Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00130 009713 7505454 na godz. na dobę w sumie
Vladimir Nabokov i jego synestezyjny świat - ebook/pdf
Vladimir Nabokov i jego synestezyjny świat - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379697885 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Vladimir Nabokov (1899–1977) w tekstach autobiograficznych i wywiadach przyznawał, że posiada niezwykły dar doświadczania wrażeń kolorystycznych podczas słuchania i artykulacji głosek reprezentujących poszczególne litery alfabetu. Twierdził, że bodźcem dla owych doznań są nakładające się na siebie skojarzenia wzrokowe, smakowe, dotykowe i słuchowe. Nie wyczerpują one jednak palety synestezyjnych doznań autora „Lolity”. Jak pokazują teksty jego powieści i opowiadań, barwnymi odcieniami mienią się imiona bohaterów i nazwy miejscowości, a cyfry i dni tygodnia mogą przybrać postać człowieka lub zwierzęcia. Wobec tak wielkiej różnorodności zjawisk synestezyjnych obecnych w twórczości pisarza autorka książki stawia sobie za cel zaprezentowanie bogactwa tego świata, nasyconego wrażeniami wzrokowymi, smakowymi i dotykowymi oraz zapachami, dźwiękami i emocjami, które zapewniają wielowymiarowość odbioru jego dzieł. Wyjaśnieniu mechanizmów łączenia przedstawionych w tekstach utworów wrażeń zmysłowych, pojęć i idei z doświadczeniami percepcyjnymi posłużyły najnowsze wyniki badań nad synestezją, prowadzonych w zakresie psychologii, medycyny, a także nauk neuronalnych.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Anna Ginter – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Rusycystyki Zakład Językoznawstwa, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Beata Rycielska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI Studio 7A Na okładce wykorzystano zdjęcie: Vladimir Nabokov w 1958 r. Autor zdjęcia Fred Stein. Zdjęcie uzyskane ze zbiorów PAP/DPA © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06926.15.0.M Ark. wyd. 11,0; ark. druk.15,75 ISBN 978-83-7969-787-8 e-ISBN 978-83-7969-788-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Ani SPIS TREŚCI WSTĘP ROZDZIAŁ 1: Synestezja Z historii badań nad synestezją Definicja synestezji Mechanizm i źródła synestezji Cechy synestezji Odmiany synestezji Ordinal linguistic personification Wielcy wśród synestetyków ROZDZIAŁ 2: Synestezja w utworach Nabokova Nabokov i zamiłowanie do szczegółu Poezja i proza Barwy i dźwięki Odmiany Nabokovowskiej synestezji: Doznania związane z widzeniem Doznania związane ze słyszeniem Doznania związane ze smakiem Doznania związane z dotykiem Doznania związane z zapachem Doznania związane z temperaturą Doznania związane z bólem Doznania polisensoryczne Podsumowanie ROZDZIAŁ 3: Ideostezja Chromestezyjna obrazowość Barwne postrzeganie liter Kolorowy alfabet Nabokova Pochodzenie synestezyjnych barw 9 15 15 25 32 39 46 55 56 63 63 66 68 79 79 83 93 94 95 98 99 100 101 107 107 110 115 123 Ideostezja w utworach Nabokova: Bohaterowie utworów wobec daru synestezji Ideostezyjna symbolika liter Kolorowe tony nazw Wielopłaszczyznowość skojarzeń ideostezyjnych Ordinal linguistic personification Podsumowanie Motyw tęczy Synestezyjne postrzeganie czasu i przestrzeni Nabokovowskie metafory międzymodalne Schemat metafory synestezyjnej Metafory łączące doznania zmysłowe z niezmysłowymi Podsumowanie ROZDZIAŁ 4: Metafora synestezyjna Synestezja jako synteza sztuk Synestezja a metafora synestezyjna Uniwersalne doświadczenia synestezyjne Synestezja silna i słaba Ogólne tendencje synestezyjne Synestezyjne metafory Nabokova: ZAKOŃCZENIE WYKAZ WYKORZYSTANYCH UTWORÓW NABOKOVA WYKAZ ILUSTRACJI WYKAZ TABEL BIBLIOGRAFIA VLADIMIR NABOKOV AND HIS SYNAESTHETIC WORLD (Sum- mary) INDEKS OSOBOWY OD REDAKCJI 125 125 128 132 138 140 143 145 145 147 149 153 155 158 158 165 170 179 183 210 215 219 221 223 225 239 245 251 WSTĘP Synestezja jest zjawiskiem, które nie jest ograniczone geogra- ficznie, narodowościowo czy rasowo. Pojawia się na każdym kon- tynencie i odnotowywane jest od najdawniejszych czasów. Dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn, mieszkańców metropolii i odda- lonych od cywilizacji wiosek. Jest uwarunkowana czynnikami fi- zjologicznymi i genetycznymi, choć nie bez znaczenia pozostaje aspekt kulturowy i społeczny. Choć doznania międzysensoryczne nie są zjawiskiem ani no- wym, ani szczególnie rzadkim, zainteresowanie ich naturą, różno- rodnością i pochodzeniem uległo wzmożonej intensyfikacji dopiero w ostatnich dziesięcioleciach, głównie dzięki rozwojowi nauk psy- chologicznych i medycznych. Pionierskie na tym gruncie prace neurologów: Richarda Cytowica, Vilayanura S. Ramachandrana, Davida Eaglemana, Stephanie Simon-Dack; psychologów: Law- rence’a Edwarda Marksa, Julii Simner, Edwarda Hubbarda, Carol Mills, Simona Barona-Cohena, Danka Nikolicia, Jamie’ego Warda, Uty Marii Jürgens, Ashoka Jansariego, językoznawcy i antropologa Seana Daya (prezesa American Synesthesia Association), historyka sztuki Simona Shawa-Millera i wielu innych wybitnych badaczy, przedstawiają synestezję w nowym świetle – nie jako zabieg styli- styczny czy konstrukcje świadczące o metaforycznym charakterze ludzkiego myślenia, lecz przede wszystkim jako sposób postrze- gania świata wyznaczony przez szczególne predyspozycje umysło- we uwarunkowane procesami na poziomie neuronalnym. Zawarte w nich zostały podstawowe informacje o synestezji, hipotezy zwią- zane z jej pochodzeniem, próby klasyfikacji zjawisk synestezyjnych oraz opisu mechanizmów nimi rządzących. Zrozumiałe jest zatem, 10 że każde rozważania dotyczące wrażeń międzymodalnych jako elementu stylu należy poprzedzić wyjaśnieniem samego zjawiska we wszystkich możliwych jego aspektach, korzystając z najnow- szych rezultatów badań, co zostanie uczynione w pierwszym roz- dziale niniejszej książki. Uzasadnienie wyboru twórczości Vladimira Nabokova1 jako materiału badawczego w zakresie zjawisk międzysensorycznych nie wymaga szczególnych argumentów. W każdym chyba opra- cowaniu dotyczącym synestezji znajdziemy jego nazwisko jako przykład twórcy, który sam określał doświadczane przez siebie wrażenia jako barwne słyszenie. Nie unikał też udzielania szczegó- łowych informacji na temat doznań doświadczanych pod wpływem bodźców sensorycznych. Powszechnie cytowany jest jego kolo- rystyczny alfabet rosyjskich i angielskich liter. Jednakże oprócz owych cytatów i krótkich wzmianek, synestezyjne wrażenia Nabo- kova nie doczekały się zbyt wielu opracowań w odniesieniu do ich natury, mechanizmu i różnorodności. Problem doznań zmysłowych i ich roli w kreacji i interpretacji świata utworów Nabokova został podjęty przez Jürgena Bodensteina w 1977 r. w obszernej publi- kacji pt. The Excitement of Verbal Adventure: A Study of Vladimir Nabokov’s English Prose, obejmującej również takie zagadnienia związane z literacką twórczością pisarza, jak słowotwórstwo, neo- logizmy, gra słów, instrumentacja dźwiękowa, rytm i ironia. Sy- nestezja została jednak potraktowana dość pobieżnie, bez podziału zaobserwowanych zjawisk o charakterze współodczuwania mię- dzysensorycznego na synestezję właściwą, konceptualną i metafo- ry literackie, co oczywiście wynika ze stanu badań nad synestezją 1 Imię i nazwisko pisarza w całym jego długim życiu zapisywane były w róż- ny sposób. W pierwszym okresie miały oryginalną rosyjską postać Владимир Набоков, której odpowiada polska transkrypcja Władimir Nabokow. Po wyjeździe z Rosji w roku 1919, aż do wyjazdu do Ameryki, zapisywano je jako Vladimir Nabo- koff. W Stanach Zjednoczonych pisarz stał się Vladimirem Nabokovem, przyjmując najbardziej znaną postać imienia i nazwiska. W niniejszej monografii zastosowano dwa rodzaje pisowni: Vladimir Nabokov w odniesieniu do pisarza oraz Nabokow w przypadku członków jego rodziny: rodziców, rodzeństwa, dziadków itd. 11 w chwili powstawania książki. Przykłady zaś ilustrujące poszcze- gólne zjawiska zaczerpnięte zostały jedynie z angielskich tekstów Nabokova. W roku 2006 ukazała się praca Vladimir Nabokov. Alphabet in Color, która w ilustracjach Jean Holabird i ze wstępem Bria- na Boyda prezentuje kolory doświadczane przez autora Lolity pod wpływem fonemów odpowiadających poszczególnym literom. Nie znajdziemy tam jednak informacji o innych ewentualnych dozna- niach pisarza. Wcześniej, w roku 1985, wydana została książka Donalda Bartona Johnsona Worlds in Regression. Some Novels of Vladimir Nabokov, która najszerzej z dotychczas opublikowanych prac omawia przykłady Nabokovowskiej synestezji, koncentrując się jednak przede wszystkim na przykładach związanych z do- świadczaniem brzmienia lub kształtu liter. Podobnie praca Gavriela Shapiro Setting his myriad faces in his text: Nabokov’s authorial presence revisited (1999) podejmuje problem nazw własnych w tekstach Nabokova z uwzględnieniem interpretacji synestezyj- nej, na uboczu pozostawiając zagadnienie skojarzeń między wraże- niami czysto zmysłowymi. Nasuwają się zatem pytania: Czy międzysensoryczne doznania Nabokova związane były tylko z jednym rodzajem synestezji? Czy pisarz znany z bezgranicznej wyobraźni, mistrzostwa w posługiwaniu się kolorem i ogromnej wrażliwości na wszelkie doznania zmysłowe nie przejawiał predyspozycji do kojarzenia wrażeń sensorycznych na niskim poziomie bodźców, bez odwoływania się do czynników semantycznych? I co z tym związane – w jakim stopniu ów aspekt znaczeniowy wyznaczał jego synestezyjne doświadczanie świata? Czy wszystkie konstrukcje łączące informacje o różnych odczuciach zmysłowych można określić jako synestezje? A wreszcie, czy pi- sarstwo Nabokova może pomóc określić różnorodność synestezyj- nych wrażeń doświadczanych przez niego. Mówiąc inaczej, na ile teksty pisarza, a nie tylko jego słowa wypowiadane w wywiadach bądź autobiografiach, poświadczają niezwykły dar i ponadprzecięt- ne predyspozycje do spostrzegania i łączenia doznań zmysłowych? 12 Odpowiedź na wszystkie te pytania jest celem rozważań podjętych w kolejnych rozdziałach niniejszej książki. Materiał badawczy zaczerpnięty został głównie z publikacji Nabokova. Wskazane konstrukcje o charakterze synestezyjnym pochodzą z trzynastu dłuższych tekstów prozatorskich (powieści, autobiografie, opowieść) i ponad czterdziestu opowiadań napisa- nych w języku rosyjskim lub angielskim w różnych etapach jego twórczego życia. W odtworzeniu faktów z życia pisarza, wydarzeń wyznaczających jego twórczą drogę i jego program estetyczny po- mocne okazały się przede wszystkim prace Briana Boyda, Stacy Schiff i Leszka Engelkinga. Jeśli zaś chodzi o poglądy pisarza na twórczość, sztukę, percepcję świata, to głos oddany został przede wszystkim samemu Nabokovowi, który nie tylko we wspomnie- niach i wywiadach, ale też w prozie literackiej przekazywał swój punkt widzenia. Czołowe miejsce pod tym względem zajmuje po- wieść Dar, która uważana jest za polemikę literacką2. Zgromadzone przykłady pozwoliły na przybliżenie charakte- ru Nabokovowskiej synestezji w trzech jej aspektach. Po pierwsze, są to skojarzenia łączące doznania pochodzące z różnych zmysłów w ich licznych, najbardziej różnorodnych kombinacjach (roz- dział 2). Po drugie, charakterystyczna dla Nabokova synestezja grafem-kolor pojawia się wśród szeregu innych przykładów ide- ostezyjnych, które łączą czynnik sensoryczny z semantycznym (rozdział 3). Po trzecie, do rozważań włączona została ogromna 2 Jedna z warstw powieści (obok warstw obejmujących partie poświęcone codziennemu życiu bohatera i jego działalności artystycznej) przedstawia poglądy głównego bohatera (Fiodora Konstantynowicza) na literaturę, bliskie poglądom autora. Częścią tej warstwy jest też biografia Nikołaja Gawriłowicza Czernyszew- skiego (1828–1889), rosyjskiego publicysty, powieściopisarza i działacza poli- tycznego. Biografia ta jest polemiką z przekonaniami Fiodora Konstantinowicza. Ścieranie się tych dwóch stanowisk służy przedstawieniu koncepcji estetycznej Nabokova. – S. Karlinsky, Nabokov and Chekhov: The Lesser Russian Tradition, [w:] Nabokov: Criticism, Reminiscences, Translarions, and Tributes, eds A. Ap- pel, Jr., C. Newman, New York 1979, s. 15. Podaję za: L. Engelking, Posłowie, [w:] V. Nabokov, Dar, przeł. E. Siemaszkiewicz, posł. L. Engelking, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2003, s. 468. 13 liczba skojarzeń metaforycznych nawiązujących do wrażeń senso- rycznych, choć nie spełniają one warunków stawianych synestezji w rozumieniu zjawiska o podłożu neuronalnym (rozdział 4). Ich konwencjonalny lub niekonwencjonalny charakter jest ściśle związany z darem pisarza, a interpretacja poszczególnych kon- strukcji pokazuje bogactwo jego możliwości twórczych. Niezwykła umiejętność obserwacji świata i precyzyjnego na- zywania jego barw traktowana jest przez badaczy jako cecha cha- rakterystyczna dla synestezyjnego odbioru bodźców. Bogactwo kolorów i ich odcieni widoczne jest w każdym utworze Nabokova, bez względu na jego wielkość i formę. Z uwagi jednak na dużą ob- jętość materiału związanego z barwami w tekstach Nabokova i ich semantyką, temat ten zostanie podjęty w oddzielnej monografii. Rodzaj analizowanego materiału, który w znaczącej części obejmuje wyrażenia odwołujące się do niedosłowności, wyznaczył interpretacyjny charakter jego prezentacji. Niemal każdy z przed- stawionych przypadków można bowiem uznać za przykład specjal- nego, celowego użycia, które ma do odegrania ściśle zaplanowaną przez autora rolę. Rozdział 1 SYNESTEZJA Z historii badań nad synestezją Od najdawniejszych czasów poznawaniu świata towarzyszyły skojarzenia międzysensoryczne. Zjawisko synestezji dostrzec moż- na już w mitach o stworzeniu świata, w świecie starożytnych kul- tur Mezopotamii, Babilonii, Egiptu, Grecji, Chin, Persji1. Jest ono obecne również w teoriach pitagorejskich, arytmetycznych pod- stawach muzycznych współbrzmień czy w pismach medycznych2. Natomiast najstarsza wzmianka dotycząca zjawiska synestezji jako szczególnej zdolności postrzegania świata pochodzi z roku 1690. Wówczas to ukazały się Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego Johna Locke’a, w których opisany został przypadek skojarzenia międzyzmysłowego: 1 Por: J. Jewanski, What is the color of the tone?, „Leonardo” 1999, vol. 32, No 3, s. 227–228; M. Senderecka, Synestezja – od psychofizjologicznych badań do filozoficznych implikacji, [w:] S. Wszołek, R. Janusz (red.), Wyzwania racjonal- ności, Wydawnictwo WAM, Kraków 2006, wersja on-line: www.kognitywistyka. upjp2.edu.pl/resources/artykuly/sender1.pdf [dostęp: 20.08.2013], s. 260. Por. też: C. Sachs, Muzyka w świecie starożytnym, przeł. Z. Chechlińska, PWM, Warszawa 1988, s. 10–16. 2 Patrz: J. James, Muzyka sfer. O muzyce, nauce i naturalnym porządku wszechświata, przeł. M. Godyń, Wyd. Znak, Kraków 1996, s. 9–23. 16 Pewien niewidomy, ciekawy świata, łamał sobie głowę, rozmyślając o rze- czach widzialnych, […] chełpił się on pewnego razu, że teraz już rozumie, co znaczy ‘szkarłat’. A gdy przyjaciel zapytał go, co to jest szkarłat, niewido- my odrzekł, że szkarłat jest podobny do dźwięku trąby3. Na przykład ten powołuje się Leibnitz w Nowych rozważaniach dotyczących rozumu ludzkiego (1704), gdy pisze o definicjach no- minalnych idei prostych, do których zalicza doznania zmysłowe: Zgadzamy się więc, że nasze idee proste nie mogą mieć definicji nominal- nych, tak jak nie moglibyśmy znać smaku ananasa na podstawie relacji po- dróżników, chyba żebyśmy mogli doznawać smaku rzeczy za pomocą uszu, tak jak Sancho Pansa zdolny był widzieć Dulcyneę na podstawie tego, co sły- szał, albo jak ów ślepiec, który nasłuchawszy się o świetności szkarłatu są- dził, że jest on podobny do głosu trąby4. I Lock, i Leibnitz odnoszą się do relacji o tego rodzaju dozna- niach z nieskrywanym sceptycyzmem. Obydwaj uważają, że ideę prostą barwy może wzbudzić tylko sama barwa, a ideę prostą dźwięku – tylko sam dźwięk5. Jak twierdzi Leibnitz, Jest rzeczą niemożliwą, ażeby jedna i ta sama rzecz była i nie była równo- cześnie, to, co białe, nie jest czerwone; kwadrat nie jest kołem, barwa żółta nie jest słodyczą. […] Każde zdanie złożone z dwóch różnych idei, z których jedna jest zaprzeczeniem drugiej, np., że kwadrat nie jest kołem albo że być żółtym to nie to samo co być słodkim, będzie także z pewnością przyjęte jako niewątpliwe, z chwilą gdy się zrozumie terminy i ogólną zasadę, że jest rzeczą niemożliwą, ażeby jedna i ta sama rzecz była i nie była równocześnie6. Możliwość połączenia wrażeń wzrokowych i słuchowych stała się przedmiotem rozważań Izaaka Newtona. W swoim dziele zaty- 3 J. Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, przeł. B. Gawęcki, t. II, PWN, Warszawa 1955, s. 44. 4 G. W. Leibnitz, Nowe rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, przeł. I. Dąmbska, wstęp L. Kołakowskiego, t. II, PWN, Warszawa 1955, s. 45–46. 5 Por.: M. Senderecka, Synestezja…, s. 260–261. 6 G. W. Leibnitz, Nowe rozważania…, s. 61–62. tułowanym Optyka (1704), zawierającym wyniki eksperymentów z rozszczepianiem światła za pomocą pryzmatu, zwrócił on uwa- gę na podobieństwo między barwami składającymi się na widmo światła białego i dźwiękami skali muzycznej. 17 Ilustracja 1. Tarcza barw i dźwięków według Izaaka Newtona I. Newton, Opticks or A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections, and Colours of Light, Dover Publication, Inc., New York 1952, book 1, part II, s. 155 Źródło grafiki: http://en.wikipedia.org/wiki/Visible_spectrum#mediaviewer/ File:Newton 27s_color_circle.png [dostęp: 15.10.2014] Jak zauważył Newton, poszczególne barwy spektrum odpo- wiadają naturalnym dźwiękom muzyki, co można przedstawić w sposób graficzny. W opracowanym przez uczonego schemacie spektrum barw od czerwonej do fioletowej zostało podzielone dźwiękami muzyki, zaczynając od D. Okrąg zamyka pełną okta- wę, a kolejne dźwięki tworzą gamę d-moll. Każdy wyodrębniony segment odpowiada określonej barwie – począwszy od czerwonej, 18 poprzez pomarańczową, żółtą, zieloną, niebieską, indygo, a skoń- czywszy na fioletowej7. Spostrzeżenia Newtona wywarły znaczący wpływ na dalszy rozwój myśli badawczej, również w zakresie synestezji. Athana- sius Kircher (1601–1680), niemiecki teoretyk muzyki, znany jest jako twórca teorii przeprowadzającej analogię między skalą barw i dźwięków. Z kolei francuski jezuita Louis Bertrand Castel (1688– 1757), matematyk i fizyk, zadziwił świat tworem audiowizualnym o nazwie „clavecin oculaire”8. Po lekturze Optyki Newtona przy- porządkował on kolory dźwiękom i około roku 1730 zbudował „optyczny klawesyn”, który tym różnił się od zwykłego instrumen- tu, że nad klawiaturą miał skrzynię z sześćdziesięcioma małymi okienkami opatrzonymi zasłonkami, rozsuwającymi się po naciśnię- ciu odpowiedniego klawisza. Za każdą zasłonką znajdowała się tafla pokolorowanego szkła, której barwa była dobrana zgodnie z wcze- śniejszymi przemyśleniami. Pokazy z wykorzystaniem „optycznego klawesynu” przyciągały uwagę opinii publicznej. Na jednym z nich obecny był niemiecki kompozytor Georg Philipp Telemann, który napisał kilka utworów przeznaczonych na ten właśnie instrument. W roku 1754 Castel próbował udoskonalić swój wynalazek, wprowadzając do niego 500 świec i lustra odbijające ich światło, by efekty były widoczne dla większego grona publiczności. Pojawiły się jednak problemy związane z zapachem i wzrostem temperatury w pomieszczeniu, w którym paliło się tak wiele świec. Ograniczenia techniczne związane też były z plątaniem się sznurków, które łączyły zasłonki z klawiszami9. W konsekwencji, wbrew przewidywaniom 7 Patrz: I. Newton, Opticks or A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections, and Colours of Light, Dover Publication, Inc., New York 1952, book 1, part II, s. 155. 8 K. Stępień-Kutera, Bieguny manieryzmu – muzyczność i retoryka, „Res Facta Nova” 2007, nr 9 (18), s. 21, wersja on-line: http://www.resfactanova.pl/ pliki/archiwum/numer_18/RFN18 20Stepien-Kutera 20- 20Bieguny 20ma- nieryzmu.pdf [dostęp: 21.01.2015]. 9 Patrz: W. Moritz, The Dream of Color Music, and Machines That Made it Possible, „Animation World Magazine”, April 1997, Issue 2.1, http://www.awn. 19 Castela, że w przyszłości w każdym domu Paryża będzie jego instru- ment, „optyczne organy” nie przeżyły swego twórcy. Wraz z rozwojem nauki „organy świetlne” przechodziły ko- lejne metamorfozy związane z wynalezieniem lamp gazowych, a później elektryczności. Zasada ich działania i forma instrumen- tu były jednak podobne. Dopiero wiek dwudziesty przyniósł nowe idee i wzrost zainteresowania zjawiskiem synestezji. Opisy doznań o charakterze synestezyjnym zaczęły się pojawiać w odniesieniu do ludzi sztuki: kompozytorów, malarzy, pisarzy i poetów. Przykła- dem jest Aleksander Nikołajewicz Skriabin (1872–1915), rosyjski pianista i kompozytor, który napisał symfonię na orkiestrę z for- tepianem i chór, zatytułowaną Prometeusz: Poemat ognia (1910). Muzyce towarzyszyły kolorowe światła uruchamiane przez forte- pian świetlny, w którym każdemu klawiszowi przyporządkowany był określony kolor: Ilustracja 2. Klawiatura Skriabina Tone-to-colour mapping of Scriabin’s Clavier à lumières Źródło grafiki: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Scriabin_keyboard.png [dostęp: 26.01.2015] com/mag/issue2.1/articles/moritz2.1.html [dostęp: 21.01.2015]; oraz P. Nierobisz, Interaktywne projekcje i wizualizacje (VJing) w kontekście filmowym, 2012, s. 18, http://www.visuals.pl/interaktywneProjekcje.pdf [dostęp: 21.01.2015]. 20 Skriabin przez wiele lat uznawany był za synestetyka ze zdol- nością barwnego słyszenia. Jak jednak wykazały badania dotyczące jego talentu, źródeł jego skojarzeń barw z dźwiękami upatrywać należy w teozofii. Pod jej wpływem Skriabin dzielił tonacje na „du- chowe” (np. Fis-dur) i „ziemskie”, „materialne” (np. C-dur, F-dur). W ten sposób określał też kolory, np.: czerwony – kolor Abaddo- nu (szeolu), niebieski i fioletowy – barwy „duchowe”. Zestawienie asocjacji barw z asocjacjami dźwięków pozwoliło mu wyłonić po- średnie skojarzenia: tonacje C-dur i F-dur są czerwone, natomiast Fis-dur – niebieskie10. Co więcej, Skriabin wierzył, że jego korela- cje między kolorami i dźwiękami mają charakter uniwersalny, a nie indywidualny, jak to dzieje się w synestezji11. Już te argumenty przemawiają za tym, że mamy tu do czynienia nie z przypadkiem doznań międzyzmysłowych, lecz prawdopodobnie z syntezą sztuk w celu wzmocnienia sugestywności muzyki. Pierwsze wzmianki dotyczące udokumentowanego przypad- ku doświadczania kolorów muzyki i prostych sekwencji (cyfr, dni, liter) ukazały się w medycznej pracy Georga Tobiasa Ludwiga Sachsa w roku 1812. Od strony empirycznej po raz pierwszy zagad- nienie synestezji zostało podjęte przez sir Francisa Galtona. W roku 1880 w czasopiśmie „Nature” ukazał się artykuł jego autorstwa, w którym stwierdzał, że synestezja jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, a doznawane przez synestetyków wrażenia między- modalne mają charakter indywidualny, co potwierdzają liczne po- dane w tekście przykłady12. 10 B. Galeyev, I. Vanechkina, Was Scriabin a Synaesthete?, „Leonardo” 2001, vol. 34, No 4, s. 358, wersja on-line: The MIT Press: http://monoskop.org/ images/f/fa/Galeyev,_B._M. 3B_Vanechkina,_I._L._ 282001 29_-_Was_ Scriabin_a_Synesthete.pdf [dostęp: 25.01.2015]. 11 Patrz: S. A. Day, What synaesthesia is (and is not), [w:] P. McKevitt, S. Ó. Nualláin, C. Mulvihill (eds), Language, Vision and Music, John Benjamins B.V., Amsterdam–Philadelphia 2002, s. 176. 12 F. Galton, Visualised Numerals, „Nature”, 15 January 1880, s. 254–255, 494–495; wersja on-line: http://galton.org/essays/1880–1889/galton-1880-nature- -visualised-numerals.pdf [dostęp: 3.02.2015].
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Vladimir Nabokov i jego synestezyjny świat
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: