Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00080 007696 18431694 na godz. na dobę w sumie
W jakiej Unii Europejskiej Polska - jaka Polska w Unii Europejskiej. Instytucjonalizacja współpracy międzynarodowej - ebook/pdf
W jakiej Unii Europejskiej Polska - jaka Polska w Unii Europejskiej. Instytucjonalizacja współpracy międzynarodowej - ebook/pdf
Autor: , , , Liczba stron: 397
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-238-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Poruszane w monografii zagadnienia dotyczą kluczowych problemów, odwołujących się do tytułowej UE, jej funkcjonowania, a zwłaszcza wartości, na których została zbudowana. I tak, w części pierwszej zaprezentowane zostały kwestie ogólne związane z funkcjonowaniem UE, w tym w zakresie tworzenia prawa międzynarodowego. Część druga poświęcona została wzajemnej współpracy państw członkowskich, jak i dylematom towarzyszącym integracji europejskiej z perspektywy państw członkowskich. Z kolei trzecia część składa się z rozdziałów dotyczących szeroko pojętej polityki zagranicznej Unii, a czwarta stanowi omówienie niektórych zagadnień odnoszących się do pozycji jednostki i jej praw w systemie UE. Dalsze dwie części, to także analiza problemów szczegółowych – współpracy w sprawach karnych oraz m.in. ochrony środowiska czy handlu pomiędzy państwami członkowskimi. Całość monografii zamyka rozdział wychodzący w swej treści poza granice europejskie, ale dotyczący tytułowej instytucjonalizacji współpracy międzynarodowej, tym razem jednak na kontynencie afrykańskim.

Oddajemy więc Czytelnikom efekt prac Grupy Polskiej ILA – kolejną monografię w cyklu. Do tej pory ukazały się cztery pozycje: „Państwo i terytorium w prawie międzynarodowym”, Idee, normy i instytucje Kongresu wiedeńskiego - 200 lat później, System Narodów Zjednoczonych z polskiej perspektywy, Wspólne wartości prawa międzynarodowego, europejskiego i krajowego. Mamy nadzieję, że i tym razem monografia wzbudzi zainteresowanie tak badaczy, jak i adeptów nauki prawa międzynarodowego i europejskiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego przez Unię Europejską przez pryzmat demokracji i rządów prawa Jerzy Menkes „Of the people, by the people, for the people” Abraham Lincoln, The Gettysburg Address, November 19, 1863 § 1. Wprowadzenie Panuje przekonanie, że warunkiem koniecznym integracji europejskiej w formule Unii Europejskiej jest nieodrzucenie jej przez zwykłych ludzi. Skła- nia to do traktowania jako fundamentalnego wyzwania dla tejże integracji sy- tuacji, w której z jednej strony obywatele UE – zwykli ludzie nie uczestniczą w wyborach1 europejskich podważając legitymizację władzy i administracji jej 1 W absencji wyborczej widzi A. Lijphart zagrożenie dla demokracji: „Low voter turnout is a serious democratic problem for five reasons: (1) It means unequal turnout that is systemati- cally biased against less well-to-do citizens. (2) Unequal turnout spells unequal political influence. (3) U.S. voter turnout is especially low, but, measured as percent of voting-age population, it is also relatively low in most other countries. (4) Turnout in midterm, regional, local, and supranational elections-less salient but by no means unimportant elections-tends to be especially poor. (5) Tur- nout appears to be declining everywhere. The problem of inequality can be solved by institutional mechanisms that maximize turnout. One option is the combination of voter-friendly registration rules, proportional representation, infrequent elections, weekend voting, and holding less salient elections concurrently with the most important national elections. The other option, which can maximize turnout by itself is compulsory voting. Its advantages far outweigh the normative and practical objections to it”. A. Lijphart, Unequal Participation: Democracy’s unresolved Dilema, American Political Science Review 1997, Vol. 91, No. 1, s. 1−11. 25 Część I. organów i ciał opartą na demokracji wyborczej2. Z drugiej strony ci zwykli lu- dzie, a jednocześnie obywatele, kontestują władze i rządzenie (tworzenie prawa i sprawowanie rządów) europejskie często wychodząc na ulicę3. W odniesieniu do tytułowej materii protestują przeciwko umowom zawieranych przez UE (ACTA, TTIP, CETA itd.) i regulacjom zarówno szczegółowym, jak i ogólnym. Protestując zarzucają reprezentantom w organach, samym organom nierepre- zentatywność. W miejscu Europy, która na wiadomość o podpisaniu traktatów rzymskich w euforii bawiła się przez kilka dnia w ramach spontanicznej fiesty, mamy Europę, której obywatele uznali powołanie UE za spisek elit4 i odrzu- cają w referendach (Francja, Holandia) Konstytucję dla Europy. Europejskość nie jest już wehikułem, który wynosi polityków do zwycięstwa w wyborach, tym wehikułem, w coraz większej liczbie państw członkowskich, jest niechęć wobec integracji i lęk przed obcymi-innymi. Sprzeczność: bierność w wyborach i aktywność w krzyczeniu „nie”5? Może jest inaczej, może zwykli ludzie intuicyjnie dostrzegli i zrozumieli, że po- 2 Ocenę tę za prawdziwą uznaje UE: „Where the EU fails to be democratic The idea that the EU suffers from a democratic deficit is widely supported in academic circles. One cause of this complaint is that the EU appears too distant from its citizens. It is considered too complicated for the citizens to be sufficiently involved in its decision-making and a lack of transparency and education prevents them from understanding the nature of the EU and how they can influence it. Although the Lisbon Treaty improves transparency, the introduction of the Citizens’ Initiative is not expected to be effective enough to improve the relationship between the EU and its citizens, as it is unlikely that many citizens will be aware of the opportunity that it provides”, https:// www.civitas.org.uk/content/files/CIT5.-Dem.pdf (dostęp: 10.6.2019 r.). 3 W ujęciu Rady Europy konstatacja ta brzmi „Democracy and civic participation. The so- called Arab Spring, where masses of people – many of them young – took to the streets in order to express their dissatisfaction with the government, has shown a new level of civic participation in countries which have not traditionally been regarded as democracies. In Europe as well, even in the more traditional democracies, ‘people power’ appears to have found a new lease of life: stu- dents have protested in many countries against moves by governments to impose fees on educa- tion. Trade unions have brought people onto the streets to protest about the impact of economic cuts. In addition, autonomous groups of activists have invented new and creative forms of demon- strating against climate change, the power of large corporations, the withdrawal of key state servi- ces, and also against oppressive measures of policing”, https://www.coe.int/en/web/compass/de- mocracy (dostęp: 10.6.2019 r.). 4 Popularność zdobyło stwierdzenie, że Traktat z Maastricht był negocjowany w zamkniętym pokoju przy zasłoniętych kotarami oknach. 5 Tę sprzeczność niektórzy badacze uznają za pozorną wskazując na racje, które stoją za wy- borczą biernością i wzrost obywatelskiej aktywności w innych formach; zob. obszerny, udo- kumentowany raport Power to the People, https://web.archive.org/web/20071010235807/http:// www.makeitanissue.org.uk/Power 20to 20the 20People.pdf (dostęp: 10.6.2019 r.). Podstawą opracowania jest analiza sytuacji w Wielkiej Brytanii, jednak nie wydaje się zasadne jego ograni- 26 Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego... średnia demokracja przedstawicielska, demokracja kierowana (guided demo- cracy) ograniczona do procedur wyborczych6 ma charakter dekoracji scenicz- nej, za którą toczy się życie, za którą podejmowane są decyzje7 i do tego życia zwykli ludzie nie mają dostępu, na te decyzje nie mają wpływu. Wybory w ra- mach demokracji agregacyjnej prowadzą często do wybrania przedstawicieli bez dyskusji – wyboru preferencji politycznych8. Widać to w praktyce, kiedy wyborcy głosują na szyldy partyjne, a jeszcze lepiej wtedy, kiedy wobec sła- bej identyfikacji szyldów partyjnych głosują na kandydata mającego wspólne zdjęcie z idolem; można cynicznie zadać pytanie, po co wybierać i utrzymywać kilkuset posłów, jeśli można ograniczyć się do przypisania wodzom wagi gło- sów proporcjonalnej do poparcia. Ta demokracja wyewoluowała (jeśli kiedy- kolwiek była inna) w UE (ograniczam to stwierdzenie do UE, bo tylko ona jest przedmiotem rozważań) w oligarchię9. Te konstatacje, bez przypisywania faktom ocen, nakazują krytyczną analizę elementów składających się na pojęcie demokracji. Jeśli nie podważamy zdania rudymentarnego (odrzucenie przez zwykłych ludzi UE doprowadzi do jej ani- hilacji), to należy wskazać te możliwości-szanse, które tworzą wskazane zagro- żenia-wyzwania. Analiza służy wskazaniu formuły demokracji, która z konte- stacji wyekstrahuje aktywność i wykorzysta ją do wytworzenia programu/ów pozytywnych pozwalając realizować dobro wspólne. Poszukiwanie nie jest prowadzone w modelu abstrahujących od rzeczywistości, rozważań czystych, a jest oparte na analizie praktyki i prawa. Bezpośrednią inspiracją do opracowania studium był sposób wytworzenia prawnych ram współpracy UE z Japonią, a ściślej podział materii na 3 umowy: o partnerstwie gospodarczym, o partnerstwie strategicznym i o ochronie in- westycji. Pozwoli to UE zawrzeć kluczową umowę, gospodarczą bez udziału – ratyfikacji państw członkowskich wydzielając ze stosunków gospodarczych ochronę inwestycji. Ten zgodny z literą prawa zabieg nie jest zgodny z jego du- chem. Stawia pytanie o legitymizację umowy – umów. Patchworkowa (instytu- czanie wyłącznie do Wielkiej Brytanii. Pozwala to uznać wskazany stan za szansę; zob. dalszy ciąg rozważań. 6 A więc zredukowana od ideału materialnego do proceduralnego; przed czym przestrzegał R. Dworkin, Is Democracy possible Here?, Princeton 2006, s. 134. 7 Zwracał na to uwagę V. Pareto. 8 Można stwierdzić, że demokracja jest ograniczona do głosowania i wyposażenia wybranych w carte blanche; stan ten J. Schumpeter traktował jako racjonalny, J. Schumpeter, Kapitalizm socja- lizm demokracja, tł. M. Rusiński, Warszawa 2009. 9 Rzeczywistość zachodu R.A. Dahl określił poliarchią. 27 Część I. cjonalnie) demokracja europejska okazała się nieefektywna w starciu ze spraw- nością europejskiej biurokracji. Abstrahuję tu od oceny umów i racjonalności potencjalnego blokowania ich ratyfikacji, ale jest niewątpliwie tak, że insty- tucje UE i jej państwa członkowskie postanowiły rozbroić potencjalny atak na umowy pozorując ograniczenie praw państw członkowskich. Traktuje to jako wyzwanie frontalne, rękawicę rzuconą przez oligarchiczne rządy w Eu- ropie demokracji zarówno proceduralnej, jak i materialnej, ale też jej instytu- cjom oraz rządom prawa. Podnoszonym i domyślnym argumentem jest oczy- wiście obawa przed populizmem, niezdolnością demokracji do samoobrony przed działającymi wewnątrz i nadużywającymi jej procedur. Jednak powód badania zmusza do potraktowania materii całościowo i nieograniczenia się formalnego do wskazanego w tytule zakresu opracowania. Studium jest więc de facto refleksją nad elementami demokracji i rządów prawa w UE w kontek- ście jego tworzenia, ale też legitymizacji. Tytuł tego studium w relacji do treści jest więc nominalny, treść opracowania jest zaś powiązana sprzężeniem zwrot- nym ze studium pt. Stosunki UE-Japonia. Umowy i ich tworzenie (perspek- tywa europejska)10. Dowiedzioną tezą tego studium było stwierdzenie, że po- dział materii stosunków gospodarczych UE – Japonia na dwie umowy, z któ- rych jedna mieści się w obszarze kompetencji wyłącznych UE i jest umową dwustronną, druga zaś w obszarze kompetencji dzielonych i jest umową mie- szaną w sytuacji sprzężenia umów i materii nie jest zgodne z wymogami rzą- dów prawa. Wskazanemu celowi rozważań podporządkowana jest struktura i metoda opracowania. W studium nie przywołuję informacji znanych i obszernie opi- sanych z zakresu prawa pierwotnego i acquis europejskiego; takich jak mate- ria prawa petycji (art. 227 TFUE11), europejskiej inicjatywy obywatelskiej (roz- porządzenie Nr 211/201112) czy prawa zwracania się do Rzecznika Praw Oby- watelskich (art. 24 TFUE). To pominięcie nie odzwierciedla wagi przypisanej przeze mnie takim instytucjom demokracji, instytucjom kluczowym z per- spektywy dążenia do uzupełnienia legitymizacji władzy i administracji (wyj- ścia poza legitymizację wyborczą). 10 J. Menkes, Stosunki UE-Japonia. Umowy i ich tworzenie (perspektywa europejska), w: I. Kraśnicka (red.), Prawo międzynarodowe. Teoria i praktyka, Warszawa 2019, s. 75−102. 11 Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 25.3.1957 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, 12 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 211/2011 z 16.2.2011 r. w spra- wie inicjatywy obywatelskiej (Dz.Urz. UE L 65/1 z 11.3.2011 r.). poz. 864/2). 28 Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego... § 2. Demokracja – pojęcie Termin „demokracja” ma rodowód grecki (powstał z połączenia demos i kratos), posługiwano się nim na opisanie rządów – wykonywania wła- dzy przez ogół, działających wspólnie, zwykłych13 obywateli, na rządy ludu. W słowniku Black’s „demokracja” jest definiowana jako: „Government by the people, either directly or trough representatives14”; jednocześnie zawarte w haśle jest odesłanie do kolejnego terminu – „republika”, którego definicja jest powiązana z powyższą i brzmi: „A system of government in which the pe- ople hold sovereign power and elect representatives who exercise that power. It contrasts on the one hand with a pure democracy, in which the people or community as an organized whole wield the sovereign power of government, and on the other with the rule of one person (such as a king or dictator) or of an elite group (such as an oligarchy15, aristocracy, or junta [...] »A republic is a government which (a) derives all of its powers directly or indirectly from the great body of the people and (b) is administered by persons holding their office during pleasure, for a limited period, or during good behavior«”16. 13 Arystoteles tej zwykłości przypisuje cechy swoiście pojmowanej gorszości, bo może to być mniejszość, byle uboga – rządy bogatych to oligarchia i np. brzydka (w przywołanym przez Ary- stotelesa przykładzie Etiopii, w której godności rozdaje się według wzrostu, również realizowane były rządy oligarchii – oligarchii wysokich). 14 Black’s Law Dictionary, St. Paul 1999, s. 444. 15 Są to rządy dowolnej mniejszości (u Arystotelesa demokrację wykluczało pozbawienie wła- dzy ubogich, nawet wtedy, kiedy stanowiliby oni mniejszość), acz z jednej strony racja sprawowa- nia władzy tej mniejszości jest uprzywilejowana, z drugiej zaś to uprzywilejowany status jest źró- dłem jej władzy. Wielokrotnie zamazywano oligarchiczny charakter rządów poprzez ograniczanie formalne lub faktyczne praw wyborczych. Z dzisiejszej perspektywy Ateny nie były demokracją, a oligarchią. Świadomość tego jest podstawą pytania, przy jakim procencie obywateli uczestniczą- cych w wyborach jeszcze mamy do czynienia z demokracją, a przy jakim już z oligarchią. Arysto- teles ograniczał oligarchię do rządów sprawowanych przez bogatych, była to więc we współczesnej terminologii oligarchia finansowa. 16 Na portalu Rady Europy przydługie wprowadzenie kończy się stwierdzeniem, że „A de- mocracy, at least in theory, is government on behalf of all the people, according to their »will«”, https://www.coe.int/en/web/compass/democracy. Quasi-oficjalna definicja UE brzmi: „The con- cept of ‘democracy’ refers to the involvement of the citizens in political decision-making. In prac- tice, this is usually achieved through general elections, whereby all citizens are able to elect repre- sentatives to make decisions on their behalf in the national parliament. Another important aspect of democracy is the ability of the citizens to hold their representatives to account. Often this is also through elections, when the citizens are able to reflect on the decisions that have been made by their representatives and decide whether or not to re-elect them. Governments are usually held accountable to national parliaments, so the citizens can encourage their representatives to criti- 29 Część I. Definicja słownikowa porządkuje wiedzę powszechną wskazując, że termi- nem „demokracja” określa się system władzy, w którym: – lud jest suwerenem; – ten lud sprawuje władzę bezpośrednio17 lub poprzez wybranych przedsta- wicieli; – rząd jest wybierany na określony czas. Analizując definicję z przed- miotowej dla opracowania perspektywy nieistotna jest periodyczność wybo- rów, ważne jest zdefiniowanie ludu i władzy (power) oraz odróżnienie władzy od rządzenia (administrated). Alexis de Tocqueville definicję tę sprowadził do testu „[...] lud powołuje tych, którzy dyktują prawa, i tych, którzy je wyko- nują; lud też powołuje sądy, które skazują za wykroczenia przeciw prawu18”, a tym ludem (dysponentem prawa wybierania) jest ogół19. Lud jest synonimem ogółu – wszystkich obywateli; (współczesne) państwa są usadowione na fun- damencie powszechnego20 prawa do jednolitego21 obywatelstwa. Ta inkluzyw- ność obywatelstwa decyduje o nieuznaniu za lud grupy węższej od ogółu, czyli grupy ekskluzywnej22. Jednak ta kwestia zdawałoby się oczywista komplikuje cise any decisions that have been made by the government that they do not agree with”, https:// www.civitas.org.uk/content/files/CIT5.-Dem.pdf (dostęp: 10.6.2019 r.). 17 Wprowadzenie przymiotnika pure uściślającego termin w istocie zaciemnia obraz. Nie wiemy bowiem, czy democracy jest gorsza (bo niepełna lub mniej prawdziwa, lub – nawet – nie- czysta) od pure democracy; czy może pure democracy jest utopią, wspomnieniem nieistniejącego, marzeniem o nierealnym? 18 A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, tł. M. Król, Warszawa 1976, s. 135. 19 Tamże, s. 67-69. 20 Może mieć ono wyłącznie za podstawę „krew” lub „ziemię”. 21 Prawa i wolności obywateli są z definicji równe i ich zbiór, w którym zawiera się podzbiór praw człowieka, tzn. każdy obywatel jest uprawniony z tytułu wszystkich praw i wolności czło- wieka, ale nie każdy człowiek jest uprawniony z tytułu praw i wolności obywatela w każdym pań- stwie. 22 Np. wskazanych w Słowniku oligarchii, arystokracji czy junty, ale też monopartii lub ge- netycznych patriotów (poseł, minister M. Suski: „Bo jeśli rodzina kandydata walczyła o Polskę, o niepodległość, dziadek był w AK, a pradziad uczestniczył w powstaniu styczniowym, to taki ktoś daje nam gwarancję genetycznego patriotyzmu. [...] Wyjaśnię to tak: jeśli twój dziadek miał dy- plom, ojciec miał dyplom, to ty już dyplomu pokazywać nie musisz. Wychowywanie w porządnej rodzinie, gdzie dbano o wartości, gwarantuje przyzwoitość”, Gazeta Wyborcza z 22.3.2006 r.), lub lepszego sortu Polaków („W Polsce jest taka fatalna tradycja zdrady narodowej. I to jest właśnie nawiązywanie do tego. To jest w genach niektórych ludzi, tego najgorszego sortu Polaków. Ten najgorszy sort właśnie w tej chwili jest niesłychanie aktywny, bo czuje się zagrożony. Wojna, póź- niej komunizm, później transformacja przeprowadzona tak, jak ją przeprowadzono właśnie ten typ ludzi promowała, dawała mu wielkie szanse. On dziś boi się, że te czasy się zmienią, że przyjdzie czas, że tak jak to być powinno – inny typ ludzi, mających motywacje wyższe, patriotyczne będzie wysunięty na czoło i to będzie dotyczyło wszystkich dziedzin życia społecznego, także ze strony gospodarczej. Tu jest ten wielki strach o to, jaki rodzaj Polaków będzie miał te największe szanse. 30 Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego... się na forach i w instytucjach międzynarodowych. W nich bowiem suwere- nem, którego pozycja jest skorelowana z demokracją, nie jest lud (obywatele państw członkowskich lub uczestniczących stanowiących wspólnotę) lub ludz- kość (suma tych obywateli), lecz państwa. Przypomnienie zarówno terminów, jak i pojęć jest uzasadnione tym, że ich znajomość nie jest ani intuicyjna, ani powszechna23. Władza wykonywana przez lud jest władzą ustrojodawczą i ustawodawczą i nie ma podstaw, by z jej zakresu materialnego wyłączyć prawo tworzone w re- lacjach międzynarodowych, prawo międzynarodowe. Wyzwaniem dla władzy ludu była i jest współpraca międzynarodowa zarówno niezinstytucjonalizo- wana, jak i zinstytucjonalizowana. W przypadku tej współpracy, którą zali- cza się klasycznie24 do sfery zewnętrznej w imieniu państwa działa rząd i kon- troli ze strony pozostałych uczestników podlega jedynie formalna legitymacja rządu do występowania w stosunkach międzynarodowych – nie jest kontrolo- wana legitymacja rządu do podejmowania konkretnych decyzji25. W tych sto- sunkach demokracja jest utożsamiana z prawem państw do tworzenia prawa, mamy do czynienia więc z personifikacją państwa26. Zbiorowość państw (okre- ślana często eufemistycznie „wspólnotą”) traktowana jest jako lud – zwykli ludzie. Skład – prawa tego ludu współcześnie są modyfikowane poprzez po- wrót do wzorca Arystotelesa i szczególne przywileje przyznaje się państwom biednym, ich rządy we współpracy międzynarodowej uznawane są za demo- kratyczne. Można skonstatować więc, że prawo obywateli do bezpośredniego sprawowania władzy, decydowania o ustroju i ustawach kończy się na granicy administracyjnej państwa własnego danego obywatela. Poza tą granicą działa egzekutywa i jej działanie podlega (ograniczonemu) władztwu legislatywy, to Czy ci, dla których wszelkie sprawy związane z czymś szerszym, niż własny interes, narodem, god- nością narodową, są ważne”, J. Kaczyński, W punkt, TV Republika 11.12.2015 r.). 23 D. Bach-Golecka twierdzi, że w ujęciu tradycyjnym (niestety nie odsyła przypisami do tejże tradycji) demokracja jest synonimem „wyłaniania władzy publicznej, sprawującej rządy [...] i reprezentującej państwo na arenie międzynarodowej. W tym ujęciu pojęcie demokracji odnosi się wyłącznie do sfery wewnętrznej jurysdykcji państw; zaś zasada suwerenności stanowi normę zabezpieczającą przed ingerencją wspólnoty międzynarodowej”. D. Bach-Golecka, Demokracja w prawie międzynarodowym, Kraków 2007, s. 13. 24 Za Arystotelesem. 25 To następuje w procedurach wewnętrznych. 26 Często w prawie międzynarodowym ilustruje to przypadek praw podstawowych państwa, są one de facto przetworzonymi prawami i wolnościami człowieka. 31 Część I. władztwo w przeważającej praktyce jest władztwem następczym27. W sytuacji, kiedy relacja pomiędzy zakresem i wagą materii regulowanej w stosunkach we- wnętrznych a regulowanej w stosunkach zewnętrznych przesunęła się w stronę tej drugiej, mamy do czynienia z drastycznym obniżeniem rangi parlamentów – zwykłych ludzi, ich realnej władzy nad tworzeniem norm ustrojowych i usta- wowych. Można byłoby uznać, że współpraca międzynarodowa uznawana za po- żądaną z punktu widzenia dobra wspólnego jest więc nieprzekraczalnym dla demokracji murem. Jednak nowe definicje demokracji tworzą pomost, po którym możliwe jest przekroczenie muru rozdzielającego sferę wewnętrzną i zewnętrzną. Analizując demokrację wskazuje się bowiem oprócz quasi-kla- sycznego jej elementu, jakim jest powoływanie rządu w „wolnych i uczciwych wyborach”28, na elementy związane z relacjami jednostka – państwo, zalicza się do nich: (znowu tradycyjnie) równość wobec prawa w państwie prawa; re- alizację praw i wolności; ale też aktywność obywatelską. Uświadomiono sobie znaczenie aktywności obywateli-ludu dla demokracji, jako jednego z narzę- dzi wynaturzenia demokracji w oligarchię poprzez wybory – samoogranicze- nie ludu w sprawowaniu władzy do aktu wyborczego. Pożądaną partycypacją obejmuje się wszelkie formy aktywności obywatelskiej: uczestnictwo w życiu publicznym, udziału w debatach publicznych, udziału w wyborach, aktywność polityczną, działanie w instytucjach „społeczeństwa obywatelskiego”29. Kata- log wskazanych elementów oznacza powrót od oświeceniowej rewolucji, która wprowadziła wybory jako system powoływania władzy30 (a która doprowadziła do przepoczwarzenia się obywatela w „konsumenta demokracji” w systemie oligarchicznym)31 do (ateńskiej) demokracji uczestniczącej, demokracji agory. 27 Np. w formule ratyfikacji już podpisanej umowy, w prawie i praktyce państw rzadko mamy do czynienia z parlamentarnym mandatem negocjacyjnym dla rządu. 28 „Quasi”, gdyż fundamentalizm wyborczy (tak D. Van Reybrouch, Against Elections. The Case of Democracy, London 2016) abstrahuje od rzeczywistości historycznej, w której ustawo- dawców i rządzących losowano nie tylko w Atenach, lecz także w Bolonii, Florencji i Wenecji oraz Aragonii. Wybory miały służyć utrzymaniu władzy przez oligarchię, B. Mannin, The Principles of representative Government, Cambridge 1997. 29 Tak L. Diamond, What is Democracy?, Lecture at Hilla University for Humanistic Stu- dies, January 21, 2004, https://diamond-democracy.stanford.edu/speaking/lectures/what-demo- cracy (dostęp: 10.6.2019 r.). 30 Nastąpiło to w 1848 r. we Francji w wyniku rewolucji i w USA (pierwszy rząd został powo- łany w wyniku wyborów już w 1619 r. w Wirginii). 31 Paradoksem jest fakt, że w bogatym katalogu „indeksów demokracji” jedynie Polity data series uwzględnia aktywność obywateli. Dzieje się tak pomimo powszechnie głoszonego postu- latu nieograniczania pomiaru demokracji do instytucji, a uwzględniania perspektywy obywateli 32 Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego... Podejście przypisujące szczególne znaczenie wyborom, a właściwie sprowa- dzające demokrację do aktów głosowań jest – właściwie bezrefleksyjnie – po- wtarzane. Demokracja proceduralna, na którą składa się zbiór praktyk i insty- tucji przeciwstawiana „ideałom”, jest traktowana jako naturalna demokracja32, a R.A. Dahlowi przypisuje się atrybut nieomylności. (D. Fuchs, E. Roller, Conceptualizing and Measuring the Quality of Democracy: The Citizens’ Per- spective, Politics and Governance 2018, Vol. 6, No. 1, s. 22 i nast.) i ich aktywności (tak Q. Mayne, B. Geissel, Don’t Good Democracies Need “Good” Citizens? Citizen Dispositions and the Study of Democratic Quality, Politics and Governance 2018, Vol. 6, No. 1, s. 33 i nast.). 32 Tak lapidarnie przedstawił R.A. Dahl koncepcję: „Although no model of democracy can claim universal acceptability, it is useful, I find, to consider ideal democracy as a political system that might be designed for members of an association who were willing to treat one another, for political purposes, as political equals. The members of the association might, and indeed almost certainly would, view one another as unequal in other respects. But as I have suggested elsewhere, if they were to assume that all of them possess equal rights to participate fully in making the policies, rules, laws, or other decisions that they are expected (or required) to obey, then the government of their association would, ideally, have to satisfy several criteria. Let me list them here without am- plification. To be fully democratic an association would have to provide rights and opportunities for effective participation, voting equality, opportunities for acquiring adequate understanding of the relevant alternative policies and their likely consequences, and means by which the citizen body could maintain adequate control of the agenda of government policies and decisions. Finally, if the association is a state, then to be fully democratic as we now understand the ideal it would need to insure that all or at any rate most adult permanent residents under its jurisdiction would possess the full rights of citizens that are implied by the first four criteria. I need hardly add that although most democrats today would consider the full inclusion specified by this criterion to be a necessary requirement if a state is to be governed democratically, before the twentieth century most advocates of democracy would have rejected it. Here then is a change in our understanding of the democratic ideal and its requirements. [...] minimal set of political institutions necessary for modern representative democratic government to exist in a political unit the size of a country – a system I have sometimes called polyarchy – appear to be these: 1. Control over government decisions about policy is constitutionally vested in officials elected by citizens. Thus modern, large-scale democratic governments are representative. 2. Elected officials are chosen in frequent and fairly conducted elections in which coercion is comparatively uncommon. 3. Citizens have a right to express themselves without danger of severe punishment on political matters broadly defined, including criticism of officials, the government, its policies, the regime, the socioeconomic order, and the prevailing ideology. 4. Citizens have a right to seek out alternative and independent sources of information [...] exist that are not under the control of the government or any other single group attempting to influence public political beliefs and attitudes, and these alternative sources are effectively protec- ted by law. 5. To achieve their various rights, including those required for the effective operation of de- mocratic political institutions, citizens also have a right to form relatively independent associa- tions or organizations, including independent political parties and interest groups. 33 Część I. Koncentrujący się na proceduralnej teorii demokracji R.A. Dahl wskazał, że można traktować demokrację jako ideał albo jako zbiór praktyk i instytu- cji. W tym drugim rozumieniu na demokrację składają się: prawa i możliwo- ści (efektywnego) uczestniczenia w rządzeniu, równość w zakresie czynnego i biernego prawa wyborczego, prawo do informacji o sprawach publicznych (dostęp do niezależnych informacji i opinii), instrumenty kontroli obywateli nad funkcjonowaniem państwa oraz pełnia praw obywatelskich i politycznych. R.A. Dahl uznaje, że na minimum instytucji koniecznych do funkcjonowania demokratycznego rządu składają się: reprezentatywne rządy, uczciwe i regu- larne wybory, wolność myśli (wyrażania i rozpowszechniania poglądów), do- stęp do informacji, prawo zrzeszania się, powszechność praw i wolności poli- tycznych. § 3. Dylematy „A long time ago in a galaxy far, far away [...]33” pozycja społeczna i wyzna- czone nią funkcje społeczne rozdzielały ludzi należących do różnych grup34- klas społecznych35, ta separacja była ściśle związana z pozycją społeczną jed- nostki-człowieka36. Ta segregacja była podstawą stratyfikacji społecznej37. To 6. No adult permanently residing in the country and subject to its laws can be denied the ri- ghts that are available to others and are necessary to the five political institutions just listed. These include the rights to vote in the election of officials in free and fair elections; to run for elective office; to free expression; to form and participate in independent political organizations; to have access to independent sources of information; and rights to other freedoms and opportunities that may be necessary to the effective operation of the political institutions of large-scale democracy.” R.A. Dahl, The Past and the Future of Democracy, Centre for the Study of Political Change 1999, No. 5; pełny wywód (inaczej uporządkowany) zob. tenże, Demokracja i jej krytycy, tł. S. Amster- damski, Kraków 1995. 33 Tymi słowami rozpoczynany jest każdy film z serii Gwiezdnych wojen. 34 W tym kontekście M. Weber wypracował koncepcję Stände; zob. M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, tł. D. Lachowska, Warszawa 2002, s. 1015 i nast. 35 To zróżnicowanie, odróżnienie statusu społecznego od klasy społecznej – acz bardzo silnie utrwalone w nauce i polityce – jest współcześnie podważane i zastępowane pojęciem zagregowa- nym statusu społeczno-ekonomicznego obejmującym łącznie wyznaczniki społeczne, jak i gospo- darcze. Szerzej zob. B.A. Pescolido, J.K. Martin, The Stigma, Annual Review of Sociology 2015, s. 87 i nast.; tamże dalsza literatura. 36 Podkreślam to ze względu na przedmiot rozważań, jednak hierarchia społeczna występuje nie tylko wśród ludzi, lecz także zwierząt. 34 Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego... pozycja społeczna była tytułem do formułowania oczekiwań o odgrywanie określonej roli społecznej, wykonywanie praw i obowiązków – czyli funkcji społecznych. Pozycja społeczna jest powiązana sprzężeniem zwrotnym ze spo- łecznym podziałem pracy. Z tej perspektywy postrzegając zróżnicowanie spo- łeczne stwierdzamy, że jednostki odgrywały określone role społeczne38. Pod- stawa-tytuł do zajmowania określonej pozycji społecznej był różny i ulega/ł zmianom. Generalnie mógł być/jest przypisany lub osiągnięty; różnica jest po- chodna prawu do wyboru/potwierdzenia statusu. Różnica jest postrzegana39 jako uprzywilejowanie albo upośledzenie społeczne. Różny status społeczny jest źródłem korzyści (udziału w podziale do zasobów), lecz także dyspono- wanie zasobami potwierdza (lub uprawnia aspirowanie do) określonego sta- tusu. Zróżnicowanie kłóci się z dosłownie rozumianą równością traktowaną jako wartość w wielu systemach aksjologicznych. W wielu kulturach pozycja społeczna była/jest przypisana i pochodna urodzeniu lub rasie, lub płci, lub religii, lub urodzie40 itd., itd. Grupy społeczne w społeczeństwach przednowo- czesnych były grupami zamkniętymi41, celowi chronienia zamknięcia służyły zarówno rytuały, jak i znaki (np. księgi szlachty czy stroje, kolory odzieży przy- pisane/przynależne poszczególnym grupom). I tak członkowie klas klasyfikowanych jako wyższe mogli bezpośrednio re- krutować personel służby i wyznaczać mu zadania o różnym stopniu szczegó- łowości, np. decydować kto gotuje i co będzie na obiad, jednak nie tylko sami nie przygotowywali posiłku, ale nawet nie uczestniczyli w czynnościach zwią- zanych z gotowaniem. I tak obywatele mieli czynne prawo wyborcze i z niego korzystali, jednak bierne prawo wyborcze wykonywała grupa nieliczna i o re- latywnie stałym składzie. Wybierający głosowali na program i ludzi, jednak po wyborach „nie zaglądali do kuchni”, w której tworzono prawo i powoływano władzę wykonawczą. W powyższym akapicie prawdziwą jest: – informacja o segmentacji łańcu- chów działań, fałszywą: – informacja, że o miejscu i czasie zdarzenia powyż- 37 Zgodnie z teorią M. Webera stratyfikacja jest wynikiem różnic zamożności, prestiżu i wła- dzy (rozróżnił władzę klasową i polityczną); szerzej zob. M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo, s. 670−681. 38 Wymiar teoretyczny rozważań zob. B.J. Biddle, Recent Developments in Role Theory, An- nual Review of Sociology 1986, Vol. 12, s. 67 i nast. 39 Postrzeganie ma charakter subiektywny, ale społecznie uogólniony. 40 Lecz także np. deformacji fizyczne wrodzonej albo nabytej determinującej status jednostki; stygmatyzacja jest źródłem niskiego statusu (acz np. w Indiach podstawą wykonywania finansowo pożądanego zajęcia). 41 Takie są kasty w Indiach. 35 Część I. sze były rzeczywistością społeczną w przestrzeni cywilizacji zachodniej jesz- cze przed dwiema, trzema dekadami. Ta, opisana, rzeczywistość – w widocz- nym na pierwszy rzut oka wymiarze przeszła do historii w społeczeństwie „zachodnim”42 (i społeczeństwach podlegających konwergencji). Zmiany ob- jęły wszystkie elementy modelu, a więc zarówno grupy i sposób ich wytwarza- nia, jak i funkcje społeczne. Zmiany te mają charakter procesowy o zmiennej dynamice. Przebiegają one ewolucyjnie, co jest paradoksem w sytuacji, kiedy często towarzyszyły im rewolucje i to one są traktowane jako symbol – cezura zmiany43. W przypadku pozycji społecznej przestała ona być bezpośrednio i formal- nie przypisana. O pozycji społecznej (miejscu w układzie komunikacyjnym i podziale pracy oraz prestiżu44) ani formalnie, ani bezpośrednio nie decy- duje już urodzenie, a cechy indywidualne (np. wykształcenie); nawet dziedzi- czenie majątku jest odrzucane przez przedstawicieli nowych elit (np. amery- kańskich). Oczywiście urodzenie wyznacza możliwości i określa oczekiwania, jednak to jednostka decyduje, w jakim zakresie z możliwości tych skorzysta i oczekiwania zaspokoi45. „Rewolucje” zaspokoiły więc pragnienia otwarcia społecznego, otworzyły drzwi przed jednostkami chcącymi przekroczyć gra- nice pomiędzy grupami. Nie sposób wskazać jednego źródła zmiany: – ideali- sta wskaże na wartości, które były podstawą sformułowania i realizacji rosz- czeń. Z bytu, jakim jest „przyrodzona46, niezbywalna i równa godność czło- wieka” wyprowadzono powinność w postaci praw człowieka47, w tym prawa do równości – zakaz dyskryminacji. W aktach potwierdzających prawa człowieka, a towarzyszących rewolucji francuskiej czy powstaniu USA, zniesienie przywi- 42 W analizowanym aspekcie można mówić o jednym, zachodnim społeczeństwie-modelu społecznym, mimo wielu różnic pomiędzy społeczeństwami w państwach należących do świata „zachodniego”. 43 Droga Francji od monarchistycznej do republikańskiej była długa i realizowana ewolucyj- nie, jednak w społecznym micie żyje „rewolucja francuska” symbolizowana zburzeniem Bastylii (jeśli pierwszy składnik mitu jest realnie prawdziwy, bowiem zmiana acz ewolucyjna miała cha- rakter rewolucyjny, czyli uległy zmianie stosunki społeczne, to zburzenie Bastylii przez lud w akcie zbrojnym jest mitem). 44 Synteza zob. D.G. French, L.M. Bloksberg, W.F. Stern, M.B. Mogulop, Homan’s Theory of Human Group: Applications to Problems of Administration, Policy, and Staff training in Group Service and Agencies, Journal of Jewish Communal Service 1964, Vol. 40, No. 4, s. 379 i nast. 45 To decyduje o otwartości społeczeństwa, możliwości zmiany elit, a więc przypisanej jedno- stce-grupie pozycji; zob. K.R. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, tł. H. Krahelska, W. Jedlicki, t. I, Warszawa 2010. 46 Aczkolwiek Platon uważał za przyrodzoną „nierówność”. 47 Wiem oczywiście, że to wnioskowanie jest błędne, że jest to błąd ontologiczny. 36 Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego... lejów zajmowało czołowe miejsce w katalogu praw i wolności – na sztandarach ruchu48; – cynik wskaże na porażki i klęski organizacji, w których kierownicze funkcje sprawowali „dobrze urodzeni” i w których tytułem do ich sprawowa- nia było takież urodzenie. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska musiała zaadoptować cesarski, chiński model kształcenia i rekrutacji kadr kierowni- czych, by uporać się z wyzwaniem niekompetencji aspirujących i zajmujących stanowiska z tytułu urodzenia, a niedysponujących wiedzą i umiejętnościami. Z tej możliwości nie skorzystała armia49 i pod Bałakławą lordowie Raglan, Lu- can oraz Cambell działając „wspólnie (a w rzeczywistości oddzielnie) i w poro- zumieniu (a w rzeczywistości w najgłębszym nieporozumieniu) doprowadzili do śmierci i ran kawalerzystów Lekkiej Brygady50. W przypadku sposobu funkcjonowania demokracji51 parlamentarnej naj- pierw zaadoptowano formułę państwa Platona do innej rzeczywistości52. Uto- pia, w której 5040 osadników podzielonych na fraterie decydować miało w for- 48 Ten ideał był oczywiście znacznie wcześniejszy, wyrażała go isonomia Herodota, a jej autor- stwo przypisywano w starożytności Harmodiosowi i Aristogejtonowi, mitycznym zabójcom tyrana Hipparcha. 49 Mimo np. pozytywnego doświadczenia z admirałem Drake’em. 50 E.W. Tarle, Wojna krymska, tł. W. Zawadzki, Warszawa 1953. 51 Ustroju, którego korzenie tkwią w sławionych przez Peryklesa Atenach i w której „pa- nem jest prawo”, które to zdanie Hypereidesa jest powtarzane za Th. Painem w formule „w Ame- ryce prawo jest królem”, Th. Paine, Common Sense, 14.2.1776, https://www.learner.org/work- shops/primarysources/revolution/docs/Common_Sense.pdf (dostęp: 10.6.2019 r.). 52 Platon był zwolennikiem państwa arystokratycznego, a przeciwnikiem demokratycznego (w tym wyborów). Tą arystokracją w poglądach wczesnych (Państwo) mieli być filozofowie. W ta- kim państwie prawo nie powinno ograniczać rządzących dążących do realizacji „Dobra” poprzez „Sprawiedliwość”. Platon uważał, że jeśli nie wybiera się lekarzy czy sterników, to nie jest racjo- nalne wybieranie polityków – osób posiadających równie rzadką jak te umiejętność, a mianowicie umiejętność rządzenia. Ten ideał doczekał się realizacji jedynie raz, a mianowicie w XVII w., gdy rządy w Niderlandach przejęła partia libertańska pod przywództwem J. de Witta, jej rządy zakoń- czyły się w 1672 r. porażką – rok ten jest określany przez Holendrów „Rampjaar” (rokiem kata- strofy lub klęski). Oczywiście nie zawsze wypadki uzasadniają pesymizm; do przeciwnych wnio- sków prowadzi analiza przypadku utworzenia USA. Spośród Ojców założycieli na 55 delegatów na Konwencję konstytucyjną 30 miało wykształcenie wyższe; wśród pozostałych byli: pozbawiony formalnego wykształcenia J. Waszyngton –znał on jednak dorobek klasycznych filozofów, podob- nie jak G. Wythe, który nie mając wykształcenia posługiwał się biegle klasyczną greką, J. Williams, H. Wisner i B. Franklin. 35 było prawnikami, 4 lekarzami, było wśród nich 2 naukowców oraz 2 rektorów uniwersytetów (T. Johnson, J. Witherspoon). Biegle łacinę i grekę znali S. Adams, T. Jef- ferson, A. Hamilton, J. Madison, J. Taylor, J. Tyler, J. Quincy oraz G. Clark. Byli oni elitą społeczeń- stwa, które było samo – przez wykształcenie – elitarne. J. Adams powiedział o mieszkańcach Ame- ryki, że „A native of America who cannot read or write, is as rare an appearance [...] as a comet or an earthquake.” 37 Część I. mułach demokracji pośredniej i bezpośredniej oraz w ramach nominacji miało władzę działania na rzecz prawa uznanego za suwerena53. Małe polis stanowiło nie tylko rzeczywisty punkt odniesienia, lecz także ideał54, nawet takie (5040) liczebnie państwo Arystoteles uznawał za zbyt duże, był zwolennikiem mniej- szego państwa. Kolejni filozofowie uznawali, że istnieje „naturalna” granica li- czebności państwa, po przekroczeniu której przestaje ono istnieć55 albo prze- staje być demokracją. Obecnie jesteśmy uczestnikami i współsprawcami kolejnej, wielkiej ewolu- cji. Z jednej strony gotowanie stało się zajęciem transgrupowym, zaintereso- wania lub działania kulinarne są wspólne dla różnych ludzi niezależnie od ich statusu społecznego. Z drugiej strony obniżeniu poziomu korzystania z bier- nego prawa wyborczego towarzyszy wzrost zainteresowania kuchnią rządze- nia państwem i uczestniczenia w nim w możliwie najszerszym zakresie. Już nie tylko „wielkie problemy”, takie jak: zakaz niewolnictwa, prawa kobiet czy prawa robotników, ale „codzienne”, jak regulacje Internetu, umowa handlowa UE – Kanada itd., itd. wzbudzają zainteresowanie społeczne, okazują się im- pulsem mobilizującym jednostki do działania. Wypełnia się pesymistyczna wi- zja Platona, widzimy do czego prowadzi demokracja, kogo wybierają obywa- tele. Zarazem w przeciwieństwie do starożytnych nie widzimy atrakcyjnej kon- kurencji dla tejże demokracji; doświadczenia ustrojów niedemokratycznych są (a na pewno powinny być) przestrogą przed nimi. Oczywiście można uznać, że teraz właśnie realizowana jest ściśle wizja (tyle że „czarna”) państwa Platona, 53 Platon, Prawa, tł. W. Witwicki, Warszawa 1997. 54 Szerzej M. Maneli, Historia doktryn polityczno-prawnych. Starożytność, Warszawa 1961, s. 128. Pogląd, zgodnie z którym pożądane są właśnie małe grupy społeczne i w konsekwencji klasyczne pod względem wielkości polis znalazł poparcie – potwierdzenie w pracach G.C. Homans, Social Behavior: Its Elementary Forms, New York 1974. 55 Montesquieu: „Gdy republika jest mała niweczy ją obca siła; jeżeli duża niszczeje z we- wnętrznego błędu”. O duchu praw, tł. T. Boy-Żeleński, ks. IX, rozdz. I, s. 68, https://wolnelektu- ry.pl/media/book/pdf/o-duchu-praw.pdf. „Jeżeli naturalną właściwością małych państw jest two- rzyć republiki; średnich podlegać monarsze, wielkich zaś żyć pod berłem despoty, wynika z tego, iż aby zachować zasady istniejącego rządu, trzeba utrzymywać państwo w tych rozmiarach, jakie już miało; i że państwo to będzie odmieniało ducha w miarę, jak się będą ścieśniały lub rozszerzały jego granice”. Tamże, ks. VIII, rozdz. XX, s. 66. J.-J. Rousseau: „Monarchia zatem jest odpowiednia tylko dla narodów bogatych, arystokracja dla państw średnich pod względem bogactwa i wielkości, demokracja dla państw małych i bied- nych”. J.-J. Rousseau, Umowa społeczna, tł. B. Baczko i in., Warszawa 1966, ks. III, rozdz. 8, s. 95. 38 Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego... które zgodnie z prognozą miało być konsekwencją – sukcesorem demokracji, czyli timokracja56. § 4. Możliwości – konceptualne i prawne Punktem wyjścia do poniższych rozważań jest fotografia wyborczej aktyw- ności obywateli. W centrum zdjęcia są: – Polska (wszystkie wybory i refe- renda od 1989 r.) i Wielka Brytania (wybory i referendum Brexit) – ze względu na wagę decyzji o wystąpieniu z UE; – tłem, punktem odniesienia Europa (naj- nowsze wybory) oraz USA – wybory prezydenckie (najdłużej, nieprzerwanie funkcjonująca demokracja wyborcza). Polska: Rok 1989 1990 1991 1993 1995 1997 1997 2000 2001 2003 2004 Wybory Wybory parlamentarne Wybory prezydenckie Wybory parlamentarne Wybory parlamentarne Wybory prezydenckie Referendum konstytucyjne Wybory parlamentarne Wybory prezydenckie Wybory parlamentarne Referendum akcesyjne Wybory do Parlamentu Euro- pejskiego 2005 Wybory parlamentarne Frekwencja w I turze 62,70 60,63 43,20 52,13 64,70 42,86 47,93 61,12 46,29 58,85 20,87 40,57 Frekwencja w II turze 25,31 53,40 – – 68,23 – – – – – – – 56 Tym autorskim terminem określał rządy ludzi nastawionych wyłącznie na realizację ambicji własnych i kierujący się rządzą zaszczytów. 39 Rok 2005 2007 2009 2010 2011 2014 2015 2015 2019 Wybory Wybory prezydenckie Wybory parlamentarne Wybory do Parlamentu Europejskiego Wybory prezydenckie Wybory parlamentarne Wybory do Parlamentu Europejskiego Wybory prezydenckie Wybory parlamentarne Wybory do Parlamentu Europejskiego Część I. Frekwencja w I turze 49,74 53,88 24,53 54,94 48,92 23,83 48,96 [1] 50,92 45,68 [6] Frekwencja w II turze 50,99 – – 55,31 – – 55,34 [2] – – Sumując: w wyborach do parlamentu frekwencja oscyluje od 43,2 w 1991 r. do 53,88 w 2007 r. (wyjątkiem były – mające charakter plebiscytu wybory 1989 r. – w których frekwencja wyniosła 62,7 ); w wyborach prezy- denckich od 48,96 w 2015 r. do 64,7 w 1995 r.; do Parlamentu Europej- skiego od 20,87 w 2004 r. (czyli w 1. wyborach, w których obywatele polscy mieli prawa wyborcze) do 45,68 w 2019 r., w referendach najliczniej głoso- wano w „akcesyjnym” w 2013 r. – 58,85 na drugim biegunie sytuuje się re- ferendum z 2015 r. z frekwencją 7,8 , w referendum konstytucyjnym uczest- niczyło 42,86 uprawnionych. Polska demokracja realizowana poprzez udział w wyborach i referendach funkcjonuje więc bez zapewnienia kworum, podsta- wowe decyzje podejmuje mniejszość uprawnionych do głosowania obywateli. Wielka Brytania: 2017 2015 2010 2005 40 68,7 66,1 65,1 61,4 Rozdział 3. Analiza tworzenia prawa międzynarodowego... 2001 1997 1992 1987 1983 1979 1974 Oct 1974 Feb 1970 1966 1964 1959 1955 1951 1950 1945 59,4 71,4 77,7 75,3 72,7 76 72,8 78,8 72 75,8 77,1 78,7 76,8 82,6 83,9 72,8 Frekwencja w referendum w 2016 r. (tzw. Brexit) wyniosła 72,2 . 41
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

W jakiej Unii Europejskiej Polska - jaka Polska w Unii Europejskiej. Instytucjonalizacja współpracy międzynarodowej
Autor:
, , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: