Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00394 006306 14082234 na godz. na dobę w sumie
Vade-mecum. Transliteracja autografu - ebook/pdf
Vade-mecum. Transliteracja autografu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 230
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-160-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Publikacja stanowi transliterację wszystkich rękopisów wierszy wchodzących w skład Vade-mecum Cypriana Norwida. Jest to pierwsza próba wydania Norwidowskiego dzieła z uwzględnieniem wszystkich elementów autorskiego zapisu, tym samym ukazująca często nieznane redakcje jego najbardziej cenionych liryków. Dzięki temu może służyć jako znakomita baza materiałowa do badań z zakresu tekstologii.

„Dzieło ma walor pełnej oryginalnej dokumentacji tekstologicznej jako pierwsza kompletna transliteracja autografu Vade-mecum, należącego do najważniejszych pozycji literatury polskiej. Rzecz została wykonana bardzo skrupulatnie i odpowiedzialnie. To ważna pomoc naukowa w badaniach nad dziełem Norwida.”

Z recenzji prof.dr.hab. Józefa Ferta (KUL)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

RECENZENT Józef Fert REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Projekt w całości sfinansowany ze środków MNiSW w ramach dotacji badań naukowych i prac rozwojowych służącej rozwojowi młodych naukowców Transliteracja została wykonana na podstawie autografu Vade-mecum, jego skany przygotowane w wysokiej rozdzielczości dostępne są na stronie internetowej Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona: https://polona.pl/item/105811/7/ © Copyright by Mateusz Grabowski, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08472.17.0.M Ark. wyd. 6,6; ark. druk. 14,375 ISBN 978-83-8142-159-1 e-ISBN 978-83-8142-160-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Profesorowi Jackowi Brzozowskiemu SPIS RZECZY Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skróty edytorskie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skróty redakcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwagi wydawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Geneza kodeksu Vade-mecum. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzieje edytorskie cyklu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasady transliteracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Transliteracja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 9 10 11 11 12 16 19 23 Komentarz edytorski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 WYKAZ SKRÓTÓW Skróty edytorskie Brock – Poezye Cypriana Norwida, Lipsk 1863. GomDz I – C. Norwid, Dzieła zebrane, oprac. J. W. Gomulicki, t. I: Wiersze. Tekst, War- szawa 1966. krytyczny, Warszawa 1966. GomDz II – C. Norwid, Dzieła zebrane, oprac. J. W. Gomulicki, t. II: Wiersze. Dodatek GomGromy – C. K. Norwid, Gromy i pyłki. Nowy tom poezji, zebrał i oprac. A. Zaleski [właśc. J. W. Gomulicki], Wilno 1939 [właśc. Warszawa 1944]; cimelia konspiracyj- ne: BN I 372.824, kopia w zbiorach Norwidianum KUL. GomOkruchy – C. Norwid, Okruchy poetyckie i dramatyczne, zebrał i oprac. J. W. Gomu- licki, Warszawa 1956. GomPWsz II – C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami kry- tycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. II: Wiersze. Część druga, Warszawa 1971. GomPWsz VI – C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami kry- tycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. VI: Proza. Część pierwsza, Warszawa 1971. GomPWsz IX – C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami kry- tycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. IX: Listy 1862–1872, Warszawa 1971. GomPWsz X – C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami kry- tycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. X: Listy 1873–1883, Warszawa 1971. Przesm 33 – C. Norwid, Poezje wybrane z całej odszukanej po dziś spuścizny poety, ułożył i przypisami opatrzył Miriam [Z. Przesmycki], Warszawa 1933 [recte: 1932]. VMPrzesm – rkps BN II 6323, cz. 1: Vade-mecum. Materiały do wydania drukiem. VMBor – C. Norwid, Vade-mecum. Podobizna autografu, z przedmową W. Borowego, Warszawa 1947. nione, Lublin 2004. VMFert1 – C. Norwid, Vade-mecum, oprac. J. Fert, Wrocław 1990, BN I 271. VMFert3 – C. Norwid, Vade-mecum, oprac. J. Fert, wydanie drugie poprawione i uzupeł- VMFilip – T. Filip, Cypriana Norwida „Fortepian Szopena” ze stanowiska twórczości poety odczytany, wyd. kryt. poematu opatrzone wstęp, przypisami i próbą analizy rytmu, Kraków 1949. VMGom1 – C. Norwid, Vade-mecum, wydał z autografu, uzupełnił i wstępem poprzedził VMGom2 – C. Norwid, Vade-mecum, tekst oprac. oraz wstępem i dodatkiem opatrzył VMGom3 – C. Norwid, Vade-mecum, tekst ustalił i wstępem opatrzył J. W. Gomulicki, J. W. Gomulicki, Warszawa 1962. J. W. Gomulicki, Warszawa 1969. Lublin 1984. manistycznego” 1960, nr 2. VMJastrz – Z. Jastrzębski, „Vade-mecum” upowszechnione drukiem, odb. z „Przeglądu Hu- 10 Skróty redakcyjne – autograf – Biblioteka Narodowa atg BN oprac. – opracowanie – pierwodruk pdr r. – strona recto; rok – redakcja red. – rękopis rkps – t. v. – strona verso – wers; wiersz; wiek w. wyd. – wydanie; wydał tom Vade-mecum. Transliteracja autografu WSTĘP Uwagi wydawcy Norwidowskie opus magnum, liczący ponad sto utworów lirycznych tom Va- de-mecum, jest jednym z najważniejszych cyklów poetyckich w literaturze pol- skiej. Według niektórych badaczy utwory zgromadzone w kodeksie reprezentują nowy – poromantyczny – wzorzec liryki nowoczesnej, której pierwszymi repre- zentantami byli nie tylko Charles Baudelaire i Arthur Rimbaud, ale również Cy- prian Norwid1. Wyjątkowość Vade-mecum związana jest przede wszystkim z architektoniką Norwidowskich wierszy. Poeta wykorzystywał skomplikowaną interpunkcję do cieniowania znaczeń, a  różne techniki segmentacji tekstu, justowania kolumn i  pojedynczych wersów służyły dynamizacji lektury. Bogactwo typograficzne, interpunkcyjne i leksykalne utworów zawartych w tomie stanowi duże wyzwa- nie nie tylko dla czytelników, lecz również dla edytorów i wydawców. Wybitni wydawcy Norwidowskich utworów, tacy jak Juliusz Wiktor Gomulicki i  Józef Fert, zwracali uwagę na nieprzejrzystość autografu Vade-mecum, która znacząco utrudnia wybór podstawy tekstu. Norwid w roku 1866 skończył przygotowywać czystopis tomu, który miał być wydany w lipskiej oficynie Brockhausa. Niestety, wydanie nie doszło do skutku. Przez kilka następnych lat poeta nanosił liczne ko- rekty i uwagi na manuskrypt. Tym samym, niegdyś czytelny autograf stał się swo- istym brulionem, którego odczytanie i modernizacja do dziś sprawiają badaczom i wydawcom liczne problemy. Część wydawców – jak Wacław Borowy – uważa- ła, że za podstawę opracowywanych wydań powinno się przyjmować czystopis przygotowany do wydania w Lipsku. Inni – jak Józef Fert – nie zgadzali się z tym stanowiskiem. Zgodnie z koncepcją Borowego należałoby bowiem zignorować wszystkie uwagi i korekty autora. Wydanie wersji zawierającej wszelkie autorskie adiustacje jest zaś niemożliwe, ponieważ często zaburzają one czytelność tekstu. Drugie stanowisko wydaje się jednak najbliższe intencji Norwida, który w wier- szu tytułowym Vade-mecum pisał: 1 Zob. H. R. Jauss, Przedmowa do pierwszego niemieckiego wydania „Vade-mecum” C. Nor- wida, „Studia Norwidiana” 1985/86, nr 3–4; R. Fieguth, Poezja w fazie krytycznej. Cykl wierszy Cypriana Norwida „Vade-mecum”, przeł. J. Gotfryd, „Studia Norwidiana” 1985–1986, nr 3–4; S. Rzepczyński, Norwid a  nowoczesność, [w:] Romantyzm i  nowoczesność, red. M. Kuziak, Kraków 2009; W. Rzońca, Norwid a romantyzm polski, Warszawa 2005; tenże, Premodernizm Norwida – na tle symbolizmu literackiego drugiej połowy XIX wieku, Warszawa 2013. 12 To zaś mi mniejsza czy bywam omylon Albo nie?.. piszę, pamiętnik artysty, Ogryzmolony i w śiebie pochylon — Obłędny!.. ależ, wielce rzeczywisty! . . . . . . . . . . . . . Przygotowanie transliteracji autografu Vade-mecum jest jedynym sposobem na ukazanie Norwidowskiego tekstu w sposób najbardziej wierny intencji autora. Jak dotąd – poza wydaniem fotokopii2 manuskryptu, która jest w wielu miejscach nieczytelna i pozostawia liczne niejasności – nie pojawiło się wydanie Vade-me- cum, które z powodu licznych modernizacji i emendacji nie budziłoby zastrzeżeń wśród badaczy. Przygotowana transliteracja uwzględnia nie tylko brulionową wersję utwo- rów Norwida, ale również – poprzez nałożenie redakcji brulionowej na kaligra- ficzną – ukazuje dynamikę autorskich modyfikacji. Dynamikę, która w sposób istotny kształtuje semantykę niektórych utworów z Vade-mecum. Wszystkie au- torskie poprawki zostały w niniejszej edycji dokładnie oddane z zachowaniem specyfiki Norwidowskiej pisowni, interpunkcji, ortografii, a nawet kolorystyki ołówków wykorzystywanych przez poetę w  pracach redakcyjnych. Publikacja stanowi pierwszą transliterację wszystkich autografów zawartych w  kodeksie, tym samym ukazując w najdrobniejszych szczegółach jedno z najważniejszych dzieł poezji polskiej. Realizacja tego projektu byłaby niemożliwa, gdyby nie merytoryczne wspar- cie Profesora Jacka Brzozowskiego – wybitnego specjalisty i  edytora tekstów XIX-wiecznych. To on – podczas jednej z naszych licznych rozmów dotyczących możliwości przygotowania transliteracji całego tomu Vade-mecum – podzielił się ze mną znamienną uwagą, która stanowi swoiste motto tego projektu: „tu w sz y st ko jest tekstem”. Pomny jego słów, postanowiłem drobiazgowo przeana- lizować wszystkie elementy zawarte w autografach wierszy Norwida i możliwie precyzyjnie oddać je w prezentowanej publikacji. Geneza kodeksu Vade-mecum W  pierwszej połowie lipca 1865 r. Norwid otrzymał list z  wydawnictwa F. A.  Brockhaus zawierający propozycję wydania II tomu Poezji. Odniósł się do tego wydarzenia w korespondencji z Joanną Kuczyńską (połowa lipca lub prze- łom lipca i sierpnia 1865 r.3): 2 C. Norwid, Vade-mecum. Podobizna autografu, z przedm. W. Borowego, Warszawa 1947. 3 Juliusz Wiktor Gomulicki podaje przełom lipca i sierpnia jako czas powstania listu, natomiast autorzy Kalendarza życia i twórczości Cypriana Norwida (KZiT II 211) sugerują Vade-mecum. Transliteracja autografu Wstęp 13 Zastaję list księgarza mego: Życzy sobie, abym następnego roku rękopism przesłał – to znaczy: faire une volte- -face c a ł e g o p l a n u n a r o k! – nie mogę nie przyjąć, albowiem idzie o blisko 1000 fr., i z najstaranniejszą grzecznością, lubo po roku, wypłacanych – ale to jest odmienić komu całą pracę i wszystkie jej zachody na kilkanaście miesięcy. (Gom- PWSz IX 180) Lipska oficyna Brockhausa wydała kilka lat wcześniej I tom Poezji Norwida4. Wspomniany w powyższej korespondencji „rękopism” stanowiłby kontynuację serii. Częścią II wolumenu Poezji miało być również 100 utworów należących do kodeksu Vade-mecum. Ślad tego projektu widoczny jest na stronie tytułowej cyklu (tytuł Poezje II oraz zachowany fragment spisu treści przygotowywanej se- rii; zob. objaśnienia w Komentarzu edytorskim). Kompozycję planowanej edycji zarysował Norwid w korespondencji z Józefem Ignacym Kraszewskim z 5 maja 1866 r.: Tom ten składa się: 1) ze stu poezji drobnych – stu argumentów stanowiących jedno Vade-mecum. 2) z tragedii fantastycznej Tyrtej Lacedemoński [...]. 3) z komedio-dramy Aktor [...]. (GomPWsz IX 217–218). Norwid od razu po otrzymaniu propozycji z oficyny Brockhausa przystąpił do pracy nad tomem, który był już ukończony w pierwszym kwartale 1866. Nie- stety, napięta sytuacja polityczna poprzedzająca wojnę prusko-austriacką zmusiła Brockhausa do wycofania się z zawartej z Norwidem umowy. Możliwe również, że wydawca postawił warunki, których poeta nie mógł zrealizować. Norwid su- gerował to w cytowanym wyżej liście do Kraszewskiego (5 maj 1866): „nakład- nictwo Brockhausa zeszczupliło się w wymagania zbyt z a l e ż n e o d c z a sów, abym trwać mógł w takim stosunku” (GomPWsz IX 217). Decyzja wydawcy była dla poety ciosem. Dał temu wyraz w dramatycznych słowach skierowanych w ko- lejnym liście (wysłanym pomiędzy 5 a 15 maja 1866 r.) do autora Ulany: Nie mogę byłemu edytorowi memu Brockhausowi tłumaczyć, że wieści i zachody wojenne są n i c z y m – bo on nie rozumie! [...] Nie mogę mu mówić: „P ł a ć m i i   d r u k u j, i czekaj, a   b ę d z i e s z z a w d z i ę c z o n y ”. [...] połowę lipca. Zachowany rękopis wspomnianej korespondencji (BN Rkps II 8301) nie za- wiera dokładnej daty dziennej. Autograf dostępny pod adresem: https://polona.pl/item/ listy-do-joanny-z-wulfersow-kuczynskiej,MjIzNDQzMQ/90/#item. 4 O współpracy poety z lipskim wydawcą zob. J. Rudnicka, Jak Brockhaus wydawał Nor- wida, „Studia Norwidiana” 1990, nr 8. 14 Bądź im [Polakom – M.G.] Pindarem albo Buonarrotim... na co?... Im trzeba, abyś był b a n k i e r e m – Ż y d e m i abyś gadał anegdoty j a k R a d z i w i ł ł K a - r o l, a żonom ich, abyś się m o d l i ł, g r y m a s y r o b i ą c. (GomPWsz IX 221–222) Wściekłość poety wiązała się z zaprzepaszczeniem planów na wydanie tomu. Norwid był świadom, że stracił możliwość zarobienia 1000 franków – na jego ów- czesne warunki potężnej sumy – za wykonaną przez siebie pracę oraz pozostał z rę- kopisem, którego – znów z przyczyn finansowych – nie był w stanie sam wydać: 100 paragrafów Vade-mecum (osobno) nie sprzedam już za dwieście (200) franków, 30 egzemplarzy dla mnie – i przesyłanie każdego arkusza dla korekty, albowiem są rymy tej natury, że wielkiej wymagają poprawności – a nawet może i niejakich zła- godzeń przez odsyłacze. (GomPWsz IX 219) Norwid z  niezwykłą pieczołowitością przygotował czystopis autografu. Przed ostatecznym zamknięciem prac nad przygotowaniem kodeksu do druku poeta przynajmniej dwukrotnie przejrzał dokładnie tekst i dokonał niezbędnych poprawek. Wszystkie korekty są bardzo czytelne i  przejrzyste. Przejrzysta jest również grafia Norwidowskich autografów, w ramach której można wyodrębnić dwa segmenty: – architektonikę tekstów – ogólną budowę każdego wiersza, na którą skła- dają się tytuły i podtytuły utworów, dedykacje, motta, wewnętrzny układ cząstek składowych, przypisy odautorskie; – partyturę tekstów – wypracowany na przestrzeni kilku dziesięcioleci au- torski system znaków i chwytów, który sygnalizował i uwydatniał poszczególne wyrazy i ich grupy, nadawał słowom nowe znaczenia oraz był narzędziem two- rzenia neologizmów. System ten porządkował nie tylko elementy tekstu, ale również odpowiednio rozkładał napięcie dynamiczne całości oraz narzucał czy- telnikowi odpowiedni sposób lektury, tym samym cieniując i odsłaniając zdepo- nowane w  utworze sensy. Na partyturę składają się: podkreślenia, powiększo- ne pismo, myślniki rozbijające lub łączące wyrazy, majuskuły inicjalne, odstępy i przerywniki, głębokie wcięcia w tekstach, linie pionowe obramowujące wybra- ne partie utworów, wielokropki oraz tzw. znaki autorskie (wielokropki zakończo- ne znakami zapytania lub wykrzyknikami, podwójne myślniki pojawiające się w zakończeniach wersów lub strof). Wraz z coraz bardziej oddalającą się perspektywą wydania tomu, kształt Va- de-mecum zaczął ulegać swoistej dekonstrukcji. Zanim jednak czystopis tomu stał się brulionem, poeta próbował znaleźć wydawcę. W liście z 5 czerwca 1866 roku Kraszewski doradził poecie, by ten zwrócił się do Jana Konstantego Żupańskiego z prośbą o pomoc w druku II tomu Poezji. Norwid rok później wysłał do Żupań- skiego list z prośbą o wydanie komedio-dramy Aktor (wzmianka o liście do wy- dawcy pojawia się w korespondencji Norwida do Władysława Bentkowskiego Vade-mecum. Transliteracja autografu Wstęp 15 z 20 listopada 1877 r., zob. GomPWsz IX 329–331). Miesiąc wcześniej z tą samą propozycją poeta zwrócił się do Władysława Mickiewicza (list z 19 października 1867 r., zob. GomPWsz IX 309–310). Kolejną osobą, od której poeta próbował uzyskać pomoc w wydaniu tomu, był Kazimierz Władysław Wójcicki. W liście doń skierowanym (1869 r.) Norwid przedstawił nowy zarys kompozycyjny pla- nowanej publikacji: 1. Tyrtej (Lakoński wódz) – tragedia, która, dla głupich powodów, nie w s z ę d z i e może być drukowaną. 2. Aktor – k o m e d i a - s e r i o, haute-comédie, która miała być graną w Warszawie. 3. Vade-mecum – sto (100) poezji dorywczych – n i e w s z y s t k i e mogą być wszędzie opublikowane! ale można to ułożyć, gdyby było się z kim układać. 4. O  mszy świętej – legenda, którą można drukować w  Europie, Azji, Ameryce i Oceanii, i że której nie ma [...]. 5. O wolności słowa – poema, które było kursem francuskim dla Francuzów, ale któ- re mam dla Polaków czytać w tych czasach w Paryżu. Co? – drogi Panie Kazimierzu – radzisz, wolisz, chcesz, każesz z  tych rzeczy Wa m p o l e c a ć i   k o m u? k i e d y? n a j a k i c h w a r u n k a c h? g d z i e?? – do- powiedz –”. (GomPWsz IX 386–387) Po nieudanych interwencjach u  Żupańskiego, Wójcickiego i  Mickiewi- cza Norwid w 1871 r. podjął starania „aby w Warszawie księgarz kupił [...] ten tom [...] poezji” (GomPWsz IX 498). Po raz ostatni poprosił o pomoc w dru- ku i sprzedaży II wolumenu Poezji Augusta Cieszkowskiego w liście z 20 lipca 1878 r. (GomPWsz X 118). Plan wydania II tomu Poezji – warto zwrócić uwagę, że projekt zawartości ewentualnej publikacji podlegał licznym zmianom – nigdy się nie powiódł. Przy- woływana korespondencja poety ukazuje złożoność sytuacji, w jakiej się znalazł. Jednak im bardziej Norwid tracił nadzieję na wydanie Vade-mecum w całości jako części składowej drugiego wolumenu Poezji, tym intensywniej ingerował w kształt redakcji kaligraficznej poszczególnych utworów. Na autografy wierszy poeta nano- sił różnokolorowymi ołówkami kolejne redakcje brulionowe, skreślał całe strofy, zamieniał kolejności słów, dekomponował pojedyncze wersy i układał je ponownie, zmieniając niegdyś czytelny kodeks Vade-mecum w skomplikowaną szaradę. Sza- radę, w której poeta multiplikował kolejne redakcje niektórych utworów, sprawia- jąc, że część z wierszy ma dwie, trzy, a nawet cztery redakcje brulionowe. Ponadto zaginęło kilkanaście utworów, które Juliusz Wiktor Gomulicki próbował odszukać w innych dziełach poety. Pomysł poszukiwania szczątków Vade-mecum w utworach niezwiązanych bezpośrednio z powstawaniem cyklu ma istotne uzasadnienie. Gdy Norwid stracił wiarę w możliwość wydania całego kodeksu w ramach II tomu Po- ezji, postanowił uratować część z utworów przed zapomnieniem i włączył niektóre z wierszy do planowanych wydań. Tak stało się choćby z wierszem Czemu, który został włączony bezpośrednio do jednej z ostatnich nowel poety – Stygmatu. 16 Złożoność i innowacyjność utworów zebranych w Vade-mecum nie wiąże się jednak tylko z ich warstwą formalną i tekstograficzną. Poeta, komponując swoje opus magnum, całkowicie przekroczył ramy poezji wyznaczone przez wielkich polskich poetów romantycznych. W  istocie bliżej Norwidowskiej poetyce do twórczości Gautiera5, Baudelaire’a6, a miejscami nawet Eliota7, niż do liryków Słowackiego, Mickiewicza i wzorującego się na nich Krasińskiego. Dla zapóźnionej polskiej krytyki i anachronicznych gustów polskich czytelni- ków artystyczna propozycja poety była nie do zaakceptowania. Vade-mecum okazało się artystycznym – w najlepszym tego słowa rozumieniu – skandalem, a Norwid najwybitniejszym enfant terrible polskiej literatury XIX wieku. Był tego świadom sam poeta, który w liście do Bronisława Zaleskiego z 15 listopada 1867 r. pisał: Jak wyjdzie z druku moje Vade-mecum, to dopiero zobaczą i poznają, co? jest właściwa języka polskiego liryka [...]. W  doskonałej liryce powinno być jak w  odlewie gipsowym: z a c h o w a n e p o w i n n y b y ć n i e z g ł a d z o n e n o ż e m t e k r e s y, g d z i e f o r m a z   f o r m ą m i j a s i ę i   p o z o s t a w i a s z p a r y. Barbarzyniec tylko zdejma te nożem z gipsu i psowa całość. (GomPWsz IX 328) Owa chropowatość formy Norwidowskiej liryki, określana przez krytykę ciemnością i dziwacznością jego wierszy, wszystkie „szpary”, miejsca niedookreśle- nia, białe plamy są zapowiedzią nowego paradygmatu lirycznego nie tylko w pol- skiej, ale również w europejskiej literaturze. Dlatego właśnie I tom Poezji Norwida, a później jego Vade-mecum mogły zostać odkryte dopiero przez następne pokolenia – symbolizowane w tak ważnej dla poety metaforze „późnego wnuka”8. Dzieje edytorskie cyklu Zenon Przesmycki – odkrywca, pierwszy edytor i  wielki propagator twórczości Norwida – planował przygotowanie integralnego wydania Vade- -mecum. Choć projekt nie doszedł do skutku, wydawca pozostawił po sobie 5 Zob. M. Żurowski, Norwid i Gautier, [w:] Nowe studia o Norwidzie, red. J. W.  Gomu- licki i J. Z. Jakubowski, Warszawa 1961. 6 M. Siwiec, Komparatystyka przełomu. Norwid i Baudelaire, [w:] Komparatystyka dzi- siaj, t. 2, red. E. Kasperski i E.  Szczęsna, Warszawa 2011 7 A. van Nieukerken, O „niewczesności” Norwida, dwóch modernizmach i Miłoszu, „Tek- sty Drugie” 1995, nr 6; tenże, Norwid, Heine, Gautier i początki modernizmu, „Litteraria Copernicana” 2015, nr 2. 8 O odkryciu Norwida przez Młodopolan zob. Z. Stefanowska, Pisarz wieku kupieckie- go i przemysłowego, [w:] taż, Strona romantyków. Studia o Norwidzie, Lublin 1993. Vade-mecum. Transliteracja autografu Wstęp 17 zarys planowanej edycji9. Przesmycki znalazł kilku kontynuatorów, którzy poszli wytyczonym przez niego szlakiem10. Należeli do nich: Roman Zrę- bowicz11, Stanisław Cywiński12, Tadeusz Pini13, Mieczysław Giergielewicz14 i Mieczysław Jastrun15. Wacław Borowy opracował i wydał w 1947 r. podobiznę autografu Vade-me- cum. Korzystając m.in. z tego wydania, Kazimierz Sowiński przygotował – niemal sto lat po rozpoczęciu przez poetę prac nad tomem – pierwszą odrębną edycję Vade-mecum16. Spotkała się ona z bardzo krytycznym odbiorem. Sowiński, opie- rając się na w wielu miejscach niejasnej podobiźnie autografu oraz rozwiązaniach edytorskich Przesmyckiego, popełnił liczne błędy spowodowane przede wszyst- kim przez niepoprawne połączenie wersji czystopisowej autografu z kolejnymi redakcjami brulionowymi nanoszonymi przez poetę. Szczególnie krytyczny wo- bec wydania Sowińskiego był Juliusz Wiktor Gomulicki (VMGom1, 6). Jednak najwybitniejszy edytor Norwidowskich utworów również nie ustrzegł się błę- dów w opracowanych przez siebie wydaniach. Uzasadnione kontrowersje mogą przede wszystkim budzić niektóre propozycje uzupełnień brakujących utworów z Vade-mecum. Jak dotąd nie udało się z całkowitą pewnością potwierdzić rekon- strukcji Gomulickiego, a w wielu miejscach wydają się one mało prawdopodobne. Mimo wspomnianych mankamentów, warto jednak pamiętać, że zasługi Gomu- lickiego dla norwidologii są nieocenione. Edytor opracował i opublikował niemal cały intelektualny dorobek poety. Przygotowując do druku kolejne utwory au- tora Promethidiona, jako pierwszy wykorzystał pełną dokumentację opracowań edytorskich dzieł Norwida. Pieczołowitość i wiedzę Gomulickiego zapowiadało jego pierwsze edytorskie opracowanie poezji autora Quidama, jakim były wyda- ne w 1956 r. Okruchy poetyckie. Na szczególną uwagę zasługują dwa wydania opracowane przez Gomulickie- go. Tomy Dzieł zebranych (1966) zawierają niezwykle cenne dla wszystkich ba- daczy Norwida rozbudowane komentarze interpretacyjne, biograficzne i biblio- graficzne. Szczególnie ważne są uwagi edytora dotyczące Vade-mecum – kształtu 9 Zob. Rkps BN II 6326, cz. 1: Vade-mecum. Materiały do wydania drukiem. 10 Więcej o historii edycji utworów Norwida zob. M. Buś, Składanie pieśni. Z dziejów edytorstwa twórczości Cypriana Norwida, Kraków 1997. 11 C. Norwid, Wybór poezyj, zebrał i objaśnieniami zaopatrzył R. Zrębowicz, Lwów 1908 (wyd. II: Lwów 1911). 12 C. Norwid, Wybór poezyj, oprac. S. Cywiński, Kraków 1924, BN I 64. 13 C. Norwid, Dzieła. (Drobne utwory poetyckie – Poematy – Utwory dramatyczne – Le- gendy, nowele, gawędy – Przekłady – Rozprawy wierszem i prozą), wydał, objaśnił i wstępem kryt. poprzedził T. Pini, Warszawa 1934. 14 C. K. Norwid, Laur dojrzały, wybór i posłowie M. Giergielewicz, Londyn 1946. 15 C. K. Norwid, Poezje wybrane, oprac. M. Jastrun, Warszawa 1947. 16 C. K. Norwid, Vade-mecum, oprac. K. Sowiński, Tunbridge Wells 1953. 18 kompozycyjnego cyklu oraz pewne propozycje interpretacji poszczególnych utworów. To właśnie tam Gomulicki, jako pierwszy, postawił tak ważną tezę o zbieżności poetyki Norwida i Baudelaire’a. Natomiast w wydaniach Vade-me- cum (1962, 1969, 1984) oraz Pism wszystkich (t II: Wiersze, 1971) edytor włą- czył do tomu na równych prawach pierwotne i ostatnie redakcje poszczególnych wierszy ze zbioru. Badacz jako pierwszy postanowił przyjąć perspektywę wie- lowariantywności utworów Norwida. Perspektywa ta kontynuowana jest przez Józefa Ferta, autora trzech edycji Vade-mecum17. Szczególnie cenny jest bogaty komentarz edytorski przygotowany przez badacza dla każdego ze wspomnianych wydań. Edytor, korzystając z zawiłej historii autorskich redakcji, często trafnie rekonstruuje trudne do odczytania poprawki brulionowe poety. Wydania Ferta stanowią fundament dla dalszych badań nad wariantywnością wierszy z Vade-me- cum. Niniejsza edycja, ukazująca warianty brulionowe i czystopisowe utworów z Norwidowskiego opus magnum oraz odwzorowująca dynamikę autorskich re- dakcji, byłaby z pewnością trudna do zrealizowania bez komentarzy i rekonstruk- cji poczynionych przez tego zasłużonego dla badań norwidologicznych wydawcy. Mateusz Grabowski 17 C. Norwid, Vade-mecum, oprac. J. Fert, Wrocław 1990, BN I 271; toż, wydanie dru- gie, Wrocław 1999, BN I 271; toż, wydanie drugie poprawione i uzupełnione, Lublin 2004. Vade-mecum. Transliteracja autografu ZASADY TRANSLITERACJI Przygotowana transliteracja opiera się na lekturze skanów autografu Vade- -mecum udostępnionych przez Bibliotekę Narodową1. Chcąc jak najdokładniej oddać specyfikę Norwidowskiej grafii, zachowałem: – oryginalną pisownię majuskuły I (np.: Jdeał, J Zygmuntowy, Jdźie, J mierzyć), – pisownię długiego s (np.: kasſę, rasſ, démisſią, Rosſyi), – dodatkowe zaznaczenie miękkości spółgłosek (np.: kśięga, śię, śiebie, wśi, kśiężyca, błoćie, cnoćie, ćiemnej, gośćiom, przyszłośći, ogńisko, niedobliźńionych, mgńieńie, gdźie, arcydźieła), – niedokładność podkreśleń (np.: Zwyćięztwo, Wieszczow=krzyża, prowadź), – błędy ortograficzne, podając poprawny zapis w przypisach (np.: bąby), – błędy pióra, podając poprawny zapis w przypisach (np.: grubijańslwa, bę- łędzie), Druїd), Jerózalem, To zaś), – pisownię wyrazów zawierających samogłoskę ї (np.: Odysseї, aleї, Sinaї, – pisownię pogrubionym atramentem niektórych wyrazów (np.: Katy, Do – pisownię wersalikami niektórych wyrazów (np.: potem=CZOŁA), – pisownię tytułów wierszy wersalikami, – pisownię kropek (zwykłych i  średnikowych) na końcach tytułów (np.:  ŹRÓDŁO·, SOCIALIZM.) – podkreślenia tytułów bądź ich brak, – różnorodną pisownię łączników międzywyrazowych (kropki średniko- we, dwukropki oraz podwójne dywizy/znaki równości (np.: OSTATNI·DESPO- TYZM·, ·VADE : MECUM·, vade=mecum., Boży=palec, Pantheizmu=druku), – stosowanie podwójnego dywizu/znaku równości jako znaku przeniesie- nia wyrazów z zachowaniem pisowni autorskiej (używanie znaku przeniesienia tylko na końcu lub na końcu i początku następnego wersu), – oryginalną architektonikę utworów, na którą składa się pisownia: tytułów i podtytułów, dedykacji, mott, wewnętrznego układu cząstek składowych (justo- wanie kolumn, rozłamywanie wersów, umieszczanie reklamantów) oraz przypi- sów odautorskich, – numerację strof, – kolory ołówków wraz z ich odcieniami, umieszczając stosowną informa- cję w przypisach (kolory: malinowy, cynobrowy, szary, niebieski i granatowy), 1 Wszystkie skany autografu Vade-mecum przygotowane w  wysokiej rozdzielczości dostępne są na stronie internetowej Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona pod adresem: https://polona.pl/item/105811/7/ 20 informację w przypisach, – wszystkie elementy graficzne (odsyłacze do przypisów, linie łączące partie – kolory atramentu (tam, gdzie było to możliwe), umieszczając stosowną utworów, kreski zapowiadające dalszą część utworów, separatory, strzałki). Tam, gdzie niemożliwe było zachowanie autorskiej grafii, podano stosowny przypis (np. w wyrazach zawierających j z podwójną kropką). Ponadto wydaw- ca zachował układ całego tomu wzorowany na skanach kodeksu VM udostęp- nionych przez Cyfrową Bibliotekę Narodową Polona. Utwory umieszczone na kartach doklejonych do kodeksu wydawca obramował oraz opatrzył stosownym przypisem. Numeracja kart podana jest w wariancie redakcji kaligraficznej, zaś numeracja pierwopisowa umieszczona jest w przypisach. Zachowano wszystkie autorskie korekty. W przypadkach, gdy redakcja brulionowa jest nieczytelna, wy- dawca oddzielił ją od redakcji kaligraficznej, zachowując taki porządek: redak- cja kaligraficzna z nałożoną na nią redakcją brulionowa, redakcja kaligraficzna, redakcja brulionowa wraz z  umieszczonymi w  przypisach odmianami tekstu2. Ponieważ w niektórych przypadkach redakcja brulionowa posiada kilka warian- tów, wszystkie te warianty tekstu, które znajdują się pomiędzy pierwszą i ostatnią redakcją, zawarte są w Komentarzu edytorskim. Ponadto załączono tam infor- macje dotyczące wariantów tekstów z VM pojawiających się w zapiskach poety (tzw. „Karta paryska”), innych utworach, korespondencji bądź wydawnictwach. Komentarz edytorski zawiera również uwagi dotyczące rekonstrukcji niektórych fragmentów VM. 2 Ponieważ w różnych wydaniach VM lekcje brulionowych redakcji wierszy znacząco odbiegają od siebie, wydawca postanowił do każdej redakcji brulionowej dołączyć stosow- ny wykaz odmian tekstu. Vade-mecum. Transliteracja autografu TRANSLITERACJA AUTOGRAFU VADE-MECUM 1[r]. Cypriana Norwida1 poezie II· vade=mecum. „Niepochlebiaj Cieniowi! o! Ulisſie, szlachetny2 „synu Laërta — wolałbym pomiędzy wami b[yć] „pachołkiem ostatniego wyrobnika, niepośia= „dającego źiemi, mającego pług za całą wła= „=sność a i zaledwo zdolnego wyżyć: a ni= „=żeli panować jak Monarcha, nad „narodem umarłych!” Odyseon 1 Uwagi dotyczące grafii strony tytułowej zob. Komentarz edytorski. 2 Ulisſie — e poprawione jaśniejszym atramentem. 24 [1v.] DO CZYTELNIKA·1 x „— Dołączę kilka słów o obecnym stanie poezyi… „— Ktokolwiek bądź ze stosownym spokoiem roz= „=ważać zechce2 przedmiot, nie zwątpi zapewne „iż żyjemy w wieku upadku. Jeżeli zaś „znajdują śię gienialni ludźie wśrod poe= „=tow spółczesnych3, to mało przeczy zało= „=żeniu, albowiem powiedziane było sprawie= „=dliwie: iż, po mężu który ukształca „smak swoiego narodu najgienialniejszym ten4 „bywa który go psuie — —5 sam „Jleż razy mówiłem do Moora że my „wszyscy błędnę6 wzięliśmy drogę!.. „Rzecz, która najwięcéj mię oddala od „spółczesnych7 idei; to właśnie że zupełna „pewność iż obecny wiek nie jest epoką „kwitnienia poezyi (:Angielskiej:). Domnie= „=mywanych poetów dziś więcéj jest niż „kiedykolwiek ale poezyi mniéj niż kie= „dykolwiek jej bywało!” Byron. x 63138 1 DO CZYTELNIKA· podkreślone cynobrowym ołówkiem; cytat z Byrona umiesz- czony pomiędzy dwoma poziomymi liniami napisanymi atramentem i pociągniętymi cy- nobrowym ołówkiem; asterysk nad pierwszą linią napisany atramentem i  pociągnięty cynobrowym ołówkiem; drugi asterysk napisany tylko cynobrowym ołówkiem; na le- wym marginesie narysowana linia (cynobrowy ołówek) obramowująca tekst cytatu. 2 zechce — z napisane atramentem na z. 3 spółczesnych poprawione atramentem z wspołczesnych (s napisane na ws, ó napisane na o). 4 ten wprowadzone ukośną kreską po bywa tak, iż unieważnia ona przecinek po tym wyrazie (atrament). 5 Niewykluczone, że pierwotną kropkę zmienił poeta na dwa myślniki (atrament). 6 błędnę zmienione atramentem z błędną (ę napisane na ą). 7 spółczesnych poprawione atramentem z wspołczesnych (s napisane na ws, ó napisane na o). 8 Sygnatura rękopisu dopisana szarym ołówkiem przez konserwatora. Vade-mecum. Transliteracja autografu 25 2[r]. „ „ Byron.1 „ x2 Doświadczenie poucza3, że jedna piosnka nieraz cały wiekowy kierunek poezyi odmienia i steruje mu, gdy tymczasem gęsto dziśiaj przyięte rozwodzenia się o poezyi koronuje4 na wstępie tomów zamieszczane, cechują śię zazwyczaj brakiem skutków. Nie idźie za tem, ażeby niébyło dobrém dać wyobrażenie jak? poimuie pisarz własnę5 swoją przytomność względem czasu swoiego i składowych ży= wiołów w grę wchodzących. Z tego6 jedynie względu określnie acz w krótkich słowach powiem, że, poezia polska, wedle moiego uważania znajduie się w kry= =tycznéj chwili. Wielcy i słynni poprzednicy moi zaiste, że, jeżeli niewięcéj niż mogli; to, dopełnili wszystkiego co kolwiek można było. Wszelako: szkoła ta cechująca śię rozjaśnianiem i wyrokowaniem o szerokich7 historycznych situaciach lub o prawach na= =rodu, niemiała zapewne dosyć czasu aby w utworach jej strona obowiązków, strona moralna; znaczne8 zajmo= =wała miejsce… W ogóle, literatury9 naszéj, moraliści zbyt są zastępem szczupłym10 zajmują miejsce dla tego że położenie naro= =du daie więcéj folgi głosom o prawa wołającym niżli obo zajmującym śię obowiązkami. Otóż, myślę że pod= 1 Górna część stronicy wraz ze znakami cudzysłowów w dolnej frakcji i nazwiskiem Byrona zakreślona cynobrową kredką. 2 Krzyżyk napisany atramentem i pociągnięty cynobrową kredką. 3 poucza — z napisane ciemnym atramentem na z. 4 koronuje zmienione atramentem z koronują (e napisane na ą); zazwyczaj — z napi- sane ciemniejszym atramentem na pierwszym z. 5 własnę poprawione atramentem z własną (ę napisane na ą). 6 tego — e poprawione atramentem. 7 szerokich napisane atramentem na wielkich. 8 znaczne — cz napisane atramentem na cz. 9 literatury — er napisane ciemniejszym atramentem na er. 10 szczupłym zmienione atramentem ze szczupłe (ym napisane na e). Transliteracja autografu Vade-mecum 26 2[r]. tym11 pierwszym względem rozwinięcie Dźiennikarstwa odejmie12 wiele z rzeczy które ponośiły były skrzydła poezyi. Następnie: co do Cechy13 drugiej, a wyłącznie szkole onej właśćiwéj — to jest — co do tak zwanego i ciężarów dotąd 11 Poeta pominął znak przeniesienia przed tym. 12 odejmie poprawione atramentem z odeimie — j napisane na i. 13 Cechy — C napisane szarym ołówkiem na c. Vade-mecum. Transliteracja autografu
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Vade-mecum. Transliteracja autografu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: