Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00303 005194 15190408 na godz. na dobę w sumie
W kuchni. Kulturowe szkice o przestrzeni - ebook/pdf
W kuchni. Kulturowe szkice o przestrzeni - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 226
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-379-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Prezentowane rozważania na temat przestrzeni kuchni wynikają z różnych perspektyw oglądu kultury i życia społecznego, a ich podstawą analityczną są zarówno źródła historyczne i archiwalne, wyniki badań etnograficznych i archeologicznych, jak i materiały o charakterze literackim, prasowym i reklamowym, fragmenty kolekcji muzealnych oraz wizualizacje architektoniczne.

Z Wprowadzenia

 

Książka dotyczy kuchni jako przestrzeni życiowej – prywatnej, domowej, półpublicznej – kojarzonej z wieloma kulturowymi i społecznymi znaczeniami ukazanymi na wybranych przykładach. Autorzy tekstów omawiają zarówno współczesne sposoby korzystania z pomieszczeń kuchennych, ich aranżacje i wyposażenie, specyfikę projektów kuchni z perspektywy wypracowanych wzorów kulturowo-społecznych, sposoby organizacji posiłków w placówkach zbiorowego żywienia i instytucjach pomocowych, jak i funkcjonowanie przestrzeni kuchennych w tradycyjnej kulturze chłopskiej, robotniczym środowisku miasta oraz w okresie średniowiecza i starożytności.

Publikacja jest kierowana do badaczy kultury i życia społecznego, zainteresowanych przestrzenią kuchni i związanymi z nią praktykami, nie tylko kulinarnymi. Może stanowić także źródło wiedzy i inspiracji dla osób zajmujących się analizą strategii zamieszkiwania, osadzonych w różnych kontekstach historycznych oraz projektowaniem przestrzeni i całej palety przedmiotów użytkowanych na potrzeby kuchenne.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Zakład Teorii i Badania Kultury Współczesnej, 91-131 Łódź, ul. Lindleya 3/5 RECENZENT Teresa Smolińska REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos KOREKTA TEKSTÓW ANGIELSKICH Klaudyna Michałowicz SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie na okładce: ze zbiorów Adobe Stock numer 238941604: https://stock.adobe.com/pl/images/gray-kitchen-gray-countertops-man/238941604 © Copyright by Authors, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08665.18.0.K Ark. wyd. 10,5; ark. druk. 14,125 ISBN 978-83-8142-377-9 e-ISBN 978-83-8142-379-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Katarzyna Orszulak-Dudkowska Wprowadzenie. Kulturowe badania (w) kuchni. Tropy i znaczenia Katarzyna Orszulak-Dudkowska Co się dzieje we współczesnej kuchni domowej? O  możliwo- ściach antropologii designu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paulina Kowalczyk „Z oficyny do centrum domu”. O nowym wymiarze przestrzen- nym i kulturowym kuchni we współczesnym urządzaniu wnętrz Sebastian Latocha Kuchnia otwarta, kuchnia zamknięta. Antropologiczna lektura rzutów architektonicznych (projekty domów jednorodzinnych A.D. 1994). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandra Krupa-Ławrynowicz O dwóch znaczących przedmiotach. Kulturowa inwentaryzacja przestrzeni kuchennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inga B. Kuźma Kuchenna bieda. Szkic antropologiczny o jedzeniu i przestrzeni Tadeusz Czekalski Idea kuchni nowoczesnej w  projektach rozwoju zakładów ga- stronomicznych w Polsce w latach 50. i 60. XX wieku . . . . . . . . . . Grażyna Ewa Karpińska Wokół pieca i stołu. Praktyki zamieszkiwania łódzkich włókniarzy Mariola Tymochowicz Przemiany funkcji wiejskiej kuchni od końca XIX do początku XXI wieku (na materiale z terenu Lubelszczyzny). . . . . . . . . . . . . . 7 19 49 63 79 91 107 127 149 6 Spis treści Anna Dąbrowicz Fenomen kuchennej makatki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Marciniak-Kajzer Średniowieczna kuchnia „siermiężna” czy „wymyślna”. Uwagi o kulturze materialnej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zofia Rzeźnicka Antyczna przestrzeń kuchenna w  świetle literatury gastrono- micznej i medycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Noty o Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 191 207 225 Aleksandra Krupa-Ławrynowicz* Katarzyna Orszulak-Dudkowska* WPROWADZENIE KULTUROWE BADANIA (W) KUCHNI TROPY I ZNACZENIA (Introduction. Cultural Research in/of the Kitchen Tracks and Meanings) Streszczenie. Autorki prezentują ideę publikacji zatytułowanej W kuchni. Kul- turowe szkice o przestrzeni. Przyjmują, że kuchnia to pomieszczenie kojarzone z wieloma kulturowymi i społecznymi znaczeniami. Stanowi ona przede wszyst- kim niezbywalną część przestrzeni domowej, prywatnej, zamieszkiwanej, któ- ra może być rozmaicie wyznaczana, organizowana i doświadczana. W kuchni realizują się zazwyczaj czynności i procesy związane z planowaniem posiłków, przechowywaniem i  przetwarzaniem produktów oraz przygotowywaniem i konsumowaniem pokarmów. Mają tu miejsce rozmaite praktyki wpisujące się w kulturową refleksję nad stylami życia, cielesnością i płcią kulturową, będące emanacją zmian społecznych oraz próbą (re)definiowania tradycji i tożsamości. Przestrzeń kuchni podlega modom, trendom i ideologiom, regułom estetycz- nym i ekonomicznym. Autorki, wraz z innymi badaczami, którzy zabierają głos w omawianej publikacji, nie prezentują konsekwentnej historii przemian, jakie dotyczą kuchni. Starają się pokazać przestrzeń pełną znaczeń na wybranych przykładach, sięgających do różnych kulturowych i społecznych kontekstów. Słowa kluczowe: kuchnia, kulturowe znaczenia przestrzeni, praktyki kulinarne. * Dr Aleksandra Krupa-Ławrynowicz (Orcid: 0000-0003-3532-9677), dr Ka- tarzyna Orszulak-Dudkowska (Orcid: 000-0002-1997-6105), Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Etnologii i  Antropologii Kulturowej, ul. Lindleya 3/5, 90-131 Łódź. 8 Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Katarzyna Orszulak-Dudkowska Summary. The authors present the idea of a publication entitled In the Kitchen. Cultural Sketches about Space. They assume that the kitchen is a room associated with many cultural and social meanings. It is prima- rily an inalienable part of the home, private, inhabited space that can be variously designated, organized and experienced. The kitchen usually performs activities and processes related to meal planning, storage and processing of products as well as preparation and consumption of food. There are various practices inherent in the cultural reflection on lifesty- les, corporality and gender, which are an emanation of social change and an attempt to (re)define tradition and identity. The space of the kitchen is a subject to fashions, trends and ideologies, aesthetic and economic ru- les. The authors, along with other researchers in this publication, do not present a consistent history of changes that affect the kitchen. They try to show a space full of meanings on selected examples, reaching to different cultural and social contexts. Key words: kitchen, cultural meanings of space, culinary practices. Badania przestrzeni kuchennej stanowią szerokie pole dla twór- czych rozważań o charakterze interdyscyplinarnym, a co za tym idzie, skupiać mogą w  jednym miejscu przedstawicieli różnych dyscyplin i specjalności humanistycznych – antropologów, historyków, archeo- logów, kulturoznawców i  filologów, a  także zainteresowanych pro- blematyką kuchenną pracowników instytucji kultury. Prezentowane w publikacji rozważania na temat przestrzeni kuchni, wynikają z róż- nych perspektyw oglądu kultury i życia społecznego, a ich podstawą analityczną są zarówno źródła historyczne i archiwalne, wyniki badań etnograficznych i  archeologicznych, jak i  materiały o  charakterze li- terackim, prasowym i  reklamowym, fragmenty kolekcji muzealnych oraz wizualizacje architektoniczne. Kuchnia to bowiem pomieszcze- nie przesycone wieloma kulturowymi i społecznymi znaczeniami. To w  niej manifestuje się strukturalna opozycja pomiędzy tym, co na- turalne, a tym, co kulturowe, którą Claude Lévi-Strauss opisuje przy użyciu „trójkąta kulinarnego” (zob. Lévi-Strauss, 1972). To w kuchni Mary Douglas widzi teren, w którym rozgrywają się określone sche- maty  społeczne, konstytuują się pozycje w  grupie, negocjowane są sposoby podtrzymywania bliskich relacji, a  posiłkom przypisuje się znaczenia (opozycja porządek – nieporządek) (zob. Douglas, 2007). Wprowadzenie. Kulturowe badania (w) kuchni. Tropy i znaczenia 9 Kuchnia stanowi niezbywalną część przestrzeni domowej, pry- watnej, zamieszkiwanej, która może być rozmaicie wyznaczana, orga- nizowana i doświadczana. W kuchni realizują się zazwyczaj czynności i  procesy związane z  praktykami kulinarnymi –  planowaniem posił- ków, przechowywaniem i przetwarzaniem produktów oraz przygoto- wywaniem i konsumowaniem pokarmów; spełniają się w niej jednak także jednostkowe gesty i  nawyki oraz wspólnotowe ministrategie, które ilustrują szersze konteksty użytkowania przestrzeni prywatnej. Czynność przygotowywania i spożywania jedzenia jest bowiem prak- tyką konsekwentnie powtarzaną, silnie zakotwiczoną w codzienności, wplecioną w sieć relacji i hierarchii społecznych, ale także nawiązującą do rodzinnych tradycji i wspomnień czasu dzieciństwa. Jak przekonuje Lucy Giard: W „niewidzialnej codzienności”, za cichym i powtarzającym się syste- mem codziennych obowiązków, z których wywiązujemy się z przyzwy- czajenia, błądząc myślami gdzie indziej, w serii operacji wykonywanych machinalnie, których następstwo odzwierciedla tradycyjny model skry- ty za maską pierwotnej oczywistości, łączą się subtelnie gesty, rytuały i kody, miarowość i dobór, nabyte i praktykowane zwyczaje. W ustron- nej przestrzeni życia domowego, z dala od hałasu świata, postępuje się tak, a nie inaczej, ponieważ tak postępowało się prawie zawsze, szepce nam głos ludzi kuchni […] (Certeau, Giard, Mayol, 2011: 157). Przestrzeń kuchni domowej podlega modom, trendom i ideolo- giom, regułom estetycznym i  ekonomicznym. To w  tej przestrzeni mają miejsce rozmaite działania wpisujące się w  kulturową refleksję nad stylami życia, cielesnością i  płcią kulturową, będące emanacją zmian społecznych oraz próbą (re)definiowania tradycji i tożsamości. Kuchnia nie funkcjonuje jednak wyłącznie jako przestrzeń domo- wa i prywatna, bywa również przestrzenią dzieloną z Innymi (w miesz- kaniach wynajmowanych, migracyjnych czy w  akademikach), użyt- kowaną chwilowo i tymczasowo (w hostelach, pensjonatach, podczas podróży), przestrzenią aktywności zawodowej (restauracje, bary). Co więcej, sposób funkcjonowania kuchni, miejsce i wygląd tej przestrze- ni oraz przypisywane jej znaczenia, zmieniały się, w zależności od wa- runków kulturowych, w ciągu kolejnych stuleci czy dekad. Dla badaczy kultury niezwykle interesujące może być to, w jaki sposób przestrzeń 10 Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Katarzyna Orszulak-Dudkowska kuchni była i  jest projektowana, użytkowana, wartościowana w  róż- nych warunkach kulturowych (nie tylko polskich) i w różnym czasie historycznym. Dla jakich codziennych i  niecodziennych scenariuszy była i jest ona sceną, i przy udziale jakich osób i przedmiotów scenariu- sze te były i są odgrywane. Warto przy tej okazji przypomnieć, iż utrwalony w historii kultury codzienny i w dużej mierze nieoficjalny charakter kuchni, zdominowa- nej głównie przez aktywność kobiet, powodował, że jako przestrzeń o niskim statusie społecznym rzadko stawała się ona przedmiotem za- interesowań badawczych (Boni, 2012: 240). Pomieszczenie kuchenne w tradycji kultury europejskiej długo było izolowane i przesuwane na marginesy tego, co pierwszoplanowe. Jak zauważa Witold Rybczyński, pojawienie się kuchni jako osobnego pomieszczenia w domach euro- pejskich było jednym z  elementów stopniowych przemian dotyczą- cych warunków życia prywatnego i rodzinnego, jakie miały miejsce, początkowo głównie w Europie Zachodniej, od schyłku średniowie- cza do wieku XVII. Wydzieleniu w  typowym domu mieszczańskim osobnego pomieszczenia kuchennego w tym czasie towarzyszyło także wygospodarowanie w przestrzeni domowej odrębnego pokoju do spa- nia czy gabinetu, co świadczyło o ogólnym wzroście znaczenia życia prywatnego w krajach europejskich. Dom powoli stawał się wyłącznie miejscem zamieszkania i utożsamiany był z poczuciem intymności oraz życiem rodzinnym (Rybczyński, 1996: 47, 65). Jedną z istotnych prze- mian dotyczących charakteru życia domowego w kulturze europejskiej była także feminizacja domu (zapoczątkowana w Holandii w XVII wie- ku), która wynikała z różnych przyczyn, między innymi z ograniczeń w  zatrudnianiu służby (Rybczyński, 1996: 77). Kobieta zatem, jako gospodyni domowa, stopniowo przejmowała na siebie większość obo- wiązków związanych z funkcjonowaniem przestrzeni zamieszkiwanej i organizacją życia rodzinnego, w tym także konieczność wykonywania prac kuchennych związanych z gotowaniem i przyrządzaniem posiłków. U schyłku XIX wieku pozycja kobiety występującej w roli gospo- dyni domowej, głównie w mieszczańskich kulturach Europy, poddana została społecznej nobilitacji. Panią domu zaczęto wręcz traktować jako „artystkę”, która ze smakiem potrafi stworzyć wystrój domowe- go wnętrza, dopasowując od niego nawet swój strój, a kuchnię traktuje jako centrum swego dowodzenia (Morley, 2011: 90–91). Te rodzaje Wprowadzenie. Kulturowe badania (w) kuchni. Tropy i znaczenia 11 kobiecej aktywności definiowały (a  może wciąż definiują?) w  wielu kulturach prototypowe role żon i matek. Tak o kobietach mocno zaan- gażowanych w kuchenne aktywności pisze Luce Giard: Praca kobiet przekształcająca je w „drzewa gestów” (Rilke), sturękie boginie Śiwy, zręczne i ekonomiczne: rytmiczne i szybkie ubijanie trze- paczką białek, ręce wyrabiające powoli symetrycznym ruchem z pewne- go rodzaju nieustanną czułością drożdżowe ciasto. Zmartwienie kobiet: „czy biszkopt będzie wystarczająco miękki?”, spostrzeżenie kobiet: „te pomidory nie są soczyste, trzeba będzie je podlewać podczas gotowa- nia”. Przekazywanie wiedzy: „moja matka (moja ciotka albo moja babka) mówiła mi zawsze, że trzeba dodać kroplę octu do pieczonych kotletów wieprzowych”. Ciąg zręcznych gestów, którym trzeba się przyjrzeć, aby móc je następnie odtworzyć: „aby odkleić naleśnik od patelni, musisz w nią postukać, o, właśnie tak” (Certeau, Giard, Mayol, 2011: 144). Stopniowe przemiany życia mieszczańskiego na przełomie XIX i XX stulecia w Europie doprowadziły do przekształcenia charakteru i  rangi pomieszczenia kuchennego; w  efekcie zostało ono dowarto- ściowane i włączone do katalogu najważniejszych wnętrz domowych. Zmieniała się także estetyka tej przestrzeni i sposób jej aranżacji – we wnętrzu kuchni pojawiły się kredensy z  elegancką bielizną stołową, porcelaną i srebrem. Znalazł się tam również ozdobny piec, zlew, a na- wet coś w rodzaju piekarnika i pompy uzupełniającej pojemniki na cie- płą wodę. W użytkowaniu przestrzeni kuchennej coraz bardziej istotna stawała się wygoda (Rybczyński, 1996: 78). Procesy modernizacyjne w drugiej połowie XX wieku sprawiły, że dom zatracił wymiar miejsca wycofanego i oderwanego od wydarzeń nowoczesnego świata, stając się coraz bardziej terenem działania i miejscem, które należy stworzyć czy wykreować. Choć jednocześnie normą pozostało przeświadczenie, że to kobieta, niezależnie od swego zaangażowania w pracę zawodową, ciągle bardziej niż mężczyzna poświęcać może się domowi (Morley, 2011: 82–83). Warto zatem podkreślić, że w tradycji europejskiej prze- strzeń kuchni naznaczona została genderowo, co wynikało z opozycji określającej to, co lokalne, wewnątrzdomowe jako naturalne, auten- tyczne, wspólnotowe i  kojarzone z  kobiecością, a  to, co zewnętrzne i  globalne jako sztucznie narzucone, nieautentyczne, w  domyśle zaś męskie (Morley, 2011: 78). Jednocześnie trzeba jednak pamiętać, że 12 Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Katarzyna Orszulak-Dudkowska przestrzeń kuchni –  środowisko, w  którym wykonywany jest zawód kucharza – to także w historii kultury obszar zewnętrzny wobec domu, w pewnym stopniu publiczny, niekiedy też reprezentacyjny i związany ze społecznym prestiżem, który często zarezerwowany był wyłącznie dla mężczyzn. Sytuacja ta ulega jednak powolnej zmianie we współcze- snych warunkach kulturowych. Mężczyźni coraz śmielej uczestniczą w aktywnościach kulinarnych w przestrzeni domowej, a kobiety wy- stępują w rolach szefów kuchni w wielu cieszących się uznaniem re- stauracjach i lokalach gastronomicznych. Kuchnia to również bardzo istotny element rozmaitych działań projektowych, w których obecne są coraz częściej nie tylko kulturowo upowszechniane wyobrażenia dotyczące wyglądu tego pomieszczenia, ale także osobiste doświadczenia użytkowników, będące często kon- sekwencją obranego przez nich stylu życia oraz ich indywidualnych upodobań i  preferencji (Dant, 1999: 88–90). Brak możliwości ko- rzystania z własnej kuchni – jej wyposażenia w sprzęty, naczynia oraz produkty żywnościowe, przekłada się natomiast na odczucia związane z  ograniczeniem możliwości podejmowania samodzielnych decyzji i swobodnego kształtowania własnej egzystencji, czego doświadczają między innymi mieszkańcy domów dziecka, osoby przez dłuższy czas przebywające w domach opieki społecznej, schroniskach dla bezdom- nych czy noclegowniach (Dant, 1999: 83). Przestrzeń kuchni, chociaż pozostawała i wciąż pozostaje głównie przestrzenią życia prywatnego, w różnych kontekstach kulturowych podlegała wpływom powszech- nie panujących mód i ideologii. Stawała się elementem politycznych projektów o charakterze państwowym (na przykład w polityce miesz- kaniowej państwa) czy obiektem zainteresowania aktywnych ruchów społecznych (na przykład ekologicznych). To, co obecnie praktykowa- ne jest w przestrzeni kuchennej w dużej mierze odzwierciedla szersze procesy o  charakterze ekonomicznym i  politycznym oraz dyskursy kulinarne dominujące w świecie globalnym. Jak zaznacza Jack Goody, w kuchni warto dostrzec refleksy zjawisk, które definiują zmiany za- chodzące w  gospodarce, związane ze strategiami przechowywania, procesami mechanizacji, sprzedażą i  transportem produktów oraz usług (zob. Goody, 2012). W związku z tym poprzez śledzenie prze- mian dotyczących przestrzeni kuchennych na różnych etapach roz- woju kultury i w różnych szczegółowych kontekstach, dostrzec można Wprowadzenie. Kulturowe badania (w) kuchni. Tropy i znaczenia 13 nie tylko specyfikę życia grup domowych, ale także wpływy chcących kształtować życie domowe podmiotów społecznych, działających za- równo w wymiarze lokalnym, jak i globalnym. Pierwsza część prezentowanej publikacji skupia analizy doty- czące kuchni współczesnej, lokowanej głównie w  przestrzeni do- mowej. Zebrane w tej części pracy teksty ukazują wnętrze kuchenne jako centrum codziennie podejmowanych aktywności, związanych z przygotowywaniem jedzenia i nie tylko; kuchnia stanowi tutaj po- mieszczenie o  kulturowo wypracowanej funkcjonalności i  określo- nym wyposażeniu materialnym. Katarzyna Orszulak-Dudkowska, w artykule Współczesna kuchnia domowa. O możliwościach antropologii designu, prezentuje wyniki badań etnograficznych dotyczących prze- strzeni współczesnej kuchni domowej, inspirowanych antropologią designu i ujawniających w efekcie szczegółowe sposoby korzystania z pomieszczeń kuchennych, opisy ich aranżacji i wyposażenia oraz podejmowanych w tym pomieszczeniu codziennych praktyk. Autor- ka wskazuje na interesujące możliwości współpracy antropologów, zainteresowanych badaniem sfery codziennych ludzkich zachowań, ze specjalistami z obszaru projektowania, w tym projektowania prze- strzeni domowej. Efekty tej współpracy, w jej opinii, umożliwić mają popularyzację antropologii poza akademią, a środowisku projektan- tów dostarczać wiedzy o  powszednich zachowaniach tak zwanych zwykłych ludzi, które wynikają przecież nie tylko z ofert składanych przez producentów rozmaitych przedmiotów i  usług, ale są także wypadkową wyborów tożsamościowych i całego szeregu oddolnych –  indywidualnych i  grupowych –  preferencji oraz przyzwyczajeń. Paulina Kowalczyk, w tekście „Z oficyny do centrum domu”. O nowym wymiarze przestrzennym i kulturowym kuchni we współczesnym urzą- dzaniu wnętrz, stara się prześledzić przemiany dotyczące znaczenia wymiaru przestrzennego pomieszczenia kuchennego. Pyta o  trwa- łość figur społecznej wyobraźni, które przez całe lata wyznaczały miejsce kuchni w przestrzeni zamieszkiwanej, by w rezultacie spró- bować ukazać, w oparciu o materiały literackie i prasowe, współcze- sne wymiary przestrzenne i  kulturowe kuchni domowej. Sebastian Latocha, w artykule Kuchnia otwarta, kuchnia zamknięta. Antropolo- giczna lektura rzutów architektonicznych (projekty domów jednorodzin- nych A.D. 1994), analizuje materiał, jakim są rzuty architektoniczne 14 Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Katarzyna Orszulak-Dudkowska pomieszczeń kuchennych w  projektach domów jednorodzinnych i  letniskowych, opublikowanych w  Katalogu Budownictwa Jednoro- dzinnego z  połowy lat 90. XX wieku. Głównym przedmiotem jego refleksji jest przestrzenny stosunek kuchni do pokoju dziennego, bę- dący rewersem społecznych i kulturowych wzorów organizacji prze- strzeni domu, które dają się umieścić na kontinuum, którego bieguny stanowią: kuchnia otwarta i kuchnia zamknięta. Latocha opisuje spe- cyfikę projektów kuchni z perspektywy wypracowanych wzorów kul- tury, tradycji i społeczno-kulturowych przyzwyczajeń, odwołując się do studium konkretnego przypadku przemian zachodzących w prze- strzeni kuchennej jednego domu jednorodzinnego z Woli Krzyszto- porskiej (woj. łódzkie). Aleksandra Krupa Ławrynowicz, w tekście O kilku znaczących przedmiotach. Kulturowa inwentaryzacja przestrze- ni kuchennej, zdaje sprawozdanie z pewnego badawczego ćwiczenia, które – próbując utrzymać perspektywę autoetnograficzną – wyko- nała we własnej kuchni. Autorka sięga po narzędzia etnografii sen- sorycznej, wsłuchuje się w  podpowiedzi antropologii zmysłów, by opisać siebie-badacza w przestrzeni, siebie-badacza w relacji z przed- miotami. Topografia kuchni, znajdujące się w niej obiekty, związane z nimi gesty i praktyki stają się przyczynkiem dla kulturowych ko- mentarzy i analiz. W  pierwszej części książki autorzy oglądają kuchnię przede wszystkim w perspektywie przestrzeni domowej, prywatnej, czasem nawet intymnej. Tymczasem kuchnia to przecież niekiedy także prze- strzeń pół-publiczna, scena nietrwałych, niezobowiązujących kontak- tów. To w końcu również przestrzeń-projekt, którego odgórnie zapla- nowana proksemika ma spełniać określone funkcje dla wybranych użytkowników. Dlatego też w kolejnych tekstach autorzy odwołują się do nieco inaczej rozumianych przestrzeni kuchennych. Inga Kuźma (Kuchenna bieda. Szkic antropologiczny o jedzeniu i przestrzeni) poka- zuje zróżnicowanie stosunku do kuchni i jedzenia oraz odżywiania się i karmienia innych, czerpiąc przykłady z własnych badań terenowych, prowadzonych od 2009 roku w łódzkich placówkach specjalizujących się w udzielaniu pomocy osobom doświadczającym bezdomności lub nią zagrożonych. Autorka wskazuje na to, jak jedzenie oraz pomiesz- czenia kuchenne naznaczone są statusem ich użytkowników i adresa- tów. Prezentuje sposoby organizacji przestrzeni dedykowanych czyn- Wprowadzenie. Kulturowe badania (w) kuchni. Tropy i znaczenia 15 nościom związanym z gotowaniem i konsumpcją w badanych przez nią placówkach. Omawia także –  obwarowane wieloma prawnymi oraz instytucjonalnymi obostrzeniami i  wytycznymi –  żywieniowe praktyki osób bezdomnych i  zagrożonych bezdomnością. Tadeusz Czekalski, w rozważaniach Idea kuchni nowoczesnej w projektach roz- woju zakładów gastronomicznych w Polsce w latach 50. i 60. XX wieku, przedmiotem swoich zainteresowań czyni koncept kuchni restaura- cyjnej, zlokalizowanej w  obiektach żywienia zbiorowego. Ukazuje rozwój tej idei w Europie w ujęciu historycznym, od XIX wieku przez okres międzywojenny, by szczegółowo skupić się na sposobach reali- zacji ideologicznego postulatu wprowadzenia, na wzór sowiecki, pla- cówek zbiorowego żywienia w Polsce w latach powojennych (lata 50. i 60. XX wieku). Autor przekonuje, że dyskredytacja domowego je- dzenia na rzecz posiłków dostępnych w stołówkach, stanowiła próbę wprowadzenia porządku ideologicznego w przestrzeń domową oraz próbę racjonalizacji i kontroli codziennych praktyk obywateli, która nigdy w pełni nie została zrealizowana. W  dalszej części książki z  obiektów masowego żywienia znów przenosimy się do przestrzeni domu, ale w  odwołaniu do kulturo- wej przeszłości. O wnętrzach mieszkań rodzin robotniczych w Łodzi traktuje tekst Grażyny Ewy Karpińskiej (Wokół pieca i stołu. Praktyki zamieszkiwania łódzkich włókniarzy). Autorka sięga do archiwalnych materiałów badawczych z lat 70. i 80. XX wieku. Przedstawia prze- strzeń kuchni robotniczej jako część przestrzeni zamieszkiwanej, w  której najważniejsze sensy i  podejmowane działania koncentru- ją się wokół dwóch obiektów –  stołu i  pieca. Z  perspektywy prak- tyk zamieszkiwania, które łączą się z pokoleniowym przebywaniem w określonej przestrzeni i przekazywaniem wzorców jej udamawia- nia, opisuje kuchenne przedmioty oraz ich przestrzenne ustruktu- ryzowanie. Stół i piec to także bohaterowie artykułu Marioli Tymo- chowicz, zatytułowanego Przemiany funkcji wiejskiej kuchni od końca XIX do początku XXI wieku (na materiale z  terenu Lubelszczyzny). Autorka opisuje przestrzeń kuchenną i  jej wyposażenie na lubel- skiej wsi. Śledzi przeobrażenia sposobów organizowania kuchni oraz zmiany nadawanych jej znaczeń i  funkcji (kulinarna, gospodarcza, wypoczynkowa, higieniczna, sakralizująca, obrzędowa, integrującą). Tymochowicz pokazuje zatem dynamikę przemian interesującej ją 16 Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Katarzyna Orszulak-Dudkowska przestrzeni – od wydzielonej części w izbie w pobliżu pieca, aż po osobne pomieszczenie. Anna Dąbrowicz, w  oparciu o  zbiory zgro- madzone w  Centralnym Muzeum Włókiennictwa w  Łodzi, w  tek- ście Fenomen kuchennej makatki, prezentuje specyfikę makatki, czyli kawałka płótna z wyhaftowanym prostym konturowym rysunkiem, uzupełnianym formuliczną sentencją lub napisem. Autorka sytuuje opisywane przez siebie artefakty w przestrzeni kuchni i przekonuje, że ich charakter, estetyka oraz rodzaj przekazywanego komunikatu, wprost odwołują się do praktyk realizowanych właśnie w kuchni. Dą- browicz omawia historię makatki, jej rodzaje, dawne oraz współcze- sne wzory i jej – nie tylko dekoracyjne – funkcje. Publikację zamykają dwa teksty poświęcone przestrzeniom ku- chennym znanym w  odległej historii kultury. W  pierwszym Anna Marciniak-Kajzer omawia, z  perspektywy archeologa, kuchnię śre- dniowieczną (Średniowieczna kuchnia „siermiężna” czy „wymyślna”. Uwagi o  kulturze materialnej). Na podstawie udokumentowanych zabytków (reliktów naczyń), zapisów historycznych oraz ikonogra- fii, autorka „rozprawia się” z popularnymi wyobrażeniami, które śre- dniowiecze oceniają jako epokę siermiężną. Autorka przekonuje, że średniowieczna kuchnia (wyposażenie materialne, przestrzeń, pro- dukty) była bardzo zróżnicowana i  zależała w  znacznej mierze od majętności jej właściciela. Tom zamyka tekst Zofii Rzeźnickiej, An- tyczna przestrzeń kuchenna w świetle literatury gastronomicznej i me- dycznej, w którym autorka podejmuje próbę rekonstrukcji antycznej przestrzeni kuchennej –  podstawowych sprzętów i  sposobów ich wykorzystywania, metod i  praktyk kulinarnych (np. obróbka ter- miczna). Ten badawczy zamiar realizowany jest na podstawie analizy receptur zawartych w łacińskiej książce kucharskiej De re coquinaria, traktacie De agricultura Katona oraz greckich pismach medycznych autorstwa Galena i Orybazjusza. W monografii nie prezentujemy więc konsekwentnej historii prze- mian, jakie dotyczą kuchni. Staramy się raczej pokazać przestrzeń peł- ną znaczeń na wybranych przykładach, sięgających do różnych kultu- rowych i społecznych kontekstów.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

W kuchni. Kulturowe szkice o przestrzeni
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: