Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00875 013449 17012092 na godz. na dobę w sumie
W dniu ich święta - ebook/pdf
W dniu ich święta - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 190
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-663-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

W prezentowanej książce W dniu ich święta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w świadomości grup pokoleniowych zaprezentowane zostały analizy, które są rezultatem obszernego fragmentu prac badawczych w projekcie Dyskursywna konstrukcja podmiotu w wybranych obszarach kultury współczesnej finansowanym ze środków MNiSW N10702632/3637, realizowanym w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego.

Przedmiotem badań były sposoby konstruowania informacji o Dniu Kobiet przez wybrane media oraz konceptualizacje tego święta przez badane i badanych należących do różnych grup pokoleniowych. Wyniki badań zrelacjonowane w niniejszym studium wskazują niezbicie, iż w polskim dyskursie publicznym współistnieją dwa odrębne zorganizowane sposoby mówienia o kobietach, odnoszące się lub projektujące dwa typy kobiecego podmiotu.

Pierwszy typ języka jest zarezerwowany dla Dnia Kobiet, traktowanego jako pretekst do przywołania kobiecego podmiotu pojmowanego jako podmiot prywatny, bez historii, „podmiot potrzeb”, relacji i „uniwersalnych więzi”. Nawet „ideologiczne zawłaszczenie” Dnia Kobiet w Polsce nie narusza konstrukcji kobiecego podmiotu jako podmiotu prywatnego i całkowicie niepolitycznego. Chodzi to bowiem o podmiot, który „otarł się” o politykę, ale jej zawiłości jawią się kobietom jako obce. Jedynym dostępnym słownikiem, który wyznacza sposoby mówienia podmiotu prywatnego i o podmiocie prywatnym jest „język relacji” – uniwersalnych potrzeb i oczekiwań kobiet kierowanych w stosunku do mężczyzn, zwłaszcza potrzeb bycia zauważaną i adorowaną.

Inny typ podmiotu kobiecego wyłania się z medialnej obróbki „Dnia Manif”. W tym przypadku daje o sobie znać inny słownik – język praw, wolności, sprawiedliwości i godności a więc słownik opisujący funkcjonowanie kobiet w sferze publicznej i prywatnej. Przy czym ta ostatnia nie jest jałową przestrzenią realizacji potrzeby bycia adorowaną, ale raczej jest zdefiniowana podobnie jak oikos, stanowiąc swoiste centrum społecznej struktury władzy. Niemniej jednak całość medialnej produkcji wskazuje, że mówienie o kobietach w konwencji praw musi być obowiązkowo „przełamane” żartem, ironią, brakiem powagi, tak aby pojawiający się podmiot kobiecy jako potencjalny beneficjent praw i wolności dał się odczytać jako trywialny, rozkapryszony i de facto niezainteresowany owymi prawami i wolnościami.

Wyniki badań przekonują ponadto, że język mediów (zwłaszcza telewizji) okazuje się modelowym przykładem działania przemocy symbolicznej, bowiem dziennikarska produkcja o Dniu Kobiet w dalszym ciągu nie może (i nie chce) oderwać się od paradygmatu „skażenia święta PRL-em”. Media konserwują ten język, symbolikę i znaczenia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków  dr hab. Jolanta Kruk, prof. Elbląskiej Uczelni Humanistyczno-Ekonomicznej Recenzent: Redakcja wydawnicza: Radosław Doboszewski Opracowanie typografi czne: Katarzyna Kerschner Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7587-663-5 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” - Kraków, ul. Turniejowa / tel. () --, fax () -- www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków  L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści . Wstęp ..........................................................................................................................  . Międzynarodowy Dzień Kobiet – status święta na świecie i w Polsce ...........  . Teoretyczno-metodologiczne podstawy konstrukcji podmiotu kobiecego ....  Rama teoretyczna .. Media – wprowadzenie ...................................................................................  .. Media jako pole społeczne. Pierre Bourdieu o panowaniu dziennikarstwa ..................................................................................................  .. Media w badaniach genderowych ..................................................................  .. Świadomość społeczna i relacje płci – dworski kontrakt dam i rycerzy ...............................................................................................................  .. Przemoc symboliczna, świadomość społeczna, media ...............................  Rama metodologiczna .. Metodologiczne założenia medialnej części projektu badawczego ..........  .. Badanie znaczeń Dnia Kobiet w świadomości grup pokoleniowych – założenia metodologiczne .................................................................................  . Manifa i Dzień Kobiet w wieczornych serwisach informacyjnych w latach – ..................................................................................................  .. Czym jest Manifa? .............................................................................................  .. Wieczorne serwisy informacyjne w  roku ............................................  .. Wieczorne serwisy informacyjne w  roku ............................................  .. Wieczorne serwisy informacyjne w  roku ............................................  .. Wieczorne serwisy informacyjne w  roku ............................................  .. Wieczorne serwisy informacyjne w  roku ............................................  .. Wnioski ..............................................................................................................  L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Spis treści . Prasa – strategie mediatyzacji  marca w latach – ............................  . Dzień Kobiet w świadomości grup pokoleniowych ............................................  .. „Trochę inaczej niż zwykle” –  marca w przestrzeni doświadczeń starszych kobiet .................................................................................................  .. Tulipan i formułka –  marca w przestrzeni doświadczeń starszych mężczyzn ..........................................................................................  .. Dzień Kobiet w przestrzeni doświadczeń młodych mężczyzn ................  .. Kłopotliwe przyjemności?  marca w przestrzeni doświadczeń młodych kobiet ..................................................................................................  Podsumowanie .................................................................................................................  Zakończenie ....................................................................................................................  Bibliografi a .......................................................................................................................  L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 . Wstęp Książka W dniu ich święta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w świa- domości grup pokoleniowych jest efektem badań zainicjowanych w  roku przez Simone Bonnafous i Marlene Coulomb-Gully. Intencją pomysłodawczyń było zba- danie sposobów mediatyzacji Międzynarodowego Dnia Kobiet w wybranych kra- jach europejskich, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. Pomysł tej książki narodził się z uczucia niedosytu, jakie towarzyszyło lekturze pracy Dzień Kobiet w mediach. Międzynarodowe studium porównawcze. Nie wiadomo bowiem, czy zidentyfi kowane i opisane w tej pracy zjawiska są trwałą czy jedynie przygodną właściwością medial- nej produkcji informacji o Dniu Kobiet. Zatem konieczna wydała mi się bardziej kompleksowa analiza mediów krajowych, choć cele badawcze w przypadku tego i poprzedzającego projektu są takie same. Chodzi bowiem o zbadanie sposobów konstrukcji informacji o obchodach Dnia Kobiet przez stacje telewizyjne w wie- czornych serwisach informacyjnych w okresie okołoósmomarcowym w latach – , zbadanie sposobów konstruowania informacji przez wybraną prasę codzienną i tygodniki w tym samym czasie oraz zbadanie, jakie znaczenia Dniu Kobiet nadają kobiety i mężczyźni z pokolenia –-latków i –-latków. Ten wątek nie poja- wił się we wcześniejszych analizach. Można zapytać o powody wyboru Dnia Kobiet jako perspektywy pytań o kon- struowanie podmiotu uwikłanego w płeć. Badanie sposobów konstruowania infor- macji o obchodach Dnia Kobiet jest niezwykle interesujące ze względu na pewien szczególny efekt debanalizacji, przez który rozumiem intensyfi kację przekazów medialnych poświęconych kobietom z okazji „ich święta”. Kobiety nie są zbyt czę- stymi gośćmi sfery publicznej, co pociąga za sobą pewną powściągliwość mediów, by nie powiedzieć: nieufność, odnośnie do „problematyki kobiecej” w codziennym trybie ich funkcjonowania. Dzień Kobiet jest jednak takim „szczególnym dniem”, w którym media informacyjne pochylają się ku grupie, której zwyczajowo nie do-  Projekt ten jest częścią przedsięwzięcia badawczego „Dyskursywna konstrukcja podmiotu w wy- branych obszarach kultury współczesnej”, realizowanego w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego i fi nansowanego ze środków MNiSzW N /.  Dzień Kobiet w mediach. Międzynarodowe stadium porównawcze, red. L. Kopciewicz, Wydawnictwo Wschód-Zachód, Łódź . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  . Wstęp strzegają. Jednak ten niecodzienny gest, jakim są wytwarzane informacje „na Dzień Kobiet”, wykonywany przez media w okolicach  marca, bardzo wyraźnie odsłania mechanizmy kierujące medialną komunikacją. Istotną częścią badania wydawało mi się również poznanie tego, co jest przed- miotem świętowania kobiet i mężczyzn obchodzących Dzień Kobiet (pytanie o jego znaczenie) bądź przedmiotem kontestacji (kiedy deklarują, że nie obchodzą czy wręcz nie uznają tego święta). Nie chodziło przy tym o dotarcie do niezmediatyzo- wanego pierwotnego doświadczenia kobiet i mężczyzn ani tym bardziej o weryfi ka- cję teorii publiczności medialnych przekazów i próbę sprawdzenia, na ile medialne treści znajdują odzwierciedlenie w ich doświadczeniu. Części medialna i doświad- czeniowa są jedynie dwiema odrębnymi płaszczyznami pytań o proces konstruowa- nia kobiecego podmiotu. W niniejszej pracy odnoszę się do strategii konstruowania informacji o Dniu Kobiet przez wieczorne serwisy stacji TVP, TVP, TVN i POLSAT w latach –. Lektura tej części pracy może wydać się nużąca z uwagi na zamieszczone transkrypcje treści informacji nadawanych w dziennikach telewizyjnych w poszcze- gólnych latach trwania projektu. Niemniej jednak odwołanie się do transkrypcji wy- wołuje szczególny efekt w postaci „przyłapania mediów na gorącym uczynku”. Tran- skrypcje zostały też umieszczone jako dokumenty stanowiące ilustrację działania mediów w pięcioletnim okresie ich działalności, podczas której mimo zasadniczych zmian kierunku polityki prowadzonej przez kolejne ekipy rządowe (Marka Belki, Kazimierza Marcinkiewicza, Jarosława Kaczyńskiego i Donalda Tuska) niemal nie zmienił się sposób mediatyzacji Dnia Kobiet. Warto zapytać o przyczyny tego stanu rzeczy. Warto również pokusić się o powrót do tego projektu po pięcioletnim okresie przerwy, by – w dłuższej perspektywie czasowej – przyjrzeć się stałym i zmianom w zakresie sposobów mediatyzacji  marca w Polsce. Komplementarnym aspektem tych analiz są również analizy prasy, a dokładniej, strategii wytwarzania informacji o Dniu Kobiet. W tej części książki znajdują się też informacje o szczegółach postę- powania badawczego oraz odniesienia do teoretycznej ramy (w tym teorii przemocy symbolicznej Pierre’a Bourdieu), wykorzystanej do interpretacji uzyskanych wyników. Kolejna część pracy zawiera odniesienia do problemu społecznej świadomości różnych grup pokoleniowych, a bliżej, do kwestii nadawania znaczeń Dniu Kobiet przez kobiety i mężczyzn należących do różnych pokoleń. Aktywność zawodowa starszego pokolenia badanych osób realizowana była w czasach PRL-u, zatem w ich pamięci utrwaliła się zarówno socjalistyczna obrzędowość Dnia Kobiet, jak i próby delegalizacji święta podejmowane po  roku. Z kolei pokolenie młodsze wzra- stało w warunkach demokratycznego państwa i wolności od doświadczeń PRL-u. Przyjrzenie się obchodom  marca w ich wykonaniu (oraz znaczeniom nadawanym  Tamże, s. .  Tym samym zapowiadam kontynuację relacjonowanego projektu badawczego. L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 . Wstęp  przez tę grupę badanych osób) staje się źródłem cennej wiedzy o stałych i zmianach w porządku publicznych i prywatnych doświadczeń obu grup. Natomiast w Podsumowaniu i Zakończeniu zinterpretowane wyniki badań są odniesione do problematyki konstruowania kobiecego podmiotu oraz języków, którymi mówi się o owym podmiocie. Podejmowana jest również próba wskazania możliwości działania na rzecz demokratycznej partycypacji kobiet i perspektywy zmian, którym media – ze względu na dominujące strategie tworzenia informacji – nie sprzyjają. L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 . Międzynarodowy Dzień Kobiet – status święta na świecie i w Polsce Może się wydawać, że cel badania sposobów konstruowania kobiecego podmio- tu w mediach i świadomości potocznej, czyli, odpowiednio, mediatyzacji  marca oraz wiedzy o Dniu Kobiet powinien się przede wszystkim wiązać z odsłonięciem pierwotnego znaczenia tego święta (które w ofi cjalnej nomenklaturze nazywa się Międzynarodowym Dniem Kobiet), z refl eksją nad procesem deformowania, wy- paczania, zastępowania lub zawłaszczania jego znaczeń. Trzeba jednak podkreślić, że wydarzenie źródłowe, które upamiętnia data  marca, pozostaje wciąż kwestią sporną. Z tego względu w wielu dokumentach międzynarodowych i deklaracjach można znaleźć zapisy proklamujące Międzynarodowy Dzień Kobiet (lub – jak w niektórych przypadkach – Międzynarodowy Dzień Kobiety). Bonnafous wskazuje na kilka wiodących motywów interpretacyjnych pojawia- jących się w skromnej literaturze przedmiotu. W pierwszej wersji wydarzeniem źródłowym jest wielka demonstracja robotnic z Piotrogrodu, która odbyła się  marca  roku. Dzień ten był zarazem pierw- szym dniem rewolucji radzieckiej, a więc walka kobiet pojawiła się tu jako znaczący aspekt komunistycznej rewolucji (nie zaś jako wydarzenie, które ją zainicjowało). Ze względu na ewidentne konotacje polityczne, podczas zimnej wojny popu- larność zyskała druga wersja, odnosząca się do postaci Klary Zetkin, kierującej socjaldemokracją niemiecką. Zetkin miała zaproponować, by  marca upamiętniał manifestację pracownic przemysłu tekstylnego, która miała miejsce w Nowym Jorku w  roku. Wersja ta była również wyraźnie związana z wizją walki robotniczej, jednak na pierwszy plan wysuwano tu kontekst amerykański, daleki od komuni- stycznych inklinacji.  S. Chaperon, Qui a inventé la Journée de la femme?, „L’Histoire”, nr , , s. –; R. Cote, La journée internationale des femmes, Editions du Remue-ménage, Quebec ; L. Kandel, F. Picq, Le mythe des origines à propos de la Journée internationale des femmes, „La Revue d’en Face”, nr , , s. –; M. Lezzerio, Le  mars, Journée internationale des femmes, entre féminisme et socialisme, Mémoire de l’IEP de Grenoble, Grenoble ; M. Rebérioux, Aux origines de la journée du  mars, „Hommes et Libertés”, nr , , s. –; F. h ebaud, Journée des femmes, fête des mères: origines et traditions, „La Revue des Diplômées”, nr , , s. –. L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  . Międzynarodowy Dzień Kobiet – status święta na świecie i w Polsce Kolejną wersję wydarzeń zaproponowały feministki amerykańskie w  roku, twierdząc, że pierwszy ofi cjalny Women’s Day był obchodzony w Stanach Zjed- noczonych w  w celu upamiętnienia feministycznych walk toczonych w łonie amerykańskiego ruchu socjalistycznego. Do najczęściej przywoływanych wydarzeń należy demonstracja robotnic przemysłu tekstylnego i tytoniowego w Nowym Jorku z  marca  roku. Jednak w Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy Międzynarodowy Dzień Kobiet obcho- dzono  lutego . Z kolei pierwsze obchody Międzynarodowego Dnia Kobiet w Europie, a dokładniej, w Danii, Austrii, Niemczech i Szwajcarii, datuje się na  marca  roku. W  do obchodów organizowanych jako demonstracje na rzecz uznania praw wyborczych kobiet przyłączyły się Francja, Holandia i Szwecja. Chcąc podsumować tę pobieżną prezentację, należy dodać, że deklaracje usta- nawiające Międzynarodowy Dzień Kobiet są niezwykle trudne do odnalezienia w materiałach archiwalnych. Jedyną, którą można odnaleźć bez trudu, jest dekla- racja ONZ przyjęta w  roku.  grudnia  roku ONZ przyjęło rezolucję Dzień Narodów Zjednoczonych na rzecz Praw Kobiet i Międzynarodowego Poko- ju. Niespodzianką jest jednak to, że ten tekst – jak wskazuje Bonnafous – wykracza znacznie poza problematykę praw kobiet. Mówi się w nim o rasizmie (termin ten pojawia się sześć razy), dyskryminacji rasowej (sześć razy), apartheidzie (dwa razy), kolonializmie (pięć razy) i pokoju (sześć razy), natomiast termin „dyskryminacja kobiet” pojawia się tylko jeden raz, podobnie jak „prawa kobiet”. Kobiety są tu więc jedynie tłem dla spraw poważniejszych i istotniejszych. Niemniej jednak to rezolucja / ONZ, przyjęta ze sporymi trudnościami  grudnia  roku, uczyniła   marca świętem obchodzonym ofi cjalnie w wielu krajach świata. Warto wspo- mnieć, że rezolucja ta została przyjęta głównie dzięki głosom wszystkich państw komunistycznych i stowarzyszonych, natomiast była odrzucona przez większość krajów Zachodu. Większość krajów Południa wstrzymała się od głosu. Międzynarodowy Dzień Kobiet nie wszędzie ma ten sam status. W Wiel- kiej Brytanii, Holandii i Kanadzie  marca nie jest świętem ofi cjalnym, więc jego obecność jest słabo zaznaczona w życiu społecznym i siłą rzeczy w mediach. Mimo braku instytucjonalnego uznania  marca jest jednak popularny w Hiszpanii (dzień ten został uznany za ofi cjalne święto przez niektóre autonomiczne regiony) i we Włoszech, w których jest obchodzony od pierwszej wojny światowej. We Francji święto  marca jest obchodzone ofi cjalnie od  roku, zatem od dojścia do władzy lewicy i François Mitterranda. Natomiast w Stanach Zjednoczonych  marca stało się świętem ofi cjalnym z inicjatywy Jimmy’ego Cartera (), która to inicjatywa zyskała poparcie Kongresu dopiero w .  S. Bonnafous, Les declarations de Journée internationale des femmes: entre récit, occultation et pérforma- tivité, „Communication”, nr , , s. . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 . Międzynarodowy Dzień Kobiet – status święta na świecie i w Polsce  Międzynarodowy Dzień Kobiet był również trwale wpisany w kalendarium najważniejszych świąt państwowych obchodzonych w bloku wschodnim. W Pol- sce szczególnie intensywne świętowanie rozpoczęło się w epoce gierkowskiej (od  roku), kiedy to bardzo huczne obchody miały wygasić społeczne napięcia po strajku łódzkich włókniarek (najbardziej medialnym tematem tamtego okresu oka- zał się pierwszy publiczny pocałunek złożony na dłoni jednej z kobiet przez Edwarda Gierka). W Polsce Dzień Kobiet był okazją do propagandowego zademonstrowania zdobyczy socjalizmu (jedną z nich, jak wynikało ze słów pierwszych sekretarzy, było równouprawnienie kobiet), co doskonale wpisywało się w polityczny klimat zimnej wojny. Zwróćmy bowiem uwagę, że socjalistyczne równouprawnienie kobiet zna- komicie radziło sobie bez odwoływania do wysiłków ruchu feministycznego, jak to miało miejsce w Europie Zachodniej. Dlatego polski Dzień Kobiet był oczyszczony z „feministycznych naleciałości”. Władza mogła sobie pozwolić na jednorazowe przypomnienie, że „lud pracujący miast i wsi” jednak ma płeć, jak też jednorazowe uwypuklenie faktu „doceniania” wkładu kobiet w budowę socjalizmu. Nie można jednak zapominać, że obchody  marca inicjowane były również oddolnie. Było to bowiem – i jest w dalszym ciągu – święto lubiane przez Polki i Polaków. Dzień Kobiet w czasach PRL-u był postrzegany raczej w kategoriach rozrywkowych, jako okazja do dobrej zabawy, zwłaszcza w miejscu pracy. Oddolnie inicjowane formy obchodów święta (którym często towarzyszył alkohol) bardzo niepokoiły Kościół katolicki, który niejednokrotnie przekonywał do bojkotu  mar- ca. Święto przypadało bowiem nieodmiennie w okresie Wielkiego Postu, a huczna zabawa naruszała jego nabożny charakter. Wydawało się więc, że po  roku Dzień Kobiet, nazwany w Polsce „reliktem komunizmu”, powinien zniknąć z mapy liczących się świąt. Mimo że dla większości Polek i Polaków powód świętowania jest bardzo niejasny (czyżby takim powodem miało być to, że kobiety są kobietami, że są „potrzebne” i trzeba je „doceniać”?),  marca jest w dalszym ciągu świętem znaczącym. Warto również wspomnieć, że  marca napotyka w niektórych krajach na swoistą konkurencję w postaci świąt, które także stawiają kobiety na pierwszym planie. Na przykład kanadyjski Dzień Kobiet obchodzony jest od  roku w celu złożenia hołdu ofi arom masakry na politechnice – studentkom zabitym dlatego, że były kobietami. Z kolei w Polsce sądzono że tzw. walentynki, obchodzone  lu- tego, zastąpią Dzień Kobiet. Tak się jednak nie stało i oba święta cieszą się dość dużą popularnością. Natomiast w Rumunii  marca pojawia się jako przedłużenie tradycyjnego Święta Wiosny, obchodzonego  marca. W tych dwóch przypadkach mamy do czynienia z obchodami dość mocno skomercjalizowanymi, związanymi z tradycyjnymi reprezentacjami kobiecości; obchodami stojącymi dość daleko od żądań politycznych, trwale wpisanych w Międzynarodowy Dzień Kobiet.  M. El Yamani, Médias et féminismes, L’Harmattan, Paris . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 . Teoretyczno-metodologiczne podstawy konstrukcji podmiotu kobiecego Celem rozdziału jest prezentacja teoretycznej i metodologicznej ramy projek- tów badawczych, których wyniki są relacjonowane w niniejszej książce. W pierwszej kolejności omówiona zostanie teoretyczna podstawa projektu, a po niej założenia metodologiczne i sposoby organizacji badań empirycznych. Rama teoretyczna Badania sposobów mediatyzacji Dnia Kobiet należą do rzadkości. Pierwszą próbą zmiany tego stanu rzeczy był projekt badawczy zainicjowany przez Simone Bonnafous i Marlene Coulomb-Gully. Jego pokłosiem jest praca Dzień Kobiet w me- diach. Międzynarodowe stadium porównawcze, w której zaprezentowane zostały wy- niki badań z kilku krajów europejskich, Stanów Zjednoczonych i Kanady. Natomiast projekt badawczy omawiany w niniejszej książce jest w pewnym sensie kontynuacją przedsięwzięcia z  roku. Tym razem jednak chodziło o zbadanie polskiej pro- dukcji medialnej w okresie pięciu lat. Dlatego inspiracja teoretyczna obu projektów: międzynarodowego i polskiego, jest wspólna. Stała się nią krytyczna teoria mediów (nowym wątkiem jest zainicjowany przez Pierre’a Bourdieu namysł nad procesami kształtowania się pola dziennikarskiego i jego obecnym stanem), a zwłaszcza kwestia medialnych przedstawień problematyki kobiet, w tym feminizmu.  Dzień Kobiet w mediach. Międzynarodowe stadium porównawcze, red. L. Kopciewicz, Wydawnictwo Wschód-Zachód, Łódź .  Planuję powtórzenie tego badania po pięcioletniej przerwie.  Wątek ten, podobnie jak fragment dotyczący statusu Międzynarodowego Dnia Kobiet, został już podjęty w pracy Dzień Kobiet w mediach..., dz. cyt. L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  . Teoretyczno-metodologiczne podstawy konstrukcji podmiotu kobiecego .. Media – wprowadzenie Europejskie media od czasów drugiej wojny światowej przeszły głęboką trans- formację. Najistotniejsze zmiany, warte podkreślenia z punktu widzenia wyników badań relacjonowanych w dalszej części niniejszej pracy, datowane są na koniec lat . XX wieku, kiedy to rozpoczął się proces zmian w zakresie komunikacji ma- sowej oraz w strukturze i treściach mediów. System służby publicznej przyjęty w zachodnioeuropejskich mediach po za- kończeniu drugiej wojny światowej cechowały: polityka programowa mająca za zadanie zaspokojenie różnorodnych gustów, odpowiedzialność przed społeczeń- stwem, monopol, ogólnokrajowy zasięg, uniezależnienie od interesów politycznych oraz niekomercyjny charakter. Produktem mediów elektronicznych miał być pro- gram wysokiej jakości, choć skierowany do wszystkich. Osoby odpowiedzialne za politykę programową nie były zmuszone do troszczenia się o kryterium dochodowe, natomiast były zobowiązane do zapewnienia dostępu do czasu antenowego grupom mniejszościowym oraz o dbałości o obiektywne i bezstronne relacjonowanie polity- ki. Warto też podkreślić, że chociaż media publiczne były skierowane do masowego odbiorcy, ich zasadniczym celem była troska o reprezentowanie punktów widzenia i poglądów właściwych wszystkim grupom społecznym. Polityka odgrywała zawsze kluczową rolę w rozwoju mediów publicznych w Eu- ropie Zachodniej. Choć państwo było czynnikiem powstania mediów, nie przekła- dało się to na posiadanie przez państwo funkcji kontrolnych nad ich działalnością. Treść i oferta programowa pozostawały w gestii nadawców, którzy w większości państw zachodnioeuropejskich zyskali – dzięki regulacjom prawnym – niezależ- ność od rządowej kontroli. Mary Kelly wskazała na trzy rodzaje powiązań mediów i świata polityki. Pierwszy z modeli – model brytyjski – odnosi się do sformalizowa- nej autonomii mediów, dzięki mechanizmom zapewniającym niezależność polityki programowej od partii sprawujących władzę. Model drugi zakłada reprezentację przedstawicieli wszystkich partii politycznych, grup społecznych i ruchów w zarzą- dzie spółek medialnych (model ten przyjął się w Danii, Holandii, Belgii). Model trzeci, nazwany przez Kelly „modelem polityki sprawowanej nad mediami”, zakłada możliwość pewnej ingerencji rządu i innych organów państwa w bieżące poczynania stacji publicznych (co ma miejsce we Francji i Włoszech). Kryzys mediów publicznych, który nastąpił na przełomie lat . i . XX wieku, rozpoczął proces deregulacji i liberalizacji medialnego rynku. Pogłębianiu się owego kryzysu sprzyjał także postęp technologiczny: pojawienie się telewizji kablowej i sa- telitarnej, które podważyły monopol naziemnego radia i telewizji. Istotna okazała się także zmiana rządów – w wielu państwach rządy tworzyły ugrupowania prawicowe  K. Williams, Media w Europie, WAiF, Warszawa , s. .  Tamże, s. . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 .. Media – wprowadzenie  lub liberalne, które uważały ingerencję państwa w gospodarkę i media za zakłócanie mechanizmów wolnorynkowych. Zdaniem liberałów, o kształcie mediów powinien decydować wybór konsumentów, ich gust i preferencje. Deregulacja doprowadziła zatem do rozwoju sieci prywatnych stacji komercyjnych, a pojawienie się silnej kon- kurencji postawiło media publiczne w wyjątkowo trudnej sytuacji. Liczba odbiorców mediów publicznych w Europie Zachodniej gwałtownie spadała. Telewizje pub- liczne, próbując się bronić, zaczęły się upodabniać do telewizji komercyjnej, a tym samym odchodziły od komponowania oferty programowej uwzględniającej punkty widzenia i poglądy szerokiego spektrum zróżnicowanych podmiotów społecznych. Poważne programy informacyjne, edukacyjne czy kulturalne zostały wykluczone z prime time, a w ich miejsce pojawiły się programy o charakterze rozrywkowym. Choć nowa telewizja podążała za potrzebami rynku, to jej oferta zaczynała się ujed- nolicać, a widzowie, w imieniu których telewizja się zmieniła, zostali pozbawieni możliwości dokonywania wyborów spośród szerokiej gamy propozycji programo- wych, albowiem mimo wzrostu liczby stacji i godzin nadawania zmniejszyła się pula poszczególnych typów programów. Presja ekonomiczna doprowadziła również do wzmożonego zainteresowania importowaniem tanich produktów medialnych ze Stanów Zjednoczonych. Jak przekonuje pokrótce przedstawiona historia zmian dokonujących się w obszarze mediów, wbrew liberalnemu credo konkurencja nie musi prowadzić do pomnożenia możliwości i zróżnicowania oferty, ale do uniformizacji, utożsamianej zazwyczaj z działaniem monopolu. Trzeba również podkreślić, że komercyjny charakter mediów zmienił sposób uprawiania polityki i komunikacji politycznej. Misją mediów publicznych jest dostar- czenie takiego wyboru relacji z życia politycznego, które umożliwiałyby obywatelom uczestnictwo w procesach politycznych. Z tego względu wiadomości i analizy bieżą- cych wydarzeń stanowiły rdzeń oferty programowej stacji publicznych. Natomiast większość stacji komercyjnych wyraźnie marginalizowała ten typ programów, uznając je za nieatrakcyjne. Na skutek efektu konkurencji stacje publiczne zostały zmuszone do skracania własnych serwisów informacyjnych odnoszących się do polityki lub przenoszenia ich poza prime time. Efekt konkurencji doprowadził też do odmiennego relacjonowania polityki w telewizji – zwraca się uwagę na jej aspekty rytualne lub polityczne osobowości, nie zaś na konkretne zagadnienia czy polityczne procesy.  Tamże, s. .  Tamże, s. .  Tamże. L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  . Teoretyczno-metodologiczne podstawy konstrukcji podmiotu kobiecego Prasa pisana Prasa pisana w Europie jest również poddawana rynkowej presji. Gwałtowny spadek czytelnictwa i nakładów pracy codziennej, restrukturyzacja prasy, rozluź- nienie związku dzienników z partiami politycznymi oraz komercjalizacja prasy codziennej są najistotniejszymi cechami europejskiego pejzażu prasy pisanej. Od lat . XX wieku spada czytelnictwo i nakłady prasy codziennej. Badacze mediów podają kilka przyczyn tego zjawiska. Najczęściej przytacza się argument mówiący o konkurencji płynącej ze strony telewizji i radia. Choć brak danych jedno- znacznie potwierdzających tę tezę, trzeba przyznać, że telewizja wywarła wpływ na ewolucję prasy. Dzienniki uatrakcyjniały szatę grafi czną; pojawiało się więcej zdjęć i nowe makiety z krótszymi artykułami; zaczęto również w prostszy sposób reda- gować teksty. Przeciwnicy tezy o zagrożeniu prasy codziennej ze strony telewizji wskazują jednak na efekt niedoboru informacji w telewizji – zawartość półgodzin- nego serwisu informacyjnego mieści się bowiem na jednej stronie gazety większego formatu, co utrzymywałoby przewagę prasy w zakresie wytwarzania informacji. Prasa działa na dwóch rynkach: reklamy i czytelnictwa. Dla większości tytułów europejskich przychody ze sprzedaży nie wystarczają, aby osiągnąć zysk, stąd po- dejmowane są starania o przyciągnięcie reklamodawców. Jednak lata . przyniosły widoczny spadek udziału gazet w łącznych przychodach ze sprzedaży przestrzeni reklamowej. Wobec rosnących kosztów produkcji słabsze dzienniki europejskie musiały wybierać między upadkiem, przekształceniem (fuzją) lub przejęciem przez silniejsze koncerny medialne. Zmiany spowodowane procesami rynkowymi stawiają pod wielkim znakiem zapytania możliwość zapewnienia reprezentacji szerokiego spektrum opinii politycznych. Tendencje w dziennikarstwie Badacze problematyki dziennikarstwa wskazują na postępującą amerykani- zację tego zawodu jako dominujący rys tożsamości profesjonalnej. Dziennikarstwo angloamerykańskie stawia na szybkie i dokładne pozyskanie wiadomości, natomiast klasyczne dziennikarstwo europejskie kładzie większy nacisk na ich interpretację i analizę. Dziennikarstwo w Europie, zwłaszcza we Francji, lokowało się w prze- strzeni między polityką i literaturą, było wstępem lub tymczasowym zajęciem przed podjęciem właściwego zawodu polityka lub pisarza. Obecnie proces wytwarzania informacji w Europie coraz bardziej upodobnia się do modelu amerykańskiego – najważniejsze informacje umieszczone są tłu- stym drukiem na początku artykułu, zawierając odpowiedzi na pytania: kto, kiedy,  Tamże, s. .  K. Williams, Media w Europie, dz. cyt., s. . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 .. Media – wprowadzenie  gdzie i co, czasami: dlaczego. Reszta artykułu komponowana jest zgodnie z zasadą malejącej ważności. Styl europejski zakłada natomiast konieczność segregowania informacji w porządku chronologicznym. Upowszechnienie amerykańskiego stylu dziennikarstwa świadczy o komercjalizacji prasy. O rozpowszechnianiu tego stylu przesądziły czynniki ekonomiczne i handlowe. Forma ta zwiększa łatwość odbioru produktu, dzięki czemu szybciej się go czyta, a zarazem ekonomizuje praktykę reda- gowania i skracania tekstów. Następuje też wyraźny odwrót od form politycznych i literackich na rzecz dziennikarstwa zorientowanego na informacje. Jednocześnie dynamicznie rozwija się model dziennikarstwa śledczego, do któ- rego w Europie odnoszono się nieufnie jeszcze po drugiej wojnie światowej (było ono zjawiskiem marginalnym). Jednak ujawnienie przez dziennikarzy śledczych afery Watergate w Stanach Zjednoczonych było bodźcem do rozwoju tego typu dziennikarstwa w wielu krajach europejskich. Dodatkowo wejście na rynek pracy młodego pokolenia reporterów i wzrastająca konkurencja spowodowały wzrost zain- teresowania ujawnianiem faktów kosztem relacjonowania ofi cjalnych komunikatów rządowych czy komentowania abstrakcyjnych idei politycznych. Młode pokolenie reporterów bardziej było zainteresowane pozyskiwaniem materiałów na wyłączność o politykach, partiach politycznych czy rządzie, dlatego też zaczęło się pojawiać więcej doniesień o skandalach i wykroczeniach władzy. Zatem dziennikarska misja właściwa modelowi europejskiemu zaczęła przegrywać z chęcią zdobycia dobrego materiału. Media w krajach postkomunistycznych Kraje byłego bloku wschodniego odchodziły od komunizmu w różnym tempie i na różne sposoby. Jedne, jak Czechy, Węgry czy Polska, szybko przejęły model me- diów zachodnich. Inne, zwłaszcza Rosja, pozostały przywiązane do praktyk i struktur medialnych właściwych reżymom komunistycznym. Zachodnioeuropejscy badacze mediów przypuszczali, że media wschodnioeuropejskie szybko staną się kopią za- chodnich, ale proces ten okazał się wolniejszy i trudniejszy, niż przewidywano. Dla wielu rodzimych badaczy mediów jest jasne, że ominęliśmy idealistyczną koncepcję dziennikarstwa, które spełniałoby aktywną rolę w rozwoju społeczeństwa obywatel- skiego i sfery publicznej przez krytyczne, obiektywne i wyczerpujące relacjonowanie wydarzeń. Media środkowo- i wschodnioeuropejskie stały się jedną z gałęzi biznesu – są skomercjalizowane, a wielu spośród nadawców lub mediów pisanych nastawionych jest na prezentowanie tanich, sensacyjnych form rozrywkowych. Na początku lat . XX wieku w tej części Europy nastąpił co prawda roz- kwit mediów, zwłaszcza prasy pisanej, ale także mediów elektronicznych (choć nie  Tamże, s. .  Tamże, s. . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  . Teoretyczno-metodologiczne podstawy konstrukcji podmiotu kobiecego był to proces tak szybki jak w przypadku prasy). Pojawiły się nowe typy publikacji: tabloidy, prasa plotkarska, luksusowe magazyny dla kobiet, prasa hobbystyczna. W latach . pojawiło się również wiele prywatnych kanałów telewizyjnych i radio- wych. Zdołały one przejąć znaczną część odbiorców stacji publicznych. Natomiast po dynamicznym wzroście liczby tytułów prasowych z początku lat ., pod koniec dekady normą stało się zamykanie tytułów i spadek nakładów prasy. Choć media w Europie Środkowej i Wschodniej są w mniejszym lub większym stopniu wolne, to nie wydają się niezależne. Niemniej jednak debata nad przyszłoś- cią mediów w tej części Europy w coraz większym stopniu upodabnia się do tej, która dotyczy mediów zachodnich. .. Media jako pole społeczne. Pierre Bourdieu o panowaniu dziennikarstwa Dziennikarze bywają czasem niebezpieczni. Dziwią ich rzeczy niezbyt dziwne, a nie dziwią rzeczy naprawdę zdumiewające. W kolejnej części rozdziału zamierzam przyjrzeć się mediom, zwłaszcza te- lewizji. W tym celu wykorzystam ramę interpretacyjnę zaproponowaną przez Pierre’a Bourdieu w pracy O telewizji. Panowanie dziennikarstwa. Odniesienie się do najistotniejszych problemów omówionych przez Bourdieu w tej pracy traktuję jako istotne, ponieważ będą stanowić ramę interpretacyjną zgromadzonego materiału empirycznego. Bourdieu omówił zespół warunków, w których odbywa się całokształt medial- nej produkcji. Układ owych warunków, do których odniosę się w dalszej części tego rozdziału, sprowadza się do zbioru pewnych ograniczeń symbolicznych i struktural- nych mających konsekwencje dla kształtu medialnego przekazu. Bourdieu opisywał świat produkcji medialnej, przyjmując perspektywę pola społecznego, którego kom- pozycja: przymusy strukturalne, stosunki sił, konkurencja wewnętrzna (np. między dziennikarzami) i zewnętrzna (np. między stacjami czy między mediami a innymi polami produkcji kulturowej) – ma doniosłe konsekwencje dla tego, co i jak jest pokazywane w telewizji. Bourdieu, pisząc o specyfi ce telewizji, zwracał uwagę na jej podstawową właś- ciwość, jaką jest iluzja demokratyzacji przekazu – telewizja, przynajmniej teore- tycznie, oferuje możliwość kierowania przekazu do wszystkich. Niemniej jednak warto odpowiedzieć sobie na pytania o to, czy treści przeznaczone do medialnego  K. Williams, Media w Europie, dz. cyt., s. .  P. Bourdieu, O telewizji. Panowanie dziennikarstwa, PWN, Warszawa , s. . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 .. Media jako pole społeczne. Pierre Bourdieu o panowaniu dziennikarstwa  przekazu są „dla wszystkich”, czy owi „wszyscy” są mentalnie gotowi do ich przyjęcia (zrozumienia), czy przekazywane treści muszą być przez „wszystkich” wysłuchane bądź obejrzane. Intencja stawiania tych pytań nie wiąże się bynajmniej z ukrytym pragnieniem wprowadzenia cenzury czy hierarchizowania odbiorców określonych idei jako gotowych lub niegotowych do ich przyjęcia. Idzie jedynie o zbadanie, jakie są społeczne konsekwencje pozornego (medialnego) demokratyzowania idei powsta- łych w polach produkcji kulturowej, które ukonstytuowały się w opozycji do zasady masowości. Innymi słowy, chodzi o proces swoistej translacji, któremu z koniecz- ności podlega każde zjawisko pokazywane w telewizji. Albo inaczej, chodzi o te- lewizyjne, dziennikarskie kategorie widzenia nakładane na zjawiska pokazywane w mediach, czego efektem jest modyfi kacja tych zjawisk. Bourdieu porównał proces translacji do mechanizmu cenzury. Nie chodzi tu, rzecz jasna, o cenzurę w znaczeniu zakazu mówienia, związaną bezpośrednio z kontrolą polityczną, lecz o narzucenie warunków komunikacji – kategorii widze- nia i presji czasu, które powodują porównywalny efekt. Oczywiście, pewne elementy cenzury politycznej są w mediach obecne. Cenzura ta realizuje się nie tyle przez jaw- ne działania cenzorskie, ile pośrednio, na przykład przez obsadzanie telewizyjnych top positions dziennikarzami z klucza (przychylnymi władzy lub opozycji). Tenden- cje do politycznego konformizmu – i autocenzury – wzmacniane są również przez niepewność zatrudnienia w zawodzie dziennikarza. Inna możliwa forma cenzury wiąże się z przymusem ekonomicznym, ale ujmowanym poza redukcjonistycznymi kategoriami determinacji płynących ze strony właścicieli stacji, reklamodawców czy państwa. Bourdieu zidentyfi kował ciąg mechanizmów „cenzorskich” determinowanych samą strukturą pola dziennikarskiego, które czynią z telewizji szczególnie skuteczne narzędzie przemocy symbolicznej. Jednym z nich jest narzucenie przekazowi logiki faits divers (sensacji), tzn. eksponowanie wydarzeń niecodziennych, dramatycznych i interesujących dla wszystkich. Zdarzenia te, jak podkreślał Bourdieu, nie wiążą się z żadną stawką, interesują ludzi w pewien szczególny sposób, nie dotykając żadnej istotnej kwestii. Sensacje to, zdaniem Bourdieu, ten rodzaj telewizyjnego „produktu żywnościowego”, który, skonsumowany, nie niesie żadnych konsekwencji. Bourdieu wskazuje przy tym na relację „czas – faits divers”. Jego zdaniem, jeśli cenny telewi- zyjny czas jest ewidentnie marnowany na pokazywanie rzeczy błahych, to bardzo możliwe, że owe błahe rzeczy są w istocie niezwykle ważne, gdyż ich zadaniem jest ukrywanie rzeczy cennych. Przez te ostatnie Bourdieu rozumie przekazy (informa- cje), które powinien mieć każdy obywatel po to, by realizować swoje demokratyczne  Tamże, s. .  Tamże, s. .  Tamże, s. . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  . Teoretyczno-metodologiczne podstawy konstrukcji podmiotu kobiecego prawa. Telewizja, zdaniem francuskiego myśliciela, albo pokazuje coś innego, niż powinna, o ile naprawdę chce informować (czyli robić to, co zakładamy, że robi), albo też pokazuje to, co powinna, ale w taki sposób, że tego nie pokazuje, czyni to błahym lub przedstawia tak, iż nabiera to znaczenia całkowicie niezgodnego z rzeczywistoś- cią. Powodem tego medialnego skrzywienia są dziennikarskie kategorie widzenia i oceny (niewidzialne struktury organizujące percepcję i determinujące to, co się widzi i czego się nie widzi ) – wytwory historii oraz profesjonalnej edukacji i so- cjalizacji dziennikarzy. Podstawową zasadą selekcji informacji do zrelacjonowania jest poszukiwanie tego, co spektakularne, sensacyjne (rzecz jasna, w dziennikarskich oczach – tego, co jest dla nich wyjątkowe). W tym celu wytwórcy informacji wyko- rzystują dramaturgię w podwójnym znaczeniu: inscenizują wydarzenie w obrazach oraz wyolbrzymiają ich znaczenie, nadając im charakteru dramatu lub tragedii. Jednak upodobanie mediów do tego, co nadzwyczajne, nie skutkuje wzrostem różnorodności i oryginalności, ale przeciwnie, postępującą uniformizacją i banaliza- cją. Bourdieu pisał: [...] zgodnie ze specyfi czną logiką pola, ukierunkowaną na produkcję tak nietrwałego dobra, jakim są wiadomości, konkurencja o klientów zaczyna przyjmować w nim for- mę rywalizacji o pierwszeństwo, to znaczy o najświeższe informacje (scoop). Taki proces jest tym bardziej widoczny, im bliżej stacji do bieguna komer- cyjnego. Przymusy rynkowe działające w polu dziennikarstwa są jednak zawsze prze- fi ltrowane przez efekt pola, co oznacza, że medialna produkcja wielu z tych sen- sacyjnych, dramatycznych czy spektakularnych materiałów (tak cennych z punktu widzenia ich zdolności przyciągania większej widowni) może być doceniona jedynie przez konkurencję (stacje, dziennikarzy), która zna reguły owej produkcji. Dla wi- dzów te drobne różnice w kompozycji przekazu, które dla dziennikarzy, redaktorów i producentów wiadomości są wyraziste i oczywiste, są nieznaczące i należy wątpić, czy w ogóle przez nich zauważalne: żeby je dostrzec, widz musiałby obejrzeć kilka serwisów informacyjnych i porównać detale. Dla dziennikarzy przegląd prasy jest podstawowym narzędziem pracy, natomiast dla widzów oglądanie wszystkich ser- wisów informacyjnych i czytanie wszystkich tytułów prasowych – niekoniecznie. Konkurowanie o pierwszeństwo, wpisane w mechanizmy i strukturę pola, od- wołuje się do zbioru dyspozycji profesjonalnych, które skłaniają do organizowania praktyki dziennikarskiej pod szyldem szybkości i ciągłej aktualizacji (chwytliwo- ści), a tym samym utrwala pewną tendencję do trwałej amnezji, będącej rewersem  P. Bourdieu, O telewizji..., dz. cyt., s. .  Tamże.  Tamże, s. .  Tamże, s. . L. Kopciewicz, W dniu ich (cid:286)wi(cid:266)ta. Przemoc symboliczna, media i podmiot kobiecy w (cid:286)wiadomo(cid:286)ci grup pokoleniowych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-663-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 .. Media jako pole społeczne. Pierre Bourdieu o panowaniu dziennikarstwa  zachłyśnięcia się nowością i skłonnością do oceniania produktów (i producentów) przy użyciu opozycji: nowe – przestarzałe. Tym samym konkurowanie o pierw- szeństwo jako podstawowy wymóg wpisany w dziennikarskie pole zmusza jed- nostki do nieustannego śledzenia poczynań konkurencji, dlatego że jej potencjalne niepowodzenia, błędy czy luki pozwalają na kumulowanie profi tów. Jednak, jak już wspomniałam, nieustanne porównywanie własnych poczynań z poczynaniami konkurencji (podejmowanie tematów, które „oni” podjęli; zapraszanie gości, których „oni” zaprosili; relacjonowanie wydarzeń tylko dlatego, że „oni” je zrelacjonowali) wspiera jednolitość oferty. Odpryskiem tego procesu jest produkcja różnic, które są dostrzegane wyłącznie przez dziennikarzy wyposażonych w określone dyspozycje profesjonalne. Zatem pewne rzeczy są narzucone widzom, bo narzucają się produ- centom, a narzucają się producentom, ponieważ narzuca je rywalizacja z innymi pro- ducentami. Tak oto presja pola wywołuje całą serię konsekwencji przejawiających się w dokonywanych wyborach, w tym, że coś pojawia się jako news lub nie pojawia się w ogóle. Trzeba też podkreślić, że mechanizmy działające w polu dziennikarskim zawdzięczają, co prawda, swoją skuteczność działaniom pojedynczych osób, ale same te mechanizmy, jak i skutki przez nie wywołane (także w innych polach produkcji kulturowej) są uwarunkowane przez strukturę pola dziennikarskiego. Kolejna właściwość pola dziennikarskiego podkreślana przez Bourdieu od- najdywana jest w relacji między czasem a myśleniem (zdolnością formułowania i wyrażania myśli). Bourdieu podaje przykład tzw. dyżurnych myślicieli telewizyj- nych, których nazywa fast-thinkers. Jego zdaniem, akceptują oni w pełni warunki, w których odbywa się medialna komunikacja – presję czasu. W takich warunkach jedynym typem komunikatów, jaki może być formułowany, są komunały, idee przyj- mowane, a przynajmniej rozpoznawane przez wszystkich, banalne, konwencjonalne i wspólne, nieproblematyczne w chwili ich odbioru. Treścią komunikacji polegającej na wymianie komunałów jest sama komunikacja – forma bez treści. Natomiast, jak pisał Bourdieu, myśl z defi nicji jest wywrotowa: musi zacząć od demontażu ko- munałów, a następnie czegoś dowieść, co wymaga pewnych ciągów rozumowania i czasu, w którym dokonuje się połączenia serii twierdzeń w logiczne relacje: więc, w konsekwencji. Tego typu komunikacja nie jest wpisana w rolę fast-thinkers. Dla dziennikarzy lektura gazet jest czynnością obowiązkową – aby wiedzieć, o czym będą mówić, trzeba wiedzieć, co powiedzieli inni (lub co przegapili). Sko- ro jednak przegląd prasy jest podstawowym narzędziem pracy, dziennikarze mają tendencję do wyolbrzymiania znaczenia małych różnic w kompozycji przekazu, nie dostrzegając ogromnych podobieństw produkowanych wiadomości. Konieczność  Tamże, s. .  Tamże, s. .  Tamże, s. .  Tamże, s. .
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

W dniu ich święta
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: