŁ MUZYCZNY – TAKŻE OSOBY NIEZAJMUJĄCE SIĘ MUZYKĄ SĄ MUZYKALNE Gdy z ciszy panującej przed rozpoczęciem koncertu rozbrzmie- wają pierwsze dźwięki utworu, w mózgu ma miejsce neuronal- ny prawybuch o fenomenalnych skutkach. Nasz mózg ma około 86 miliardów komórek nerwowych. Z tego w korze mózgowej znajduje się około szesnaście miliardów – to więcej niż posiadają inne gatunki17. Każda z tych komórek nerwowych ma średnio tysiąc połączeń z innymi komórkami nerwowymi, co daje bi- liony połączeń w mózgu. (Dla porównania Droga Mleczna li- czy raptem kilkaset miliardów gwiazd). Już po kilku chwilach od prawybuchu w mózgu wywołanego dźwiękami aktywują się miliony neuronów z miliardami połączeń – w sieciach mózgu odpowiadających za postrzeganie, uwagę, pamięć, inteligencję, sensomotorykę, emocje i komunikację. Prawybuch rozpoczyna się wraz z aktywnością komórek ner- wowych, która prowadzi do postrzegania kierunku, głośności, 43 wysokości i  barwy dźwięku. Potem następuje rozpoznawanie harmonii, sekwencji dźwięków oraz rozróżnianie instrumentów. Procesy te zachodzą w systemie słuchowym (w pniu mózgu, we wzgórzu i w korze słuchowej). Poza tym aktywowane są różne rodzaje pamięci – począwszy od sensorycznej „pamięci ultrakrót- kiej”, która zapisuje dźwięki na przestrzeni kilku chwil i wiąże je ze sobą. Przez to możemy dostrzegać uderzenie i metrum muzyki oraz słyszeć, czy jakaś melodia wznosi się, czy opada. Aby móc powiązać koniec jednej melodii z jej początkiem, potrzebujemy ponadto pamięci roboczej (zwanej również „pamięcią krótko- trwałą”). Jeśli znamy daną muzykę, aktywowana zostaje nasza pamięć długotrwała utworu, a gdy utwór ten wiąże się z oso- bistym wspomnieniem, automatycznie w grę wchodzi pamięć autobiograficzna. Muzykę przetwarzamy również odpowiednio do wiedzy, jaką posiadamy na temat zasad muzycznych, nawet gdy przykładowo jako osoby niezajmujące się muzyką wcale nie jesteśmy tej wiedzy świadomi. Poza tym doświadczamy reakcji emocjonalnych, a przy tym zmienia się bicie naszego serca i od- dech lub dostajemy gęsiej skórki. Ponadto muzycy na scenie potrzebują sensomotorycznego aparatu mózgu, aby grać na instrumentach. Poza tym czytają nuty i zważają na siebie nawzajem, aby koordynować swoje ru- chy i dokładnie ze sobą współgrać. W końcu zarówno muzycy, jak i publiczność wspólnie kierują swoją uwagę na muzykę. Pro- cesy te zajmują praktycznie cały mózg – muzyka może wpływać na aktywność w każdej strukturze tego narządu. Gdy w trakcie studiów w połowie lat 90. zacząłem intereso- wać się tym, jak mózg jest w stanie tego wszystkiego dokonać, nie wiedziano jeszcze praktycznie nic na temat sposobu, w jaki 44 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI naSz Wrodzony zmySł muzyczny mózg przetwarza muzykę. Toteż najpierw badałem, co dzieje się w mózgu, gdy słyszymy muzykę. Zacząłem analizować, co zacho- dzi w mózgu, gdy słyszymy akordy, które zgodnie z zasadami muzycznymi są „prawidłowe” lub „nieprawidłowe”. Metoda ta była podobna do procedury badania aktywności mózgu związa- nej z przetwarzaniem mowy. Takie eksperymenty językowe prze- prowadzali wówczas także Thomas Gunter i Angela Friederici w Instytucie Neurobiologii Poznawczej Maxa Plancka w Lipsku, z którymi planowałem swoje pierwsze badania. W eksperymen- tach językowych porównywano na przykład aktywność mózgu w odpowiedzi na prawidłowe i nieprawidłowe słowa w zdaniach takich jak „On widzi zimne piwo” i „On widzi zimnego piwa”. Każdy, kto zna język polski, z łatwością rozpozna takie nieprawid- łowe zdania. Potrafimy to zrobić nawet wtedy, gdy być może nie jesteśmy w stanie dokładnie wyjaśnić, dlaczego zdania te są gra- matycznie poprawne lub niepoprawne. Tak samo jest z muzyką, którą znamy, jak muzyka w skali durowej i molowej, gdy dora- staliśmy w kraju, w którym często słucha się lub gra taki właś- nie jej rodzaj. Także tutaj możemy usłyszeć, czy dana sekwencja dźwięków lub akordów brzmi prawidłowo lub nieprawidłowo, niezależnie od tego, czy zajmujemy się muzyką, czy nie, czyli bez znaczenia, czy jesteśmy w stanie wyjaśnić, dlaczego ta sekwen- cja dźwięków brzmi prawidłowo lub nieprawidłowo. (Faktycznie sekwencje dźwięków muzycznych nie są ani „nieprawidłowe”, ani „prawidłowe”, ale raczej typowe i dlatego spodziewane lub raczej nietypowe i dlatego niespodziewane – nietypowe zmiany har- moniczne u Bacha, Mozarta czy Beethovena nie są wcale niepra- widłowe, ale często genialnie niespodziewane; dla uproszczenia mówię tu jednak o „prawidłowych” i „nieprawidłowych”). 45 Aby zbadać, jak sekwencje akordów są przetwarzane w mózgu, do utworów muzycznych wstawiłem niejako błędy w muzycznej gramatyce. W tym celu skomponowałem szereg sekwencji. Każda z nich składała się z pięciu akordów. Były one odgrywane przez komputer na syntezatorze. Pierwszą połowę sekwencji stanowiły normalne kadencje (jak na przykład tonika – tonika paralelna – subdominanta – dominanta – tonika), w przypadku drugiej po- łowy jeden z akordów został zastąpiony przez akord obcej skali, czyli nienależący do danej tonacji. W szczególności wtedy, gdy akordy te pojawiają się na końcu sekwencji, praktycznie każdy jest w stanie rozpoznać, że brzmią one nieprawidłowo. RZUT OKA DO LABORATORIUM: pomiar elektrycznych reakcji mózgu w odpowiedzi na akordy aby zbadać przetwarzanie akordów w mózgu, najpierw wykonaliśmy pomiary elektroencefalograficzne (eeg). W tym celu osobie badanej zakłada się czepek do elektroencefalografów, który zawiera już elek- trody (przeważnie 32 lub 64). jest on podobny do czepka kąpielowe- go, z którego zwisa wiele długich kabli. za pomocą elektrod mierzone są sygnały elektryczne mózgu. jeśli czepek jest założony prawidło- wo, wszystkie elektrody naraz znajdują się na właściwej pozycji na głowie. osobę badaną wprowadza się do kabiny do badań eeg z za- stosowaniem ekranowania elektrycznego, w której znajduje się wy- godny fotel, ekran, moduł dotykowy i głośnik. następnie mówi się jej, 46 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI naSz Wrodzony zmySł muzyczny że usłyszy sekwencje akordów i że od czasu do czasu jakiś akord zo- stanie zagrany na innym instrumencie, a jej zadaniem jest wtedy nie- zwłocznie nacisnąć przycisk. drzwi kabiny zostają zamknięte, a zapis eeg włączony – eksperyment rozpoczyna się. osoba badana słyszy dziesiątki sekwencji akordów, co trwa łącznie 10–15 minut. W trakcie zapisu eeg na podstawie krzywych fal mózgowych na ekra- nie nie da się jeszcze rozpoznać, jak mózg przetwarza muzykę. Fale eeg zawierają wiele szumu, który pochodzi z mięśni regionu głowy i szyi oraz oczywiście ze spontanicznej aktywności mózgu, która nie ma nic wspólnego z eksperymentem (koniec końców mózg jest zajęty jeszcze innymi sprawami niż eksperyment). W porównaniu do szumu w falach eeg aktywność mózgu związana z przetwarzaniem muzy- ki najpierw ginie jak brzęczenie pszczoły w ruchu ulicznym. z tego względu regularne i nieregularne sekwencje akordów są przedsta- wiane kilkadziesiąt razy, a pomiarowi poddaje się wiele (15–25) osób. W ten sposób w analizie danych z przypadkowego szumu można wy- odrębnić sygnał elektryczny mózgu w odpowiedzi na zawsze ten sam akord. nazywa się to „potencjałem elektrycznym mózgu” w odpowie- dzi na ten akord. W moich ówczesnych badaniach interesowały mnie przede wszystkim potencjały elektryczne mózgu w odpowiedzi na nieprawidłowe akordy. potencjały te wyraźnie różniły się od poten- cjałów w odpowiedzi na prawidłowe akordy – eksperyment działał i mogliśmy zbadać przetwarzanie gramatyki muzycznej. Odkryłem wówczas, że odpowiedzi elektryczne mózgu na pra- widłowe i nieprawidłowe akordy różniły się już około 150 milise- kund po rozpoczęciu akordów, czyli po 150 tysięcznych sekundy 47 – to mniej niż mrugnięcie okiem18. Poza tym elektryczny po- tencjał mózgu w odpowiedzi na nieprawidłowe akordy silnie przypominał typową elektryczną odpowiedź mózgu na słowa nieprawidłowe pod względem składni: miał podobny przebieg czasowy i  w  znacznej mierze podobne rozłożenie na głowie. Były to pierwsze wskazówki dotyczące tego, że muzyka i mowa są przetwarzane w podobnych sieciach mózgu. Jedyną różnicą był fakt, iż odpowiedzi elektryczne mózgu na nietypowe akor- dy były odrobinę silniejsze w prawej półkuli, a potencjały elek- tryczne w odpowiedzi na błędy składniowe w eksperymentach językowych są zazwyczaj trochę większe w półkuli lewej. Przeprowadziliśmy ten eksperyment zarówno z udziałem mu- zyków, jak i osób niezajmujących się muzyką, a więc takich, które ani nie grały na żadnym instrumencie, ani nie śpiewały w chórze. Dane były jednoznaczne: również mózgi osób niezajmujących się muzyką reagowały na nieprawidłowe akordy – odpowiedzi elek- trycznych ich mózgów praktycznie nie dało się odróżnić od od- powiedzi muzyków, były jedynie odrobinę słabsze. To pokazało, że nietypowe akordy są przetwarzane przez osoby niezajmujące się muzyką za pomocą takich samych mechanizmów mózgo- wych, jak przez muzyków. Jak na ironię zaobserwowaliśmy reakcje elektryczne mózgu na nieprawidłowe akordy nawet u osób, które z pełnym przekona- niem twierdziły, że są „kompletnie niemuzykalne”. Ta sprzeczność bierze się stąd, że często wcale nie wiemy, co wiemy. W języku specjalistycznym mówimy o „wiedzy ukrytej” – możemy posia- dać zadziwiająco dokładne informacje na temat czegoś, nie wie- dząc, że je posiadamy. Z tego powodu wiele badanych przez nas osób było zaskoczonych tym, jak silnie ich mózg reagował na 48 UZDRAWIAJĄCA MOC MUZYKI naSz Wrodzony zmySł muzyczny nieprawidłowe akordy nawet wtedy, gdy oni sami nic szczegól- nego nie dostrzegali. Pamiętam, jak przyjaciel, któremu po za- kończeniu eksperymentu pokazałem krzywe jego fal mózgowych, spytał mnie: „Czyli chyba wcale nie jestem taki znów niemuzy- kalny?” i chciał się dowiedzieć, czy mógłby też nauczyć się grać na jakimś instrumencie; od zawsze chciał uczyć się gry na sakso- fonie. Na oba te pytania mogłem odpowiedzieć twierdząco bez żadnych zastrzeżeń. Jakiś czas później zobaczyłem go grającego na saksofonie barytonowym podczas koncertu uniwersyteckiego, co sprawiało mu widoczną radość, a dla mnie stanowiło niezapo- mniany moment. Zatem udowodniliśmy, że także ci, którzy uważają się za nie- muzykalnych, posiadają zmysł muzyczny. Nawet gdy nie jeste- śmy świadomi jakiejś zdolności, możemy ją posiadać. Wielu ludzi uważa się za niemuzykalnych, ponieważ nie studiowali muzyki, nie potrafią
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Uzdrawiająca moc muzyki. Naukowo udowodniony leczniczy wpływ muzyki w walce z przewlekłymi chorobami, depresją, demencją czy terapią po udarze i szybki relaks dla każdego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: