Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00496 007896 21005248 na godz. na dobę w sumie
W świecie wygnańców, wdów i sierot. O pewnym wariancie antropologii zaangażowanej - ebook/pdf
W świecie wygnańców, wdów i sierot. O pewnym wariancie antropologii zaangażowanej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 154
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9184-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
 Zaangażowanie antropologa łączy trzy postawy autobiograficzne ‒ świadectwa, wyznania, wyzwania. Osią pracy jest napięcie między konwencjonalną teorią antropologiczną a przeżyciem, zwłaszcza przeżyciem granicznym choroby, śmierci i cierpienia.
Autor odrzuca utrwalony sposób pisania o tych kwestiach, sprowadzający się najczęściej do rejestracji i interpretacji „rytuałów” im towarzyszących, społecznych wyobrażeń czy obrazów medialnych. Ze szlachetną premedytacją stawia przed czytelnikiem „nagą” prawdę przeżycia, jej banalność, marginesowość, jej wstyd i efekt poniżenia. Autor wadzi się z naszą mentalnością, z naszym najgłębszym „ja”, dokonując swoją pracą znaczącej transgresji etycznej.
Tym, co wyróżnia autora spośród innych, jest wariant antropologii zaangażowanej przedstawiany ostentacyjnie, ma charakter programowego manifestu, zanurzenia zaangażowania w żywiole autobiograficznym. Trzy postawy jego autobiograficznego „ja” wybrzmiewają wspólnie. Antropologiczny lógos odnajduje w postawie świadectwa argumentacyjną siłę opisu zdarzeń i stawia na „wymowę faktów”. Antropologiczny ethos lokuje się w postawie wyznania, by odpowiednio ukształtowany w swej słownej formie badawczy raport mógł stać się ‒ ujawniającą doświadczenia i przeżycia ‒ przekonującą antyfikcją. Antropologiczny pathos przybiera postawę wyzwania, a czyni to, etycznie umocowany, dla poruszenia innych antropologów jako badaczy‒ludzi.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redaktor naczelny serii „Perspektywy Biograficzne” – Marcin Kafar Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Katedra Badań Edukacyjnych 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT TOMU Dr hab. prof. UAM Waldemar Kuligowski SKŁAD I ŁAMANIE Krzysztof Ciemcioch i Agnieszka Oklińska OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Agnieszka Oklińska Projekt logo serii „Perspektywy Biograficzne” – Agnieszka Oklińska © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06494.14.0.M ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-075-6 ISBN (ebook) 97883-7969-184-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Tym Innym Spis treści Zaangażowanie i autobiografia (Andrzej P. Wejland) .............................. 9 Część I Rozdział 1. Historia pewnej przemiany ..................................................... Rozdział 2. Antropologia zaangażowana ― szkic programowy ............ 23 37 Część II Rozdział 3. Wobec Tych Innych .................................................................. Rozdział 4. Być za zasłoną ............................................................................ Rozdział 5. Zbyszkowe stawanie na nogi ................................................ 69 95 117 Bibliografia i źródła dodatkowe ................................................................ Summary ........................................................................................................ 141 151 Andrzej Paweł Wejland1 ZAANGAŻOWANIE I AUTOBIOGRAFIA Marcin Kafar i jego antropologia zaangażowana Antropologia zaangażowana przekracza, i to przekracza świadomie, z całym przekonaniem, kanoniczny sens praktyki antropologicznej: i tej zatopionej w gabinetowej teorii, i tej (zwłaszcza tej) poddanej terenowej empirii. Zaangażowana antropologia chce bowiem objawiać inne poj- mowanie naukowości własnych przedsięwzięć ― inne niż to, do które- go w dyscyplinarnym dyskursie prawie przywykliśmy i które chętnie uważamy wciąż za właściwe i obowiązujące. Inaczej się tu w terenie bada innych, o ile w ogóle innych się „bada” i o ile „innych” właśnie, a nie ― wcale nie przy okazji i nie na drugim planie ― siebie samego jako „innego”. Inaczej się tu o badaniach i badawczym terenie pisze, o ile w ogóle samo „pisanie” nie staje się już „badaniem” i nie wpla- ta w czynności wykonywane w „terenie”. Inaczej również, co jest być może najważniejsze, traktuje się relację badawczą. Antropologia zaan- gażowana unika chłodnego dystansu, by wtopić się w świat „innych” jak najdelikatniej (nigdy zaś bez ich niewymuszonej zgody i akcepta- cji, nigdy bez skrupułów i nigdy raptownie, pod presją „naukowych” osiągnięć), uczestniczyć w nim, a nie tylko go z boku obserwować czy podglądać, być w nim obecnym ― obecnym całym sobą, po ludzku, nie być więc jedynie przybraną na tę chwilę, dostojną profesjonalną maską. Być także, a może przede wszystkim, dla tego świata, w troszczącej się o niego, a nie wyłącznie o własne „naukowe” wyniki, antropologicznej posłudze. Wariant antropologii zaangażowanej przedstawiany w książce Mar- cina Kafara jest jednym z wielu, tym jednak, co go wyróżnia ― choć 1 Autor tekstu jest profesorem w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer- sytetu Łódzkiego. 10 zapewne czyni jednocześnie podobnym do ujęć niektórych innych za- angażowanych antropologów ― jest ostentacyjne, bo mające charakter programowego manifestu, zanurzenie zaangażowania w żywiole auto- biograficznym. Nie trzeba szczególnej przenikliwości, by to zauważyć: antropologia Marcina Kafara angażuje się co prawda w świat innych, lecz jest zarazem naznaczona nieskrywanym autobiografizmem. Nie znaczy to, że książka, jaką czytamy, jest jako pisarska całość autobiografią, pod- porządkowaną regułom literackiego gatunku. Oznacza to jedynie, i aż, że przenika ją wyraźny, bardzo mocny, domagający się uwagi rys autobio- graficzny. Jeśli nawet pewne ustępy książki są w istocie „małymi autobio- grafiami”, jak je nazwał Paul Ricoeur (1991, s. 227), nie zamierza być ona, czuwając nad własną „naukowością”, po prostu autobiografią2. Potrójne zaangażowanie autobiograficznego „ja” Autobiograficzne „ja” odzywa się w książce Marcina Kafara w trzech powiązanych płaszczyznach, działa w niej zatem potrójnie „zaangażowa- ne”. Podążę za podpowiedziami Małgorzaty Czermińskiej (2000, s. 19-33), by stwierdzić, że autobiograficzne „ja” jednocześnie tu świadczy, wy- znaje i wyzywa. Mówiąc ściślej, zaangażowane „ja” antropologa obiera, i w podjętym trudzie łączy, trzy postawy autobiograficzne. Postawa świadectwa każe mu opisywać, zdawać sprawę z tego, co jest lub zdarza się w świecie innych, przedstawiać ten świat w tworzo- nym na gorąco, ale i po zejściu w cień, badawczym raporcie ― w spra- wozdaniu, które umieszcza „ja” w badanym świecie i wobec badanego świata w pozycji obserwatora i uczestnika, tego, kto ma udział i pozosta- je z nim we wspólnocie, kto ― gdy on, bo to świat „wygnańców, wdów i sierot”, sam za siebie nie mówi lub mówi ledwie słyszalnym głosem ― przemawia w jego imieniu, przemienia się, jak w sądzie, w świadka obierającego jego stronę, okazuje się też niekiedy bezkompromisowym „świadkiem świadków”3. Postawę wyznania autobiograficzne „ja” obiera z potrzeby zwierze- nia się, nie jest to jednak zwierzanie się zupełnie prywatne, przeciwnie 2 Do Ricoeurowskiego pojęcia małych autobiografii interesująco nawiązuje Albert W. Musschenga (2004, s. 62-65); por. również niezawierające wprost tego nawiązania użycie terminu „małe autobiografie” („small autobiographies”) przez Maxa Saundersa (2010, s. 256). Bywa, że termin ten jest u nas przekładany jako „krótkie autobiografie”. 3 Wskazanie na związek świadectwa z sytuacją składania zeznań w sądzie nie jest przy- padkowe. Dostrzega ów związek, a nawet uwydatnia go, Paul Ricoeur w swojej Her- meneutyce świadectwa (2011), a także w innych pracach, choćby w dziele Pamięć, historia, zapomnienie (2006, s. 212-235); por. Wejland (2013). Zaangażowanie i autobiografia 11 ― ponieważ opowiada tutaj antropologicznej wspólnocie o swoich ba- dawczych doświadczeniach i przeżyciach, jego wyznanie staje się proto- kołem autoetnograficznym. Jako taki ma on, przynajmniej w intencji, tak te doświadczenia i przeżycia ukazać, by uczynić je cząstką dorobku całej wspólnoty. Protokół wyznającego autobiograficznego „ja” wyłania się z metodologicznej refleksji, kreśli przeto opartą na własnych doświadcze- niach i przeżyciach, lecz wnoszoną do publicznego dyskursu wspólnoty, jawną propozycję metodologiczną. Trzecia z postaw, postawa wyzwania, rodzi się z uwrażliwienia etycznego, ściśle splecionego z retoryczną siłą raportu i intelektualnym powabem refleksji metodologicznej. Autobiograficzne „ja”, opowiada- jąc o świecie „wygnańców, wdów i sierot”, próbuje przekonać naukową wspólnotę do poważnego nim zainteresowania, owszem ― również inny- mi podobnymi światami. Wymagają one antropologicznego „badania”, ale i antropologicznej „troski”, opowiadania o nich, choć także opowia- dania się po ich stronie i stawania przy nich, a nawet razem z nimi. Wy- zwanie rzucane wspólnocie jest ze strony zaangażowanego „ja” apelem o zaangażowanie, nawet klarownie wobec niej sformułowanym impera- tywem. Wyzwanie nie ma tu więc nic z czekającego na oklaski retorycz- nego popisu, jest raczej pełnym nadziei, lecz realistycznie trzymającym się gruntu, wypatrywaniem wspólnotowego poruszenia. Wyzwania nie rzuca się jak rękawicy tym, którzy już się „zaangażowali”. W przeświad- czeniu, że zaangażowanych wciąż brakuje i że zaangażowaniu część wspólnoty się opiera, czy wręcz przeciw niemu (choćby w imię „nauko- wości”) występuje, kieruje się je ku antropologom „niezaangażowanym”. Wyzywające (i wzywające) „ja” nie kryje perswazyjnego przesłania swo- jej badawczej autobiografii. Marcin Kafar: świadectwo, wyznanie, wyzwanie W książce Marcina Kafara pierwsza z tych postaw, postawa świadec- twa, dzięki licznym tłumaczącym ją koncepcjom i ich szczególnemu ję- zykowi, wybija się na plan pierwszy. Dotyczące jej rozważania obfitują więc w różnorodne sposoby użycia słów „świadectwo”, „świadczyć”, „świadek”. Badawczy raport staje się tu świadectwem i przez to, że jest sprawozdaniem z „drogi świadczenia” w świecie „wygnańców, wdów i sierot” (autor i narrator przedstawia się wszak jako bohater opowia- danej przez siebie historii), i przez to, że sobą ― z chwilą jego pisarskie- go domknięcia ― otwiera czy może kontynuuje „drogę świadczenia”, tym razem w świecie antropologów (autor włącza się nim przecież w dyskurs własnej naukowej wspólnoty). Koncepcje antropologiczne ― 12 antropologiczne w szerokim sensie ― nasączają „język świadectwa” nie- zwykle pomocnymi konotacjami. Ich głębia i autentyczność bierze się stąd, że czerpią z narratywizowanego doświadczenia i autobiograficz- nych relacji sporego grona innych badaczy. W książce Marcina Kafara nietrudno przez to doszukać się silnie działającej narracyjnej projekcji: świadczyć jak Oliver Sacks, Arthur W. Frank, Arthur P. Bochner… to zna- leźć się w rwącym nurcie przedsięwzięć badawczych, w których posta- wa świadectwa wypowiada zaangażowanie „ja” w światy odtrąconych, odrzuconych, osamotnionych, na przykład z powodu choroby, niewy- godnej i kłopotliwej przy próbach społecznego oswojenia lub naukowej klasyfikacji. Nietrudno też odnaleźć w niej zdecydowanie wzmacniające odwołania do filozofii dialogu: Martin Buber, Emmanuel Lévinas, Józef Tischner… pozwalają autobiograficznemu „ja” objaśnić i zrozumieć swoje miejsce w świecie innych i wobec niego. Sposób myślenia i mówienia filo- zofów dialogu (i spotkania) w znacznej mierze przesądza o kształcie two- rzonego o tym świecie raportu. Ważne jest, byśmy dostrzegli, że to raport refleksyjny i pełen dialogicznego ruchu: trwającej bez ustanku rozmowy różnych „głosów” i „pozycji”, także starego autobiograficznego „ja” z na- rodzonym w bólach naukowej konwersji nowym autobiograficznym „ja”, albo dyskursu z udziałem Wielkich Mistrzów Antropologii i Małego Mi- strza Andrzeja. Raport ― słusznie chyba uprzedzam ― z tego powodu nie- łatwy w lekturze, wymaga wszak czujnego rozpoznawania kunsztownie splątanych myślowych ścieżek czy też pełnych erudycji intertekstualnych zagnieżdżeń ― cytatów i parafraz. Uprzedzam też jednak, iż w podążaniu za autorem i jego autobiograficznym „ja” można się dzięki tej forsownej lekturze prawdziwie rozsmakować. Druga z autobiograficznych postaw przebija się w książce Marcina Kafara jako poszukiwanie formy. Wyznanie pragnie pozostać osobistą konfesją, ale chce się zarazem zmieścić ― z uwagi na antropologiczną wspólnotę ― w akceptowanych przez nią ramach pisarstwa „naukowe- go”. Wyznanie znajduje tu więc dla siebie a to postać trochę ociężałego traktatu metodologicznego w starym stylu, a to postać zwiewnego, nawet poetyckiego eseju, a to postać reportażu z etnograficznego terenu. Niektó- re partie książki są ― to zabieg czysto literacki ― myślowo niedomknięte: pobłyskują ideą otwartą na interpretacje jako antropologiczne fragmenty4. 4 Idea fragmentu antropologicznego domaga się tu zapewne zwięzłego objaśnienia. Fragment antropologiczny to antropologiczny tekst ― tekst sensu proprio, w znaczeniu dosłownym, a nie metaforycznym, a więc coś, co należy do pisarstwa antropologiczne- go. Fragment antropologiczny jest przy tym traktowany jako odpowiednik fragmentu literackiego. Tego ostatniego nie należy tu wszakże rozumieć jako urywka, wycinka, czyli czegoś wyjętego lub wyrwanego z literackiej całości. Nie mamy więc do czynie- Zaangażowanie i autobiografia 13 Relacje z terenu to często narracje oparte na „wyczuwaniu obecności «drugiego»”, jak to określa Eugeniusz Czaplejewicz (1978, s. 29), wśród nich zaś również takie, które zawierają teksty dialogów: albo o kształcie dialogów bezpośrednich, włączonych w opowieść jako „żywe cytaty” (zwykle jednak literacko wyszlifowane), albo o kształcie dialogów po- średnich, czyli opowiedzianych5. Interesujące, że postawie wyznania raport-świadectwo zawdzięcza użycie jeszcze jednej, gatunkowo określonej formy pisarstwa antropolo- gicznego czy też etnograficznego: dziennika z terenu. To on zwykle koja- rzy tutaj konfesyjną opowieść „ja” z opisami zdarzeń z badanego świata, także zdarzeń-spotkań i zdarzeń-dialogów budujących doświadczenie bycia w terenie i przetwarzających to doświadczenie ― dla antropologii zaangażowanej Marcina Kafara to ton niezbywalny ― w epifanijne do- świadczenie „momentów obecności” i „nawrócenia się na Człowieka”. Dziennik z terenu tłumaczy na życiowych, zaczerpniętych z terenu kon- kretach, często przy użyciu narracyjnie uobecniającej i aktualizującej for- my praesens historicum, genezę i przebieg drogi, jaką przebył Marcin Kafar, i podłoże przełomu, który go na niej spotkał: odkrycie sprzężenia albo wręcz bytowej jedności „oficjalnej” ścieżki badawczej i „prywatnej” ścież- ki życia. Dziennik z terenu ― jak każdy dziennik ― zostawia w czytelniku przekonanie, iż ma on do czynienia z relacją autobiograficzną opartą na prawdzie, choćby to była tylko „prawda doświadczenia”. W tym sensie nia z czymś, co się od tej całości w jakiś sposób odłupało lub odprysło, albo zostało od niej odłamane czy odkruszone, i co ― nie dysponując całością ― bierzemy za jej pozo- stałość, za resztkę po niej lub ślad. Nie o ten sens terminu „fragment literacki”, a za- tem i „fragment antropologiczny”, w rozważaniach Marcina Kafara chodzi. Fragment w znaczeniu dla jego rozważań właściwym to nic innego, jak z góry założona, a więc stosownie do intencji autora-narratora konstruowana formalna całość ― całość jednak o szczególnych cechach (co sugeruje, że wyrażenie „fragment, który jest całością” nie jest oksymoronem). Najogólniej biorąc, tak pojęty fragment to w pewnym formalnym sensie ― mimo wszystko ― tekstowa całość, mająca jednak pod innymi formalnymi względami charakter dzieła niedomkniętego, w szczególności dzieła pokawałkowane- go lub złożonego z kawałków, mająca więc formę otwartą, nade wszystko zaś otwarta co do przedstawianych (w niej czy też nią) idei, czyli otwarta treściowo. W tym znacze- niu o fragmencie jako formie literackiej mówiono w romantyzmie, mówiono po nim, a i mówi się dzisiaj, także w antropologii. Por. Głowiński (2000), Elias (2005), Kona- rzewska (2006), Świtek (2009), Czaja (2004). 5 Nawiązuję tutaj do rozróżnienia znanego od starożytności (w związku z Platonem): dialog bezpośredni to dialog dramatyczny, mimetyczny ― rejestrujący, bez komenta- rzy i słowa wiążącego, rozmowę tak jak ona przebiegała, dialog zaś opowiedziany to dialog diegematyczny, narracyjny ― opowieść odtwarzająca rozmowę, zwykle więc również zawierająca komentarze, przyspieszające i dramatyzujące tok opowieści, czy- nione na przykład dzięki użyciu tzw. verba dicendi, czyli czasowników mówienia. Por. Komornicka (2006), Podsiad (2001, kol. 181-182), Schmid (2010, s. 118-121). 14 wyimki z niego pełnią rolę antyfikcji, by użyć wyrażenia Philippe’a Le- jeune’a, przeciwstawiają się natomiast stanowczo posądzeniu o korzysta- nie z autofikcji (Lejeune 2010, s. 125-144)6. Antropologiczne „ja”, znajdujące w dzienniku z terenu ujście dla (na- glącego, koniecznego do uczynienia) wyznania ― rozliczenia się z własny- mi doświadczeniami i przeżyciami jako badacza i człowieka ― potwierdza w ten sposób zamiar włączenia się w debaty metodologiczne najbardziej fundamentalne dla współczesnej, nie zawsze „zaangażowanej” antropologii. Prostych ekspresji trzeciej z autobiograficznych postaw szukać moż- na w tej książce wszędzie tam, gdzie „ja” podnosi kwestię antropologicznej wrażliwości lub ― lepiej chyba oddaje to jego intencje ― wrażliwości antropo- loga. W takim kontekście „ja” odnosi się bowiem zawsze do swojej badaw- czej wspólnoty: mówi wprawdzie ― bez najmniejszej chęci epatowania i bez krzty duchowego ekshibicjonizmu ― o sobie, lecz mówi też do siebie jako jej członka i do innych, z którymi dzieli poczucie „bycia antropologiem”. To, co refleksyjne, staje się w ten sposób refleksywne, skoro „ja” zwraca się ku sobie, a zarazem dyskursywne, ponieważ „ja” wychodzi, a nawet ― to ruch u Mar- cina Kafara niepowstrzymany ― biegnie ku innym7. 6 Słowo „fikcja”, pojawiające się w uwikłaniu, jest tutaj rozumiane jako ― mające szcze- gólny status narracyjny ― zmyślenie, rozpoznawane zwykle w związku z mimesis, por. Schmid (2010, s. 21-33). Od Paula Ricoeura, również od Clifforda Geertza i Jamesa Clif- forda, przyszło do nas jednak uświadomienie sobie bogatszego znaczenia tego terminu. „Fiction, c’est fingere et fingere c’est faire” ― napisał ten pierwszy, odwołując się do ła- cińskiego znaczenia słowa „fikcja” (Ricoeur 1986, s. 20). Geertz w tym samym duchu przekonywał, że antropologiczne pisma są fikcjami, ale „fikcjami w tym sensie, że są «czymś skonstruowanym», «czymś ukształtowanym» ― takie jest bowiem pierwotne znaczenie słowa fictiō ― nie chodzi tutaj o to, że są to rzeczy fałszywe, nie oparte na faktach, czy będące jedynie wydumanymi eksperymentami myślowymi” (Geertz 2005, s. 30). Clifford zaś nieco mitygował: „Prace etnograficzne mogą zasadnie być nazwane fikcjami w znaczeniu czegoś «stworzonego lub ukształtowanego», niosąc brzemię źró- dła jakim jest łacińskie słowo fingere. Lecz ważne jest, aby zachować nie tylko znaczenie tworzenia, lecz także zmyślania (making up), wymyślania (inventing) rzeczy nie całkiem rzeczywistych. (Fingere, w niektórych swoich użyciach zakłada pewien stopień błędu). Uczeni interpretatywnych nauk społecznych doszli ostatnio do przeświadczenia, że dobre prace etnograficzne są «prawdziwymi fikcjami», lecz zazwyczaj kosztem osłabie- nia tego oksymoronu, redukując go do banalnego twierdzenia, że wszystkie prawdy są skonstruowane” (Clifford 1986, s. 6; tekst w tłumaczeniu Sławomira Sikory (2004, s. 192). 7 Czym ― co do znaczenia ― „refleksyjny” różni się od „refleksywnego”? Antropologia, jak cała szeroko pojęta humanistyka, zawsze chciała być refleksyjna, to znaczy sama siebie zachęcała do refleksji, namysłu, rozważania i analizowania. Niektórzy badacze wolą wszak mówić, iż obecnie nauki humanistyczne czy społeczne pragną być również refleksywne. Tak tłumaczy to Sławomir Krzychała (2004, s. 10-11, przypis 2, wyróżnie- nie w oryginale), wyjaśniając przy okazji, czym jest w związku z tym socjologia reflek- sywna: „Przymiotnik refleksywny […] określa zwrotne odniesienie względem «same- go siebie», autoreferencję, skierowanie na poznający podmiot. Socjologia refleksywna Zaangażowanie i autobiografia 15 Od siebie i od innych, jako antropologów, oczekuje wrażliwości: nie tej tylko i nie przede wszystkim tej, która objawia się wyczuleniem na precyzję słowa i gęstość tekstowych znaczeń, subtelnym słuchem metodo- logicznym czy świadomością teoretycznych mód. Oczekuje wszak wraż- liwości etycznej. Wrażliwy antropolog w swoim terenowym badaniu nie tyle „dokumentuje”, ile ― zbierając opowieści innych i tworząc na ich podstawie własną metaopowieść ― bierze za nie odpowiedzialność. Samą narracją (ta książka pokazuje, że to możliwe) przemawia w ich imieniu. Najpierw jednak ― skoro opowieść, jak chce Paul Ricoeur (1993), jest za- wsze nieco „spóźniona” względem opowiadanej historii (bo „życie szuka narracji”, jest historią do opowiedzenia) ― wrażliwość antropologa-bada- cza ćwiczy się i sprawdza w relacjach z „innymi”8. Z tymi „innymi” trzeba być, a nie tylko być wśród nich, być z nimi zaś to, przekonuje Marcin Kafar, być w głęboko ludzkim, egzystencjal- nym wymiarze, w uczestnictwie etycznie aktywnym, wobec „innych” wiarygodnym, współdoświadczającym i współprzeżywającym. Chociaż autor przedstawia się w tym wyzwaniu ― przez nawiązanie do Arthu- ra W. Franka ― jako „zraniony narrator”, „etyka rozszerzonej odpowie- dzialności” w oczywisty sposób czyni go również „zranionym” albo mo- ralnie raniącym się i obolałym ― jak ci, których „bada” ― antropologiem w terenie. Pytanie, czy wyzwanie rzuca się własnej badawczej wspólnocie wtedy, gdy nie spełnia ona wzorca etycznie wrażliwego zaangażowania, czy też i wówczas, gdy go wprawdzie spełnia, ale dobrze ją w tym pod- trzymać i umocnić, to być może najtrudniejsze pytanie, jakie zada sobie czytelnik tej książki, odnosząc je ― niechby się tak złożyło ― do siebie. Antropologiczny lógos, antropologiczny éthos, antropologiczny páthos W książce Marcina Kafara trzy postawy jego autobiograficznego „ja” wy- brzmiewają wspólnie. Antropologiczny lógos odnajduje w postawie świa- ― w tej perspektywie ― oznacza socjologię badającą zwrotnie najpierw własną prak- tykę społeczną «socjologii», stosującej socjologiczne metody i kategorie do krytycznej analizy własnej «metody» oraz funkcji społecznych «wiedzy socjologicznej», a dopiero w dalszej kolejności badającej i opisującej «właściwy» przedmiot badań socjologicz- nych.” Do czego zaś nawiązuję, tak właśnie charakteryzując to, co „dyskursywne”? Nawiązuję do etymologicznie pierwotnego sensu tego słowa: chcę uwzględnić to, iż wypowiedzi biegną z jednego miejsca w drugie ― między tymi, którzy je wymieniają, bądź też między „głosami” albo „pozycjami”, zajmowanymi w dialogu lub narracji, po łacinie bowiem discursus to właśnie ruch wielokierunkowy, bieg z jednego miejsca w inne, bieganie tu i tam. 8 W związku z tą ideą Paula Ricoeura por. Wolicka (2003). 16 dectwa argumentacyjną siłę opisu zdarzeń i stawia na „wymowę faktów”. Antropologiczny éthos lokuje się w postawie wyznania, by odpowiednio ukształtowany w swej słownej formie badawczy raport mógł stać się ― ujawniającą doświadczenia i przeżycia ― przekonującą antyfikcją. Antro- pologiczny páthos przybiera postawę wyzwania, a czyni to, etycznie umoco- wany, dla poruszenia innych antropologów jako badaczy ― i ludzi9. Wszystkie trzy postawy zgodnie wyrażają jego zaangażowanie i jego obecność: w badanym świecie, w tekście, który o tym świecie stworzył i w antropologicznej wspólnocie, do której tekst ten ― z nadzieją na przy- jęcie ― kieruje. Poprzez nie właśnie rys autobiograficzny kształtuje upra- wianą przez Marcina Kafara antropologię. BIBLIOGRAFIA Clifford J. 1986 Introduction. Partial truths, [w:] J. Clifford, G.E. Marcus (red.), Writing culture. The poetics and politics of ethnography, Berkeley – Los Angeles – Lon- don, s. 1-26. Czaja D. 2004 Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne, Kraków. Elias C. 2005 Clowns of potentiality. Repetition and resolution in Gertrude Stein and Emil Cioran, „Cercles”, nr 14, s. 41-56. Geertz C. 2005 Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków. Głowiński M. 2000 Fragment, [w:] J. Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, s. 165-166. Komornicka A.M. 2006 Dialog, [w:] G. Gazda, S. Tynecka-Makowska (red.), Słownik rodzajów i gatunków literackich, Kraków, s. 162-169. Konarzewska M. 2006 Fragment, [w:] G. Gazda, S. Tynecka-Makowska (red.), Słownik rodzajów i gatunków literackich, Kraków, s. 261-263. Krzychała S. 2004 Wprowadzenie, [w:] S. Krzychała (red.), Społeczne przestrzenie doświadcze- nia. Metoda interpretacji dokumentarnej, Wrocław, s. 9-16. 9 Podążam tu śladami Małgorzaty Czermińskiej (2000, s. 25-30), która dla trzech postaw autobiograficznych odnajduje ich źródła retoryczne. Zaangażowanie i autobiografia 17 Lejeune P. 2010 Dziennik jako antyfikcja, przeł. M. i P. Rodakowie, [w:] tegoż, „Drogi zeszy- cie…”, „drogi ekranie…”. O dziennikach osobistych, Warszawa, s. 125-144. Musschenga A.W. 2004 Identity-constitutive reasons and narrative justification, [w:] M. Sie, M. Slors, B. van den Brink (red.), Reasons of one’s own, Aldershot, s. 57-68. Podsiad A. 2001 Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Warszawa. Ricoeur P. 2011 Hermeneutyka świadectwa, [w:] tegoż, Nazwać Boga. Teksty Paula Ricoeura, przeł. R. Grzywacz SJ, Kraków, s. 15-46. 2006 Pamięć, historia, zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków. 1993 Życie w poszukiwaniu opowieści, przeł. E. Wolicka, „Logos i Ethos”, nr 2, s. 225-236. 1991 The conflict of interpretations. Debate with Hans-Georg Gadamer, [w:] M.J. Val- dés (red.), A Ricoeur reader. Reflection and imagination, Toronto, s. 216-241. 1986 Du texte à l’action. Essais d’herméneutique II, Paris. Saunders M. 2010 Self impression. Life-writing, autobiografiction, and the forms of modern lit- erature, Oxford – New York. Sikora S. 2004 Moje spojrzenie na etnografię, „Lud”, t. 88, s. 187-202. Świtek G. 2009 Writing on fragments. Philosophy, architecture, and the horizons of modernity, Warsaw. Wejland A.P. 2013 Antropolog i pojęcie świadectwa. O niektórych pułapkach w badaniu terenowym, [w:] I.B. Kuźma (red.), Tematy trudne. Sytuacje badawcze, Łódź, s. 111-142. Wolicka E. 2003 Opowieść ― między opisem a przepisem. Aksjologiczne wyznaczniki narratologii Paula Ricoeura, [w:] A. Tyszczyk, E. Fiała, R. Zajączkowski (red.), Wartość i sens. Aksjologiczne aspekty teorii interpretacji, Lublin, s. 269-289. Myślę o fragmentach tekstu, od początku, akapit po akapicie, paragraf po paragrafie, rozdział po rozdziale, odtwarzam teraz szkicowany mą ręką Jego portret – portret Człowieka. Istoty z krwi i kości. Człowie- ka. Zamazanej twarzy istoty z kryjówki, ciekawej świata, a niezdolnej wyruszyć ku niemu, osłabłej i nieruchomej. Człowiek. Przygnieciony ciężarem choroby i uniesiony ku niebu wiarą w celowość własnego losu. Człowiek. Obdarzony miłością i Pragnieniem spotkania z Drugim. Czło- wiek. Zaproszony do wezwania. Podejmujący wezwanie. Człowiek na granicy życia i śmierci. Człowiek. Odchodzący i przychodzący, szukający pociechy i wsparcia, nieliczący na nic, a dający siebie. Człowiek. Cierpią- cy bezgłośnie, zasmucony, osamotniony i bezbronny. Człowiek. Okrutny i nieczuły na krzywdę Człowieka. Człowiek. Zobojętniały i zmęczony. Człowiek zapomniany. Upadły i wzniosły. Człowiek. Niezgłębiona ta- jemnica, półodkryta Prawda. Człowiek i wiara. Człowiek i pycha. Czło- wiek i zbawienie. Człowiek. Początek i koniec. Człowiek. Twarz i Imię. Andrzej-Mistrz, Pani Irenka, Pani Anastazja, Pani Janeczka, Pani Te- resa, Pan Zbyszek. Człowiek głoszący pochwałę Człowieka. Józef Tisch- ner, Emmanuel Lévinas, Martin Buber, Ryszard Kapuściński, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Andrzej Szczeklik, Steven R. Sabat, Ruth Be- har, Oliver Sacks, Arthur W. Frank. Człowiek. Oto On – Główny boha- ter tej książki... Rozdział 1 HISTORIA PEWNEJ PRZEMIANY Od tekstu o człowieku do otwarcia na niego samego Wczesną wiosną 2004 r., podczas jednego z seminariów doktorskich odby- wających się w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ, miałem okazję zaprezentować szkic, jak wtedy przypuszczałem, swej przyszłej rozprawy doktorskiej. W tamtym okresie oddawałem się lekturze pisa- nych świadectw choroby, które widziane z perspektywy adepta etnologii wydawały się być cennym źródłem „danych empirycznych” z zakresu granicznych doświadczeń człowieka ― ciężkiej choroby, cierpienia, bólu, radzenia sobie z nadchodzącą śmiercią czy stratą bliskiej osoby. Tema- ty te w szczególny sposób pociągały mnie, wciąż jednak bez odpowiedzi pozostawało istotne pytanie o źródła owych zainteresowań. To wszakże nie brak jasności odnośnie do motywów kryjących się za poświęceniem uwagi wspomnianym wyżej kwestiom stanowił największy kłopot; była nim, wyrażona explicite przez większość uczestników przywołanego spo- tkania seminaryjnego, wątpliwość co do rzeczywistej etnograficznej/an- tropologicznej wartości prowadzonych przeze mnie prac1. Sugestie płyną- ce ze strony moich koleżanek i kolegów sprowadzały się do następującej konkluzji: jeśli myślę o owocnym, także pod względem instytucjonalnym, kontynuowaniu rozpoczętego projektu, to powinienem jak najszybciej przeprowadzić poważne badania terenowe. Zgodnie z tradycją kultywo- waną w łódzkim ośrodku etnologicznym, miały one polegać na, mówiąc w uproszczeniu, dotarciu do ludzi skłonnych dzielić się z przychodzącym do nich etnografem ich osobistym doświadczeniem. „Może porozmawia 1 Prolegomena do nich zawarte są m.in. w artykule pt. O istocie Słowa w obliczu choroby. Uwagi na marginesie lektury Stanąć na nogi Olivera Sacksa i To jest wasze życie Małgorzaty Baranowskiej (Kafar 2003). 24 pan, panie Marcinie z kimś, kto jest chory?” ― zastanawiał się na głos mój opiekun naukowy, dodając: „Dobrze byłoby również, żeby odwiedził pan kogoś takiego w jego domu”. Choć starałem się nie dawać tego po sobie poznać, podobne aluzje odbierałem jako mało przychylne; po pierwsze bowiem, burzyły one pewien porządek myśli, z którym zdążyłem się już względnie oswoić, po drugie zaś, żywiłem uzasadnioną obawę, iż prze- kucie ich w konkretne działania badawcze, wymagałoby zaangażowania sił pod różnymi względami znacznie przekraczających moje możliwości. Stąd też, zarówno dostępny czas, jak i intelektualne preferencje wolałem ukierunkowywać na człowieka odnajdywanego w tekście, albo inaczej, na człowieka opowiadającego siebie poprzez tekst, konsekwentnie wzbraniając się od (terenowych) spotkań twarzą w twarz. Stan ten trwał przez kilka następnych miesięcy, aż do momentu, gdy w trakcie przeprowadzania rekonesansu badawczego w Stowarzyszeniu Rodziców i Opiekunów Chorych z Zespołem Downa zdarzyło się coś, co radykalnie wpłynęło na zmianę mojego nastawienia, dokonując przeobra- żenia we mnie jako osobie i jako antropologu-badaczu, ostatecznie stając się kamieniem probierczym mojej nowej wizji nauki o człowieku. O spotkaniu pierwszym i objawieniu Pragnienia Do Stowarzyszenia Rodziców i Opiekunów Chorych z Zespołem Downa trafiam po licznych perturbacjach związanych z kilkakrotnie przekłada- nymi wizytami. Pod wskazanym adresem znajduję świeżo wyremonto- wany budynek, z głównym wejściem posadowionym na przeciwległym krańcu obszernego parkingu. U jego wlotu (jak gdyby na granicy pomię- dzy „tu” i „tam”) poproszono mnie o okazanie dowodu osobistego. Po chwili jestem ― tam. Na klatce schodowej opatrzonej „wysokimi” kondy- gnacjami i ciągiem szerokich schodów wiodących na II piętro, prosto w la- birynt korytarzy. Wędruję nim od drzwi do drzwi, nasłuchując dźwięków dobywających się ze środka mijanych pokoi. „Pan kogoś szuka?”, pyta wyrastający jak spod ziemi mężczyzna, „Mogę jakoś pomóc?”, „Szukam Stowarzyszenia Rodziców i Opiekunów Chorych z Zespołem Downa, je- stem z uniwersytetu…”, „Ach, to pan. Rzeczywiście, czekamy na pana, niech pan wejdzie…”. Przy owalnym stole zgromadziło się około dzie- sięciu osób ― siadam na krześle, w nieznacznym od nich oddaleniu. „Co pan chciałby robić?”, „Tutaj wielu przed panem było i nic z tego nie wy- szło, ostatnio ta dziewczyna, skąd ona była, Jadzia, pamiętasz?”, „Z uni- wersytetu, z psychologii, do dzisiaj nie oddała mi materiałów, które jej pożyczyłam…”, „No, sam pan widzi, różni ludzie się koło nas kręcą…”. „Mnie interesują narracje…, ehm, chciałbym żeby państwo podzielili się Historia pewnej przemiany 25 ze mną historiami swojego życia, żebyście opowiedzieli mi, jak to jest być rodzicami dziecka, które choru…”, „Zespół Downa to nie jest choroba!” ― ktoś gwałtownie mi przerywa, „To zespół miłości…”. Oto dowody: wspa- niałe wakacje spędzone z Krzysiem w górach i rosnące w nas szczęście, kiedy po stromym zboczu dzielnie wspinał się na wierzchołek wzniesie- nia; wprawiające w zachwyt niezapomniane kąpiele Ani w mazurskich jeziorach; radość i duma z pierwszej samodzielnej przejażdżki Piotra na rowerze… ― „Czytał pan Celę?”, „Książkę Anny Sobolewskiej? Tak. Czy- tałem”, „To niech pan ponownie zajrzy do tego fragmentu, gdzie ojciec po raz pierwszy widzi córkę, wtedy zrozumie pan, o czym mówimy…”.  Wieczorem, w domu, wracam do lektury Celi, by odmienioną napo- tkać Ją-Celę na kartach książki. Czytam uważnie, kawałek po kawałku, ustęp o „pierwszym widzeniu” ― kilkakrotnie: Dziecko zobaczyłem po raz pierwszy w oknie szpitala na Karowej. Żona trzymała je na rękach. Z daleka rozpoznałem muminkowe rysy, twarz małego Buddy. Cała ta scena ― żona z niemowlęciem w oknie szpitala ― przypominała inną scenę sprzed siedemnastu lat, kiedy narodziła się Justyna. Tyle że wtedy życie było przed nami, a teraz widziałem przed sobą zamkniętą perspektywę. Łączyło się to z poczuciem nieokreślonej winy ― jakby dziecko było jakąś karą. Ta myśl ciążyła szczególnie, choć już wtedy, w pierwszych dniach, wiedziałem, że trzeba ją przezwycię- żyć. Szok wywołuje ostre widzenie własnej sytuacji na tle całego, prze- szłego i przyszłego życia. Przypomina to lęk wysokości, kiedy z góry patrzymy na dno doliny i wyobrażamy sobie upadek. Kiedy szok mija, lęk przechodzi, a zamiast przepaści zaczyna się dostrze- gać piękno gór. W miejsce poczucia, że się zostało ukaranym, przycho- dzi świadomość zupełnie inna: że jest się w y r ó ż n i o n y m , przeznaczo- nym do trudnych zadań, wystawionym na odpowiedzialną placówkę. Oczywiście nie jest tak, że rozpacz mija bez śladu i następuje happy end. Ale w pewnym momencie okazało się, że prawda zawiera się nie w rozpa- czy, lecz w słowach pocieszenia i nadziei, które kierowaliśmy wzajemnie do siebie od samego początku. Może największa prawda kryła się w uśmiechu żony, pokazującej Cecylkę ze szpitalnego okna? Wszystko, czego dowie- dzieliśmy się później o cechach zespołu Downa, o różnych zagrożeniach, o nierównych szansach życiowych tych dzieci ― równoważy miłość ma- cierzyńska, która jest czymś bezwarunkowym i nie podlega żadnemu stop- niowaniu. Ania kochała Cecylkę od razu i miłość ta zaczęła promieniować na mnie i na Justynę (Sobolewska 2002, s. 20-21; rozstrzelenie w oryginale2). 2 W przypadku cytatów w dalszych partiach tekstu, o ile nie zaznaczę tego inaczej, sto- suję zapis zgodny z oryginałem. 26 Cały los i podstawowa treść przytomności ludzkiej jest związana z doświad- czeniem Drugiego. Od Drugiego uczymy się mowy, a mowa jest darowaniem nam świata. W dialogu z Drugim kształtuje się nasza wędrówka przez pustynię. Więź, która łączy mnie z Drugim, nie ma […] charakteru ontologicznego. Jaki charakter należałoby jej zatem przyznać? Czyż nie wyrasta ona ze spotkania, z pragnienia, z wiary złożonej w Drugim, z dobroci, która drąży samą siebie? A jeśli tak, trzeba powiedzieć, że jest to więź ― w najgłębszym tego słowa zna- czeniu ― etyczna. Ethos idzie przed Logosem. […] Aby jednak mogło być spotkanie, musi istnieć jakaś samotność. Nie chodzi o czysto numeryczną odmienność człowieka od człowieka, jak rzeczy od rzeczy. Prawdziwa samotność jest samotnością przepojoną bólem, tęsknotą. Nie ratuje jej żadne uczestnictwo w liczbie, we władzy, w bycie. Józef Tischner3 Dzisiejszego popołudnia Ktoś ukradkiem przymrużył do mnie oko, na nowo darował zapoznany fragment świata, wydobył z zaklętego kręgu czcionek, Ktoś obudził mą ludzką przytomność i rozbił gładką taflę Pra- gnienia4, niepostrzeżenie czyniąc je dostrzegalnym. O spotkaniu drugim i objawieniu Twarzy Do siedziby Stowarzyszenia zawitałem powtórnie po tygodniu. „Zrobi- łam wstępne rozeznanie, pytałam, kto zgodziłby się na wywiady z pa- nem” ― mówi pani Teresa, szefowa instytucji ― „Tu są nazwiska i telefo- ny. Z tą panią może się pan umówić nawet dziś. Jest na sali gimnastycznej, pilnuje dzieciaki ― one tam tańczą, za chwilę powinny skończyć”, 3 Tischner (2006a, s. 73). 4 Słowu „Pragnienie” przydaję tutaj zabarwienia metafizycznego w sensie Lévinasow- skim. Polski komentator pism francuskiego filozofa tłumaczy: „Odczuwać pragnienie to nie to samo, co odczuwać potrzebę. Potrzeba jest zawsze związana z jakimś «nasy- caniem się» tym, ku czemu się zwraca. Intencjonalność potrzeby jest dwukierunkowa: potrzeba pokarmu kieruje się na chleb, spożywanie chleba jest «syceniem się» war- tościami odżywczymi chleba. Podobny rodzaj «sycenia się» występuje w przypadku patrzenia, słuchania, wielu intelektualnych aktów. Ktokolwiek odczuwa potrzebę, ten zarazem niejasno widzi, co mogłoby ją zaspokoić. […] Inaczej w Pragnieniu. «Pragnienie metafizyczne» ― pisze Lévinas ― dąży do czegoś zupełnie innego, do czegoś, co Inne absolutnie. Zaspokojenie pragnienia nie syci żad- nego głodu, ponieważ dosięga tych, którzy już nasycili swe głody. Pragnienie to «nie- szczęście szczęśliwych». Nawet miłość nie podpada pod pragnienie, bowiem jest ona głodem i syceniem. Pragnienie podobne jest raczej ludzkiej dobroci i uczynki płynące z dobroci nie sycą dobroci, lecz pogłębiają. Kto raz był dobry, ten pragnie być nim jeszcze. I tak w pragnieniu: to, co upragnione, nie wypełnia pragnienia, ale drąży” (Tischner 2006a, s. 71; por. także Tischner 2006b, s. 28-37). Rozdział 3 WOBEC TYCH INNYCH51 O pierwszej wizycie w Domu, żelaznych bramkach, schodach i windzie towarowej Na parterze Domu jest portiernia. Siedzący za biurkiem strażnik zadaje mi standardowe pytania: „Jak się pan nazywa? Do kogo pan idzie? W jakiej sprawie?”. Cierpliwie odpowiadam. Test wypada na tyle pomyślnie, że portier sięga po pilota, kieruje go w stronę żelaznej kraty i wydaje zwięzłe instrukcje: „Niech pan mocno pociągnie do siebie! O tak!”. Słyszę prze- ciągły dźwięk zwalniający blokadę zamka, zaciskam dłoń na metalowym pręcie, szarpię nim raz i drugi ― wchodzę do środka. Po pokonaniu paru schodów trafiam na półpiętro, gdzie znajduje się sporych rozmiarów lu- stro, a nad nim zwisa tekturowa plansza pokryta imitacją kolorowych kar- tek z kalendarza; całość opatrzona jest rymowanką: „DZIĘKUJEMY ZA TROSKĘ, UŚMIECH I DOBRE SERCE, ŻYCIA DNI NASZE ODDAJEMY W WASZE RĘCE ― MIESZKAŃCY” [Kim są ci, w których ręce mieszkańcy oddają swe „życia dni”? Kim są sami mieszkańcy? Starcami i chorymi bezbron- nymi jak dzieci, ufnymi, że nie zostaną skrzywdzeni, gdy powierzą siebie innym? Czym są „uśmiech i dobre serce”? Nagrodami za posłuszeństwo? Gestami wy- rażającymi ludzkie uczucia? Zapewne wkrótce dowiem się czegoś więcej…]. Idę dalej i znowu napotykam przeszkodę ― tym razem jest to około metrowej wysokości bramka. „Nie może pan sobie poradzić?” ― czyjś głos przeplata się z charakterystycznym stukotem szpitalnych trepów głośno uderzają- cych o posadzkę; po chwili dostrzegam Kobietę w Białym Fartuchu. „Nie- stety nie, jestem tutaj po raz pierwszy…” ― wyjaśniam, „Musi pan na- cisnąć przycisk. Mamy dodatkowe zabezpieczenie przed niepożądanymi 51 Rozdział został przygotowany w oparciu o treść artykułu pt. Wobec wykluczonych. An- tropolog w Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych (Kafar 2010f). 70 wyjściami…”, „Rozumiem… Dziękuję za informację…” [Komu przypisane są „niepożądane wyjścia”??]. Pielęgniarka lub opiekunka (nie rozpoznaję różnicy między nimi) udaje się na dół, ja zaś staję na wprost masywnych drzwi. Odruchowo chcę w nie zapukać, ale nagle zdaję sobie sprawę z niedorzeczności tego pomysłu. I tak nikt by mnie nie usłyszał, drzwi są wyciszone, pokrywa je gruby pikowany materiał. Wreszcie ― dostaję się na obszerny korytarz. Cztery kobiety zgromadziły się wokół niewielkiego stoliczka i zawzięcie o czymś rozprawiają [To muszą być mieszkanki Domu; bije od nich „egzotyka” w postaci nakrapianych pstrokacizną ubrań, tworzących specyficzną aurę „zasta- nia”…]. „Dzień dobry, szukam pani psycholog. Gdzie jest jej gabinet?”, „Pan pójdzie do końca, aż za plastikowe drzwi” ― wątła dłoń ociężale pokazuje mi drogę… […Ich ogląd „nowego obcego”; w przypływie ciekawości zamieniono mnie w pretekst do dalszej rozmowy: „młody…, elegancki…, ładnie ubrany…, przystojny…”] Ruszam [A więc tak wygląda Dom od środka…]. Ko- rytarz jest długi na dobre kilkadziesiąt metrów, identyczny jak ten, który pojawił się na zdjęciu zamieszczonym w Sacksowskich Awakenings ― ob- razie nawiedzającym mnie całą poprzednią, półsenną noc; przypominam sobie umieszczone pod tamtą fotografią zdanie, mówiące wiele o współ- czesnym spełnianiu się człowieczeństwa: „Unhappily, most large institu- tions are deficient in spaciousness and cosiness: their inmates tend to suffer from confinement and crowdedness, and from emptiness and loneliness”52. Szybko przesuwam się wzdłuż rzędu pootwieranych na oścież pokoi [Czy w takiej przestrzeni istnieje jakakolwiek prywatność?]; mijam zastygłe niczym posągi Kobiety Staruszki ― poddaję się Ich ukradkowym, przepełnionym otępie- niem i lękliwością spojrzeniom [One, mimo wszystko, nie mają zbyt wielu powodów, ażeby zdobyć się na „uśmiech i dobre serce”…]. Naraz, jak gdyby na potwierdzenie moich myśli, z głębi jednej z sal dochodzi przejmujący krzyk [Koszmar! A co będzie dalej? Co jeszcze skrywa ten Kafkowski „zamek”?]; przymykam oczy, zaciskam usta i wbrew zdrowemu rozsądkowi brnę do przodu. Docieram do zapowiadanych plastikowych drzwi. Za nimi są na- stępne ― właściwe. Czas na kurtuazyjne ukłony, świetnie wpasowujące się w podszytą oficjalną sztywnością scenę powitania [Tak chyba musi to wyglądać. W końcu jestem Obcym, odwiedzającym Miejską Ziemię Zapomnianą ― jestem przynoszącym niepewność Wędrowcem-Cudzoziemcem]. Jeżeli wędrowanie jako brak związku z wszelkim konkretnym punktem prze- strzeni jest pojęciowo przeciwieństwem trwałego przywiązania do danego, 52 „Niestety, większość wielkich instytucji wykazuje niedostatek przestrzenności i przy- tulności: ich pacjenci na ogół cierpią z powodu zamknięcia, nadmiernego przepełnie- nia, pustki i samotności” (Sacks 1991, s. 185). Wobec Tych Innych 71 konkretnego punktu, to […] forma „obcości” stanowi w pewnej mierze syntezę obydwóch tych określeń. Zjawisko to ujawnia, że stosunek do przestrzeni jest, z jednej strony, warunkiem, z drugiej zaś ― symbolem stosunku do człowieka. Nie mamy tu na myśli „cudzoziemca” jako wędrowca, który dziś przychodzi, jutro odchodzi, ale osobę, która dziś przychodzi, jutro zaś zostaje ― niejako po- tencjalnego wędrowca, który, aczkolwiek nie wyruszył dalej, nie zrezygnował też całkowicie z owej swobody przychodzenia i odchodzenia. Tkwi w przestrzen- nie ― czy też jakoś inaczej ― określonym kręgu. Jednakże ― i to jest istotnym wyznacznikiem jego pozycji ― nie należy od początku do tego kręgu oraz wnosi jakości nie będące i nie mogące być rdzennymi właściwościami tego kręgu. Jed- ność bliskości i dystansu, zawarta w każdym stosunku międzyludzkim, w tym wypadku ulega pewnej modyfikacji, którą można najkrócej sformułować nastę- pująco: oddalenie w obrębie stosunku oznacza, że osoba bliska jest daleko, obcość zaś, że blisko znajduje się osoba daleka. Obcość jest stosunkiem na wskroś pozy- tywnym, szczególną formą wzajemnego oddziaływania. Georg Simmel53 Z opresji ratuje mnie szczęśliwy zbieg okoliczności. Właśnie orga- nizowane jest wyjście do ogrodu. W hallu tłoczą się zniecierpliwione mieszkanki. Czekają, aż skończy się ubieranie pozostałych domowniczek. Bluzki, koszulki, pantofle [Wzory pamiętające co najmniej lata osiemdziesiąte, są mocno przechodzone…]. „Czy pomoże mi pan założyć sweter i buty? Ta ręka ciągle niedomaga…” ― ktoś dyskretnie pociąga za tył mojej kurtki, „Tak, ale… […ja takich rzeczy nigdy wcześniej nie robiłem; chorą babcią opie- kowała się mama…]”, „Niżej, niżej, o tak, już weszła. Teraz tego klapka, na lewą nogę. Bardzo panu dziękuję. Jak ma pan na imię?”, „Marcin”, „Marcin ― pięknie. Tak jak mój wnuczek. Idzie pan z nami do ogrodu?”, „Tak…”, „No to chodźmy, póki słoneczko wysoko, troszkę się poopala- my, pospacerujemy…”. Starowinka bierze mnie pod rękę. Wyraźnie odczuwam jej ciężar. Całą uwagę skupiam na tym, aby zapewnić Babci stabilność i względną pew- ność ruchów, co nie jest łatwe. Po lewej stronie mam dwie praktykantki, po prawej ― osoby ze stałego personelu. Krok po kroku zmierzamy do win- dy towarowej, a ta, jeśli wierzyć podpowiedziom jednej z praktykantek, zwykle pozostaje zamknięta. Aby z niej skorzystać, trzeba użyć specjal- nego klucza. Z niejakimi kłopotami dostajemy się do wnętrza metalowej kapsuły, zasuwamy harmonijkowy mechanizm i zjeżdżamy. Nieoczeki- wanie winda „krztusi” się i zatrzymuje. Zaniepokojone pasażerki zaczy- nają jęczeć i szlochać; po paru nieudanych próbach uruchomienia pod- starzałego sprzętu ostatecznie lądujemy na piwnicznej posadzce. Teraz 53 Simmel (2006, s. 204-205). 72 pozostaje już tylko pokonanie ciemnego zaułka ― za rogiem pojawia się upragniony przydomowy skwer. Przechadzamy się alejkami okalającymi trawniki ― milczymy. Sta- ruszki sprawiają wrażenie dużo spokojniejszych niż przed paroma minu- tami. Korzystamy z wyłomów wolności, by niebawem ponownie trafić na kakofoniczny korytarz i do ciasnych pokoi… [Czy powrót okaże się tak samo kłopotliwy jak wyjście na podwórko? Będziemy mieli do pokonania dwie bramki i schody lub niesprawną windę, zależnie od tego, którą z dróg wybierzemy…]. Domowa klatka schodowa. Fot. Marcin Kafar
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

W świecie wygnańców, wdów i sierot. O pewnym wariancie antropologii zaangażowanej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: