Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00356 006542 11243480 na godz. na dobę w sumie
W cieniu wojny - ebook/pdf
W cieniu wojny - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 279
Wydawca: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk Język publikacji: polski
ISBN: 9788364091759 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook (-50%), audiobook).

Książka „W cieniu wojny. Polski Czerwony Krzyż w latach 1945-1972” zawiera obraz tytułowej organizacji w szczególnie trudnym dla niej okresie – gdy druga wojna światowa kładzie się cieniem na jej działalności w dwojakim sensie: po pierwsze, przez konieczność rozwiązywania dramatycznych problemów ludzkich, które przyniosła, zwłaszcza w sferze kontaktów polsko-niemieckich; po drugie, za sprawą utrudnień związanych z uwarunkowaniami politycznymi, które także były konsekwencją wojny.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Polski Czerwony Krzyż wśród innych organizacji na tere- nie kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Powstanie, pierwszy okres działalności i wojenne losy Pol- skiego Czerwonego Krzyża . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Polskie organizacje społeczne po drugiej wojnie świato- wej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Polski Czerwony Krzyż po drugiej wojnie światowej . . . . 40 Zadania w kraju w latach 1945–1972 . . . . . . . . . . . . . . 61 Polski Czerwony Krzyż na arenie międzynarodowej . . . Pomoc zagraniczna dla Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Delegatury Zarządu Głównego PCK w Warszawie . . . . . Działalność PCK na forum ruchu czerwonokrzyskiego . 74 74 75 99 PCK a pomoc humanitarna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Kontakty dwustronne PCK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 6 Spis treści Polski Czerwony Krzyż wobec Niemieckiego Czerwonego Krzyża. Delegatury PCK w Niemczech . . . . . . . . . . . 119 Decyzja o utworzeniu Delegatury PCK na Niemcy . . . . . 121 Delegatura Główna PCK na Niemcy . . . . . . . . . . . . . . . 127 Delegatura PCK we francuskiej strefie okupacyjnej . . . . 144 Delegatura PCK w amerykańskiej strefie okupacyjnej . . 147 Delegatura PCK w brytyjskiej strefie okupacyjnej . . . . . 149 Delegatura PCK w radzieckiej strefie okupacyjnej . . . . . 151 Akcja łączenia rodzin między Polską a Niemcami . . . . . 155 Polacy w Niemczech i Niemcy w Polsce po 1945 roku . . . 155 „Akcja Link” — pierwsze wyjazdy . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Akcja łączenia rodzin między Polską a NRD . . . . . . . . . . 163 Akcja łączenia rodzin między Polską a RFN . . . . . . . . . . 166 Akcja przyznawania odszkodowań dla polskich ofiar eksperymentów pseudomedycznych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Definicja eksperymentu medycznego . . . . . . . . . . . . . . 199 Eksperymenty pseudomedyczne w hitlerowskich obo- zach koncentracyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Podstawy prawne odszkodowań dla ofiar eksperymentów pseudomedycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Włączenie Polskiego Czerwonego Krzyża w sprawę od- szkodowań dla polskich ofiar eksperymentów pseu- domedycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Globalne odszkodowanie dla polskich ofiar eksperymen- tów pseudomedycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 Wykaz skrótów i skrótowców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 Abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 Wstęp W dniu 24 czerwca 1859 r. niedaleko Solferino, miasteczka położonego w północnych Włoszech, rozegrała się bitwa między armią Cesarstwa Austrii a armią włoską, wspieraną przez wojska francuskie. Konsekwencją trwającej ponad piętnaście godzin ba- talii była śmierć ponad 40 tys. osób, jednak tylko część zginęła w bezpośredniej walce. Ranni, nawet tylko lekko, umierali przez kolejne dni z pragnienia, głodu, odniesionych ran, infekcji, utra- ty krwi 1. Nie miał bowiem kto im pomóc. Wojskowa służba me- dyczna wówczas w praktyce nie istniała. W trakcie bitwy działały, co prawda, „lotne ambulanse”, ale ich pomoc była niewystarcza- jąca. Podobnie było po zakończeniu walk. Rannych z pola bitwy 1 Français B u g n i o n, The International Committee of the Red Cross and the Protection of War Victimes, Genève 2003, s. 6. 8 Wstęp przewożono do pobliskich osad i miasteczek, gdzie rozlokowy- wano ich w klasztorach, kościołach, prywatnych domach, na pla- cach lub ulicach. Wobec braku fachowej pomocy lekarzy, felcze- rów, pielęgniarzy i sanitariuszy oraz niemożności przetranspor- towania rannych do szpitali w Brescii, Cremonie, Bergamo i Me- diolanie pomocy starali się udzielać mieszkańcy 2. Gdy po wielu dniach potrzebujących udało się wreszcie umieścić w szpitalach, nie radziły sobie one z zapewnieniem należytej opieki wszystkim pacjentom. Zaczęły pojawiać się zarzuty, że ranni nie są trakto- wani jednakowo, że żołnierzom obcej armii pozwala się umierać, nie udzieliwszy niezbędnej pomocy. Rezerwujemy dobre rzeczy dla naszych przyjaciół z armii sojuszniczej, ale naszym wrogom dajemy tylko to, co jest niezbędne, a jeśli umierają, to tym lepiej dla nich 3 — takie postawy, choć zdarzały się wśród włoskich leka- rzy, były jednak sporadyczne. Świadkiem tych wydarzeń był Henry Dunant (ur. 1828–zm. 1910), szwajcarski kupiec i filantrop. Od wczesnej młodości po- święcał wiele uwagi chorym, ubogim i więźniom. W 1855 roku był jednym z organizatorów pierwszej międzynarodowej konferencji Stowarzyszeń Młodych Chrześcijan (Young Men’s Christian Asso- ciations — YMCA) 4. Następnie, po kilkuletnim pobycie w Algierii i Tunezji, gdzie założył wzorcowe gospodarstwo rolne, przyjechał do Francji, aby u Napoleona III znaleźć poparcie dla realizacji 2 Henry D u n a n t, Wspomnienie Solferino, Warszawa 1989, s. 38, 56. 3 Tamże, s. 56. 4 Na tej konferencji, 23 sierpnia 1855 r. w Paryżu, sformułowano tzw. Bazę Paryską, czyli cele Światowego Przymierza YMCA. Były to: umacnia- nie i upowszechnianie chrześcijaństwa wśród młodzieży męskiej, działa- nie na rzecz polepszenia jej warunków ekonomiczno-społecznych, zjed- noczenie tej grupy w jedną wspólnotę światową w celu wychowania w du- chu chrześcijańskim. Ruch ten działa do dziś (zrzesza również kobiety i nie tylko młodzież). Członkami zwyczajnymi stowarzyszenia są organizacje narodowe i regionalne. Organizują one konferencje i seminaria między- narodowe poświęcone problemom międzynarodowym i religijnym, obozy szkoleniowe i sportowe, szkolą działaczy młodzieżowych, realizują pro- gramy opieki nad młodzieżą zaniedbaną, bezdomną. Zbigniew M. D o - l i w a-K l e p a c k i, Encyklopedia organizacji międzynarodowych, Warsza- wa 1999, s. 25–26. Wstęp 9 swoich zamierzeń związanych z zasadami działania takich gospo- darstw 5. Trwała jednak wojna między Francją a Austrią i cesarz przebywał w północnych Włoszech. Dunant, któremu bardzo za- leżało na tej rozmowie, podążył jego śladem. 24 czerwca 1859 r. udał się pod Solferino, mając nadzieję na spotkanie z Napole- onem. Zamiast tego stał się naocznym świadkiem krwawej bitwy, która wywarła na nim wstrząsające wrażenie. Tak wielkie, że po powrocie do rodzimej Szwajcarii, nie mogąc zapomnieć tego, co widział i nie umiejąc pogodzić się z tragedią rannych na polach Solferino, spisał swoje wspomnienia. Książka ta nie była jednak tylko opisem bitwy. Autor zawarł w niej rewolucyjny, jak na owe czasy, pomysł powołania specjalnej służby medycznej na czas woj- ny 6. Losem rannych i niezdolnych do walki żołnierzy zaczęto się interesować dopiero w XVII i XVIII wieku. Wcześniej powszechne były praktyki dobijania rannych. Pierwsze protesty przeciwko te- mu procederowi znalazły się w rozprawie Hugo Grotiusa O prawie wojny i pokoju z roku 1625, a następnie w 1758 w dziele Emericha Vattela Prawo narodów, czyli zasady prawa naturalnego zasto- sowane do postępowania i spraw narodów i monarchów. Fak- tyczne zmiany przyniosła jednak dopiero Wielka Rewolucja Fran- cuska. Uchwała Konwentu z 1793 roku głosiła, że ranni żołnie- rze nieprzyjacielscy, którzy dostaną się do niewoli francuskiej, będą leczeni na równi z żołnierzami armii francuskiej. Podobne idee znalazły się w rozprawie z 1791 roku Rafała J. Czerwiakow- skiego, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, O szlachetności, potrzebie i użytku chirurgii. Dalszy postęp w traktowaniu ran- nych żołnierzy przyniosła Wiosna Ludów. Od wojny Rosji z Turcją, Anglią i Francją w 1854 roku w szpitalach, punktach medycznych, lazaretach zaczęły pojawiać się ochotnicze grupy kobiet. Zainicjo- wała to Angielka Florence Nightingale, która po odbyciu praktyk pielęgniarskich w rodzinnym kraju, została przeszkolona w Kis- 5 Pierre B o i s s i e r, History of the International Committee of the Red Cross. From Solferino to Tsushima, Geneva 1985, s. 9–10. 6 Robert B i e l e c k i, Henry Dunant, [w:] H. Dunant, Wspomnienie…, s. 7. 10 Wstęp serwerth i Paryżu. Wiedzę tę wykorzystała właśnie w trakcie wojny krymskiej, podczas której śmiertelność wśród rannych udało się znacznie zmniejszyć (z 74 do 22 ). Po powrocie do ojczyzny zo- stała jednym z organizatorów komisji królewskiej do spraw zdro- wotnych armii 7. Henry Dunant, opierając się na powyższych ideach i własnych obserwacjach, zaapelował o utworzenie dobrowolnych stowarzy- szeń opieki, których celem byłoby udzielanie albo organizowa- nie w czasie wojny pomocy innym. Podczas pokoju podnosiłyby one swoje kwalifikacje na wypadek konfliktu zbrojnego oraz mo- gły być używane do likwidowania skutków ewentualnych epidemii czy klęsk żywiołowych. Ze strony władz państwowych stowarzysze- nia takie powinny otrzymać niezbędną pomoc i opiekę. Jedno- cześnie Dunant zabiegał o nadanie statusu neutralności rannym i chorym żołnierzom oraz wojskowemu personelowi medyczne- mu i ochotniczym służbom sanitarnym 8. Pomysł zyskał szerokie poparcie w wielu krajach europej- skich. W celu zrealizowania idei zawartej we Wspomnieniu Solfe- rino powołano tzw. Komitet Pięciu — późniejszy Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (MKCK). W jego skład weszli, obok Dunanta, Gustaw Moynier, Henri Dufour, Louis Appia i Teodor Maunoir. Komitet jako cel wyznaczył sobie dążenie do tego, aby wszystkie państwa utworzyły specjalne stowarzyszenia. Jeszcze w 1863 roku powstało pierwsze narodowe Towarzystwo Pomocy w Wirtembergii, w 1864 roku rozpoczęło działalność dziesięć ko- lejnych, między innymi w Belgii, Francji, we Włoszech, Meklem- burgii, Hiszpanii, Hamburgu, w Księstwie Orenburga 9. Znakiem 7 Zofia B a n a c h-G e r l a c h, Ogólne wiadomości o Czerwonym Krzy- żu. Cele i zadania PCK, Olsztyn 1984, s. 5–6; Ilona P a c z k o w s k a, Mię- dzynarodowy Czerwony Krzyż, Warszawa 1989, s. 12–13; Dionizja W a w - r z y k o w s k a-W i e r c i o c h o w a, W kręgu miłości i braterstwa (Z dziejów humanitaryzmu polskiego i prekursorów Polskiego Czerwonego Krzy- ża), Warszawa 1965, s. 11. 8 H. D u n a n t, Wspomnienie…, s. 65–73; P. B o i s s i e r, History…, s. 38– –39. 9 Z. B a n a c h-G e r l a c h, Ogólne wiadomości…, s. 8. Wstęp 11 ochronnym, który wyróżniałby personel medyczny i szpitale, mia- ła stać się jednolita dla wszystkich tych służb flaga i opaska w ko- lorze białym z dobrze wyeksponowanym, widocznym z daleka czerwonym krzyżem 10. Znak miał zapewnić ochronę na polu wal- ki rannym oraz tym, którzy niosą im pomoc. Wraz z innymi znaka- mi jest używany do dziś 11. Jednym z największych sprawdzianów funkcjonowania idei czerwonokrzyskiej stała się pierwsza wojna światowa. Organiza- cje Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca przekazały wojskowej służbie medycznej własne za- soby lekarstw, sprzętu oraz podjęły zadanie tworzenia dalszych zapasów. Akcję pomocy ofiarom wojny prowadził MKCK, stowa- rzyszenia krajowe państw walczących i państw neutralnych. Or- ganizowano punkty opatrunkowe, szpitale etapowe na linii fron- 10 Konwencja w sprawie polepszenia losu rannych w armiach w polu będących, [w:] Marian F l e m m i n g, Międzynarodowe prawo humanitar- ne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, uzup. i red. Marek G ą s k a, Elżbieta M i k o s-S k u z a, Warszawa 2003, s. 237; P. B o i s s i e r, History…, s. 85–93. 11 Od wojny rosyjsko-tureckiej w 1876 roku Otomańskie Stowarzyszenie Pomocy Rannym zaczęło używać znaku Czerwonego Półksiężyca, odrzu- cając znak Czerwonego Krzyża z przyczyn religijnych. Podobnie postąpiło wiele państw muzułmańskich. Trzecim godłem ruchu, używanym jednak tylko przez Iran w latach 1928–1980, był znak Czerwonego Lwa i Słoń- ca (symbol dynastii Pahlawich). Obecnie jego stosowanie jest zawieszone. Natomiast stosowana przez Izrael tzw. Czerwona Tarcza Dawida nie jest uznawana za znak oficjalny ruchu, co spowodowało, że izraelskie stowa- rzyszenie do roku 2006 było jedynie obserwatorem, a nie pełnoprawnym członkiem Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca. Wprowadzono też (zob. Protokół dodatkowy do Konwencji Genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 roku dotyczący przyjęcia dodatkowego znaku rozpoznawczego, przyjęty w Genewie dnia 8 grudnia 2005 roku [Protokół III], Dz. U., 2005, nr 70, poz. 447) kolejny znak ochron- ny — czerwone obramowanie kwadratu, postawionego na jednym z wierz- chołków, na białym tle. Celem wprowadzenia nowego znaku nie było za- stąpienie pozostałych znaków nowym, nie kojarzącym się ani z chrześci- jaństwem, ani z islamem, ani z judaizmem, ani z żadną inną religią, lecz stworzenie znaku nowego, neutralnego, obok przewidzianych w prawie międzynarodowym. André D u r a n d, History of the International Com- mittee of the Red Cross — from Sarajevo to Hiroshima, Geneva 1984, s. 14–15, 32. 12 Wstęp tu, sieć punktów i szpitali przy szlakach komunikacyjnych i na ty- łach. W listopadzie 1914 roku zaapelowano, aby ciężko chorych i rannych żołnierzy, jako niezdolnych do walki, odsyłać do kraju. Dokonywano inspekcji i wizytacji obozów jenieckich, szpitali, te- renów szczególnie zniszczonych działaniami wojennymi, starając się o polepszenie losu ludzi tam przebywających. Przeszkolono setki tysięcy kobiet i młodzieży. Pracowali oni w punktach sanitar- nych, medycznych i w szpitalach, organizowali dla rannych trans- port konny, samochodowy i kolejowy. Na dworcach działały punk- ty sanitarne, kuchnie polowe, kantyny, zakłady kąpielowe, ogni- ska opieki, ruchome punkty rentgenowskie. W państwach neu- tralnych organizowano zbiórki na rzecz ofiar wojny, zebrane da- ry przekazywano organizacjom starającym się nieść pomoc. Wy- syłano także do państw walczących własne ekipy lekarzy i pielę- gniarek 12. Na samym początku wojny Międzynarodowy Komitet Czerwo- nego Krzyża zorganizował Agencję Informacyjną, która zbierała informacje o rannych i jeńcach oraz pośredniczyła w przekazywa- niu korespondencji i darów. We wszystkich armiach walczących wprowadzono specjalne formularze, w których odnotowywano in- formacje o zranieniu lub śmierci żołnierza. Dzięki temu łatwiej było ustalić los poszczególnych osób 13. Po użyciu gazów trujących w 1915 roku podjęto akcję na rzecz ograniczenia tych środków bojowych przez strony walczą- ce, sprzeciwiano się też aktom barbarzyństwa wobec ludności cywilnej (bombardowanie niebronionych osiedli, represje, wysie- dlenia, rozstrzeliwania, zatruwanie źródeł wody pitnej). Działania wojenne takiego rodzaju powodowały, że coraz pilniejsza stawa- ła się konieczność chronienia ludności cywilnej przed ich skutka- mi 14. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że podjęte przez orga- nizacje Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwo- 12 A. D u r a n d, History…, s. 139–140; Zofja W o ł ł o w i c z o w a, Jak po- wstał Czerwony Krzyż (Historja i rozwój), Warszawa 1934, s. 18. 13 Z. W o ł ł o w i c z o w a, Jak powstał…, s. 23–26. 14 Wiesław F i j a ł k o w s k i, Wiele krajów — jeden znak, Warszawa 1982, s. 60–65. Wstęp 13 nego Półksiężyca akcje tylko w niewielkim stopniu mogły ograni- czyć skalę zniszczeń i cierpień, jakie powodowała wojna. Zakończenie wojny nie było kresem działań prowadzonych przez Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, lecz zmieniło ich charakter. Zdobyte doświadczenia i mobilizację ludności starano się zachować. Nie było to łatwe, powszechny był pogląd, że czas pracy na rzecz cierpiących wła- śnie się skończył. Tymczasem potrzebna była międzynarodowa pomoc dla rannych i chorych żołnierzy, jeńców wojennych, inwali- dów, uchodźców, wdów i sierot po poległych, rzeszy bezdomnych i uchodźców pozbawionych środków do życia. Poza tym Europie zagrażał głód, a liczba osób zarażonych chorobami zakaźnymi wzrastała w bardzo szybkim tempie. Zamiast więc zaprzestać działalności podjęto nowe wyzwa- nia w sferze medyczno-socjalnej 15. Stowarzyszenia czerwono- krzyskie w poszczególnych krajach włączyły się w budowę szpita- li, szkolenie pielęgniarek, prowadzenie kursów oświaty zdrowot- nej i opieki nad dzieckiem, ratownictwa morskiego i górskiego, pierwszej pomocy, opieki nad ludźmi starszymi i niepełnospraw- nymi. W miarę poprawy warunków życia zajęto się upowszechnia- niem zasad higieny, niesieniem pomocy ofiarom klęsk żywioło- wych, zachęcając do współpracy kolejne grupy wolontariuszy. Co- raz szybciej rozwijała się służba krwi — stała się jednym z głów- nych zadań krajowych stowarzyszeń 16. W przewidywaniu nadciągającego konfliktu zbrojnego inten- sywną działalność rozpoczęto już na kilka lat przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej. Przygotowywano się do zadań na szerszą skalę: budowano i urządzano schrony przeciwlotnicze, organizo- wano kursy ratownictwa, zaopatrywano ludność w maski przeciw- gazowe, gromadzono zapasy lekarstw, środków opatrunkowych, 15 Pierwotną funkcją stowarzyszeń krajowych była ich pomocnicza rola wobec wojskowej służby medycznej podczas wojny, ale w ciągu XX wieku coraz istotniejsze stały się wszelkie inne formy działania. 16 Czerwony Krzyż i Czerwony Półksiężyc. Portret Międzynarodowego Ruchu, Warszawa [materiał wewnętrzny PCK, bez roku wydania], s. 12– –13, 15. 14 Wstęp sprzętu medycznego. Rozpoczęcie wojny zmusiło ruch czerwono- krzyski do najintensywniejszych wysiłków w jego historii. Podjęto szeroko zakrojoną, ale i tak niewystarczającą, akcję pomocy ran- nym, chorym, inwalidom wojennym, internowanym, jeńcom wo- jennym, analogiczną do działań prowadzonych dwadzieścia pięć lat wcześniej. Starano się o zezwolenie na wysyłanie paczek żyw- nościowych do obozów zagłady i obozów pracy — bezskutecznie. W krajach okupowanych przez hitlerowskie Niemcy działalność stowarzyszeń Czerwonego Krzyża była zabroniona albo ograni- czona do minimum, na przykład do zbierania wiadomości o ran- nych żołnierzach, opieki nad inwalidami wojennymi, prowadze- nia szpitali. W związku z tym stowarzyszenia krajowe pracowały często nieoficjalnie i potajemne 17. Po zakończeniu wojny pomagano powracającym z obozów pracy przymusowej, ofiarom wysiedleń. Kraje, które nie ucierpia- ły, organizowały kolonie, akcje szczepień. Ekipy czerwonokrzy- skie poszukiwały grobów, uczestniczyły w ekshumacjach, stara- jąc się ustalić los zaginionych. Centralna Agencja Informacyj- na w Genewie i Biura Informacji i Poszukiwań w poszczegól- nych krajach odpowiadały na miliony pytań o los poszczegól- nych osób, często jednak nie były w stanie niczego ustalić 18. Sto- warzyszenia krajowe Czerwonego Krzyża rozszerzyły swoją dzia- łalność o udzielanie pomocy ofiarom klęsk żywiołowych, propa- gowanie zasad higieny, ratownictwo, pielęgniarstwo, upowszech- nianie zasad międzynarodowego prawa humanitarnego. Ważną częścią ich działalności było i jest prowadzenie biur zajmują- cych się poszukiwaniami oraz działalność międzynarodowa, któ- ra może przybierać formy kontaktów dwustronnych, wielostron- nych, uczestniczenia w międzynarodowych spotkaniach, konfe- rencjach i działania w statutowych organach Czerwonego Krzyża. Szczególne uprawnienia i zadania stowarzyszenia krajowe mają jednak w czasie konfliktu zbrojnego i po jego zakończeniu. 17 I. P a c z k o w s k a, Międzynarodowy … , s. 58–66. 18 W. F i j a ł k o w s k i, Wiele krajów…, s. 94–96. Wstęp 15 Celem tej publikacji jest przedstawienie właśnie takiego frag- mentu z blisko stuletniej historii Polskiego Czerwonego Krzy- ża. Fragmentu dotyczącego bardzo trudnego i ważnego okresu w działalności stowarzyszenia. Lata 1945–1972 to czas, kiedy na- leżało zmierzyć się z konsekwencjami wojny, starając się — o ile było to możliwe — łagodzić cierpienia ludzkie wynikające z prze- żyć wojennych, nie tylko te fizyczne, ale i psychiczne. Działania te podejmowano w bardzo trudnej dla PCK rzeczywistości politycz- nej. Po wojnie ograniczono bowiem autonomię stowarzyszenia, swobodę jego działań, przede wszystkim bardzo wiele aspektów jego działalności międzynarodowej. Tymczasem współpraca z in- nymi stowarzyszeniami — zwłaszcza z niemieckimi i radzieckim — mogła rozwiązać wiele problemów powstałych w konsekwen- cji wojny. Rok 1972, gdy oficjalnie nawiązano polsko-niemieckie stosunki dyplomatyczne, można uważać za początek normaliza- cji warunków działania PCK. Książka W cieniu wojny. Polski Czerwony Krzyż w latach 1945–1972 zawiera zatem obraz tytułowej organizacji w szcze- gólnie trudnym dla niej okresie — gdy druga wojna światowa kładzie się cieniem na jej działalności w dwojakim sensie: po pierwsze, przez konieczność rozwiązywania dramatycznych pro- blemów ludzkich, które przyniosła, zwłaszcza w sferze kontaktów polsko-niemieckich; po drugie, za sprawą utrudnień związanych z uwarunkowaniami politycznymi, które także były konsekwencją wojny. * * * Książka została podzielona na pięć rozdziałów. Pierwszy przedstawia początki Polskiego Czerwonego Krzyża, trudności towarzyszące działaniu podczas drugiej wojny światowej, jego działalność krajową, upolitycznienie organizacji i pozbawienie autonomii po wojnie, kiedy potrzeby społeczeństwa były szcze- gólnie duże. Nie pominięto kwestii istnienia dwóch, a przez krót- ki czas nawet trzech, Zarządów Głównych Polskiego Czerwone- go Krzyża, jednak tematem publikacji jest „warszawski” Zarząd 16 Wstęp Główny PCK. Szczególna uwaga została poświęcona Biuru Infor- macji i Poszukiwań, którego pracy nie można przecenić. Dzia- łalność międzynarodowa PCK, przede wszystkim delegatur sto- warzyszenia i aktywność na forum światowych instytucji czerwo- nokrzyskich, jest tematem rozdziału drugiego. Kolejne rozdziały poświęcono kontaktom PCK z Niemcami Zachodnimi (następnie RFN) w okresie 1945–1972, a więc od zakończenia działań wojen- nych po unormowanie stosunków dyplomatycznych między PRL a RFN. Zobowiązania międzynarodowe, które mimo wszystko PCK i polskie władze starały się realizować, oraz rzeczywiste proble- my humanitarne narastające po wojnie między obu państwami skłaniały do nawiązywania współpracy. Współpraca ta podlega- ła ścisłej kontroli państwowej. Dla pracowników PCK oznaczało to konieczność pogodzenia zasad czerwonokrzyskich z wytyczny- mi władz. Nie było to proste i stanowiło najtrudniejszą i najbar- dziej upolitycznioną część działalności międzynarodowej, równo- cześnie najbardziej potrzebną. Lata po wojnie to czas walki — w niektórych sprawach aż do dnia dzisiejszego — z jej konsekwencjami. Działalność delegatur PCK w Niemczech w bezpośrednio powojennym okresie 1945– –1952, akcja łączenia rodzin w latach 1955–1959 i akcja przy- znawania odszkodowań dla polskich ofiar eksperymentów pseu- domedycznych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych — to bezspornie działania służące łagodzeniu konsekwencji drugiej wojny światowej. Zakończenie udziału PCK w akcji przyznawania odszkodowań dla polskich ofiar eksperymentów pseudomedycz- nych można traktować jako zamknięcie pewnego okresu. Zbiega się to z ogłoszeniem przez Polskę i RFN 14 września 1972 r. wspól- nego komunikatu o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych, co można uznać za umowną datę przejścia PCK od działalności zwią- zanej z wojną do spraw czasu pokoju, choć do dnia dzisiejszego do stowarzyszenia trafiają jeszcze sprawy związane z drugą wojną światową. Są to przede wszystkim zapytania do Biura Informacji i Poszukiwań, ale jest ich — co naturalne — coraz mniej. Podstawę źródłową pracy stanowią przede wszystkim doku- menty archiwalne znajdujące się w Archiwum Zarządu Główne- Wstęp 17 go Polskiego Czerwonego Krzyża w Warszawie, Archiwum Biu- ra Informacji i Poszukiwań PCK w Warszawie, Archiwum Akt No- wych w Warszawie, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie, Archiwum Niemieckiego Czerwonego Krzyża w Ber- linie (Archiv des Deutschen Roten Kreuzes in Berlin), Archiwum Niemieckiej Służby Poszukiwawczej w Monachium (Deutsches Ro- tes Kreuz. Suchdienst München. Zentrale Auskunfts- und Doku- mentationsstelle) i Archiwum Międzynarodowego Komitetu Czer- wonego Krzyża w Genewie (Archives du Comité international de la Croix-Rouge à Genève). Uzupełnieniem są dokumenty pocho- dzące z Wissenschaftliche Dienste (Bibliothek und Sammlungen) — Mahn-und Gedenkstätte Ravensbrück, Archiwum Instytutu Pa- mięci Narodowej w Warszawie, Centralnego Archiwum Wojskowe- go w Warszawie i Archiwów Państwowych w Gdańsku, Koszalinie, Łodzi, Olsztynie, Opolu, Szczecinie, Wrocławiu i Zielonej Górze. Podczas kwerendy archiwalnej w Polsce zwraca uwagę fakt, że dokumenty w dużym stopniu są niekompletne. Może to być konsekwencja częstego ich przekazywania w omawianym okre- sie między ministerstwami, między archiwami w latach dziewięć- dziesiątych, a także celowego niszczenia w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych. Trudno jest więc ocenić, jaki procent całości sta- nowią archiwalia, które się zachowały, i jakich ważnych dokumen- tów może brakować. Ponadto część dokumentów jest nieczytelna, zniszczona, nieuporządkowana, co znacznie utrudnia odtworze- nie zdarzeń. Dlatego niezwykle cenne dla tematu są zbiory archi- walne Niemieckiego Czerwonego Krzyża i Międzynarodowego Ko- mitetu Czerwonego Krzyża, które przynajmniej częściowo uzupeł- niają luki polskich archiwów. Pojawia się jednak problem z wia- rygodnością sprawozdań i notatek PCK znajdujących się w Gene- wie. Trudno ocenić, w jakim stopniu są to faktyczne relacje z prac stowarzyszenia, a w jakim odgórnie akceptowane i napisane pod dyktando polskich władz sprawozdania nie mające wiele wspól- nego z rzeczywistością. W pracy zostały też wykorzystane filmy i słuchowiska radiowe znajdujące się w Archiwum Zarządu Głównego Polskiego Czerwo- nego Krzyża. Uzupełnienie stanowi prasa polska i niemiecka uka- 18 Wstęp zująca się w latach 1945–1970 (tu spożytkowano gotowe opra- cowanie znajdujące się w Archiwum Niemieckiej Służby Poszuki- wawczej w Monachium) oraz dostępne publikacje dotyczące te- matu. Literatura dotycząca Polskiego Czerwonego Krzyża jest skromna. Po roku 1989 ukazało się tylko jedno opracowanie na temat tego stowarzyszenia i to opisujące jego losy tylko do 1951 roku 19. Całościową, ale bardzo skrótowo przedstawioną, hi- storię PCK możemy odnaleźć na łamach albumu W służbie bliź- niemu. Album 90-lecia Polskiego Czerwonego Krzyża, autorstwa Andrzeja Pankowicza 20. Wcześniejsze publikacje nie spełniają wymogów obiektywizmu, pomijają część działalności zagranicz- nej PCK, a sprawy związane z Niemcami, jeśli już zostały opisa- ne, ujęto skrótowo (najczęściej jedno lub dwa zdania), co niewie- le ma wspólnego z obrazem wyłaniającym się z dokumentów 21. Jeśli chodzi o inne podejmowane tu problemy, to sytuacja wyglą- da lepiej. Sprawę delegatur Polskiego Czerwonego Krzyża oma- wia w swojej nieopublikowanej rozprawie doktorskiej Waldemar Kowalczyk 22. Praca ta powstała jednak pod koniec lat osiemdzie- siątych XX wieku i nie wykorzystano w niej wielu dokumentów 19 Zdzisław A b r a m e k, Powstanie i działalność Polskiego Czerwone- go Krzyża 1912–1951, Warszawa 2001. 20 Andrzej P a n k o w i c z, W służbie bliźniemu. Album 90-lecia Polskiego Czerwonego Krzyża, Kraków 2009. 21 Stefan U h m a, Roman B l i ź n i e w s k i, Polski Czerwony Krzyż 1919– –1959, Warszawa 1959; Barbara R a t y ń s k a, Pół wieku w służbie na- rodu i idei, Warszawa 1974; I. P a c z k o w s k a, Międzynarodowy…; Jerzy K a r b o w s k i, Tęcza nad Solferino, Warszawa 1969; Renata S t r z e s z e w - s k a, Karty w pięciu kolorach, Warszawa 1974; Zofia P o d g ó r s k a-K l a - w e, 50 lat Polskiego Czerwonego Krzyża, Warszawa 1969; Andrzej P a n - k o w i c z, Polski Czerwony Krzyż w Generalnej Guberni 1939–1945, Kra- ków 1985. 22 Waldemar K o w a l c z y k, „Delegatury Zagraniczne Polskiego Czerwo- nego Krzyża w latach 1939–1948”. Rozprawa doktorska, Akademia Me- dyczna w Łodzi, Łódź 1989 [maszynopis w zbiorach Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża w Warszawie]. Do tego tematu autor się- gnął także w referacie, który został opublikowany w: Polska bez Polskie- go Czerwonego Krzyża?!, red. Maria S z y s z k o w s k a, Stanisław M a c i e - j e w s k i, Warszawa 2011. Wstęp 19 dostępnych obecnie. Ponadto wzmianki o placówkach zagranicz- nych PCK w Niemczech znajdują się w literaturze na temat Pol- skiej Misji Wojskowej w Berlinie 23. Pierwsze obszerne opracowa- nia dotyczące łączenia rodzin zaczęły pojawiać się w latach sie- demdziesiątych 24. Jednak pominięto w nich z przyczyn politycz- nych szereg problemów. Po roku 1989 ukazało się wiele publikacji dotyczących Niemców, w wielu przedstawiono problem wyjazdów z Polski, ale zazwyczaj ograniczano się do wybranych zagadnień i lat 25. Po raz pierwszy temat ten całościowo przedstawił Stani- sław Jankowiak 26. Podejmuje go też sporo publikacji niemiecko- języcznych 27. Autorem szczegółowego opracowania dotyczącego 23 Leszek G o n d e k, Polskie Misje Wojskowe 1945–1949. Polityczno- -prawne, ekonomiczne i wojskowe problemy likwidacji skutków woj- ny na obszarze okupowanych Niemiec, Warszawa 1981; Jakub Prawin (wspomnienia), oprac. Henryk K o t l i c k i i in., Warszawa 1959. 24 Leszek K o s i ń s k i, Migracje ludności w Polsce w latach 1950–1960, Warszawa 1968; tegoż, Procesy ludnościowe na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945–1960, Warszawa 1963; Jan K o r b e l, Emigracja z Polski do RFN. Wybrane problemy, Opole 1983; tegoż, Polska ludność rodzima. Migracje w przeszłości i w perspektywie — analiza uwarunkowań, Opole 1986; tegoż, Wyjazdy i powroty. Migracja ludności w procesie normali- zacji stosunków między Polską a RFN, Opole 1977. 25 Romuald J o ń c z y, Migracje zarobkowe ludności autochtonicznej z województwa opolskiego. Studium ekonomicznych determinant i kon- sekwencji, Opole 2003; Zbigniew K u r c z, Mniejszość niemiecka w Pol- sce, Wrocław 1995; Michał L i s, Ludność rodzima na Śląsku Opolskim po II wojnie światowej (1945–1993), Opole 1993; Piotr M a d a j c z y k, Niem- cy polscy 1944–1989, Warszawa 2001; Beata O c i e p k a, Deportacje, wy- siedlenia, przesiedlenia — powojenne migracje z Polski i do Polski, Po- znań 2001; tejże, Niemcy na Dolnym Śląsku w latach 1945–1970, Wro- cław 1992; Leszek O l e j n i k, Polityka narodowościowa Polski w latach 1944–1960, Łódź 2003; Robert R a u z i ń s k i, Ludność na Śląsku 1945– –1990, Opole 1991; Zenon R o m a n o w, Polityka władz polskich wobec ludności rodzimej ziem zachodnich i północnych w latach 1945–1960, Słupsk 1999; Andrzej S a k s o n, Mazurzy — społeczność pogranicza, Po- znań 1990; Henryk S z c z e r b i ń s k i, Ludność niemiecka w Polsce w la- tach 1945–1980. Sytuacja ekonomiczna, prawna i polityczna, Warsza- wa–Toruń 2003. 26 Stanisław J a n k o w i a k, Wysiedlenie i emigracja ludności niemiec- kiej w polityce władz polskich w latach 1945–1970, Warszawa 2005. 27 Np. Harald von K ö n i g s w a l d, Das dritte Problem, Düsseldorf 1958; Svenja B a r n e r, Arbeitsmigranten und Aussiedler, Saarbrücken 2007. 20 Wstęp sprawy odszkodowań, w tym odszkodowań dla ofiar eksperymen- tów pseudomedycznych, jest Krzysztof Ruchniewicz 28, poza tym temat omawiają w swoich pracach Jan Barcz 29 czy Witold M. Gó- ralski 30. * * * Książka ta stanowi zmienioną i uzupełnioną wersję rozprawy doktorskiej pt. „Problematyka niemiecka w działalności między- narodowej Polskiego Czerwonego Krzyża w latach 1945–1970”, obronionej w Instytucie Studiów Politycznych PAN. W tym miejscu chciałabym podziękować promotorowi pracy Profesorowi Euge- niuszowi Cezaremu Królowi oraz Danucie Kowalczyk z Archiwum Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża za życzliwość i pomoc w przygotowaniu tej rozprawy. 28 Krzysztof R u c h n i e w i c z, Polskie zabiegi o odszkodowania nie- mieckie w latach 1944/45–1975, Wrocław 2007. 29 Odszkodowania w Bundestagu dla ofiar faszyzmu (1985–1987), red. Jan B a r c z, Warszawa 1989. 30 Problem reparacji, odszkodowań i świadczeń w stosunkach pol- sko-niemieckich 1944–2004, tom 1, red. Witold M. G ó r a l s k i, Warsza- wa 2004.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

W cieniu wojny
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: