Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00147 010991 7495878 na godz. na dobę w sumie
W poszukiwaniu innej historii - ebook/pdf
W poszukiwaniu innej historii - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379699346 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Polska dała w swej historii dowody zadziwiającego liberalizmu: przyjęła Żydów i nadała im prawa, a w czasach triumfującej gdzie indziej kontrreformacji pozwoliła protestantom na praktykowanie ich wiary i objęła opieką Akademię Mohyły w Kijowie. Ale Polska dała też dowody fanatyzmu religijnego, który spowodował walkę z husytyzmem – co przekreśliło możliwość związania się z Czechami – a później znalazło wyraz w prześladowaniach innowierców. Cechą naszej polityki zagranicznej było stałe uzależnianie się od innych ośrodków: od Watykanu czy od Habsburgów, połączone jednocześnie z ogromną prowincjonalnością. […] Atrakcyjność Polski była zdumiewająca. Potrafiliśmy wchłonąć kolonistów niemieckich, z których powstało polskie mieszczaństwo. Zasymilowaliśmy znaczne odłamy inteligencji żydowskiej. Spolonizowaliśmy również elity litewskie i ukraińskie […]. W tej dziwnej łamigłówce kryją się nasze wielkie szanse. Taką szansą może być nasza polityka wschodnia. Musimy prowadzić samodzielną politykę. Powinniśmy sobie uświadomić, że im mocniejsza będzie nasza pozycja na wschodzie, tym bardziej będziemy się liczyć w Europie Zachodniej. […] Zdając sobie sprawę, że katolicyzm jest wyznaniem znakomitej większości narodu, musimy dbać również o Żydów, mahometan i protestantów oraz prawosławie, które jest wyznaniem wielu obywateli polskich, a zarazem wyznaniem panującym w Rosji, na Ukrainie, na Białorusi. Jest to ogólny zarys wizji Polski Jerzego Giedroycia, o której realizację walczył całe życie.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Rafał Stobiecki, Anna Brzezińska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a Sławomir M. Nowinowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Powszechnej Najnowszej, 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Rafał Habielski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Fotografia na okładce: Jerzy Giedroyc, Maisons-Laffitte 1986 fot. Bolesław Edelhajt, „Gamma”, Paryż (AIL) Praca zrealizowana w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki nr 0033/NPRH3/H11/82/2014 © Copyright for archival materials and for this edition by Stowarzyszenie Instytut Literacki Kultura, Łódź–Paryż 2015 © Copyright by Uniwersytet Łódzki Łódź–Paryż 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07126.15.0.K Ark. wyd. 52,4; ark. druk. 58,0 ISBN 978-83-7969-933-9 e-ISBN 978-83-7969-934-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Przesłanie ............................................................................................................................ 9 Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski, O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka .................................................................................................................... 11 Część I. Teksty programowe ......................................................................................... 27 Michał Sokolnicki, Prolegomena do historii naszych czasów ............................................ 29 Benedetto Croce, Historiografia wyłącznie polityczna i pesymizm moralny .................... 43 Paweł Zaremba, Kilka uwag o historii ............................................................................... 51 Tymoteusz Klempski [Tadeusz Chrzanowski], Polaków z historią kłopoty ..................... 61 Piotr Wandycz, O historycznych analogiach...................................................................... 74 Wojciech Karpiński, Ideologia i historia ............................................................................ 79 Część II. Marksizm – Komunizm – Związek Sowiecki ............................................ 93 N. N. Stalin i nowa koncepcja historii Rzymu ................................................................... 95 Bertram D. Wolfe, Agonia sowieckiej historiografii .......................................................... 107 Zbigniew Jordan, O prawach historii ................................................................................ 124 Stanisław Bóbr-Tylingo, Marksistowskie dzieje Polski ..................................................... 133 Ignazio Silone, „Archiwum Rewolucji” ............................................................................... 139 Michał Heller, Historia sowiecka w interpretacji amerykańskiej ..................................... 141 Recenzja z Moskwy o polskich podręcznikach historii ....................................................... 145 Część III. Wokół historiografii Polski Ludowej ........................................................ 163 Piotr Wandycz, „Drętwa mowa”. Uwagi na marginesie „makiety” Historii Polski .......... 165 Paweł Zaremba, Interpretacja nie tworzy faktów. Na marginesie „Makiety” Historii Polski ........................................................................................................................... 172 Stanisław Kościałkowski, Spostrzeżenia i uwagi krytyczne ............................................. 188 Józef Lewandowski, List do Jerzego Topolskiego .............................................................. 216 Paweł Korzec, Materiały do studiów nad historiografią Polski Ludowej (w zakresie historii najnowszej) ..................................................................................................... 219 Józef Lewandowski, O krytyce ............................................................................................ 278 Józef Lewandowski, Glossy historiograficzne (na marginesie Pawła Korca Materiałów do studiów nad historiografią Polski Ludowej...) ..................................................... 282 Aleksander Litwin, Trzy listy do Pawła Korca .................................................................. 293 Marcin Wyziembło [Józef Lewandowski] Życie rocznicowe w PRL .................................. 298 6 Spis treści Część IV. Dzieje emigracji polskiej ............................................................................. 303 Marian Kamil Dziewanowski, Wiosna Ludów w Hotelu Lambert ................................... 305 Tymon Terlecki, Emigracja i Kraj ..................................................................................... 310 Juliusz Mieroszewski, Literatura „Oblężonego Miasta” ................................................... 323 Wiktor Weintraub, O Czartoryskim ................................................................................... 329 Paweł Zaremba, Po 150 pogadankach historycznych ........................................................ 333 Tadeusz Wyrwa, Historyk polski na obczyźnie .................................................................. 336 Tadeusz Wyrwa, Dzieje emigracji w londyńskim wydaniu .............................................. 347 Część V. Stanowiska – interpretacje – polemiki ....................................................... 351 Adolf Bocheński, Duch dziejów Polski ............................................................................... 353 Jan Ulatowski, Dzieje głupoty w Polsce ............................................................................. 359 Jan Tokarski, Papież pokoju .............................................................................................. 367 Juliusz Mieroszewski, Kronika angielska ......................................................................... 378 Tytus Komarnicki, Owoc pracowitego żywota ................................................................... 381 Michał Borwicz, Ten jest z ojczyzny mojej .......................................................................... 388 Adam Ciołkosz, Historiozofia czy mitomania? .................................................................. 398 Józef Lewandowski, „Historia Polski” Stefana Kieniewicza ............................................. 404 Paweł Zaremba, „Dzieje Polski” Adama Krzyżanowskiego ............................................... 414 Tadeusz Nowacki, „Polska wojna” – jak ją widzi Leszek Moczulski ................................. 425 Bartłomiej [Adam Michnik], Cienie zapomnianych przodków ......................................... 435 Gustaw Herling-Grudziński, Szkielet w szafie .................................................................. 454 Andrzej Rapaczyński, Historia odmitologizowana............................................................ 457 Jan Ciechanowski, Jan Nowak, Piotr Wandycz, Bić się czy nie bić? ................................ 471 Piotr Wandycz, Historia dwudziestolecia .......................................................................... 494 Piotr Wandycz, Janusz K. Zawodny, Dwugłos o książce Jana Karskiego, „Wielkie mocar stwa a Polska 1919–1945” ............................................................................... 498 Tomasz Mianowicz, Polskie paradoksy z perspektywy historyka ...................................... 520 Część VI. Sąsiedzi ........................................................................................................... 529 Włodzimierz Bączkowski, Sprawa ukraińska ................................................................... 530 Paweł Hostowiec [Jerzy Stempowski], Początki Rosji ...................................................... 547 Jouzas Girnius, W poszukiwaniu dialogu polsko-litewskiego ........................................... 553 Jerzy Iwanowski, Dialog polsko-litewski ........................................................................... 560 Józef Mackiewicz, Gdybym był chanem ............................................................................. 565 Georgij P. Fiedotow, Polska i my ........................................................................................ 584 P.H. [Jerzy Stempowski], Nagroda Literacka „Kultury” za rok 1961 .............................. 588 Kazimierz Okulicz, O Łobodowskim i „cywilizacji jagiellońskiej” ................................... 590 Tytus Komarnicki, Sympozjon historyków polskich i niemieckich w Londynie ............... 594 Richard Pipes, „Historia imperium rosyjskiego” .............................................................. 609 Jerzy Pomianowski, Rozprawka o metodzie ...................................................................... 613 Spis treści 7 Część VII. Dialogi ............................................................................................................ 627 Mieczysław Pruszyński, Rozmowa z prof. Górką .............................................................. 629 Bohdan Strumiński, Rozmowa z prof. Omelianem Pricakiem.......................................... 636 Radek Sikorski, Człowiek z zewnątrz. Rozmowa z Normanem Daviesem........................ 651 Jerzy Łojek, Historia nie jest obrazem czarno-białym ...................................................... 659 Droga przez mgłę. Z profesor Marią Turlejską rozmawia Ryszarda Socha .................... 675 Anielstwo i imperializm. Rozmowa z prof. Danielem Beauvois ........................................ 683 Rozmowy o braciach ............................................................................................................ 691 Część VIII. Sylwetki ........................................................................................................ 719 Profesor Stanisław Kościałkowski ...................................................................................... 721 Aleksander Kawałkowski, Instytut jednego człowieka ...................................................... 723 Boyden Marison, Wspomnienie o Profesorze ...................................................................... 734 Józef Lewandowski, Paweł Jasienica ................................................................................ 747 Józef Lewandowski, Tadeusz Manteuffel........................................................................... 757 In memoriam ....................................................................................................................... 761 Piotr Wandycz, O dwóch historykach ................................................................................ 764 Nika Kłosowska, Mistrz ...................................................................................................... 769 Bohdan Osadczuk, Iwan Łysiak–Rydnyckyj ...................................................................... 772 Nina Kozłowska, Profesor Hans Roos ................................................................................ 775 Krzysztof Pomian, Przestrzeń i czas historii ...................................................................... 778 Władysław Żeleński, Jerzy Łojek ....................................................................................... 783 Tadeusz Konopka, Wspomnienie o doktorze Jerzym Lichtenie ......................................... 786 Bronisław Baczko, Odszedł historyk .................................................................................. 789 Tadeusz Zawadzki, Emanuel Mateusz Rostworowski (1923–1989) .................................. 795 Piotr Wandycz, Wspomnienie o Henryku Wereszyckim ..................................................... 798 Andrzej Zahorski, Tadeusz Łepkowski (21 I 1927 – 16 XII 1989) .................................... 807 Zbigniew S. Siemaszko, Ks. prałat Stanisław Bełch ......................................................... 811 Piotr Wandycz, Henri Rollet ............................................................................................... 817 Piotr Wandycz, Wspomnienie o Wacławie Jędrzejewiczu ................................................. 818 Maria Danilewicz-Zielińska, Przeoczony (Wspomnienie o Jakubie Hoffmanie i „Roczniku Wołyńskim”) ................................................................................................................ 822 Jerzy Giedroyc, Michał Heller ............................................................................................ 825 Maria Danilewicz-Zielińska, O Karolinie Lanckorońskiej w setną rocznicę urodzin – 1998 ......................................................................................................................... 827 Piotr Wandycz, Pożegnanie Aleksandra Gieysztora .......................................................... 829 Tadeusz Wyrwa, Profesor Henryk Batowski – nestor historyków polskich ...................... 834 Część IX. Teksty przypomniane ................................................................................... 839 Józef Conrad-Korzeniowski, Zbrodnia rozbiorów ............................................................. 841 Henryk Jabłoński, Piłsudski jako historyk ........................................................................ 846 8 Spis treści List Wiktora Hugo do Herzena ........................................................................................... 850 Targowica. Akt Konfederacyi Generalney Wolney Koronney ........................................... 852 Adam Mickiewicz, O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych ..................................... 864 Józef Piłsudski, Strzeżcie się agentur ................................................................................. 867 Noty biograficzne autorów tekstów ............................................................................ 879 Indeks nazwisk ................................................................................................................ 895 Ilustracje ........................................................................................................................... 913 Przesłanie Jeśli spojrzeć na historię Polski z lotu ptaka, to uderza ogromna ilość sprzeczności. Państwo i naród powstały z pokrewnych plemion złączonych siłą przez pierwszych władców: Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Było to początkowo dość niespójne, gdyż podziały i odrębności dzielnicowe trwały bardzo długo. Kraj był nadto rozdarty między Wschodem a Zachodem. Ilu- struje to historia dynastii piastowskiej, na którą tak lubią powoływać się polscy nacjonaliści. Wszyscy monarchowie żenili się na przemian z księż- niczkami ruskimi i niemieckimi, których wpływ był ogromny, również w polityce. Kto na przykład uratował dynastię i zachował koronę dla Kazi- mierza Odnowiciela, jak nie jego matka, Rycheza, której rola jest mało zna- na i spotwarzana do tego stopnia, że gdy nie tak dawno Niemcy zapropo- nowali przeniesienie jej szczątków do Polski, spotkało to się ze sprzeciwem kardynała Wyszyńskiego. Polska dała w swej historii dowody zadziwiającego liberalizmu: przy- jęła Żydów i nadała im prawa w okresie, gdy byli prześladowani w reszcie Europy, a w czasach triumfującej gdzie indziej kontrreformacji pozwoli- ła protestantom – nawet antytrynitarzom – na praktykowanie ich wiary i objęła opieką Akademię Mohyły w Kijowie. Ale Polska dała też dowody fanatyzmu religijnego, który spowodował walkę z husytyzmem – co prze- kreśliło możliwość związania się z Czechami – a później znalazło wyraz w prześladowaniach innowierców. Cechą naszej polityki zagranicznej było stałe uzależnianie się od in- nych ośrodków: od Watykanu czy od Habsburgów, połączone jednocześnie z ogromną prowincjonalnością. Wplątaliśmy się niepotrzebnie w wojnę z Turcją. Zwycięstwo pod Wiedniem było wielkim wyczynem wojskowym, ale błędem politycznym. Później przez cały XIX wiek, to właśnie Turcja była jednym z poważnych ośrodków naszej działalności niepodległościowej. Przede wszystkim atrakcyjność Polski była zdumiewająca. Potrafili- śmy wchłonąć kolonistów niemieckich, z których powstało polskie miesz- czaństwo. Zasymilowaliśmy znaczne odłamy inteligencji żydowskiej. Spo- lonizowaliśmy również elity litewskie i ukraińskie, jesteśmy krajem, który ma wspólnych bohaterów z sąsiadami: Adam Mickiewicz jest wielkim poe- tą polsko-litewskim; Kościuszko i Traugutt należą zarazem do Polaków i Białorusinów. Tę listę można by znacznie przedłużyć. 10 W tej dziwnej łamigłówce kryją się nasze wielkie szanse. Taką szansą może być nasza polityka wschodnia. Nie wpadając w megalomanię narodo- wą, musimy prowadzić samodzielną politykę, a nie być klientem Stanów Zjednoczonych czy jakiegokolwiek innego mocarstwa. Naszym głównym celem powinno być znormalizowanie stosunków polsko-rosyjskich i polsko- -niemieckich, przy jednoczesnym bronieniu niepodległości Ukrainy, Bia- łorusi i państw bałtyckich i przy ścisłej współpracy z nimi. Powinniśmy sobie uświadomić, że im mocniejsza będzie nasza pozycja na wschodzie, tym bardziej będziemy się liczyć w Europie Zachodniej. Dzieje Polski cechuje stara tendencja do osłabiania władzy wykonaw- czej: słynne pacta conventa, anarchistyczna złota wolność, liberum veto. Przede wszystkim powinniśmy zmienić mentalność narodu. Wymaga to wzmocnienia władzy wykonawczej oraz kontroli sprawowanej przez nią przez Sejm. Wymaga to przebudowy systemu parlamentarnego, by wy- eliminować zeń partyjnictwo i prywatę. Wymaga wprowadzenia rządów prawa i nieustępliwej walki z korupcją we wszystkich jej postaciach i od- mianach. Wymaga prasy zarazem wolnej i przepojonej poczuciem odpo- wiedzialności. Wymaga rozdziału Kościoła od państwa. Wymaga poszano- wania praw naszych mniejszości narodowych; musimy pamiętać, że jest to warunkiem dobrych stosunków z sąsiadami. Zdając sobie sprawę, że katolicyzm jest wyznaniem znakomitej większości narodu, musimy dbać również o Żydów, mahometan i protestantów oraz prawosławie, które jest wyznaniem wielu obywateli polskich, a zarazem wyznaniem panującym w Rosji, na Ukrainie, na Białorusi. Jest to ogólny zarys mojej wizji Polski, o której realizację walczyłem całe życie. Jerzy Giedroyc Jerzy Giedroyc Rafał Stobiecki Sławomir M. Nowinowski O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka Redaktor miał […] temperament historyka i archiwisty. Stworzył ogromne archiwa, wydawał »Zeszyty Historycz- ne« i w tej roli wniósł niezrównany wkład do polskiej wiedzy historycznej, zwłaszcza XX wieku. Co jeszcze ważniejsze, przeszłość Polski była dla niego nie tylko przedmiotem historii jako dyscypliny naukowej. Również żywej pamięci, co miało dobitnie przez niego podkreśla- ny etyczny wymiar. Uważał, że za przodków ponosi się odpowiedzialność, że jest ona częścią dziedzictwa, które obejmuje aktywa i pasywa, osiągnięcia i zbrodnie, zwy- cięstwa i klęski, bohaterstwo i podłość. Nigdy nie angeli- zował Polski i Polaków1. Kategoria polityki historycznej, określana także niekiedy polityką pa- mięci, od jakiegoś czasu jest obecna w polskim dyskursie publicznym, po- dejmuje się także próby uczynienia z niej przedmiotu rozważań akademic- kich. Wzbudza ona wiele emocji, nie wszyscy badacze, z różnych zresztą powodów, gotowi są ją zaakceptować2. Najczęściej uważa się, że – w naj- bardziej ogólnym znaczeniu – jest ona synonimem, celowych i świadomych 1 K. Pomian, Słowo wstępne, [w:] Jerzy Giedroyc. Redaktor. Polityk. Człowiek, red. K. Pomian, Lublin 2001, s. 9. 2 Szerzej na ten temat zob. np. Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Pol- ski i jej sąsiadów, red. S. M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008; L. M. Nijakowski, Polska polityka pamięci, Warszawa 2008; Narodowe i europejskie aspekty polityki historycznej, red. B. Korzeniewski, Poznań 2008; Past in the Making. Historical Revisionism in Central Europe after 1989, ed. M. Kopeček, Budapest 2008; S. Troebst, Politics of History and Cultures of Remembrance in Southeastern Europe, 1800–1945, [w:] idem, Erinnerungskultur – Kulturgeschichte – Geschichtsregion. Ostmitteleuropa in Europa, Stuttgart 2013, s. 61–76. O aktualności problemu świadczą m.in. materiały opublikowane na portalu Histmag – http://histmag.org/Czym-jest-polityka-historycz- na-i-do-czego-sluzy-11411 (dostęp 21 VIII 2015). 12 działań szeroko pojmowanych władz, zmierzających do utrwalenia w spo- łeczeństwie określonej wizji przeszłości. Nie oznacza to wszakże, aby była ona jedynie dziełem struktur pań- stwowych. W kreowanie polityki historycznej angażowali się i angażują także inni aktorzy, rozumiani jako podmioty życia publicznego zaintereso- wane przeszłością – kościoły, partie polityczne, związki zawodowe, media, placówki muzealne. W tym znaczeniu uprawnione jest, jak sądzimy, mówienie także o po- lityce historycznej grup czy środowisk, będących w opozycji do władzy, sta- rających się z różnych powodów zakwestionować narzucany społeczeństwu obraz historii oraz zaproponować w jego miejsce własną, przekonującą al- ternatywę. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w interesującym nas przy- padku. Wydaje się, że pojęcie polityki historycznej najlepiej syntetyzuje nie tylko najważniejsze cele, ale także idące za nimi inicjatywy podjęte przez Jerzego Giedroycia i grono jego najbliższych współpracowników. Dlaczego? Po pierwsze, decyduje o tym, wielokrotnie podnoszone przez Jerze- go Giedroycia, zainteresowanie społeczną funkcją historii i związana z nią edukacyjna misja zmierzająca do gruntownej rewizji historycznego imaginarium Polaków. W najogólniejszym sensie, dążenie to wyrastało z doświadczeń II Rzeczypospolitej oraz bolesnej lekcji II wojny światowej. Społeczną funkcję wiedzy o przeszłości Redaktor rozumiał jako krytycz- ny, wielogłosowy i wolny od wszelkich tematów tabu namysł nad historią Polski, jej relacjami z sąsiadami i miejscem w Europie. Chciał, aby była to refleksja wolna od wszelkich „fanatyzmów narodowych, klasowych, raso- wych, religijnych, obyczajowych”3. Po drugie, argumentem na rzecz używania wspomnianej kategorii jest ważne w każdym programie polityki historycznej nastawienie aktywi- styczne. Andrzej S. Kowalczyk, w książce poświęconej Jerzemu Giedroycio- wi i jego alter ego – Juliuszowi Mieroszewskiemu, zwrócił uwagę, że bliska była im koncepcja polityki jako publicznej przestrzeni dialogu, perswazji, działania [podkr. – R.S. i S.M.N.]. Domagali się po wojnie wprowadzenia do polityki polskiej takich standardów, jak racjonalność, roztropność, dobro wspólne, poczucie odpowie- dzialności za Rzeczpospolitą4. 3 W. Karpiński, Jerzy Giedroyc. Kustosz pamięci, „Zeszyty Historyczne” 2010, 4 A. S. Kowalczyk, Wena do polityki. O Giedroyciu i Mieroszewskim, Warszawa z. 171, s. 54. 2014, t. 1, s. 35. Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski 13 Wydaje się, że te najbardziej ogólne kategorie można zasadnie prze- nieść także na grunt refleksji nad przeszłością. Z tego punktu widzenia interesująca nas polityka historyczna była niejako dopełnieniem całościo- wego rozumienia polityki jako formy obecności w życiu publicznym, rozwi- janej na łamach wydawnictw Instytutu Literackiego. Z czasem, można za- ryzykować tezę, że od momentu podjęcia decyzji o publikowaniu „Zeszytów Historycznych” stała się dziedziną w pełni autonomiczną. Wreszcie po trzecie, na rzecz spojrzenia na działalność Redaktora i jego współpracowników na polu historii przez pryzmat polityki historycz- nej rozstrzyga jej spójne przesłanie odnoszące się do całości dziejów Polski. Przesłanie, w najogólniejszym sensie, oparte na podkreślaniu związków Polski z Zachodem, potrzebie unormowania stosunków z sąsiadami (kon- cepcja ULB) oraz szacunku dla państwa. Owa polityka miała dwa zasadnicze fundamenty. Pierwszym z nich był sprzeciw Redaktora wobec tej wizji przeszłości, ze szczególnym uwzględnie- niem dziejów najnowszych, która dominowała w historiografii krajowej. Jak wiadomo, w pewnym uproszczeniu, opierała się ona na swoistej syntezie teo- retycznych założeń marksizmu-leninizmu z wywodzącą się z ideologicznych inspiracji obozu narodowo-demokratycznego, zawłaszczoną następnie przez komunistów, koncepcją Polski Piastowskiej. Ten pierwszy jej składnik Gied- royc odrzucał z przyczyn ideologicznych. Miał pełną świadomość zagrożeń, jakie niesie ze sobą sowietyzacja polskiej myśli historycznej. Ten drugi, z po- wodów innych. Jak pisał: „Koncepcja Polski piastowskiej była mi z gruntu obca. Uważałem ją za pomniejszenie Polski”5. Historiografia krajowa poprzez ahistoryczny zabieg identyfikujący Polskę Mieszka i Bolesławów z PRL, po- zbawiała historię naszego kraju tego, co było dla Jerzego Giedroycia jej naj- większą wartością – wielokulturowości i duchowej tożsamości. Stanowisko to znajdowało swoje odzwierciedlenie w tekstach publikowanych na łamach „Kultury” czy później „Zeszytów Historycznych”, żeby wymienić choćby przy- kładowo, przywołane w niniejszej antologii, recenzje tzw. makiety historii Polski przygotowanej przez Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. Jednocześnie, choć w daleko mniejszym stopniu, prowadzona przez Je- rzego Giedroycia polityka historyczna kontestowała wszelkie przejawy me- galomanii narodowej obecne w myśli historycznej polskiej emigracji. Jak trafnie zauważył Piotr Wandycz, Redaktor miał negatywny stosunek do czołowych polskich dziejopisów emigracyjnych, m. in. do Oskara Haleckie- go i Henryka Paszkiewicza, sporadycznie tylko drukował teksty Mariana 5 J. Giedroyc, Autobiografia na cztery ręce, oprac. K. Pomian, Warszawa 1994, s. 42. O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka 14 Kukiela6. Dominująca na emigracji, zakorzeniona w realiach II Rzeczy- pospolitej, odwołująca się do idei kontynuacji, wizja przeszłości była dla Redaktora nie do zaakceptowania. Owe krytyczne akcenty także znalazły swoje odbicie w antologii. W tworzeniu własnej polityki historycznej Jerzemu Giedroyciowi to- warzyszyło przekonanie, że z różnych powodów, przede wszystkim zaś ze względu na konsekwencje II wojny światowej, duża część polskiej tradycji historiograficznej wymaga przewartościowania7. Przekonującą ilustracją tego sposobu myślenia było jego słynne powiedzenie o dwóch trumnach rządzących historyczną wyobraźnią Polaków. Wyjście poza owe dwie symboliczne wizje – Romana Dmowskiego i Józefa Piłsudskiego, pod- danie ich krytycznemu namysłowi wyznaczało horyzont oczekiwań Re- daktora i jego najbliższych współpracowników. W jednym z wywiadów mówił, że „współczesna historia Polski jest w dużym stopniu mitomanią czy patriotycznym zakłamaniem”8. W innym dodawał, że polską historię należy „odbrązowić”, zerwać z hagiografią i nadmiernym celebrowaniem historycznych rocznic9. Redaktor od początku zdawał sobie sprawę, że nie będzie to zadanie łatwe. W liście do Melchiora Wańkowicza pisał: Nie czuję się na siłach tworzenia prądu historycznego. Moja ambicja idzie w kierunku stworzenia warsztatu eksperymentalnego, w którym się studiuje, analizuje, wyciąga wnioski i te wnioski próbuje realizować. Dorobek jak dotąd, jest niewielki, zarówno w skupieniu ludzi, jak i w rezultatach pracy dotychczasowej. Ale chcę to z uporem kontynuować…10 6 P. Wandycz, O „Zeszytach Historycznych”, „Zeszyty Historyczne” 2010, z. 171, s. 76. Zob. także J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy 1949–1956, wybór i wstęp K. Po- mian, t. 2, Warszawa 1999, s. 80, List J. Mieroszewskiego do J. Giedroycia z 8 V 1955. 7 Niekiedy to przekonanie przybierało wersję skrajną. J. Mieroszewski pisał: „Zo- staliśmy zdradzeni przez naszą własną historię, której budowaliśmy ołtarze w litera- turze, malarstwie, w muzyce. Dokonaliśmy najstraszniejszego odkrycia, jakiego naród może dokonać, a mianowicie, że Historia jest brulionem zapisków z »martwego domu«, a nie żywą przeszłością potwierdzającą się w teraźniejszości” – idem, Rosyjski „kom- pleks polski” i obszar ULB, „Kultura” 1974, nr 9, s. 9. 8 Kompleksy, których trudno się pozbyć. Rozmowa z Jerzym Giedroyciem, „Polska Zbrojna”, 25–27 VI 1993. 9 Na osobnej wyspie czy wśród innych narodów. O historii Polski i swoich zaintere- sowaniach historią, o polskich historykach i politykach mówi Jerzy Giedroyc [rozmowę przeprowadził A. Chrzanowski], „Wiadomości Historyczne” 1997, nr 1, s. 1–2. 10 J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy 1945–1963, wybór i wstęp A. Ziółkowka-Boehm, Warszawa 2000, s. 226. Podobnie mówił wiele lat później, w wywiadzie przeprowadzo- nym przez Barbarę Toruńczyk. Na pytanie: na czym polegała Pańska koncepcja działa- nia politycznego? odpowiadał: „to było zawsze inspirowanie ludzi. Inspirowanie ludzi, Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski 15 Do jakich inspiracji odwoływał się Jerzy Giedroyc? Jakie były zasad- nicze cele i treść analizowanej tu polityki historycznej? Za pomocą jakich narzędzi Redaktor starał się oddziaływać na współczesny sobie kształt hi- storycznego imaginarium Polaków? Kto poza nim samym, wniósł szczegól- ny wkład w kształt historycznego programu Instytutu Literackiego? Przynajmniej na część z tych pytań, znajdzie Czytelnik odpowiedź w tekstach publikowanych w niniejszej antologii. W tym miejscu zasygna- lizujmy tylko kilka spostrzeżeń. Jak kilkakrotnie podkreślał, historycznych inspiracji Jerzy Giedroyc szukał, jakże by inaczej, w tradycji emigracyjnej. W jednym z wywiadów mówił: „miałem dwie rzeczy, które były dla mnie wzorami: Wielką Emigra- cję i Hercena”11. W innym zaś dodawał: „Przykładem był dla nas »Kołokoł«, który pokazał, że można słowem wywierać wpływ na totalitarne państwo. Eksperyment jak sądzę udał nam się”12. Jak w wielu innych przypadkach, Redaktor traktował te historyczne analogie w sposób krytyczny, starał się wyciągać wnioski. W tym sensie były to także przykłady działań, jakich należy unikać. Gdyby próbować znaleźć jedno słowo syntetyzujące na określenie tego co miało być przedmiotem historycznej edukacji społeczeństwa w rozumie- niu Jerzego Giedroycia i jego współpracowników, to wydaje się, że tym po- jęciem, mogłoby być dziejowe doświadczenie Polski. W swej autobiografii Redaktor pisał: Polska leży w miejscu otwartym na wszystkie wiatry historii. Ale nie potrafiła być ani mocarstwem, ani Czechosłowacją. Była państwem z Gombrowicza, które nie podejmo- wało prób rozwiązania jakichkolwiek problemów. Chaosem13. Zapanowanie nad owym chaosem, nadanie nowego sensu polskiej hi- storii, stało się swoistą obsesją Redaktora. Podkreślał, że historia Polski jest pełna sprzeczności, pisał o niej jako o „dziwnej łamigłówce”, która może być dla nas obciążeniem, ale w której kryją się także nasze szanse, związane z położeniem geograficznym, między Wschodem a Zachodem oraz dziedzic- twem jagiellońskim. Kierowany ideą wielkości Polski był przeświadczony, że uczciwa dyskusja o polskiej przeszłości może mieć moc terapeutyczną. inspirowanie jakichś koncepcji – to jest, uważam, rzecz najważniejsza”. B. Toruńczyk, Rozmowy w Maisons-Laffitte 1981, Warszawa 2006, s. 87. 11 Ibidem, s. 86. 12 Archiwum Instytutu Literackiego (dalej: AIL), Wywiad udzielony przez J. Gie- droycia Hessischer Rundfunk 23 X 1992, mps. Por. Ibidem, KOR RED Singer Bernard, List J. Giedroycia do B. Singera z 15 VII 1956. 13 J. Giedroyc, Autobiografia…, s. 42–43. O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka 16 Tak zresztą, nie będąc profesjonalnym dziejopisem, rozumiał zadanie hi- storii, nie tylko jako „notowanie faktów w określonej chronologii, ale rów- nież analizę i badanie różnych możliwości i alternatyw”14. Środki jakimi dysponował Redaktor, chcąc realizować ów program, były bardzo skromne. Przez lata jako „kustosz narodowej pamięci” starał się odświeżać historyczną rekwizytornię i garderobę Polaków15. Wprowa- dzić do niej nowy porządek i inną hierarchię wartości. Wierząc w siłę słowa, dzięki ciężkiej, budzącej podziw pracy (np. pisał od 10 do 16 listów dziennie), wspomagany przez grono najbliższych współpracowników wy- dawał dwa czasopisma, publikował książki historyczne i materiały źród- łowe16. Nie byłoby to możliwe bez licznego grona doradców i współpracow- ników. To oni zapełniali swoimi historycznymi tekstami łamy laffickich periodyków, byli autorami książek i recenzentami przysyłanych do domu „Kultury” maszynopisów. Nazwiska wielu z nich znajdzie Czytelnik na kartach antologii. W tym miejscu warto wymienić tych najważniejszych, albowiem także wśród nich obowiązywała pewna hierarchia i różne kręgi czy stopnie wtajemniczenia w plany Redaktora. Jak świadczy choćby zachowana w Archiwum Instytutu Literackie- go korespondencja, do tego grona należeli (w różnych okresach) przede wszystkim, wymieniamy w kolejności alfabetycznej: Michał Heller, Wac- ław Jędrzejewicz, Józef Lewandowski, Michał Sokolnicki, Wiktor Sukien- nicki, Wiktor Weintraub, Piotr Wandycz, Paweł Zaremba. To oni byli adre- satami, skrzących się od coraz to nowych pomysłów, z których tylko część udało się zrealizować, listów Redaktora, „opukiwani” (jedno z ulubionych powiedzeń Giedroycia) na okoliczność takich czy innych tematów wartych opisania, przedyskutowania czy skrytykowania. Ciekawe, że tylko część z nich była zawodowymi historykami, co można interpretować jako pewien dowód nieufności Giedroycia wobec akademickiej historiografii. Redaktor cenił dobre pióro, umiejętność tworzenia klarownego wykładu, publicy- styczną pasję. Stąd m. in. brała się jego słabość do Stanisława Cata-Mac- kiewicza, poparcie jakiego udzielał Pawłowi Zarembie. Tego ostatniego 14 Na osobnej wyspie…, s. 3. 15 Nawiązujemy tu świadomie do tytułu przywoływanego już tekstu W. Karpiń- skiego Jerzy Giedroyc, kustosz pamięci. 16 Zob. Jedynym wyjściem jest słowo. Z Jerzym Giedroyciem rozmawia Adam Sła- wiński, „Rzeczpospolita”, 21–22 VII 1990. Działalność archiwalna Redaktora stanowiła przedmiot monografii – T. Czarnota, Archiwalia w kręgu myśli i prac Jerzego Giedroy- cia, Lublin 2010. Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski 17 upatrzył sobie jako autora nowego, popularnego ujęcia historii Polski, na czym bardzo mu zależało. Niestety redaktorowi „Orła Białego” udało się ukończyć tylko pierwszy tom do 1505 r.17 Wspomniani współpracownicy wywodzili się z różnych generacji, re- prezentowali odmienne środowiska polityczne, swoją wiedzą i doświadcze- niem potrafili wspierać inicjatywy Redaktora dotyczące tak historiografii emigracyjnej (np. Piotr Wandycz), jak i krajowej myśli historycznej (np. Jó- zef Lewandowski). Od odzyskania przez Polskę niepodległości coraz więk- szy wpływ na kształt, choćby „Zeszytów Historycznych”, mieli historycy krajowi. Leopold Unger przypominał przed laty: Jerzy Giedroyc nie zostawił notarialnie zalegalizowanego testamentu. Zostawił trzy kartki konkretnych, praktycznych poleceń, zatytułowane „Testament”. Ale prawdziwy spadek zapisał Polsce. Bilans jest jeszcze niepełny, liczenie potrwa długo. Na razie wiadomo, że wydał 637 numerów „Kultury”, 133 numery „Zeszytów Historycznych”, serie ważnych książek. Napisał tysiące listów – już zebranych i wydanych i nie wia- domo, ile jeszcze wymagających opracowania. Ale spadek Giedroycia nie buchalterzy ustalą. Historia się tym zajmie18. Przedkładanie Czytelnikom niniejszego tomu kompletnego zestawie- nia artykułów dotyczących historii, które ukazały się na łamach „Kultu- ry” i „Zeszytów Historycznych” wydaje się tym bardziej niestosowne, że Redaktor zawczasu zadbał o inwentaryzację dokonań edytorskich Instytu- tu Literackiego. Zestawione z jego inspiracji przez Jana Kowalika, Marię Danilewicz-Zielińską, Annę i Mirosława Adama Supruniuków bibliogra- fie znacznie ułatwiają historykom, literaturoznawcom i politologom pracę naukową19. Sięgając po nie, można dowiedzieć się, jak w przeciągu ponad 17 Anonsując wydanie Historii dwudziestolecia Pawła Zaremby, Redaktor pisał: „W kraju i na emigracji jest ogromne – i dotąd niezaspokojone – zapotrzebowanie na obiektywną i przystępnie napisaną historię Polski. Jest to zadanie niezmiernie trudne, wymagające dobrego historyka, ale i dobrego pisarza. Od wczesnych lat sześćdziesią- tych »Kultura« usiłowała wypełnić tę lukę” – Redakcja, „Historia Polski” Pawła Zarem- by, „Zeszyty Historyczne” 1980, z. 53, s. 3. Świadectwem nadziei, jakie Jerzy Giedroyc pokładał w Pawle Zarembie, jest ich korespondencja. 18 L. Unger, Dlaczego i po co ta książka?, [w:] Teczki Giedroycia, oprac. I. Hofman, L. Unger, Lublin 2010, s. 7. 19 J. Kowalik, „Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości treści. Działalność wy- dawnicza (1946 – maj 1959), Paryż 1959; M. Danilewicz-Zielińska, Bibliografia: „Kultura” (1958–1973), „Zeszyty Historyczne” (1962–1973), działalność wydawnicza (1959–1973), Paryż 1975; eadem, Bibliografia: „Kultura” (1974–1980), „Zeszyty Historyczne” (1974– 1980), działalność wydawnicza (1974–1980), Paryż 1981; eadem, Bibliografia: „Kultura” (1981–1987), „Zeszyty Historyczne” (1981–1987), działalność wydawnicza (1987–1987), Paryż 1989; A. Supruniuk, M. A. Supruniuk; Bibliografia: „Kultura” (1988–1996), „Ze- szyty Historyczne” (1988–1996), działalność wydawnicza (1988–1996), Paryż 1997; eidem, O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka 18 połowy wieku zmieniał się nie tylko krąg autorów wydawanych w Maisons- -Laffitte książek i periodyków, ale także zakres ich zainteresowań badaw- czych. Dzięki nim łatwo wyłowić z dziesiątków roczników polemiki z arty- kułami lub glosy do relacji i pamiętników. Lektura ich pozwala również zorientować się, jakie publikacje Redaktor uznał za warte recenzji, komu powierzył wykonanie konkretnego zadania. Miłośnicy statystyk znajdą tam materiał do zestawiania rankingów popularności twórców i tematów. W przeciwieństwie do pokaźnej lizczby dzieł poświęconych dorobko- wi politycznemu i zasługom Jerzego Giedroycia dla literatury polskiej, prac poświęconych jego osiągnięciom na polu historiografii wciąż jest niewiele. Najwcześniej w sferze zainteresowania dziejopisarzy znala- zły się „Zeszyty Historyczne”. Pionierska analiza zawartości pierwszych 76 numerów czasopisma pióra Andrzeja Paczkowskiego ukazała się jesz- cze w czasach funkcjonowania w Polsce cenzury, ma się rozumieć poza jej zasięgiem20. Kolejnym kamieniem milowym w badaniach był artykuł Piotra Wandycza. Za sprawą Małgorzaty Ptasińskiej wiemy jednak, że autor skromnie przemilczał znaczącą rolę, jaką odegrał w kształtowa- niu oblicza periodyku21. Próbę charakterystyki wybranych wątków te- matycznych obecnych na jego łamach podjęli następnie Andrzej Stępnik oraz niżej podpisani22. Odpowiedź na pytanie, na czym polegał fenomen „Zeszytów Historycznych”, starał się później znaleźć Mikołaj Tyrchan23. W ostatnim numerze kwartalnika wydanym w 2010 r. Piotr Wandycz, Grażyna i Krzysztof Pomianowie, Małgorzata Ptasińska oraz Rafał Stobiecki poczynili w tej kwestii szereg nowych ustaleń24. Nie znalazły Bibliografia: „Kultura” (1997–2000), „Zeszyty Historyczne” (1997–2010), działalność wy- dawnicza (1997–2010), „Fragments” (1973–1979), Paryż – Warszawa – Toruń 2013. 20 A. P. [A. Paczkowski], 25 lat „Zeszytów Historycznych”, „Almanach Humani- styczny” 1987, nr 6 (przedruk: „Zeszyty Historyczne” 1987, z. 83, s. 3–15). 21 P. Wandycz, „Zeszyty Historyczne”, [w:] Jerzy Giedroyc. Redaktor…, s. 276–287. Zob. M. Ptasińska, Piotr Wandycz a Jerzy Giedroyc i Instytut Literacki w Maisons-Laf- fitte, [w:] Piotr Wandycz. Historyk – emigrant – intelektualista, red. M. Kornat, S. M. Nowinowski, R. Stobiecki, Bydgoszcz 2014, s. 159–189. 22 R. Stobiecki, Wątki historiograficzne na łamach „Zeszytów Historycznych” parys- kiej „Kultury” (1962–1989), [w:] Jerzego Giedroycia rozrachunki…, s. 21–33; S. M. No- winowski, Historia dyplomacji II Rzeczypospolitej na łamach „Zeszytów Historycznych” (1962–2002), [w:] ibidem, s. 35–49; A. Stępnik, Ukraina, Litwa i Białoruś w „Zeszytach Historycznych”, [w:] ibidem, s. 51–68. 23 M. Tyrchan, „Zeszyty Historyczne” Jerzego Giedorycia – fenomen polskiego cza- sopiśmiennictwa historycznego, [w:] „Kultura” paryska. Twórcy, dzieło, recepcja, red. I. Hofman, Lublin 2007, s. 217–235. 24 P. Wandycz, O „Zeszytach Historycznych”…, s. 70–80; G. i K. Pomianowie, Wspomnienia jako źródło historyczne, „Zeszyty Historyczne” 2010, z. 171, s. 120–129; Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski 19 natomiast kontynuatorów zapoczątkowane przez Sławomira Łukasiewi- cza studia nad problematyką historyczną na łamach „Kultury”25. Dzię- ki badaniom prowadzonym przez Małgorzatę Ptasińską nad dziejami Biblioteki „Kultury” w latach 1946–1966 ukazane zostały także kulisy wydania w jej ramach książek poświęconych przeszłości26. Polityczny aspekt sprawy zgłębiał Rafał Habielski27. O interpretację rozumienia przez Jerzego Giedroycia historii pierwszy pokusił się Jan Pomorski28. Zagadnienie to frapowało również Krzysztofa Pomiana i Wojciecha Kar- pińskiego29. Badania nad wysiłkami Redaktora zmierzającymi do wy- świetlenia historycznych zaszłości polsko-ukraińskich podjęła zaś Bo- gumiła Berdychowska30. Niepodobna w tym miejscu nadrobić wieloletnie zaniedbania i doko- nać gruntownej oceny dorobku historiograficznego Instytutu Literackie- go w Paryżu. Można jedynie oszacować jego rozmiar i wskazać cechy swo- iste. Aby uniknąć nieporozumień, trzeba jednak najpierw poczynić kilka ogólnych konstatacji. Jerzy Giedroyc uważał refleksję nad przeszłością nie tylko za warunek sine qua non uprawiania skutecznej polityki, ale także ważki element duchowej kultury. W jego zamyśle Instytut Lite- racki nie miał być placówką badawczą, lecz kuźnią idei. Decyzje o druku artykułów lub książek poświęconych historii podejmował niezależnie od tego, czy spełniały formalne kryteria publikacji akademickich. Nie wahał się wypełniać dotkliwych luk w rodzimej historiografii pracami, których autorzy reprezentowali zupełnie inne dyscypliny naukowe, edycjami źró- deł wywołanych, a nawet dziełami literackimi. Z satysfakcją musiał zaś odnotować, że na listę dokonań Instytutu Literackiego na polu historii M. Ptasińska-Wójcik, Jerzy Giedroyc i „odzyskiwanie pamięci narodowej”, „Zeszyty His toryczne” 2010, s. 130–141; R. Stobiecki, Emigracyjne periodyki historyczne jako fo- rum dialogu („Teki Historyczne”, „The Polish Review”, „Zeszyty Historyczne”), „Zeszyty Historyczne” 2010,s. 106–119. 25 S. Łukasiewicz, Zanim powstały „Zeszyty Historyczne”. Historia na łamach „Kultury” 1947–1957. (Esej bibliograficzny), [w:] „Kultura” paryska…, s. 195–215. 26 M. Ptasińska, Z dziejów Biblioteki Kultury 1946–1966, Warszawa 2006. 27 R. Habielski, Mapa Maisons-Laffitte (Giedroyc i Londyn), [w:] Jerzy Giedroyc – kultura – polityka – wiek XX. Debaty i rozprawy, red. A. Mencwel, A. S. Kowalczyk, L. Szaruga, Z. Grębecka, Warszawa 2009, s. 339–367. 28 J. Pomorski, Jerzego Giedroycia rozumienie historii, [w:] Jerzego Giedroycia rozrachunki…, s. 7–19. 29 W. Karpiński, op. cit., s. 50–57; K. Pomian, Giedroyc: sylwetka, [w:] idem, W krę- gu Giedroycia, Warszawa 2000, s. 9–11. 30 B. Berdychowska, Giedroyc i Ukraińcy, [w:] J. Giedroyc, Emigracja ukraińska. Listy 1950–1982, oprac. B. Berdychowska, Warszawa 2004, s. 31–37. O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka 20 została wpisana lwia część tomów wydanych z pobudek stricte politycz- nych na potrzebę chwili. Silnie ugruntowane przekonanie, że historia Polski „jest tak zakłama- na, jak nigdzie na świecie”31 nie było jedynym powodem obecności proble- matyki historycznej w pierwszym, a potem w wielu kolejnych numerach „Kultury”. Jej Redaktor (tak jak wielu mu współczesnych) poszukiwał też w dziejach ojczystych punktu odniesienia dla swych uchodźczych doświad- czeń. Towarzyszyła temu silna potrzeba poznania ich przyczyny, co z kolei nie było możliwe bez przeprowadzenia uczciwego bilansu blasków i cieni II Rzeczypospolitej za lata 1918–1945. Materiały do niego Redaktor gromadził do końca swoich dni. Niestru- dzenie apelował do polityków i żołnierzy, aby nie zwlekali ze spisaniem pamiętników lub skomentowaniem ogłoszonych już przez innych. Wśród dziesiątków wspomnień opublikowanych na łamach „Kultury” oraz „Ze- szytów Historycznych”, a następnie także w ramach Biblioteki „Kultury”, ze szczególnie żywym oddźwiękiem spotkały się te poświęcone technice sprawowania władzy (zwłaszcza przez obóz sanacyjny) i ujawniające ar- kana polskiej dyplomacji32. Łatwo domyślić się, dlaczego z tak wielkim upodobaniem Redaktor zbierał relacje o ewakuacji i internowaniu władz RP w 1939 r.33 Uwadze jego nie umknęły wszak również pierwszorzędne przekazy źródłowe dotyczące emigracyjnych i krajowych struktur politycz- no-wojskowych podczas II wojny światowej34. Nikogo nie powinno dziwić, 31 J. Giedroyc, Autobiografia…, s. 199. 32 M.in. S. F. Składkowski, Prezydent Mościcki, „Kultura” 1956, nr 10, s. 98–122; B. Miedziński, Wojna i pokój, „Kultura” 1966, nr 5, s. 107–120; nr 6, s. 93–104; nr 9, s. 85–97; nr 11, s. 108–188; nr 12, s. 124–136; S. Kot, Wspomnienia, „Zeszyty Histo- ryczne” 1967, z. 11, s. 95–122; z. 12, s. 163–178; 1978, z. 13, s. 78–91; W. T. Drymmer, Wspomnienia, „Zeszyty Historyczne” 1974, nr 27, s. 172–194; z. 28, s. 173–218; z. 29, s. 157–186; z. 30, s. 196 – 227; 1975, z. 31, s. 53–121; H. Józewski, Zamiast pamiętnika, „Zeszyty Historyczne 1982, z. 59, s. 3–163; z. 60, s. 234–236; z. 63, s. 3–75; W. Witos, Moje wspomnienia, Paryż 1964; Polska polityka zagraniczna w latach 1926–1939. Na podstawie tekstów min. Józefa Becka opracowała Anna M. Cienciała, Paryż 1990. 33 M.in. S. F. Składkowski, Prace i czynności Rządu polskiego we wrześniu 1939, „Kultura” 1948, nr 5, s. 75–127; nr 6, s. 107–127; W. Pobóg-Malinowski, Na rumuńskim rozdrożu (Fragmenty wspomnień), „Kultura” 1948, nr 7, s. 116–133; nr 8, s. 80–116, nr 9–10, s. 130–178; Zapiski ambasadora Rogera Raczyńskiego dotyczące przejścia Na- czelnych Władz Polskich do Rumunii i rezygnacji b. prezydenta RP Prof. Ignacego Mo- ścickiego, „Kultura” 1948, nr 9–10, s. 116–129; J. Rakowski, Diariusz wrześniowego dramatu, „Zeszyty Historyczne” 1977, z. 39, s. 51–168. 34 M.in. T. Romer, Moja misja jako Ambasadora RP w Związku Sowieckim, „Ze- szyty Historyczne” 1974, z. 30, s. 138–166; S. Korboński, W imieniu Rzeczypospoli- tej, Paryż 1954; idem, W imieniu Kremla, Paryż 1956; T. Katelbach, Rok złych wróżb Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski 21 że kwalifikując do druku przed 1990 r. reminiscencje z życia pod okupacją niemiecką i sowiecką nie zachował parytetu35. Zanim do Maisons-Laffitte dotarły pamiętniki ukazujące realia Polski Ludowej36, Jerzy Giedroyc umożliwił polskiemu czytelnikowi zapoznanie się z obcojęzycznymi pracami, które odegrały niebagatelną rolę w demaskowa- niu zbrodniczego charakteru komunizmu. W serii Archiwum Rewolucji uka- zały się, m.in wspomnienia Waltera G. Krywickiego, Ignatio Silone, Arthura Koestlera, Galiny Sieriebriakowej, Swietłany Allilujewej oraz Aleksandra Weissberga-Cybulskiego. Na ich okładkach umieszczono informację: „są to świadectwa, które wymagały odwagi”37. Korespondowały z nimi autoanalizy długiego i mozolnego procesu uwalniania się spod wpływów ideologii komu- nistycznej pióra Howarda Fasta, Wacława Solskiego i Milovana Dzilasa oraz zbiór wywiadów dotyczących postaw polskich intelektualistów w czasach stalinizmu38. Ilość relacji o działalności demokratycznej w Polsce opubliko- wanych przez Jerzego Giedroycia nie jest wprawdzie (z oczywistych wzglę- dów) imponująca, ale trudno przecenić znaczenie tych, które złożyli: Aniela Steinsbergowa, Anka Kowalska lub Jakub Karpiński39. Dopełniają je tomy materiałów dokumentujących protesty 1956, 1968 i 1970 r., przypadki łama- nia praworządności oraz przejawy oporu społecznego40. (1943), Paryż 1959; J. Czapski, Na nieludzkiej ziemi, Paryż 1962; L. Mitkiewicz, Z gen. Sikorskim na obczyźnie, Paryż 1968. 35 M.in. K. Pużak, Wspomnienia. 1939–1945, „Zeszyty Historyczne” 1977, z. 41, s. 3–196; A. Bobkowski, Szkice piórkiem (Francja 1940–1944), t. 1–2, Paryż 1957; M. Czapska, Polacy w ZSSR (1939–1942). Antologia, Paryż 1963; G. Herling-Grudziń- ski, Inny świat. Zapiski sowieckie, Paryż 1965; S. Swianiewicz, W cieniu Katynia, Paryż 1976; W. Kraśniewska [B. Skarga], Po wyzwoleniu... (1944–1956), Paryż 1985. 36 M.in. A. Zawadzka-Wetz, Refleksje pewnego życia. Wspomnienia, Paryż 1967; W. Minkiewicz, Wspomnienia. 1949–1954, „Zeszyty Historyczne” 1987, z. 80, s. 158–207; z. 81, s. 91–179; K. Orłoś, Historia „Cudownej meliny”, Paryż 1987. 37 W. G. Krywicki, Byłem agentem Stalina, Paryż 1964; I. Silone, Wybór towarzy- szy, Paryż 1964; A. Koestler, Fragmenty wspomnień, Paryż 1965; G. Sieriebriakowa, Huragan, Paryż 1967; S. Allilujewa, Dwadzieścia listów do przyjaciela, Paryż 1967; A.Weissberg-Cybulski, Wielka Czystka, Paryż 1967. 38 H. Fast, Król jest nagi, Paryż 1958; W. Solski, Moje wspomnienia, Paryż 1977; M. Dżilas, Rozmowy ze Stalinem, Paryż 1962; J. Trznadel, Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami, Paryż 1986. 39 M.in. A. Kowalska, Folklor tamtych lat, „Zeszyty Historyczne” 1987, z. 80, s. 47–90; A. Steinsbergowa, Widziane z ławy obrończej, Paryż 1977; Rozmowy niekon- trolowane, Paryż 1983; J. Mur, Dziennik internowanego (grudzień 1981 – grudzień 1982), Paryż 1985; J. Karpiński, Taternictwo nizinne, Paryż 1988; W. Bereś, Tylko nie o polityce. Wywiady „Promienistych”, Paryż 1989. 40 J. Mond, 6 lat temu… (Kulisy polskiego października), Paryż 1962; Schizmy, Paryż 1966; Wydarzenia marcowe 1968, Paryż 1969; Polskie przedwiośnie. „Wydarzeń O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka 22 Rezonans zamieszczonych w „Kulturze” (od nr 4 w osobnym dziale Naj- nowsza Historia Polski) źródeł historycznych był tak silny, że Jerzy Gie- droyc zmuszony był oznajmić, iż zaprzestaje drukowania polemik, „chyba, że będą one wnosiły konkretne uzupełnienia czy stwierdzenia”41. Trudniej było walczyć z zarzutem przedwczesnego ujawniania narodowych tajemnic oraz upubliczniania tekstów kompromitujących Polskę. „Jestem człowie- kiem b. spokojnym – deklarował Redaktor – ale jak słyszę pretensje na te- mat »kalania własnego gniazda«, to dostaję uderzenia krwi do głowy. Tym frazesem zafałszowaliśmy swoją własną historię i zrobiliśmy się najbar- dziej zakłamanym narodem”42. W rzeczy samej obca była mu realizowana na łamach wielu emigracyjnych czasopism koncepcja historiografii – pla- stra na rany lub pastylki na poprawę nastroju. Nie miał też zamiaru, jak m.in. znaczna część przebywających na uchodźstwie historyków, zwlekać z dokonaniem obrachunku z niedawną przeszłością. Oprócz materiałów źródłowych drukował w „Kulturze” historyczne eseje i recenzje, inicjował dyskusje i rozpisywał ankiety dotyczące kontrowersyjnych problemów: wy- prawy kijowskiej, ruchu komunistycznego w Polsce, powstania warszaw- skiego, antysemityzmu43. Bardzo wiele miejsca poświęcił na wyświetlenie zaszłości w stosunkach Polaków z Ukraińcami, Litwinami i Białorusina- mi. Błyskotliwe często analizy spełniły swą funkcję formacyjną, ale więk- szość z nich, niestety, została zapomniana. Wydawane od 1962 r. „Zeszyty Historyczne” świadczą, iż Jerzy Giedroyc nie zmienił wcześniej obranych priorytetów. Dowodzą jednak także, że w końcu udało mu się zaprząc do realizacji swej wizji historiografii również profesjonalnych badaczy44. Wśród blisko pięćdziesięciu wypowiedzi opublikowanych w formie ksią- żek przez Instytut Literacki w Paryżu przeważają teksty oryginalne. Mniej więcej jedna czwarta zalicza się do kategorii monografii naukowych. Kilka wciąż ma fundamentalne znaczenie dla humanistyki, nie tylko polskiej. Po- zostałe można klasyfikować według rozmaitych kluczy: ciężaru gatunkowe- go źródeł, na podstawie których powstały, żywotności zawartych w nich tez, wpływu na rozwój badań nad szczegółowymi zagadnieniami etc., etc. marcowych” t. 2 – Czechosłowacja, Paryż 1969; J. Poznań 1956 – Grudzień 1970, Paryż 1971; Rewolta szczecińska i jej znaczenie, Paryż 1971; Sąd orzekł..., Paryż 1972; Wy- miar sprawiedliwości w PRL Paryż 1973; Ruch oporu, Paryż 1977. 41 „Kultura” 1951, nr 7–8, s. 172. 42 AIL, KOR RED Lerski Jerzy, List J. Giedroycia do J. Lerskiego z 20 IV 1948. 43 Zob. S. Łukasiewicz, op. cit., s. 200–204. 44 Zob. I. Hofman, W cieniu „Kultury”. Przewodnik tematyczny po „Zeszytach Hi- storycznych”, [w:] eadem, Szkice o paryskiej „Kulturze”, Toruń 2004, s. 217–225. Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski 23 Można wszak spojrzeć na nie z zupełnie innej perspektywy. Spróbo- wać odpowiedzieć na pytania: jaki cel przyświecał ich wydaniu? jakie miało to wówczas konsekwencje społeczne, polityczne, intelektualne? Okaże się wówczas, że Jerzy Giedroyc, dysponujący przecież bardzo wąską kadrą ba- daczy i publicystów, uparcie rozbudowywał bibliotekę analiz teorii i prak- tyki marksizmu-leninizmu. Recepcję opus magnum Leszka Kołakowskie- go i polskiego wydania opus vitae Aleksandra Sołżenicyna niewątpliwie ułat wiły wydane wcześniej prace Raymonda Aarona, Milovana Dżilasa, Wiktora Sukiennickiego, Borysa Levyckiego i Adama Ciołkosza. Pewne wątki rozwinął zaś tom Michała Hellera45. Poświęcone „polskim miesią- com” studia Jakuba Karpińskiego, Andrzeja Friszke, Grażyny Pomian i Jerzego Holzera opublikował nie czekając na otwarcie archiwów46. Pen- sum wiedzy o II Rzeczypospolitej poszerzał, drukując tomy o zróżnicowanej formie i ciężarze gatunkowym, niekoniecznie adresowane do tych samych czytelników47. Przez lata czynił przymiarki do wydania nowoczesnej synte- zy dziejów Polski, która znajdzie masowego czytelnika, a nie będzie tylko ozdobą bibliotek. Na osobne potraktowanie zasługują dwa tomy sygnowane przez Insty- tut Literacki48. Walor historiograficzny pierwszej, napisanej przez Adama Michnika, przyćmiła jej praktyczna wartość społeczno-polityczna (o której dziś już, niestety, trzeba mówić w czasie przeszłym dokonanym). Druga, 45 L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu. Powstanie – rozwój – rozkład, Paryż 1976–1978; A. Sołżenicyn, Archipelag GUŁag. 1918–1956, t. 1–3, Paryż 1976–1978; R. Aron, Koniec wieku ideologii, Paryż 1956; M. Dżilas, Nowa klasa wyzyskiwaczy (analiza systemu komunistycznego), Paryż 1957; W. Sukiennicki, Kolumbowy błąd. Szkice z historii, teorii i praktyki sowieckiego „komunizmu”, Paryż 1959; A. Ciołkosz, Róża Luksemburg a rewolucja rosyjska, Paryż 1961; B. Lewyckyj, Terror i rewolucja, Paryż 1965; M. Heller, Maszyna i śrubki. Jak hartował się człowiek sowiecki, Paryż 1988. Studium Adama Ciołkosza Redaktor uznał za „pierwszy podręcznik marksizmu- -leninizmu” – cyt. za: R. Habielski, op. cit., s. 347. 46 M. Tarniewski [J. Karpiński], Krótkie spięcie (Marzec 1968), Paryż 1977; idem, Płonie komitet, Paryż 1982; idem, Dziwna wojna, Paryż 1990; Z. Korybutowicz [A. Friszke], Grudzień 1970, Paryż 1983; G. Pomian, Polska „Solidarności”, Paryż 1982; J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Paryż 1984. 47 B. Singer, Od Witosa do Sławka, Paryż 1962; S. Mackiewicz, Polityka Becka, Paryż 1964; A. Krzyżanowski, Dzieje Polski, Paryż 1973; W. Żeleński, Zabójstwo mi- nistra Pierackiego, Paryż 1973; P. Wandycz, August Zaleski. Minister spraw zagra- nicznych RP 1926–1932 w świetle wspomnień i dokumentów, Paryż 1980; P. Wandycz, Polska a zagranica, Paryż 1986; P. Zaremba, Historia dwudziestolecia (1918–1939), t. 1–2, Paryż 1981; W. Giełżyński, Budowanie Niepodległej, Paryż 1985. 48 A. Michnik, Kościół, lewica, dialog, Paryż 1977; D. Beauvois, Polacy na Ukrai- nie, 1831–1863. Szlachta polska na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie, Paryż 1987. O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka 24 autorstwa Daniela Beauvois zapoczątkowała dekonstrukcję mitu Kresów, jednego z filarów polskości XIX i pierwszej połowy XX w. Wydanie obu prac było dla Jerzego Giedroycia czymś oczywistym i zupełnie naturalnym. Próba poszukiwania wśród publikacji o przeszłości Instytutu Literac- kiego w Paryżu prac, których znaczenie dla historiografii polskiej można by porównać z rolą, jaką w sferze literatury odegrał Traktat poetycki Cze- sława Miłosza, Trans-Atlantyk Witolda Gombrowicza lub Dziennik pisany nocą Gustawa Herlinga-Grudzińskiego jest zajęciem pozbawionym sensu. Zwłaszcza, gdy analizując dokonania Jerzego Giedroycia na niwie historii, uświadomimy sobie, że mamy do czynienia z dziełem integralnym49. ♦ Prezentowany Czytelnikowi tom rozpoczyna serię wydawnictw źródło- wych przygotowanych w ramach projektu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki Jerzy Giedroyc, historycy i świadkowie historii. W ślad za nią ukażą się dwa kolejne, zawierające wybór korespondencji Redaktora z bada- czami przeszłości oraz jej bohaterami. Niepodobna wykluczyć, że poszczegól- ne woluminy będą uważane za odrębne publikacje. Zamiarem naszym było wszakże, aby każdy z nich postrzegany był jako element większej całości. Tom W poszukiwaniu innej historii świadomie nawiązuje do wcześniej- szych inicjatyw edytorskich mających na celu upowszechnienie dorobku intelektualnego Instytutu Literackiego w Paryżu. W pierwszym rzędzie do opracowanej przez Grażynę Pomian antologii Wizja Polski na łamach „Kul- tury” 1947–1976 (Lublin 1999) oraz dokonanego przez Basila Kerskiego i Andrzeja S. Kowalczyka wyboru tekstów Realiści z wyobraźnią. „Kultura” 1976–2000 (Lublin 2007). Dla Czytelnika nie powinno być jednak tajemni- cą, że prowadząc kwerendę w „Kulturze” i „Zeszytach Historycznych” rów- nocześnie intensywnie penetrowaliśmy Archiwum Instytutu Literackiego. Odnalezione w listach Jerzego Giedroycia informacje miały istotny wpływ na zawartość i kompozycję książki. Dokonanie wyboru tekstów, ich hierarchizacja i typologizacja nie były wcale zadaniem łatwym. Dość powiedzieć, że w pierwszym etapie prac zakwa- lifikowaliśmy do druku blisko 300 artykułów. A przecież z góry założyliśmy, że rezygnujemy z druku tekstów, które zostały już przypomniane w wyda- nych niedawno antologiach. Dlatego np. nie ma w naszej antologii niezwykle ważnego głosu Józefa Łobodowskiego – Przeciw upiorom przeszłości. 49 Zob. A. Friszke, Polska odwraca się od Giedroycia, [w:] Wokół idei Jerzego Gie- droycia, red. I. Hofman, Lublin 2011, s. 44–45. Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski 25 Zamysłem naszym było pokazanie bogactwa i wielowątkowości deba- ty dotyczącej przeszłości prowadzonej na łamach „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”, odzwierciedlającej nie tylko zainteresowania badawcze współpracowników Instytutu Literackiego, ale także (a może przede wszystkim) ukazującej historyczne i historiograficzne horyzonty Jerzego Giedroycia. Kryterium doboru tekstów nazwaliśmy roboczo „cztery razy »r«”. Po pierwsze: reprezentatywność – obligująca do dostarczenia Czytelnikowi materiału do „refleksji i zadumy” nad ewolucją koncepcji polityki histo- rycznej Redaktora. Po drugie: różnorodność – pozwalająca Czytelnikowi wyrobić sobie opinię o palecie podejmowanych problemów z zakresu dzie- jów powszechnych i historii Polski. Po trzecie: różnobarwność – uświada- miająca Czytelnikowi, jak niebagatelny wkład w kształtowaniu wizji prze- szłości wnieśli (oprócz profesjonalnych badaczy różnych szkół i generacji) historycy amatorzy, przedstawiciele innych dyscyplin nauki oraz pisarze. Po czwarte: rozmaitość – dająca Czytelnikowi wyobrażenie o skali zróż- nicowania w laffickich periodykach form wyrazu refleksji historycznej (od artykułu naukowego i klasycznego eseju, przez popularny wykład, recen- zję, wywiad, polemikę, po nekrolog oraz wspomnienie). Konstrukcja antologii wykrystalizowała się w trakcie długich dysku- sji. Ostatecznie zdecydowaliśmy się podzielić wybrane teksty na dziewięć bloków tematycznych. Wskazują one na zasadnicze – w naszym przekona- niu – wyzwania historyczne oraz historiograficzne, z którymi mierzono się na łamach „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”. Czytelnicy zdający sobie sprawę z rozmachu politycznych koncepcji Jerzego Giedroycia oraz skali jego ambicji kształtowania umysłów Polaków w kraju i na emigracji nie będą zdziwieni wyodrębnieniem w tomie artykułów dotyczących zagadnień programowych, historycznych rozrachunków z sąsiadami lub meandrów historiografii Polski Ludowej. Słowa komentarza wymaga natomiast za- mieszczenie w nim pokaźnej ilości wspomnień poświęconych historykom (głównie polskim). Skłonił nas do tego zarówno fakt skrupulatnego odno- towywania przez Redaktora realnych i bolesnych strat kultury (nie tylko narodowej), jak i przekonanie, iż wyselekcjonowane przez nas teksty są nie tylko hołdem złożonym wybitnym miłośnikom Klio, ale także próbą oceny dokonań. Uznaliśmy również za stosowne włączyć do antologii – jako swoi- ste post scriptum Jerzego Giedroycia – kilka spośród wielu przypomina- nych przez niego tekstów pochodzących z wcześniejszych epok. Uważamy bowiem, że stanowią one ważki przyczynek do debaty nad pojmowaniem przez Redaktora politycznej funkcji historii. O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka 26 Niniejszy tom nie jest wydaniem krytycznym artykułów drukowanych w periodykach Instytutu Literackiego w Paryżu. Świadomie zrezygnowa- liśmy z ich komentowania, a nawet poprawiania sporadycznie pojawiają- cych się w nich błędów lub nieścisłości. Wprowadziliśmy jedynie poprawki korektorskie oraz zmiany wynikające z obowiązujących współcześnie re- guł ortografii lub interpunkcji. Zachowaliśmy auto
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

W poszukiwaniu innej historii
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: