Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00070 007652 13585067 na godz. na dobę w sumie
W pogoni za wyobrażeniami - ebook/pdf
W pogoni za wyobrażeniami - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1018-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Ameryka Łacińska cieszy się dużą popularnością wśród polskich podróżników, którzy równie często ją odwiedzają, jak i opisują. Egzotyka, magia, niezwykłość i niesamowitość dominują w dostępnych na polskim rynku książkach. Czy jednak rzeczywiście podróżnicy piszą o krajach latynoamerykańskich czy raczej o swoich wyobrażeniach na ich temat? Charakteryzowana literatura jest w dużej mierze odbiciem oczekiwań i rozczarowań podróżnika powstałych przed wyruszeniem w drogę. Sama podróż jest tylko uzupełnieniem luki istniejącej w jego wcześniejszych wyobrażeniach.

Niniejsza książka stara się przeanalizować polską literaturę podróżniczą, uwzględniając wiele obszarów i różne punkty widzenia. Dekonstrukcja zmierza do odpowiedzi na następujące pytania: Czy można w ogóle pisać o Ameryce Łacińskiej unikając jej egzotyzacji? Czy czytelnicy chcą czytać prace, w których kontynent ten jest odarty z magii?

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marcin Florian Gawrycki (1975) – dr hab. nauk humanistycznych w za- kresie nauki o polityce; adiunkt w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego; autor m.in.: Geopolityka w myśli i praktyce polity- cznej Ameryki Łacińskiej (Warszawa 2007), Wenezuela i rewolucja (boliwariań- ska) w Ameryce Łacińskiej (Toruń 2008) oraz redaktor naukowy książki Dzieje kultury Ameryki Łacińskiej (Warszawa 2009). Ameryka Łacińska cieszy się dużą popularnością wśród polskich podróżników, którzy równie często ją odwiedzają, jak i opisują. Egzotyka, magia, niezwykłość i niesamowitość dominują w dostępnych na polskim rynku książkach. Czy jed- nak rzeczywiście podróżnicy piszą o krajach latynoamerykańskich czy raczej o swoich wyobrażeniach na ich temat? Niniejsza książka stara się przeanali- zować polską literaturę podróżniczą, uwzględniając wiele obszarów i różne punkty widzenia. Dekonstrukcja zmierza do odpowiedzi na następujące pyta- nia: Czy można w ogóle pisać o Ameryce Łacińskiej unikając jej egzotyzacji? Czy czytelnicy chcą czytać prace, w których kontynent ten jest odarty z magii? Cena 39,00 zł l i M a r c n F o r i a n G a w r y c k i W p o g o n i z a w y o b r a ż e n a m i i GAWRYCKI_OK_CALA.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 31.3.2010 14:50:09 W pogoni za wyobrażeniami ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Marcin Florian Gawrycki W pogoni za wyobrażeniami Próba interpretacji polskiej literatury podróżniczej poświęconej Ameryce Łacińskiej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Marcin Kula Waldemar Kuligowski Projekt okładki i stron tytułowych Jakub Rakusa-Suszczewski Redaktor prowadzący Szymon Morawski Redaktor Joanna Zatorska Indeks Kamila Morawska Redakcja techniczna Zofia Kosińska Korekta Ruta Matuszak Skład i łamanie Marcin Szcześniak © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00–497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 ROZDZIAŁ I: Europocentryzm i krytyka postkolonialna . . . . . 21 Kolonializm i europocentryzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 O patrzeniu i widzeniu – rzecz o reprezentacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Dekolonizacja i krytyka postkolonialna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Turystyka i kolonializm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Ameryka Łacińska w oczach Zachodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 ROZDZIAŁ II: Komu w drogę… – o podróżowaniu i podróżnikach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 Turysta (po)nowoczesny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 Podróżnik – narrator czy bohater? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 Profil polskiego podróżnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Józef Siemiradzki – głos emigrantów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Witold Szyszłło – europocentryczny naukowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 Mieczysław Lepecki – wrażliwy obserwator . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Arkady Fiedler – podróżnik romantyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Tony Halik – „biały Indianin” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 Jacek Pałkiewicz – polski Indiana Jones . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Beata Pawlikowska – podróżnicza Bridget Jones . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Wojciech Cejrowski – europocentryczny, ale zdolny „piarowiec” . . . . 99 Jan Gać – zawód-podróżnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 Roman Warszewski – polski Däniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 ROZDZIAŁ III: Portret Innego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Spotkanie z Innym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Kim są Latynosi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 Kim jest gringo? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 Indianin w etnocentrycznym świecie podróżników . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 Afroamerykanin – problem jeszcze bardziej Innego (lub po prostu Obcego) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Kobieta – egzotyczny obiekt pożądania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==   Spis treści ROZDZIAŁ IV: Rzeczy, które trzeba zobaczyć… – egzotyka i poszukiwanie autentyczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Potrzeba egzotyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Poszukiwanie autentyczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Kontynent kontrastów, paradoksów i dysonansów . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 Dziwne zwyczaje i obyczaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Zakrzywiona czasoprzestrzeń kultury mañana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 Zielone (romantyczne) piekło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 Egzotyka latynoskiego miasta-potwora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 Egzotyczne jedzenie na talerzach podróżników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Magnetyzm okładek książek podróżniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 Antyegzotyzm – inne spojrzenie na Amerykę Łacińską . . . . . . . . . . . . . . . 195 ROZDZIAŁ V: Czytanie fotografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Rzeczywistość wyobrażona – krótko o teorii fotografii . . . . . . . . . . . . . . . 203 Fotografia i podróżowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 Podróżnik jako myśliwy i zdobywca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Zdjęcia, zdjęcia, zdjęcia… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 ROZDZIAŁ VI: Spojrzenia podróżnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Życie i obyczaje mieszkańców Ziemi Świętego Krzyża – spojrzenie anachroniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Żyto w dżungli – spojrzenie alternatywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 Na tropach prawdy Ernesta Che Guevary – spojrzenie blondynki . . . . . . . 243 Świat nie kręci się wokół mojego nosa – spojrzenie ignoranta . . . . . . . . . 249 Wędrując przez Kubę – spojrzenie infantylne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 Karnawał wielkiej draki – spojrzenie kolonialne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 Gringo wśród dzikich plemion – spojrzenie tupeciarza . . . . . . . . . . . . . . . 258 Na tropie kosmitów – spojrzenie pseudonaukowca . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Magiczna Kolumbia – spojrzenie (z) przewodnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Bibliografia podmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Bibliografia przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp „Do rychłego zobaczenia, kochani rodzice! Należy ufać; zostawiam tu swój notatnik, a z sobą zabieram tylko mały notesik. Ten notatnik, jest wasz, pisałem go myśląc o was i wkrótce wam go wręczę. Poprzysię- gałem wam, że wrócę i wrócę – jeśli Bóg pozwoli” – takimi słowami Raymond Maufrais, francuski dziennikarz i podróżnik, skończył swój dziennik „Aventures en Guyane”, wydany w Polsce pod tytułem „Zie- lone piekło” (wspólnie z „Aventures au Matto-Grosso”) (Maufrais 1982: 301). Wydaje się, że tytuł polskiego wydania jest bardziej odpo- wiedni niż oryginalny – oddaje lepiej wyzwanie, jakie stanęło przez dwudziestokilkuletnim wówczas francuskim podróżnikiem. Maufrais nie wrócił z tej wyprawy; dotarł do granicy brazylijskiej i ślad po nim zaginął. Znaleziono jedynie jego notatnik. Jest to najbardziej dramatyczny jaki znam opis dwudziestowiecznej podróży po Ameryce Łacińskiej. Maufrais poniósł klęskę – jednocześnie jednak zapewnił sobie nieśmiertelność. Jego „Zielone piekło” zapew- niło mu pamięć oraz podziw czytelników w wielu krajach świata. Cena jaką za to zapłacił była bardzo wysoka. Jednak nie on jeden decyduje się na takie wyzwanie – podróżowanie ma coś z dotknięcia prawdziwej, nieskrępowanej wolności. Wolności, która nie wszystkim jest dana. „Tu byłem. Tony Halik” – nie wiem, kto wymyślił to zdanie i w jaki sposób zyskało taką popularność w czasach, gdy moje pokolenie było nastolatkami. Pamiętam, jak pisało się je w szkolnych toaletach oraz najdziwniejszych miejscach, a później – znacznie później – widziałem je w jednym z hawańskich paladares i jakiejś peruwiańskiej restauracyj- ce, w której zwykle jadają tylko tubylcy. Na pewno widziałem je jeszcze w wielu innych miejscach, których dziś już nie jestem w stanie wszyst- kich wymienić. Dla pokolenia współczesnych nastolatków czy dwudziestolatków słowa te są zupełnie niezrozumiałe; dla trzydziestolatków i osób nieco starszych są synonimem reglamentowanej wolności. Któż w czasach minionej, peerelowskiej rzeczywistości nie oglądał choćby jednego od- cinka takich programów jak „Tam, gdzie pieprz rośnie”, „Tam, gdzie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==  Wstęp rośnie wanilia” czy „Pieprz i wanilia”. Elżbieta Dzikowska i Tony Halik byli prawdziwymi osobowościami telewizyjnymi, znacznie odbiegają- cymi od dzisiejszych standardów produkowania celebrity. Wówczas, spędzając czas przed telewizorem, myślałem, że jest to po prostu dobrze zrobiony program. Ale dziś zdaję sobie sprawę, że Dzikowska i Halik byli swoistym wentylem bezpieczeństwa, ambasadorami „kolorowego świata” w szarej codzienności PRL-u. Mam wrażenie, że równie dobrze mogli opowiadać o wyprawie na Marsa, gdyż był on tak samo odległy i niedostępny jak Ameryka Łacińska. Dziś podróżowanie jest dostępne dla każdego, a mówiąc precyzyj- niej dla każdego, kto ma pieniądze. Wojciech Cejrowski przekonuje, że można podróżować także, gdy się ich nie ma. Trzeba mieć troszkę fantazji, np. sprzedać lodówkę, aby móc ruszyć w świat (Cejrowski 2006a: 250). Takie rozwiązanie jest jednak trudne do wyobrażenia dla osób, które nade wszystko cenią sobie ekonomiczne bezpieczeństwo. Podróż zawsze wiąże się z jakąś, mniejszą lub większą, nutką awan- turnictwa, a nie każdemu w głowie je wszczynać. Dlatego literatura podróżnicza święci w naszym kraju triumf. Wprawdzie cichy i niepozorny, z którego przynajmniej ja nie zdawałem sobie dotąd sprawy. Jeżeli jednak uwzględnimy fakt, że książek podróż- niczych jest tak dużo, to ten sukces staje się bardziej namacalny. Na temat samej Ameryki Łacińskiej przeczytałem około 130 tego typu publikacji, a wcale nie twierdzę, że przeczytałem wszystkie, albo prawie wszystkie. Polacy chcą, lubią i umieją opisywać świat. Inna sprawa, że nie zawsze się z tymi opisami zgadzam. Początkowo myślałem, że jestem najmniej odpowiednią osobą do napisania tej książki. Nigdy nie marzyłem o dalekich (ani bliskich) podróżach, nie czytałem książek podróżniczych, nie chłonąłem opowie- ści płynących z telewizora (nawet Tony’ego Halika) z wypiekami na twarzy. Zmieniłem jednak zdanie – podjąłem się tej pracy, gdyż moim celem nie jest apologetyzowanie polskich podróżników, odkrywców i eksplolerów, ale krytyczne przyjrzenie się temu, w jaki sposób po- strzegają oni Amerykę Łacińską. Wskazuję na te kwestie, które moim skromnym zdaniem, zasługują na rozwagę i dyskusję. Może mnie spot- kać zarzut, że nic mi się nie podoba i wszystko krytykuję. Po pierwsze więc nie wszystko, staram się docenić także pracę polskich podróżników. Po drugie, wiele rzeczy w przeczytanych przeze mnie pracach jest bar- dzo ciekawych i intrygujących, ale za cel postawiłem sobie nie tyle schlebianie autorom, co rzeczową dyskusję na argumenty. Po trzecie wreszcie, zdaję sobie sprawę i akceptuję fakt, że sposób prowadzenia przez nich narracji to ich przyjęta licentia poetica, do której mają prawo. Tyle, że w tym przypadku ich subiektywizm oceny Ameryki Łacińskiej zderza się z moim. Kto ma rację? A czy ktoś musi mieć rację? Czy w ogóle ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp  jest jakaś racja? – to są pytania, które z pewnością zadałby sobie Adaś Miauczyński, główny bohater filmu Marka Koterskiego „Dzień Świra”. Moim zdaniem, polscy podróżnicy mocno tkwią w okowach zachod- niego wyobrażenia o świecie. Ich relacje są świadectwem zderzenia dwóch kultur, dowodem wzajemnego niezrozumienia. Przyjęty przez nich bezwiednie sposób myślenia został ukształtowany już w szkole, czego najlepszym symbolem jest statyczna mapa umiejscawiająca Eu- ropę w centrum świata. A kartografia to także sztuka manipulacji… Mając taką mapę podróżnik wyrusza przekonany, że udaje się z centrum świata (Zachód/Europa/Polska) na jego peryferie. To on opisuje Innych, a nie inni Jego. Stąd przyjęty przez polskich podróżników europocen- tryczny punkt widzenia nie powinien dziwić. Zresztą widać wyraźnie – porównując prace pisane przez cały XX i początek XXI wieku, że sposób postrzegania „inności” jest zależny od tego, czego uczyliśmy się w szkołach. Mimo zachodzącej ewolucji, cały czas jednak w naszej edukacji króluje europocentryzm. Chciałbym więc zaproponować zmianę perspektywy. Zadajmy sobie pytanie czy Polska stanowi Twarde Jądro Zachodu? Można mieć co do tego uzasadnione wątpliwości. Na mapie Zachodu leżymy gdzieś na jej obrzeżach, gdzie przenikają się wpływy różnych kultur. Sami przez wieki uważaliśmy się za „przedmurze chrześcijaństwa”, czyli kulturowo za część cywilizacji zachodniej. Jan III Sobieski pośpieszył z odsieczą oblężonemu przez Turków Wiedniowi. Tylko, że to nasze namaszczenie na naród wybrany, który ma chronić Zachód było autonamaszczeniem. Sto lat po odsieczy wiedeńskiej ten sam Wiedeń uczestniczył w roz- biorach Polski. Musiało to uderzyć w naszą pychę i dumę. Mam wra- żenie, że od tego momentu nasz kompleks tylko się pogłębia. Konfe- rencja wersalska (1919), podział świata po II wojnie światowej, upadek komunizmu – w każdym z tych wydarzeń Polska lub Polacy brali aktywny udział. Ale kto na Zachodzie o tym pamięta? Trzeba zadać sobie pytanie: gdzie leży Polska? Sławomir Mrożek odpowiada, że znaleźliśmy się w położeniu zachodnio-wschodnim, „na wschód od Zachodu i na zachód od Wschodu” – doprecyzowuje Maria Janion. Na siłę chcemy być jednak Zachodem i odrzucić Wschód. A dalej, wybitna polska badaczka pisze: „Czy humanistyka chce i może – co jest nakazem chwili – s t w o r z y ć a l t e r n a t y w n ą o p o w i e ś ć ? Mamy poczucie, że polskie stare narracje powielają wzory mesjani- styczno-martyrologiczne, które, owszem, znajdują posłuch, ale na zasa- dzie inercji poznawczej i przywiązania do stereotypów. Procesy zabor- czego skolonizowania Polski w XIX i XX wieku oraz przeciwstawne im Sienkiewiczowskie marzenia o kolonizowaniu innych wytworzyły nie- raz paradoksalną polską m e n t a l n o ś ć p o ko l o n i a l n ą . Przejawia się ona w poczuciu bezsilności i klęski, niższości i peryferyjności kraju ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wstęp oraz jego opowieści. Temu dość powszechnemu odczuciu niższości wobec »Zachodu« przeciwstawia się w obrębie tego samego paradyg- matu mesjanistyczna duma w postaci narracji o naszych wyjątkowych cierpieniach i zasługach, o naszej wielkości i wyższości nad »niemoral- nym« Zachodem, o naszej misji na Wschodzie. Taka opowieść jest za- mkniętym kołem niższości i wyższości, które przeradza się w narodową figurę totalnej niemożności i wiecznej szarpaniny między »europejskim pozorem« (który może wcale nie jest pozorem) a »polską prawdą« (którą podejrzewa się o to, że nie jest absolutem)” (Janion 2007: 11–12). Podobnie dużo wcześniej pisał już przecież Witold Gombrowicz: „(…) Miłosz chce, aby inteligencja polska dogoniła Zachód. Jest tu wyrazicielem powojennego polskiego zrywu w kierunku »europejskości« i »nowoczesności«. A ja, szlachcic-hreczkosiej panie święty starej daty, wyciągam rękę i powiadam: – Z wolna! Nie tędy droga! Po diabła wam to? Po pierwsze nie dogonicie, gdyż formy myślenia i jego styl powoli tylko się wykształcają. Po drugie, nie warto, bo z tym więcej zawracania głowy niż czego innego. Po trzecie, byłoby dobrze, gdybyście wzięli pod uwagę, co następujące: dziś atuty są po waszej stronie, wasze powoli zaczyna być na wierzchu; to co dotychczas było waszym wsty- dem, może być wprowadzone w Europie, jako punkt wyjściowy zba- wiennej rewizji” (Gombrowicz 1986c: 59–60). Adresatami słów naszego mistrza są z całą pewnością zarówno Polacy, jak i Argentyńczycy, gdyż właśnie z Buenos Aires pisarz, rozdarty między tymi dwoma krajami, wzywał: „Nie traćcie drogiego czasu na pościg z Europą – nigdy jej nie dogonicie. Nie próbujcie stać się polskimi Mattise’ami – z braków wa- szych nie urodzi się Braque. Uderzcie raczej w sztukę europejską, bądź- cie tymi, którzy demaskują; zamiast podciągać się do cudzej dojrzało- ści, spróbujcie raczej ujawnić niedojrzałość Europy. Postarajcie się zorganizować wasze prawdziwe odczuwanie, aby uzyskało byt obiek- tywny w świecie, znajdźcie teorię zgodną z waszą praktyką, stwórzcie obraz świata, człowieka, kultury, który by był zgodny z wami – gdy ten obraz namalujecie nietrudno wam będzie malować inne” (Gombrowicz 1986a: 44–45). Po upadku komunizmu, który notabene nie jest utożsamiany w świe- cie z wyborami parlamentarnymi 4 czerwca 1989 roku w Polsce, ale ze zburzeniem muru berlińskiego, co nastąpiło kilka miesięcy później – za- czął się nasz trudny powrót do Europy. Jednakże retoryka powrotu Polski do Europy do mnie nie przemawia. Urodziłem się tutaj i tu wy- chowałem. Nigdy jej przed 1989 rokiem nie opuściłem. Nie rozumiem czemu więc mam wracać? Jeżeli już, to próbowano mnie z tej Europy wypchnąć i Twarde Jądro Zachodu jest temu tak samo winne jak Zwią- zek Radziecki. Pamiętajmy, że Józef Stalin miał partnerów – Franklina D. Roosevelta i Winstona Churchilla – gdy w Jałcie dzielono świat na ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 11 strefy wpływów. Polaków tam nie było. Myśmy walczyli wówczas na wszystkich frontach wojny – właśnie po to, żeby „nic o nas bez nas”. Gdybym wracał do Europy – przyjmę na chwilę tę metaforę – jako ukochany, długo oczekiwany krewny, za którym rodzina wypłakała łzy; gdybym wracał jako zwycięzca, jako bohater, jako równy innym człon- kom europejskiej rodziny, to wówczas jeszcze ów powrót byłby do rozważenia. Retoryka powrotu zakłada jednak, że jesteśmy ubogim krewnym, którego wszyscy witają, wyrażają swoją troskę, ale nikt nie chce koło niego siedzieć. Dostawiono nam gdzieś krzesło w rogu sto- łu, ogłoszono, że rodzina w komplecie i na tym koniec. A nas to nie satysfakcjonuje, nasza duma i honor, nasza walka, nasze poświęcenie – to wnosimy do europejskiego domu. Chcemy zająć należne nam miej- sce, gdzieś w środku, tam, gdzie inni seniorzy rodu. Ale nie – tam nas nie chcą. To ktoś dobrodusznie poklepie po plecach, ktoś rzuci parę groszy, ale jak przyjdzie co do czego, usłyszymy, że „straciliśmy szansę żeby siedzieć cicho” (niezapomniana „życzliwa” nagana prezydenta Francji Jacques’a Chiraca, w kontekście polskiego udziału w interwencji w Iraku). Czy więc jesteśmy – powtórzę to zasadnicze pytanie – Twardym Jądrem Zachodu? Jesteśmy Twardym nie-Jądrem niby-Zachodu. Twardym, bo gdy trzeba bronić naszej europejskiej (zachodniej) cywilizacji stajemy pierwsi w szeregu. Bez względu na cenę i skutki. Interwencje w Iraku i Afganistanie są tego najlepszym przykładem. Jesteśmy altruistami- -ochotnikami – niesiemy na czołgach „pokój i demokrację”, a kupony od kolonialnego podboju odcinają inni. „Murzyn wykonał swoje, Mu- rzyn może odejść” – żeby utrzymać narrację w dyskursie kolonialnym. Przecież mamiono nas tym, że zaangażowanie w Iraku przyniesie nam koncesje i zyski. Co osiągnęliśmy, oprócz pogorszenia reputacji w tzw. krajach Trzeciego Świata? Gdzie jest rzeczowa dyskusja na ten temat i bicie się w pierś? Gdzie rozliczenie winnych tej głupoty? Nie-jądrem gdyż po prostu nikt się z nami nie liczy. Pamiętam jak w szczytowym czasie interwencji irackiej polskie władze chlubiły się tym, że jesteśmy jednym z nielicznych krajów, z którymi Stany Zjed- noczone konsultują swoją politykę zagraniczną. O naiwności! Cieszymy się, że ktoś poświęcił nam pięć minut, że prezydent George W. Bush znalazł kwadrans na rozmowę z naszymi prezydentami, że wymienił nas przy jakiejś okazji, że ojcowsko poklepał po plecach. Nikt nie do- strzega lub dostrzega i o tym nie mówi, że lizak jaki nam dano jest bardzo mały. Inne kraje Europy Środkowej załatwiły sobie choć znie- sienie wiz do Stanów Zjednoczonych. A my? A my „za wolność naszą i waszą”, „Alleluja i do przodu!”. Niby-Zachodem, bo istniejemy na jego peryferiach, na pograniczu. Gdzie leży Polska? – pytano mnie niejednokrotnie w krajach latyno- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wstęp amerykańskich. No właśnie – gdzie? Na marginesie, na peryferiach, na kresach, tam, gdzie ptaki zawracają… Jesteśmy „czarnymi” Europy. Sta- tystami, bez wpływu na rozwój dziejów. No może za wyjątkiem nielicz- nych momentów w historii, jak np. podczas bitwy pod Grunwaldem. Ale czy tego chcemy czy nie, wówczas naprzeciw siebie stanęło rycer- stwo zachodnie i wschodnie, a my – jakkolwiek byśmy się nie starali obalić tej tezy – reprezentowaliśmy w tej konfrontacji Wschód. Jesteśmy biali – to jest jedyny wyznacznik naszej „zachodniości”. Kolor skóry nas zdradza, a raczej nobilituje. Nic poza tym. Michał Buchowski pisze na przykład, analizując kondycję polskiej antropologii, że Zachód wykazu- je daleko idącą ignorancję, stosuje segregację intelektualną i myślenie kolonialne w docenieniu prac polskich badaczy w tym zakresie. „Rzuca się w oczy, iż zachodnia twórczość antropologiczna nie odwołuje się do lokalnych opracowań etnograficznych, nie mówiąc już o tubylczych teoriach dotyczących tych zagadnień” (Buchowski 2008a: 161–187). Co oznacza proponowana przeze mnie w tej pracy zmiana perspek- tywy? Przyznajmy się wreszcie przed innymi i sobą samym, że jesteśmy narodem pokolonialnym. Nasze ziemie i nasze umysły zostały skolo- nizowane i musimy się z tego stanu otrząsnąć. Nie jest to wezwanie do kapitulacji – jest to propozycja podjęcia równoprawnego dialogu z kolonizatorami. Przestańmy być Mickiewiczowskim „Chrystusem Narodów” lub Słowackim „Winkelriedem Narodów”. „Inny” z Ameryki Łacińskiej jest tylko trochę bardziej „inny” niż „inny” z Twardego Jądra Zachodu. Urodzony w Morągu Johann Gottfried von Herder miał sła- bość do Polaków i Słowian, uważając, że stała się im (nam) wielka krzywda. W losach Słowiańszczyzny dostrzegał podobieństwo do kul- tur prekolumbijskich. Skolonizowano Słowian podobnie jak to uczy- niono z ludiami indiańskimi: „słowiańskie niedobitki w Niemczech każą nam myśleć o tym, co Hiszpanie uczynili z Peruwiańczykami” (Herder 1987: 489). Idźmy więc za głosem niemieckiego filozofa, bądź- my „pomiędzy” pierwszym i trzecim światem. Mamy do tego prawo. Łączmy, a nie dzielmy. To jest perspektywa badawcza, którą proponuję przyjąć. Zresztą nie jestem w tym osamotniony. Ewa Thompson uważa, że Polacy zbyt łatwo internalizują obraz stworzony przez „hegemona zastępczego”, którego funkcje – z powodu małej atrakcyjności kultu- rowej obszaru byłego Związku Radzieckiego – pełnią kraje Europy Zachodniej i Stany Zjednoczone oraz godzą się ze skonstruowaną na Zachodzie „Polską wyobrażoną” (Thompson 2000; 2005: 11). Z kolei Jan Kieniewicz zastanawia się nad tym czy w Polsce pod zaborem rosyjskim mieliśmy do czynienia z jakąś formą kolonializmu? Wiele wskazuje na to, że tak. Żeby zacytować polskiego badacza: „Paradoks polega na tym, że procesy modernizacyjne prowadziły do ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 ściślejszego związania Polski z Rosją, a wzory europejskie przecho- dziły przez Rosję. Odwołania Polaków sięgały wprawdzie wprost do zasobów Zachodu, ale dla Europy Polska nie istniała. Zależność kształ- towała się w stosunku do Zachodu, jego gospodarki i kultury. Zachód był układem odniesienia i wzorem. Proces natomiast następował przez panowanie rosyjskie” (Kieniewicz 2008: 255). Jesteśmy więc, przynajmniej w pewnym sensie, narodem pokolo- nialnym, mamy więc prawo do naszego postkolonializmu. Najwyższy więc chyba czas, aby zacząć mówić własnym głosem. Bądźmy w zgodzie z pytaniem jakie stawia Maria Janion w „Nie- samowitej Słowiańszczyźnie”: Gdzie może kryć się źródło odnowienia literatury i humanistyki? Jednocześnie polska badaczka daje nam wska- zówki, jaką drogą mamy podążać: „Otóż sądzę, że podstawą humani- styki jest opowieść. Nie wystarczy coś zobaczyć, przeżyć lub nawet pojąć. Trzeba jeszcze umieć to opowiedzieć. Opowieść, artystyczna w zamiarze lub nieartystyczna, dąży do formy – czy tego chce, czy nie chce. (…) Energia opowieści to energia wrażliwości na Innego, na tego, któremu się opowiada i którego się słucha, tworząc krąg zrozumienia i współczucia, będącego szczególną formą rozumienia. Opowiadając, zakładamy dobrą wolę wymiany opowieści” (Janion 2007: 9–10). Polscy podróżnicy są Europejczykami. Mówią po hiszpańsku, angiel- sku, francusku, w dodatku są biali – to ich zrównuje na nie-zachodnich lądach w oczach tubylców z mieszkańcami Twardego Jądra. Tam wyzwa- lają się z narodowych kompleksów, patrzą na Amerykę Łacińską jako na tą zacofaną, egzotyczną, inną, nawet obcą. Chciałbym natomiast przeczytać w polskiej literaturze podróżniczej coś innego, alterna- tywnego, coś bardziej „swojskiego”. Coś, co nas bardziej łączy, a nie dzieli… Dlatego zdecydowałem się napisać niniejszą książkę. Celem tej książki jest dokonanie rekonstrukcji wizerunku Ameryki Łacińskiej i jej mieszkańców w polskiej literaturze podróżniczej. Chcę zachęcić do ponownej lektury tych książek, czytając je postkolonialnie, zwracając uwagę na ile autorzy tych prac odsłaniają nam ten kontynent, a na ile spuszczają na niego zasłonę utrwalonych w powszechnej świadomości i funkcjonujących w praktyce stereotypów. Powielaniem „magicznego obrazu”, wytworzonego jeszcze za sprawą Thomasa More’a w „Utopii”, Francisa Bacona w „Nowej Atlantydzie” czy Tomma- sa Campanelli „Mieście słońca”. Początkowo bowiem idealizowano nowy – dla Europejczyków – kontynent, który miał przezwyciężyć wszystkie niedoskonałości mieszkańca Europy, z czasem jednak stra- cono nadzieję na ozdrowieńczą moc Nowego Świata, zapanowało znie- chęcenie i rozczarowanie. Ameryka została więc przez Europejczyków nie tyle „odkryta”, co wyobrażona. Warto dodać, że nieraz owo wyob- rażenie było bliższe światu fantazji niż rzeczywistości. Peter Manson ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wstęp w swojej pracy „Deconstructing America: Representations of the Other” pisze, że jeszcze na początku XVIII wieku Europejczycy wie- rzyli w istnienie tzw. ras plinijskich (np. ludzi o głowie psa). Wizeru- nek obcego w Ameryce przybierał nieraz bardzo dziwną postać (Man- son 1990). Zmiana myślenia, oznaczająca nowy etap „kolonizacji umysłów” – utwierdzania mieszkańców „Starego Kontynentu” w przekonaniu o ich wyższości, a nie-Europejczyków o ich „naturalnej niższości” – nastą- piła w XVIII wieku. Mary Louis Pratt w swojej książce „Imperial Eyes. Travel Writing and Transculturation” dowodzi, że właśnie wówczas podróżopisarstwo stało się jednym z istotnych elementów budowy europocentrycznego modelu świata. Według autorki, rok 1735 był punk- tem zwrotnym w sposobie opisywania świata. Stało się tak za sprawą dwóch wypraw: Pierre’a de Maupertuisa do Laponii oraz Louisa Godi- na i Charlesa Marie de La Condamine’a do Ameryki hiszpańskiej. Zda- niem amerykańskiej badaczki zgoda Hiszpanów na wyprawę Francuzów jest dobitnym znakiem nastania nowej ery – „dominacji Nauki”, choć jednocześnie sama przyznaje, że katalizatorem imperialnej ekspansji była przede wszystkim rywalizacja między narodami (Pratt 1992: 18). Wspomniane wyprawy Maupertuisa oraz Godina i La Condamine’a zrywają z dotychczas obowiązującym paradygmatem marynistycznym („opływania świata”) na rzecz podróży w głąb lądu. Owa zmiana miała kolosalne znaczenie dla rozkwitu literatury podróżniczej (no bo ile można się rozwodzić nad błękitem toni i bezkresnością oceanów). Eks- plorowanie lądów było po prostu dużo ciekawsze, zarówno dla uczest- ników tych wypraw, jak i późniejszych czytelników tych relacji. Tym sposobem podróżnicy stawali się mniej lub bardziej świadomymi agen- tami europejskiego kolonializmu. Doświadczenie podróżowania i to- warzyszące mu opowieści było bowiem pomocne dla kształtowania imperialnej tożsamości. Za ponownego „odkrywcę” Ameryki (po Krzysztofie Kolumbie) uważa się Aleksandra Humboldta, który od 1799 roku przez kilka lat przemierzał kontynent, dokonując jego skrupulatnego opisu. Otworzył go na nowo przed Europejczykami, „niszczył kontynent utopii i tworzył kontynent nadziei” – jak niezwykle poetycko pisze Estuardo Núñez. Humboldt sprawiał, że Ameryka przestaje być poetycką fantazją i prze- kształca się w konkretny motyw romantycznych podróżników, którzy znajdują w niej pole dla ekspansji swego niespokojnego ducha (Núñez 1979: 168–169). Tą drogą podążali także polscy odkrywcy. Nie jestem krytykiem literatury więc ocena walorów artystycznych prac naszych podróżników nie leży w moich kompetencjach. Warto jednak poświęcić chwilę uwagi na wskazanie bogactwa form i środków wyrazu stosowanych w tworzeniu relacji z podróży, które jako gatunek ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 literacki ewaluowały, będąc początkowo komentarzem do mapy jako źródło opisu podróżniczego, z czasem tworząc odrębną literaturę podróżniczą. Według Stanisława Burkota podróż jako gatunek literacki jest relacją zdarzenia czy ciągu zdarzeń w życiu autora, związanych z jego przemieszczaniem się. Zdarzeniowość, przemieszczanie się i relacjo- nowanie – te trzy czynniki, zdaniem polskiego historyka literatury i krytyka literackiego, wyznaczają krąg spokrewnień podróży jako gatunku z jednej strony z wczesnymi formami reportażu, a z drugiej z formami literatury wspomnieniowej, pamiętnikarskiej (Burkot 1988: 10). Także Dorota Kozicka uważa, że każda relacja z podróży powstaje na styku dokumentu (faktografii, geografii), biografii i literatury, a za- sadnicze różnice między poszczególnymi tekstami polegają na przewa- dze jednego z tych aspektów (Kozicka 2003: 21). Podróż zatem definiowana jako dziedzina piśmiennictwa zawiera się między dwoma skrajnymi formami – poczynając od dokumentarnych relacji faktograficznych (których akurat w tej pracy nie analizuję) po podróże zmyślone (tych również, mam nadzieję, nie ma). W tym bar- dzo pojemnym worku można spotkać się z przeróżnymi formami lite- rackimi – eseistyką, reportażem, dziennikami, listami czy autobiogra- fiami. Autentyczna wiedza podróżnika przeplata się w płynny sposób z jego całkowicie subiektywnymi wrażeniami i spojrzeniami. Polska literatura podróżnicza charakteryzowana w tym tomie obej- muje okres od 1900 roku (książka Józefa Siemiradzkiego na temat sytuacji Polonii w Brazylii) po czasy współczesne (Anno Domini 2009). Tak duża rozpiętość czasowa powoduje, że każdy czytelnik bez trudu dostrzeże wyraźne zmiany zachodzące w sposobie prowadzenia narra- cji, postrzegania otaczającej rzeczywistości, stopnia egzotyzacji czy esencjalizacji krajów latynoamerykańskich. Początek XX wieku to przede wszystkim – z rzadkimi wyjątkami – książki utrzymane w konwencji autobiograficznej literatury przygo- dowej i sensacyjnej oraz relacje z warunków bytowych polskich emi- grantów przybywających do państw tego regionu. W czasie II wojny światowej pojawiają się także prace wplatające wątek wędrówki-tu- łaczki wojennej (zwłaszcza Mieczysław Lepecki, ale także np. Wacław Korabiewicz). Po wojnie polska literatura podróżnicza staje się jeszcze bardziej różnorodna, choć zaczyna dominować reportaż. Część książek jest na- cechowana ideologicznie, wskazuje się na różne problemy krajów latynoamerykańskich wynikające z obrania przez nie kapitalistycznej drogi rozwoju. Narracja ta – poza nielicznymi wyjątkami – nie jest jednak prowadzona w sposób nachalny i natarczywy. Natomiast po 1989 roku widać wyraźny zwrot w kierunku książek przygodowych, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1 Wstęp choć znacznie się one różniły od prac pisanych w XIX wieku, kiedy to ten typ literatury święcił największe triumfy. W swojej analizie nie zajmuję się wcześniejszymi polskimi relacja- mi z podróży po krajach latynoamerykańskich. Czynię to z premedy- tacją, interesuje mnie bowiem współczesność – moment, w którym turystyka staje się coraz bardziej umasowiona, kiedy przestaje być eli- tarna, kiedy opisy podróżników mogą być w coraz większym stopniu weryfikowane przez ich czytelników. Warto jednak dodać, że szkic na temat wcześniejszych relacji z podróży po Ameryce Łacińskiej zawarł Stanisław Burkot w pracy „Polskie podróżopisarstwo romantyczne” (Burkot 1988: 186–209). Literatura podróżnicza często określana jest mianem „literatury pogranicza”, mieszczącej się w ramach literatury faktu (Burkot 1988: 6). Jednak, jak zwraca uwagę Dorota Kozicka, w opisach podróży funkcjo- nują trzy poziomy: „dokumentalny, który podkreśla autentyzm relacji, autobiograficzny – uwierzytelniający osobistym przeżyciem opisywaną rzeczywistość, oraz eseistyczny, umożliwiający dokonanie interpretacji i szerszych uogólnień. Nadmierne wyeksponowanie któregoś z tych poziomów kieruje podróż w stronę literatury faktu, autobiografii lub eseju. Jednocześnie jednak oryginalność i artystyczna wartość tych relacji opiera się w znacznym stopniu na umiejętnym balansowaniu między tymi poziomami” (Kozicka 2003: 92). Literatura podróżnicza ma często jednak przypiętą etykietę litera- tury prostej, łatwej i przyjemnej, skierowanej do masowego odbiorcy. Rzeczywiście, niektóre polskie książki podróżnicze skłaniają do reflek- sji, że „pisać każdy może…” i aż się prosi przytoczyć słowa Witolda Gombrowicza – notabene pisane z Argentyny: „Pisarzy? Oszczędzilibyś- my sobie wiele rozczarowań nie nazywając »pisarzem« każdego, kto potrafi »pisać«” (Gombrowicz 1986a: 21). Z drugiej jednak strony, odrzucenie ścisłych rygorów poetyki, które krępowały tradycyjne ga- tunki literackie, umożliwiło zwrócenie się ku czytelnikowi masowe- mu, czemu literatura podróżnicza zawdzięcza – niesłabnącą do dziś – popularność. Mimo powyższych uwag trzeba dodać, że wśród literatury podróż- niczej poświęconej Ameryce Łacińskiej można znaleźć prawdziwe pe- rełki artystyczne, jak na przykład reportaże Melchiora Wańkowicza czy Ryszarda Kapuścińskiego, podróżnicze zapiski Zbigniewa Uniłowskiego czy wędrówki Jana Józefa Szczepańskiego, mieszczące się w ramach podróży intelektualnych, w przypadku których sama podróż jest tylko pretekstem do snucia artystycznych i filozoficznych rozważań. Kozicka, charakteryzując choćby prace Szczepańskiego, pisze, że narrator przed- stawia rzeczywistość z reportażową skrupulatnością, ale też z przyja- znym dystansem i z niezwykłą otwartością na inne kultury, obyczaje, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 światopoglądy. „Zawsze jednak wykracza poza opisywane realia, odnosząc poszczególne fakty do szerszych zagadnień związanych z god- nością człowieka, kształtem cywilizacji i współczesnym podziałem świata. Każda z tych podróży ma również wyraźnie przemyślaną kon- strukcję z odpowiednio dobranymi puentami, przyspieszeniem i zwol- nieniem tempa, momentami wyciszenia i refleksji, odniesieniami do doświadczeń, lektur i przeżyć pisarza” (Kozicka 2003: 65). W tym krótkim wstępie nie będę wymieniał prac, które inspirowały mnie i pobudzały przy realizacji tego projektu (bo zawsze można sięg- nąć do bibliografii na końcu książki), ani literatury podróżniczej, którą z mniejszą lub większą przyjemnością przeczytałem (bo te pozycje na końcu książki także można znaleźć). Chciałbym jedynie wspomnieć, że w Polsce nie jestem pierwszą osobą, która podjęła próbę krytycz- nej analizy literatury podróżniczej, jednocześnie starając się na nowo od-czytać tego typu książki. Warto więc choćby wspomnieć o nastę- pujących pozycjach: Pawła Zajasa „Postkolonialne imaginarium połud- niowoafrykańskie literatury polskiej i niderlandzkiej” (Poznań 2008) oraz Haliny Witek „Wizerunek obcego. Kultury afrykańskie w relacjach Henryka Sienkiewicza, Marcina Brandysa i Marcina Kydryńskiego” (War- szawa 2009). Po polsku, choć nie polskich autorów, ukazały się także dwie inne godne polecenia prace: Bułgarki Marii Todorovej „Bałkany wyobrażone” (Wołowiec 2008), Słoweńca Božidara Jezernika „Dzika Europa. Bałkany w oczach zachodnich podróżników” (Kraków 2007). Każda z tych książek (na szczęście!) jest inna, zwraca uwagę na inne aspekty, autorzy różnią się we wnioskach uogólniających, ale każda z nich ma jedną wspólną cechę – jest nowym spojrzeniem na literaturę podróżniczą. Tych cech nie ma natomiast praca Przemysława Kordosa „Dwudziestowieczna Grecja w oczach polskich podróżników” (Warsza- wa 2009), więc wspominam o niej tylko gwoli aptekarskiej dokładności. To, że wymienione powyżej książki były wydawane w Polsce w ko- lejnych latach – 2007, 2008, 2009 – świadczy o próbie uwolnienia się z pewnego gorsetu myślowego. Ta „mikrorewolucja” nie ma na celu wyrzucenia do kosza, nieraz poczytnych, książek. Służy stworzeniu instrumentarium, które może pomóc w od-czytywaniu na nowo naszych (nieraz) ulubionych książek. Jest to zadanie trudne – Aleksandra Cho- miuk na przykład bezwzględnie obnaża karykaturalność postkolonial- nej rekonstrukcji polskiej samoświadomości dokonanej przez Maksima K. Waldsteina w artykule poświęconym „Imperium” Ryszarda Kapuś- cińskiego. Zarzuca Waldsteinowi, że konsekwencją przyjętego przez niego założenia o ujawnianiu „stereotypowego obrazu Rosji” jest „spe- cyficzna lektura książki Kapuścińskiego, wybiórcze streszczanie i cyto- wanie, pomijające nie tylko jego aspekt literacki i związaną z tym wie- loznaczeniowość czy symboliczność” (Chomiuk 2006: 312). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1 Wstęp Także inni autorzy przestrzegają przez traktowaniem postkolonia- lizmu jako bezrefleksyjnego sposobu analizy tekstu. Paweł Zajas zale- ca na przykład, żeby „postkolonializmu używać ostrożnie, z dystansem, na zasadzie analogii, nie przykładając ich do wszystkiego, co mi wpad- nie w ręce. Są one pożyteczne w wykrywaniu konstrukcji, które inaczej pozostałyby być może przed nami ukryte” (Zajas 2008: 19). Mimo tych zastrzeżeń i uwag, z którymi w większości się zgadzam, podjąłem próbę zmierzenia się z charakteryzowanym dotąd zagadnie- niem. W niniejszej pracy chcę ukazać, posługując się przykładem pol- skiej literatury podróżniczej, że w przypadku opisu i analizy innych lądów, kultur czy społeczeństw w dużej mierze decyduje nasz wyobra- żony wizerunek na ich temat – analizowana dalej „reprezentacja” – która narzuca sposób patrzenia, rozumienia, badania czy opisywania. Jadąc do Ameryki Łacińskiej każdy z nas ma w głowie gotowy obraz tego, co zobaczy, czego się spodziewa. Po przybyciu na miejsce jest on konfron- towany z rzeczywistością, rzadko jednak zmienia się całkowicie. Bry- tyjczycy ponoć jeżdżą po świecie tylko po to, żeby się przekonać, że najlepiej jest w Wielkiej Brytanii. Tezą pracy jest więc stwierdzenie, że prezentowana przeze mnie literatura jest w dużej mierze odbiciem oczekiwań i rozczarować podróżnika powstałych przed jego wyrusze- niem w drogę. Sama podróż jest tylko uzupełnieniem luki istniejącej w jego wcześniejszych wyobrażeniach. Moim celem nie jest zapędzenie polskich podróżników do naroż- nika i okładanie pięścią. Chcę jedynie pokazać, doceniając wiele z tych prac, które przeczytałem, że odrzucenie naszego europocentryzmu jest bardzo trudne, praktycznie niemożliwe. Gdybym wcześniej sam poku- sił się o napisanie książki podróżniczej, zapewne musiałbym się w ni- niejszej pracy poddać autodekonstrukcji i autodekolonizacji. Jestem jednym z wielu czytelników literatury podróżniczej i chciałbym, aby mój głos tak właśnie został odebrany, choć jest on może nieco bardziej zaangażowany. Próbuję także przyjrzeć się wspomnianemu wizerunkowi Ameryki Łacińskiej, budowanemu przez Europejczyków – w tym przypadku pol- skich podróżników, jednocześnie starając się nie zagubić w analizowa- nych tekstach. Nie zajmuję się więc artyzmem literatury czy bogactwem języka polskich podróżników, bo nie czuję się w tym względzie kom- petentny. Mogę podpisać się pod słowami Haliny Witek, która – na przykładzie Afryki – stwierdza, że autorzy literatury podróżniczej piszą barwnie, zajmująco, lekko, pamiętają o czytelniku, do tego używają giętkich sformułowań oraz błyskotliwych porównań. Opowieść jest dynamiczna i sugestywna, język stara się nadążyć za afrykańską czy – jak w moim przypadku – latynoamerykańską malowniczą egzotyką (Witek 2009: 75–76). Dla mnie interesujący jest przede wszystkim stosunek ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 1 podróżników do zastanej w Ameryce Łacińskiej rzeczywistości, sposo- bu jej opisania i przedstawienia. To właśnie próbuję ukazać i mam nadzieję, że z tego zadania, które sam przed sobą postawiłem, wywią- załem się należycie. Zaproponowany tytuł jest nieco przewrotny i jest parafrazą tytułu książki „W pogoni za rozumem” Helen Fielding. Trudno mi było bo- wiem oprzeć się wrażeniu, czytając polskie książki podróżnicze, a póź- niej przelewając swoje spostrzeżenia na papier, że tak jak Bridget Jones ugania się za rozumem, tak podróżnicy będąc w Ameryce Łacińskiej usilnie starają się dogonić swoje wyobrażenia dotyczące tego regionu świata, a potem nadać im literacką postać, która kształtuje wyobraźnię milionów Polaków. Celem niniejszej pracy jest uchwycenie tej pogoni, opisanie i przeanalizowanie. Na koniec jeszcze jedno wyjaśnienie. W tekście posługuję się dwo- ma pojęciami „postkolonialny” i „pokolonialny”. Rzeczownika „post- kolonializm” czy przymiotnika „postkolonialny” używam przy określe- niu pewnego, przyjętego w polskiej literaturze naukowej, podejścia badawczego. Termin „pokolonialny” odnosi się do losów państw, które uległy dekolonizacji. Wydaje mi się to poprawniejsze z punktu widzenia języka polskiego. Amerykański antropolog Clifford Geertz jeden ze swoich esejów rozpoczął zdaniem: „Trudno o lepsze zajęcie dla naukowca niż walka z lękiem” (Geertz 2003: 58). Tak więc – do dzieła! ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R O Z D Z I A Ł I Europocentryzm i krytyka postkolonialna Kolonializm i europocentryzm Zaledwie rok po dotarciu przez Krzysztofa Kolumba do wybrzeży Ameryki papież Aleksander VI wydał bullę Inter Caetera, wyznaczającą linię demarkacyjną dzielącą świat między Hiszpanię i Portugalię. Podział ten, z pewnymi zmianami, został zatwierdzony w 1494 roku w hiszpań- sko-portugalskim traktacie z Tordesillas. Stała się rzecz niebywała! Europa – półwysep „doklejony” do Azji – dzieliła między siebie świat, jak gdyby był niezamieszkany i czekający na podbój. Sam termin „od- krycie geograficzne” jest doskonałym przykładem fałszowania Historii (pisanej wielką literą), umacnianiem przekonania, że (nie-europejska) reszta świata pojawiła się mniej więcej w XVI wieku (por. Tazbir 1975: 7). Gdyby wiadomość o bulli papieskiej dotarła gdzieś do wschodnich władców, wzbudziłoby to zapewne uśmiech politowania. Gdzie zaco- fana Europa może się równać z istniejącymi wówczas potęgami azja- tyckimi? Po kilkuset latach świat został podbity przez Europejczyków i nikt już nie pamięta, że Aleksander VI dzielił Sienkiewiczowskie Niderlandy, czyli coś, czego w istocie nie posiadał. Zachodnia nauka uformowała Europejczyka żyjącego w przeświad- czeniu, że Historia poszczególnych regionów świata zaczyna się wraz z przybyciem europejskich emisariuszy (konkwistadorów, kupców, ma- rynarzy itd.), wcześniej zaś mieszkały tam „ludy bez Historii”. Byli to zresztą „barbarzyńcy”, będący w stanie pierwotnym przed nastaniem dziejów. Kolonializm sprowadził Historię do dwóch wymiarów: pod- porządkowania historii skolonizowanego imperialnemu centrum, albo jej zniszczenia, wytworzenia przekonania o „braku Historii” czy też istnieniu „historii niewidzialnej” (Paz 1990: 34; Slemon 1988: 158). Gdyby jednak uważnie przyjrzeć się temu „okresowi przedhisto- rycznemu” okazuje się, że nie tylko w Azji funkcjonowały rozwinięte cywilizacje, ale także w Afryce czy Ameryce. Eric R. Wolf pisze, że na progu XV wieku Afryka na południe od Sahary nie była wcale izolowa- nym, zacofanym regionem na peryferiach wyobraźni Europejczyków, lecz integralną częścią sieci stosunków, która łączyła rolników stosu- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Europocentryzm i krytyka postkolonialna jących wyrąb i wypalanie, górników z kupcami podróżującymi przez sawannę i pustynię oraz kupcami i władcami zasiedlonego pasa pół- nocnoafrykańskiego. „Kiedy Europejczycy stawiali stopę na zachodnim wybrzeżu Afryki, przybywali na ziemię gęsto już usianą miastami i osa- dami oraz włączali się w sieci wymiany dalece rozleglejsze niż w wąt- łych enklawach europejskich emporii na wybrzeżu” (Wolf 2009: 47). Z kolei Jan Kieniewicz podsumowuje: „(…) badania nad relacjami Azji i Europy nie pozwoliły na ich poznanie, ponieważ uporczywie szukano potwierdzenia mitów z epoki kolonialnej” (Kieniewicz 2008: 57). Dlaczego więc Europie udało się zdominować świat? Wyczerpują- ca i rzetelna odpowiedź na to pytanie wymagałaby długiej argumenta- cji. Powszechna interpretacja dowodzi wyższości cywilizacyjnej Euro- pejczyków, istnienia związku przyczynowo-skutkowego, od starożytnej Grecji i Rzymu, poprzez powstanie chrześcijańskiej Europy, Renesans, Oświecenie, narodziny kapitalizmu, rewolucję przemysłową i upo- wszechnienie się demokracji. Gdzieś istniała immanentna siła spraw- cza, ku coraz wyraźniej rysującemu się celowi. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karol Marks czy Max Weber rysowali obraz Europy, będącej areną postępu, wzorem do naśladowania dla pozostałej części świata. Historiozofia Heglowska nieustannie przekonuje, że cywilizacja (i no- woczesność) nadchodzi z Zachodu. Bez względu na zbrodnie, Anglia była w Indiach, zdaniem Marksa, bezwiednym narzędziem historii i cy- wilizacji (Marks 1981: 720–721). Początkiem potęgi Europy stało się „odkrycie” Ameryki. „Coś” Europejczyków do tego podróżowania pchnęło, jakieś czynniki zadzia- łały; będę się jednak upierał, że obecny status Europy jest w dużej mierze dziełem przypadku, a nie „staniem się tego, co miało i musiało się stać”. Europejczycy jednak wolą tworzyć fałszywe modele rzeczy- wistości, przypisując narodom, społeczeństwom czy kulturom określo- ne, niezmienne cechy. Wolf posługuje się metaforą stołu bilardowego, będącego modelem świata. Na nim porozrzucane są różnokolorowe kule, które często się ze sobą zderzają. „W ten sposób – pisze Wolf – jedyny w swoim rodzaju Zachód przeciwstawiono także jedynemu w swoim rodzaju Wschodowi, gdzie nie ceniono życia, a zniewolone masy padały nad twarz przed najróżniejszymi postaciami despotyzmu. Później, gdy ludy z innych stron świata zaczęły ogłaszać swoją poli- tyczną i gospodarczą niezależność i od Wschodu, i od Zachodu, przy- dzieliliśmy tych nowych petentów, występujących o status historyczny, do Trzeciego Świata, cechującego się opóźnieniem w rozwoju – rezy- dualna kategoria bil konceptualnych – w odróżnieniu od rozwiniętego Zachodu i rozwijającego się Wschodu. Nieuniknione było zapewne to, że owe zreifikowane kategorie stały się narzędziami intelektualnymi służącymi podtrzymywaniu zimnej wojny. Był więc »nowoczesny« świat ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Kolonializm i europocentryzm 23 Zachodu, był świat Wschodu, który padł łupem komunizmu, »choroby unowocześniania«. Był wreszcie Trzeci Świat, wciąż spętany »tradycją«, tłamszony w dążeniach do modernizacji. Gdyby tylko Zachód umiał znaleźć sposoby rozerwania tłamszącego uścisku, może zdołałby ocalić ofiarę przed zarazą, lęgnącą się na Wschodzie i stamtąd roznoszoną, i skierował Trzeci Świat na drogę modernizacji – drogę do życia, wol- ności i pogoni za szczęściem Zachodu” (Wolf 2009: 7–8). Zygmunt Bauman ujmuje to w następujący sposób: „Prawo miej- scowe zachodniej cywilizacji, które nadało sobie imię Nowoczesność, mogło być przedstawione jako prawo powszechne dzięki kleszczom, w jakich zawarł triumfujący Zachód resztę współczesnego mu świata (…). Uzbrojonym po zęby pionierom kolonizującym kontynenty Ame- ryki, Australii czy Nowej Zelandii – tereny, które brali w posiadanie, zdawać się musiały puste; był to dla nich punkt zerowy dziejów, czas nowego startu, początku absolutnego” (Bauman 1994: 56). Dominacji politycznej i ekonomicznej Europy nad światem towa- rzyszyło przekonanie o naturalnej wyższości Europejczyków, istniejące zresztą do dziś. Historia niemal zawsze jest opowiadana z europocen- trycznego punktu widzenia. Naturalne jest, że nie-europejscy naukowcy przywołują wielkie nazwiska ze „Starego Kontynentu”, ale daremnie czekaliby na wzajemność. „Nie możemy sobie nawet pozwolić na ten sam poziom czy symetrię ignorancji bez podjęcia ryzyka ukazania się jako »staromodni« czy też »nieaktualni«” – konkluduje gorzko bengal- ski historyk Dipesh Chakrabarty (Chakrabarty 2003: 117). Zresztą po co ich (znaczy nie-Europejczyków) cytować? Dyskurs kolonialny opierał się na binarnej opozycji: cywilizacja – barbarzyństwo, rozwój – niedorozwój, postęp – prymitywizm. W najlepszym przypad- ku kultury nie-europejskie były ujmowane z ewolucjonistycznego punk- tu widzenia, będące jeszcze na wczesnym etapie rozwoju, którym Europa czy też Zachód niósł (niesie) misję cywilizacyjną. Jak pisał Frantz Fanon, „Kolonializm chce, aby wszystko pochodziło z niego. Lecz dominującą cechą w psychice skolonizowanego jest cofnąć się przed wszelką zachętą pochodzącą od zdobywcy” (Fanon 1965: 63). Kolonializm bowiem nie tylko podbija ziemie i kolonizuje ciała, ale także umysły. Oświeceniowa idea racjonalności wyniosła Zachód na piedestał, dała prawo do uniwersalizacji jego wartości. Skutecznie pacyfikuje inne światy. Europa jest umownym punktem odniesienia dla wszystkich innych historii. „Wszystkie inne historie (afrykańska, chińska, indyjska itd.) stają się zatem nieuchronnie wariacjami meta- narracji określonej jako »Historia Europy«. Typ narracji charakterystycz- ny dla opowiadania »Historii Europy« stanowi Historię wyższej rangi (pisanej wielką literą), a na przykład historia Indii jest w stosunku do niej niższa (dlatego pisana małą literą), »podporządkowana« (subaltern). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Europocentryzm i krytyka postkolonialna Pozycja podmiotu niższego rangą może być zatem wyrażona tylko poprzez Historię wyższą, nadrzędną, bowiem »Europa« stanowi milczą- ce odniesienie wiedzy historycznej”. W języku hiszpańskim, wraz z pod- bojem Ameryki, powstał nawet czasownik „europeizować” (europeizar), dobrze oddający aspiracje konkwistadorów. Europeizowano ludność tubylczą za pomocą miecza, krzyża, a potem także edukacji. Kto wie, czy ten ostatni sposób nie był najbardziej okrutny (Domańska 2008a: 367; por. Prakash 2008: 343; Buchowski 2004: 83; Nandy 1983: xi). O związkach wiedzy i władzy pisze Edward Said w swoim monu- mentalnym dziele „Orientalizm”, po raz pierwszy wydanym w 1978 roku. Według niego, i trudno się z tym nie zgodzić, nie istnieje „czysta” wiedza naukowa, gdyż w sposób nieunikniony powiązana jest ona z wła- dzą. Badając ich wzajemne zależności – odwołując się przy tym do Michela Foucaulta – wykazał, że zachodnia nauka w dużej mierze słu- żyła legitymizacji europejskiego/zachodniego imperializmu. Amerykański badacz palestyńskiego pochodzenia zajmuje się Orien- tem, a przede wszystkim jego reprezentacją w zachodniej nauce i lite- raturze. Wspomniany Orient oprawiony jest w szczególną ramę episte- mologiczną, w której przedstawia się go jako „geograficzną, a także kulturalną, polityczną, demograficzną, socjologiczną i historyczną całość”, nad którą tradycyjnie muszą sprawować kontrolę „prawdziwi Europejczycy”. Przeciwstawienie Zachodu i Wschodu dokonuje podzia- łu jakości w następujący sposób: Zachód jest logiczny, normalny, em- piryczny, kulturalny, racjonalny, realistyczny. Wschód zaś jest zacofany, zdegenerowany, niekulturalny, zapóźniony, skostniały, nielogiczny, despotyczny, nie uczestniczy twórczo w światowym postępie. Orienta- lizm jest więc uzasadnieniem dziewiętnastowiecznej „misji cywilizacyj- nej”, a obecnie – „misji rozwojowej”. Said definiuje orientalizm jako „sposób postrzegania Orientu, który wynikał z zajmowanego przezeń miejsca w kulturze Zachodu. (…) Dzięki Orientowi została zdefiniowana Europa (czy dokładniej Zachód) jako przeciwwaga jego wizerunku, idei, osobowości i doświadczenia. Ale ten Orient nie jest wyłącznie wyob- rażeniem. Jest również integralną materialną częścią kultury i cywiliza- cji Europy. Orientalizm wyraża tę część kulturalnie, a nawet ideologicz- nie w formie dyskursu, którego zaplecze stanowią nie tylko określone instytucje, słownictwo, stypendia naukowe, symbolika, doktryny, ale również biurokracja kolonialna i kolonialne style” (Said 2005: 30). Orientalista, zdaniem Saida, opisuje Wschód całkowicie na potrzeby Zachodu, przekładając oświeceniowy model wiedzy na rzeczywistość pozaeuropejską. W rezultacie mamy do czynienia z jednostronną, ten- dencyjną i subiektywną nauką, która jednakże aspiruje do formułowa- nia „prawdy obiektywnej”. Indyjka Leela Gandhi, analizując pracę Saida, stwierdza, że to, w jaki sposób Wschód został zdobyty, każe nam prze- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Kolonializm i europocentryzm 25 myśleć, w jaki sposób Wschód został poznany (Gandhi 2008: 66). Na tym fałszywym fundamencie opiera się cała zachodnia wiedza o Orien- cie, czy szerzej o świecie nie-zachodnim. Jak dowodzi jej rodak Homi Bhabha, „stereotypizacja jest nie tylko stanowieniem fałszywego obrazu, który staje się kozłem ofiarnym praktyk dyskryminacyjnych. Jest to znacznie bardziej ambiwalentny tekst projekcji i introjekcji, metafo- rycznych i metonimicznych strategii, przemieszczenia, winy, agresyw- ności; maskowanie i rozszczepianie »oficjalnych« i »fantazmatycznych« systemów wiedzy” (Bhabha 1986: 169). Do rozważań Saida nawiązuje między innymi Immanuel Wallerstein, który zwraca uwagę, że Zachód oparł swoją dominację nad resztą świa- ta na założeniu, że „cywilizacja europejska” jest z jednej strony wyjąt- kowa, z drugiej uniwersalna. Przywołuje poglądy znacznej części ba- daczy (bynajmniej nie swoje), mówiące, że „nowoczesność” mogła narodzić się tylko w Europie, zaś „w pozaeuropejskich wysokich cywi- lizacjach musi i zawsze musiało istnieć coś, co nie dawało się pogodzić z marszem ludzkości ku nowoczesności i prawdziwemu uniwersali- zmowi” (Wallerstein 2007: 47–48). Zadaniem Europy było więc nie- sienie „misji cywilizacyjnej” światu, a później zastąpienie to „misją modernizacyjną”. Wraz z modernizacją konieczne jest zaś wprowadza- nie demokracji i praw człowieka. Wallerstein wyróżnia trzy odmiany uniwersalizmu paneuropejskiego: (1) argumentacja, że polityka przywódców świata paneuropejskiego służy obronie „praw człowieka” i wspieraniu czegoś, co nazywane jest „demokracją”; (2) żargon „zderzenia cywilizacji”, zakładający zawsze wyższość cywilizacji „zachodniej” nad „innymi” cywilizacjami, ponie- waż tylko ona zbudowana jest na tych uniwersalnych prawdach i war- tościach; (3) traktowanie rynku jako rozwiązania nieuchronnego, udo- wodnionego naukowo, i na poglądzie, że „nie ma alternatywy” – rządy muszą uznać prawa neoliberalnej ekonomii i działać zgodnie z nimi (Wallerstein 2007: 12). „Nowoczesność” zaś jest dla niego słowem-wytrychem, którym posługuje się „uniwersalizm europocentryczny”, określający kolaż oby- czajów, norm, praktyk rozwijający się w ramach kapitalistycznej gospo- darki-świata. „Skoro zaś nowoczesność miała być z definicji wcieleniem autentycznie uniwersalnych wartości, uniwersalizmu, była ona nie tylko moralnym dobrem, lecz także dziejową koniecznością” (Wallerstein 2007: 47–48). Idąc dalej tym tokiem rozumowania, Wallerstein, wzorem Saida, wiąże zachodnią epistemologię z zachodnią władzą. Innymi słowy, bada sposób reprezentacji nie-zachodniego „Innego” w zachodnim świecie akademickim. Orientalizm jest dla niego „subtelniejszą wersją stano- wiska Sepúlvedy (adwersarza Las Casasa – będzie o nim jeszcze mowa ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2 Europocentryzm i krytyka postkolonialna w niniejszej książce), ponieważ badanymi przez orientalistów »przypad- kami« nie były »ludy prymitywne«, lecz »wysokie cywilizacje«, różniące się wszakże od zachodniego chrześcijaństwa. Orientalizm był sposobem urzeczowienia i esencjalizacji Innego, zwłaszcza wyrafinowanego i po- tencjalnie potężnego Innego, a tym samym – sposobem wykazania przy- rodzonej wyższości świata zachodniego” (Wallerstein 2007: 91). W po- dobnym duchu wypowiada się Jack Goody. Analizuje on europejski „system wiedzy” na temat rozwoju społecznego, gospodarczego i kul- turowego poszczególnych cywilizacji i społeczeństw, zwłaszcza w obrębie kontynentu euroazjatyckiego. W efekcie swoich studiów dochodzi do wniosku, że owa wiedza w dużej mierze opiera się na uproszczeniach, stereotypach i błędach merytorycznych (Goody 2006). Europocentryzm wypływa głęboko z przekonania, że tylko w Euro- pie możliwe jest osiągnięcie pełnej racjonalności. Inne narody i kul- tury powinny podążać wyznaczoną przez Europejczyków drogą, ale i tak nigdy nie będą w stanie osiągnąć tego co my. Dlatego opisujemy, in- terpretujemy i oceniamy świat według własnych standardów, które z kolei traktujemy jako obiektywne i uniwersalne. Jeżeli jakaś kultura nie wyznaje zachodnich wartości jest krytykowana za odstępstwa czy- nione wobec racjonalności (Buchowski 2004: 29, 80). Partha Chatterjee pyta jednak o jaką racjonalność chodzi? Czy sto- sując określone kryteria racjonalności, stworzone przez Zachód w od- niesieniu do danych kultur, uznanie tych kultur za irracjonalne nie świadczy o nieusprawiedliwionym europocentryzmie? Argumentuje, że pojęcie racjonalności jest względne, nie istnieją bowiem wiarygodne międzykulturowe kryteria mogące ją dokładnie określić. Racjonalność prowadzi do stwierdzenia, że istnieje prawda naukowa, a stąd już tylko krok do esencjalizmu, dzielącego Historię Zachodu na przednau- kową i naukową. Wszystkie kultury nie-zachodnie automatycznie są uznawane za przynależące do epoki nie-naukowego tradycjonalizmu. Chatterjee wyjaśnia ten wątek: „Początkowo ów esencjonalizm cieszy się bezpośrednim przywilejem etnicznym: supremacją Europejczyków. Później dochodzi do tego przywilej moralny, obejmujący, niczym w po- oświeceniowych teoriach postępu – pozytywizmie, utylitaryzmie, socjo- logii Webera – historycznie postępową filozofię życia. Na końcu, kiedy wszystkie te uprzywilejowane pozycje podlegają wyzwaniom związa- nym z rozprzestrzenianiem się ruchów antykolonialnych, pozostaje jeszcze, niczym ostatni bastion globalnej supremacji wartości kulturo- wych zachodnich społeczeństw industrialnych, przywilej epistemolo- giczny. Jest to przywilej, który z jednej strony zatwierdza ową kultu- rową supremację, z drugiej jednak strony wytrwale zaprzecza, jakoby miało to coś wspólnego z kulturową ewaluacją” (Chatterjee 1986: 16–17; por. Vogel 2007). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Kolonializm i europocentryzm 27 Europocentryzm jest więc podstawą tworzenia przez mieszkańców Zachodu swoich wyobrażeń o świecie. Wykorzystywanymi do tego narzędziami, zdaniem Arjuna Appaduraia, są: wspomniana esencjaliza- cja oraz egzotyzacja i totalizacja. Esencjalizacja polega na przypisywaniu określonym zjawiskom pewnych wyidealizowanych cech, co jest „ulu- bionym sposobem charakteryzowania Innych”.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

W pogoni za wyobrażeniami
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: