Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00321 006258 14087167 na godz. na dobę w sumie
W szponach gułagu. Powiew nadziei - ebook/pdf
W szponach gułagu. Powiew nadziei - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 309
Wydawca: Jot Ka Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-62575-02-2 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Treść tej książki różni się od innych. Jej tytuł „Powiew nadziei” odpowiada ówczesnym okolicznościom, jakie panowały w katorżniczych łagrach. W marzeniach i tęsknocie, w tamtych warunkach, całkowitej nadziei nie mogło być, a stawała się ona pewnym muśnięciem lub powiewem upragnionej wolności.

W tej książce zająłem się losami młodych dziewczyn, które w Wileńskiej Armii Krajowej pełniły funkcję łączniczek. Wszystkie były jeszcze niepełnoletnie, co nie przeszkadzało sądom kapturowym skazać je na wysokie wyroki. Jedna z nich wyróżniała się urodą i innymi walorami. Miała na imię Lola, a nazwisko Marcinkiewicz.
Szczególnie pięknie brzmiał jej pseudonim – Lolita. W procesie sądowym skazano ją na przysłowiową dychę, którą niemal całą przepracowała w różnych łagrach. Z aresztu wyszła nieco wcześniej. Władze oparły swą decyzję na fakcie, że osądzono ją jeszcze w okresie niepełnoletności. Dopiero śmierć Stalina rozwiązała ten problem na korzyść tych młodych istot.
W książce pokazana jest również przyjaźń młodej Polki Loli z chłopakiem z Holandii Gerhardem Goetzem. Oboje spotkali się w szpitalu łagiernym: on jako lekarz, ona zaś była sanitariuszką. Jak to zawsze w takich przypadkach bywa – ten kontakt powoli przerodził się w miłość. Trwa ona czas jakiś dopóki pozwalają na to ukształtowane warunki w łagrze. Przychodzi jednak moment, kiedy musi ulec likwidacji piękna miłość, oparta na prawdziwej przyjaźni. Okoliczności sprzymierzyły się przeciwko nim, bo Gerhardowi kończył się wyrok i musiał jechać na przymusowe osiedlenie. Lolę zaś zabrano do innego łagru. Nastał moment pożegnania. Chciał ją jeszcze ostatni raz uścisnąć i ucałować, ale dozorca z rykiem szarpnął ją za rękę i wypchnął za bramę łagierną. Gerhard zaś z rozwartymi jeszcze ramionami stoi i widzi, jak jego ukochana całkiem znika mu z pola widzenia.
Będąc już na zesłaniu, nad rzeką Leną, napisał piękny wiersz, poświęcając go swej ukochanej dziewczynie. Wysyła go jeszcze na adres jej cioci Marysi zamieszkałej w Dynenburgu, ale do rąk Loli dotrze on dopiero za pięć lat. Wtedy już adres Gerharda zatraci się na zawsze. Z lat niewoli, wielkiej przyjaźni i młodzieńczej miłości, pozostaną już tylko wspomnienia i piękna poezja.
Pod koniec tomu opisane są wydarzenia powstańcze w łagrze Kengir, które trwały 40 dni. Był to wielki bunt więźniów z racji złych warunków bytowania. Bierze w tym udział młodzież studiująca ongiś na lwowskich uczelniach. W toku zajść nastąpiło połączenie obozów żeńskich i męskich. Zrodziła się przy tym wielka przyjaźń i tęsknota za tym co ludzkie, co piękne. Na plan pierwszy wysuwają się tu dwie postacie: student ze Lwowa Szymek oraz młodziutkie dziewczę z długimi warkoczami, czyli Ksenia. Ich jedynym marzeniem jest ponowny powrót na Lwowskie Uczelnie. Tu razem pełnią dyżury strażnicze i łączy ich wspólna idea walki o wolność i obopólna sympatia.
Atak wrogich sił nastąpił o świcie, kiedy Ksenia z Szymkiem wspólnie spędzali czas na ławeczce tuż obok baraku żeńskiego. Najpierw zaatakowano samolotami, a następnie ruszyły czołgi siejąc śmierć z broni maszynowej i miażdżąc wszystko po drodze. Szczególnie ucierpiały baraki gdzie spali ludzie. Jeden z nich ruszył wprost na barak żeński i aby zapobiec masakrze, Ksenia i Szymek próbowali go zatrzymać. On zaś natarł na nich. Po kilku sekundach było już po wszystkim. Po Szymku i Kseni pozostały tylko dwie zakrwawione plamy. Ich ciała zostały wgniecione do świeżo poruszonej ziemi. Wraz z czołgami jechały wywrotki zabierające martwe ciała. Ksenia z Szymkiem trafili na samą górę załadowanego samochodu. Długie warkocze dziewczyny zwisały poza burtą wywrotki, wykonując pewne ruchy, bo samochód jadąc po nierównościach podrzucał i trząsł.
Wywrotka wywaliła ciała zabitych do jamy wyrytej w stepie. Po zakopaniu ciał – miejsce to zrównano z ziemią, nie stawiając tam żadnego znaku. Po latach trudno było odnaleźć miejsce pochówku, bo zdążyły już wyrosnąć stepowe tulipany, które swą czerwienią przypominają do dziś ludzką krew.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

© Wydawnictwo Jot KA PUBLIKACJE and Rafał Pławiński Niniejszy darmowy ebook zawiera fragment pełnej wersji książki pod ty-tułem: W SZPONACH GUŁAGU Powiew nadziei darmowa publikacja dostarczona przez Jot KA PUBLIKACJE – Twoje ulubione książki Niniejsza publikacja może byd kopiowana, oraz dowolnie rozpro-wadza- na tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przez Wydawcę. Zabronione są jakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgody wydawcy. Zabrania się jej odsprzedaży. © Copyright for Polish edition by Jot KA PUBLIKACJE Data: 24.10.2010 Tytuł: Powiew nadziei (fragment utworu) Autor: Rafał Pławiński Projekt okładki: Romuald Guznowski Korekta: Jarosław Klimek Skład: Jarosław Klimek Wydawnictwo Jot Ka Sp. z o. o. Złotogłowice 119 48-300 Nysa www: www.publikacje.jotka.pl e-mail: publikacje@jotka.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved. RAfAł PłAwIńsKI w szPonACh gUłAgU Powiew nadziei Najbliższym i zainteresowanym, aby na kartach moich wspomnień zetknęli się ze straszną prawdą, z losami ludzi, których kości bieleją bez pochówku, a prochy, przeważnie, rozsiewa wiatr po syberyjskich przestrzeniach. Autor © Wydawnictwo Jot KA PUBLIKACJE Złotogłowice 2010 Łagier w Jawas po śmierci Stalina łAgIER w JAwAs Po śmIERCI sTALInA 4 Cogito ergo sum Myślę, więc jestem Kartezjusz 1. E J C A K I L B U P A K t o J © Błądząc już dzisiaj tylko wyobraźnią po ciernistych drogach sowiec- kich łagrów, chciałbym nie ominąć miejsca, które szczególnie interesuje mnie, chociaż takich było wiele, jak długi i szeroki był świat gułagu. Wią- że się to z obozem, gdzie wśród leśnych mokradeł w dalekiej Mordowii przebywały młode dziewczyny z Wileńskiej AK i duże grupy małolat z Ukrainy, Litwy, Łotwy, Estonii, Białorusi, a wśród nich też młodziutka uczennica ze szkoły średniej w Prozorokach nasza Hela. Wieść o śmierci Stalina zaskoczyła wtedy mieszkanki tego łagru, gdyż spadła, jak grom z jasnego nieba, robiąc dużo zamieszania na świecie, a już szczególnie w obozie realnego socjalizmu. Wszystkim się wydawało, że ten układ będzie trwały, a Stalin w nim wieczny. Coś wtedy drgnęło, coś zaczynało pękać w państwie absurdu i katorgi, a życie w łagrach powoli budziło się z niewolniczego letargu. Mijał ogólny strach i niewiara w wyzwolenie się, chociaż rzesza ówczesnej nomenklatury starała się zachować jeszcze stary porządek rzeczy. To tak, jak po mroźnej zimie, pierwsze uderzenie pioruna oznajmia początek wiosny. U ludzi podobnie, tylko że sam proces wolniejszy, bo co nowe rodzi się w bólach. Umiera tyran, ale niewolniczy układ na razie pozostaje, a do przemian potrzebna jest nowa idea, światli obywatele – zdolni do tworzenia nowej jakości życia. Tylko że łagier w tym względzie pozostawał na szarym końcu i rosło niezadowolenie wśród jego mieszkańców. Groźne bunty prowadziły do zniechęcenia i spadku wydajności pracy. Problem łagrów narastał, gdyż niewolnictwo 5 Łagier w Jawas po śmierci Stalina stawało się nieopłacalne. Działo się tak przeważnie w obozach, gdzie przebywali sami mężczyźni. Byli wśród nich generałowie – bohaterzy II Wojny Światowej, zahartowani w walkach bojownicy i masa zbun- towanych niewolników. Łagier, o którym mowa, był daleki od zrywów i buntów, gdyż przebywało tam około 6-7 tysięcy kobiet i to przeważnie same młode dziewczyny. Spośród nich spory procent małolat już bez domostw, bo aresztowano całe rodziny i wcielono do łagrów, dzieci zaś kierowano do specjalnych obozowych sierocińców. Wieść o śmierci dyktatora poruszyła wszystkich, wywołując spon- taniczną reakcję dziewczyn, którym młode lata zeszły w codziennym trudzie niewolniczej pracy. Śmielsze kobiety, przy tej okazji, poczęły śpiewać, weselić się, a rej w tym wiodły nieustraszone Ukrainki – później zaś grzmiał bez opamiętania już cały łagier. Ten przejaw radości strażnicy z wieżyczek uznali za bunt i niewiele brakowało, a otworzyliby ogień z broni maszynowej do bezbronnych dziewczyn. Gdyby nie zapobiegli- wość administracji obozu, doszłoby do nieszczęścia. Perswazją i strasze- niem uspokojono podniecone więźniarki. Nie należy sądzić, że uczyniono to ze względów humanitarnych, gdyż naczelnika łagru bardziej obchodził plan i jego wykonanie niż życie niewolnic, których od niepamiętnych już czasów pozbawiono prawa do normalnego życia – zwykłego dziewczęcego szczęścia. Kilka tysięcy przyuczonych kobiet pracowało przy taśmowym szyciu męskiej, damskiej, pościelowej bielizny i nie wolno było dopuścić do przerwania pracy z jakiegoś błahego incydentu, gdyż bez tej produkcji nie mogło się obejść wojsko, sklepy. 2. Niedługo nadeszła noc, czas odpoczynku, ale niektóre więźniarki nie mogły spać. Z jednej strony wiadomość poruszyła wszystkie, zakłóca- E J C A K I L B U P A K t o J © 6 Łagier w Jawas po śmierci Stalina jąc spokój i niewolniczą stabilność, z drugiej zaś zła pogoda oddziaływała na stan ducha. Starsi zawsze mawiali, że przy takiej okazji, diabeł się żeni. Coś w tym jest, ale dzisiaj kojarzono to raczej ze śmiercią ciemiężcy. Za ścianą szalała burza śniegowa, a silny wiatr wzmagał szum okolicznego lasu, wywołując ogólny nastrój podniecenia. Jakieś samotne drzewo, rosnące obok baraku, gałęziami waliło o ścianę, a wszystkim wydawało się, że ktoś zza światów straszy. Wiatr wył i jęczał za oknem niby potępiona dusza, szukająca przebaczenia wśród skrzywdzonych. W tę niebywałą noc – trudno było o normalny sen, prawie każda więźniarka myślami sięgała daleko stąd. Może była w domu wśród swo- ich, a może w pobliżu miejsca, gdzie przeżyła kiedyś ostatnią randkę lub wspaniały bal ze swoim chłopcem. Dzisiaj już tamte lata pozostały tylko w sferze pięknych wspomnień i nadziei, że dobry Bóg przywróci tamtą sytuację. Hela również nie spała. Myśli przenosiły ją w rodzinne strony, a wydarzenia w Moskwie wytrącały z równowagi, sądzono, że w związku z tym chyba nastąpią korzystne zmiany. – Może będzie amnestia? Może wrócimy do naszych domów – my- ślała. Patrzyła na barakową ciasnotę obrzydzającą życie, gdyż nieduża sekcja mieściła nieomal dziewięćdziesiąt więźniarek. Śnieg, pędzony wiatrem, dzwonił o szyby i wydawało się, że zimie nie będzie końca, a mimo niepogody i mrozu w baraku było ciepło, dbały o to dyżurne więź- niarki, wrzucając do pieca nieco więcej torfu. Gdy w dzień, czy w nocy dziewczyny tłoczyły się w łagrowej ciasnocie, obijając się nawzajem o siebie i tak już lata całe trwało. Helunia dalej nie spała i obserwując otoczenie, próbowała zamykać oczy. Wówczas od zmęczenia, głodu czy też wyczerpania wydawało się, E J C A K I L B U P A K t o J © 7 Łagier w Jawas po śmierci Stalina iż świat wiruje, kiedy otwierała je, wszystko wracało do normy. Jakiś błogi niepokój łechtał serce, bo myślała o szkole i o nim, który miał być bliski, miły, kochany. – Niewola i miłość – sprzeczne same w sobie – myślała. Uczucie utajonego piękna rwało się do życia, a niewola, jako wymysł diabła, uni- cestwiała wszystko, co z ludzkiej aktywności bierze początek. Myślami sięgała do dnia, w którym ją aresztowano. Zawisła wtedy czarna zasłona niewoli i taiła się nawet podstępna śmierć. Świat się walił, ziemia się zapadała pod nogami i wydawało się, że życie się kończy, mimo iż się miało tylko dziewiętnaście lat. W wyobraźni stawała postać jej dyrektora zmuszonego, by wezwał ją do kancelarii. Zjawiła się, a jego twarz i oczy mówiły wszystko. – Stało się! – pomyślała. Ciarki po skórze przeszły i czuła gniotący ból w okolicy serca. W ostatniej chwili spojrzała na tego, kto czasem spę- dzał sen z jej powiek. Smukła o uroczej sylwetce uczennica opuszczała klasę, żegnając kolegów i szkołę, która miała dać jej wiedzę. W kancelarii ujrzała oficerów z wiadomego resortu – ci zaś diabel- skim zwyczajem, jak gdyby nigdy nic – przyszli dzisiaj i po jej duszę. – Biada ci, dziewczyno! Jesteś w uścisku strasznych ludzi – myślała. – Pojdiomtie1! – jeden z nich powiedział. Z małym tobołkiem w ręku ostatni raz przekraczała próg swojej szkoły, żegnając życzliwych pedago- gów. Wzrokiem zmierzyła wszystkich – ci zaś z uczuciem wewnętrznego rozdarcia, stali smutni i patrzyli w jej stronę. Niebawem była już na dworze. Tu rzucały się w oczy pierwsze oznaki wiosny, bo wokół roztopy i błoto, a świeże, wilgotne powietrze 1 Idziemy E J C A K I L B U P A K t o J © 8 Łagier w Jawas po śmierci Stalina dawało orzeźwienie. Miasteczko wyglądało, jak w każdy inny dzień, tylko z głośnika docierało żywe tempo walca Waldteufla. Przypominał on ostatni sylwestrowy bal, kiedy w wirze tańca świat się wydawał inny – taki uroczy, taki ludzki. – Tak niewiele tego było – myślała. Dzisiaj wszystko się waliło pod nogami, wszystko, co dobre – kończyło się, tylko słowa smutnej pieśni prześladowały ją: „Nie ocieraj łez, dziewczyno! Nie ocieraj łez, niech płyną. W życiu tak już jest, dziewczyno! W życiu tak już jest…”. Szła bez celu smutna i zgnębiona w asyście panów ze złotymi nara- miennikami i wiedziała, że wszystkie drogi prowadzą do więzienia. – Jaka straszna perspektywa – myślała. Opiekunowie zaś mieli pro- blem, jak dostarczyć aresztowaną do rejonu w Podświlu. Nagle nadjechał samochód częściowo załadowany deskami, a jeden z oficerów zatrzymał wóz i zmusił kierowcę do zabrania ich. Po chwili siedziała już na deskach pilnowana przez jednego z nich, drugi zaś jechał w szoferce. Słońce świeciło w oczy, wiatr wiał prosto w twarz, tylko początkująca wiosna łagodziła nieco przygnębienie, która nie była podporządkowana tyranii człowieka. W podświlskim lesie rozbrzmiewała symfonia ptasich głosów, a w niej donośne kłykanie czarnego dzięcioła świadczyło, że zima już nie ma szans. Na polach zaś wolnych od śniegu, dominował skowronek. Nawet wiosna nie przynosiła radości, bo wiedziała, że w Podświlu czeka na nią cela i pierwszy więzienny obiad. Później pod czujnym okiem opiekunów – podróż koleją do Połocka. Tam w centralnej siedzibie wojewódzkiego E J C A K I L B U P A K t o J © 9 Łagier w Jawas po śmierci Stalina MGB, dowiaduje się oficjalnie, iż jest aresztowana za wrogą działalność przeciw państwu. W tej sytuacji pozostawało już tylko okrutne śledztwo, sąd i łagier, gdzie na ofiarnym stosie Golgoty Wschodu musiała złożyć swoją wolność i młodość. 3. E J C A K I L B U P A K t o J © Sen tym razem oddalił się na dobre, a tylko obrazy z przeszłości w myślach stawały przed oczyma. Jak we mgle zjawiał się dom rodzinny, szkoła, ponura okoliczność aresztowania, pobyt w Połocku, sąd i tajem- nicza droga do łagru. Wydawało się, iż wszystko to było tak dawno, bo i sam pobyt w łagrze stawał się wiecznością. Mamer był trudną szkołą oceny tego, co się miało, a co się traciło na zawsze. Ze szczególnym uwzględnieniem ceniło się Wolność i życie z jego przejawami piękna, które są najwyższym darem i cudem naszego istnienia. Wydawało się, że widoczna jest przestrzeń i dal sięgająca aż poza horyzont, a to tylko dusza, przejęta wydarzeniami w Moskwie, rwała się do swobody i nowego życia. Chciała szybko zobaczyć swoją Borowinę, Prozoroki, Zadoroże i dziad- kowe Wejtkowo. Słowa Wieszcza: „Tak nas powrócisz cudem na ojczyzny łono” były po dzień dzisiejszy aktualne. Wiedziała, że musi stać się cud, żeby wrócić do domowych pieleszy, gdzie czeka ojciec i spłakana matka. W myślach przenosiła się do Ostrej Bramy, gdzie kresowi pielgrzymi odwiedzali to miejsce i dziękowali Matce Bożej za szczęśliwy powrót z Sybiru. Wuj Henryk również, kiedy wrócił z łagrów, pieszo udał się do tego świętego przybytku. Po chwili zaczęła się modlić, prosząc o to samo Matkę Ostrobramską, aby wszystkie łagierniczki mogły szczęśliwie wrócić do swych domów. Na dworze ciągle szalała burza i szumiał cha- rakterystycznie las, a jej się wydawało, że to płacze wejtkowska brzoza wraz ze świerkami, rosnącymi tuż obok krzyża w dziadkowej siedzibie. 10 Łagier w Jawas po śmierci Stalina Myślami sięgała wtedy do okresu, kiedy była jeszcze małą dziewczynką, chętnie odwiedzającą jedynego już dziadka. Słuchała wówczas szumu starej brzozy, która monotonią swej symfonii przekazywała jakieś dawne, smutne dzieje, bowiem pamiętała wiele. Rosła tuż obok domu, a pod nią stał wiekowy, pochylony krzyż – świadek wszystkich miejscowych wy- darzeń, wojen i zarazy cholery, która na początku XX wieku nawiedziła tamte strony, pod nim tliły się – lecznicze zioła, a ich dym miał odstraszać chorobę. Miało to swój pozytywny skutek, gdyż nikt z mieszkańców wtedy nie zachorował, a po tamtych czasach pozostało już tylko smutne wspomnienie. Powoli wracało, jak gdyby, otrzeźwienie i przed oczyma ponownie stawał obraz łagiernego bytu. Czuła się już zmęczona i jakoś trudno było wybrnąć z transu zakłócającego dotychczasowy porządek rzeczy. Roz- glądała się wokół i obserwowała spokojny sen sąsiadki – młodej Ryty z Łotwy. Dziewczyny z tego kraju były urodziwe, spokojne, a pragma- tyzm ich natury ułatwiał przetrwanie. Dlatego też Ryta nie zważając na nic, spała sobie spokojnie, a tylko spod łagrowej rozchylonej koszuliny, dyskretnie wystawał obnażony biust. Odsłonięta intymność świadczyła o spokojnym śnie i pozornej beztrosce, która mogła zaistnieć tylko dzisiaj i w tej okoliczności. Rzeczywistość jednak była inna. Być może ostatnie wydarzenia spowodują, iż ta młoda dziewczyna wróci jeszcze do swej Łotwy i zazna normalnego życia i prawdziwego szczęścia. Helunia czuła się coraz bardziej znużona długą bezsennością. W głowie szumiało, huczało i wydawało się, że wszystko zapada się. Oczy zamykały się same, przynosząc błogi spokój. – Chyba zasypiam – myślała. Tak też było. E J C A K I L B U P A K t o J © Łagier w Jawas po śmierci Stalina 4. 11 W innym baraku, w tę noc więźniarki również nie spały i zważając na ewentualne przykrości, jakie mogły się przydarzyć, grupowały się i rozmawiały o wydarzeniach w Moskwie i o tym, jaki to będzie miało wpływ na losy łagrów. Rej w tym wiodły młodziutkie uczestniczki walk z Wileńskiej i Grodnieńskiej AK. Aktywnością wyróżniała się Lola Marcinkiewicz, Jasia Latoszek, Halinka Rychlewicz, Halina Sienkie- wicz, Terenia Jankowska i inne. Wiadomość ze stolicy zasmucała tylko tych, którzy nie byli pewni, co do trwałości obecnego układu. Drżeli o swoje stanowiska, przez co stawali się nerwowi, źli i niepoczytalni. Tak łatwo było wtedy trafić do buru2 lub karceru. Dla tych, którzy przetrwali dotychczasowe piekło, rodziła się nadzieja bycia wolnym. Dlatego też dziewczyny szalały z radości i aby nie drażnić ciemiężców, ściszonym głosem śpiewały sobie znane partyzanckie pieśni. Już tylko one pozosta- wały pamiątką ich leśnej przeszłości, a od tamtego czasu upłynęło tyle lat ciągłego zmagania się z łagiernym trudem. Te bliskie ich sercu pieśni pobudzały wyobraźnię o wolności, dla której poświęciły piękny okres swego życia. Już tylko we wspomnieniach powracały obrazy biwaków z nadwilijskich lasów, przywołując sylwetki przystojnych oficerów w ro- gatywkach. Tamte piękne, ale też trudne i niebezpieczne lata, pozostawały już tylko romantyczną przygodą walki i nadziei. Dzisiaj pierwszy raz w łagrze były wesołe, przywołując w marzeniach obraz Polski i rodzinny dom. Euforia powoli mijała i dziewczyny przechodziły do spokojnej rze- czowej rozmowy. – Jak sądzicie, czy naprawdę coś się zmieni po śmierci Stalina? – spytała Jasia. Odpowiedź nie tyła łatwa i przez moment trwała cisza, 2 barak o zaostrzonym rygorze E J C A K I L B U P A K t o J © 12 Łagier w Jawas po śmierci Stalina gdyż każda będąc pod wrażeniem ostatnich wydarzeń, szukała w myślach logicznej odpowiedzi. Kryła ona tyle zagadek, tyle nierozstrzygalnych problemów. Marzyły o szybkim wyjściu z łagru, ale to nie decydowało jeszcze o pomyślnym rozwiązaniu zagadnienia, któremu na przeszkodzie stało „wolnoje posiedlenije”3. Ta dobrowolność z nazwy nie załatwiała niczego, bo pod eskortą więźnia zsyłano w głąb Syberii. Tam życie trzeba było rozpoczynać od nowa, a dziewczyny dzisiaj marzyły o powrocie do Polski. Dyskusja powoli ożywiała się, ponieważ wszystkie były pod wrażeniem ewentualnych zmian, które mogły przynieść wolność. – Cieszymy się, że coś się zaczyna dziać, ale żeby wrócić do Kraju najpierw muszą być zmienione ustawy sowieckie, a to szybko nie nastąpi, wtedy życia nam zabraknie – rozpoczęła Irena. – To prawda, ale dotychczasowy mój pragmatyzm nie zawodził – lepsza jest każda zmiana, niż trwający marazm. Sądzę że najpierw nastąpi walka o władzę, a wtedy partia podzieli się na frakcję postępową i zacho- wawczą. Przypuszczam, że górę weźmie ta pierwsza, bo reżym Stalina już wszystkim obrzydził życie, a jego konstytucja nie gwarantuje praw ani obywatelskich, ani międzynarodowych. Po tym, co zaszło, państwo sowieckie będzie chciało zdobyć zaufanie własnych obywateli, popra- wiając tym samym swój prestiż na świecie. A to już zwrot ku lepszemu. Wtedy diametralnie może się zmienić i nasza sytuacja, gdyż skazano nas jako niepełnoletnie dziewczyny, a tego zabrania nawet ich konstytucja – stwierdziła Lola. – My o tym wiemy, ale kiedy to może nastąpić, bo życia na wszystko zabraknie i młodość już przemija – powiedziała Irena. 3 wrotu w rodzinne strony. przymusowe osiedlenie we wskazanym przez władze miejscu, bez prawa po- E J C A K I L B U P A K t o J © Łagier w Jawas po śmierci Stalina 13 – Sądzę, że nie zdążysz zestarzeć się, być może parę lat jeszcze potrwa, gdyż siłą rozpędu na razie będzie po staremu, ale zawsze byłam dobrej myśli – tłumaczyła Lola – i to mi pomagało przetrwać na lesopo- wale4. Dzisiaj tyle wydarzeń naraz, że aż dziw bierze. Głowy do góry, dziewczyny, coś musi ruszyć z miejsca, a wtedy zacznie się rozpadać to nieludzkie monstrum. – Może naciski Zachodu wpłyną na przyśpieszenie przemian – wtrąciła Halina Sienkiewicz. – Ja bym nie liczyła na to. Politycy są wygodni i ostrożni. Wolą wyręczać się innymi – tłumaczyła Halinka Rychlewicz. Już od zarania dziejów tak się kształtował ich stosunek do Polaków, ponieważ w imperium rosyjskim dopatrywano się czynnika stabilizującego Europę Środkową. To dlatego nie popierano dziewiętnastowiecznych powstań w Polsce. Być może teraz będzie inaczej, gdyż ich interesy w tym rejonie są już zagrożone. Sądzę, że z chwilą odejścia tyrana, ulegnie przemianom też i jego państwo. Tego uczy historia. A co do nas, to na pewno wyjdzie- my z łagru, tylko że lata lecą… – Wy tam o polityce gadacie, a mnie całkiem inna myśl chodzi po głowie. Chciałabym już być w Polsce i wraz z mężem oraz dzieckiem mieszkać w ładnym domostwie i w wolnych chwilach słuchać Beethove- na i Chopina. – Masz niezłe pomysły – zauważyła Terenia. Chcesz nagle znaleźć się w kraju, gdzie czeka na ciebie wygodne mieszkanie, mąż i w komfor- towych warunkach słuchać pięknej muzyki. A powiedz dlaczego akurat Beethovena? – Jego VI symfonia daje mi taki komfort psychiczny, bo przy niej szybko się uspokajam. Przedstawione w niej scenki z wiejskiego życia 4 wycinka lasu E J C A K I L B U P A K t o J © 14 Łagier w Jawas po śmierci Stalina zawierają w sobie tyle poezji pisanej dźwiękami. Te obrazy przenoszą słuchacza w świat beztroskiego piękna, a wtedy wydaje się, że nie ma łagrów, nie ma niewoli. Tu prócz pokrzykiwań dozorców i dozorczyń niczego się nie słyszy. Czasem coś w radiu. – Jesteś muzykalna i dlatego masz wybujałą wyobraźnię, ale jest to tylko twoja fantazja. Mieć dom, męża i dziecko – każda by chciała, ale sama wiesz, jaka jest rzeczywistość – podsumowała Terenia. – To wszystko dlatego, że my kobiety mamy wrodzone poczucie macierzyństwa. Irenka ma rację, że nie zważając na okoliczności, my- śli o tym – taka już nasza natura. Stwórca dobrze wszystko przemyślał i zaplanował. Każda z nas w normalnym życiu byłaby już żoną i matką. To dlatego gdzieś w głębi duszy rodzi się potrzeba miłości i opieki nad maleństwem. Dobrze, Irenko, że marzysz o tym, bo i cóż nam pozostaje. Nasze pragnienia na pewno wcześniej czy później spełnią się, to ja wam o tym mówię. Te piękne wizje przyszłości rodzą się w umysłach ludzi właśnie dzisiaj, kiedy tyle się wydarzyło, kiedy coś ruszyło z miejsca, kiedy coś drgnęło w imperium „wielkiego” dyktatora – dokończyła Lola. Była już późna pora nocna i na twarzach dziewczyn rysowało się zmęczenie, bo miniony dzień obfitował w mocne wrażenia, co przyczy- niało się do refleksji i analizy ostatnich wydarzeń. Każda myślami sięgała tam, gdzie nagle chciała się znaleźć, zobaczyć bliskich i kochanych. Podobnie jak inne, Lola miała trudności z zaśnięciem, bo z jednej strony nurtowały ją ostatnie wydarzenia, z drugiej zaś szalejąca burza za oknem nie poprawiała samopoczucia. Oczy nie zamykały się tylko patrzyły przed siebie, a szarość sufitu i słabe oświetlenie dawało złudzenie mglistej prze- strzeni i wydawało się, że tam gdzieś w głębi, kryła się tajemnica jej losu. Dotychczasowa wegetacja o głodzie i w niepewności jutra nie dawała E J C A K I L B U P A K t o J © 15 Łagier w Jawas po śmierci Stalina nadziei, gdyż rozwiązaniem problemu mogła być tylko dożywotnia zsył- ka. Utrwalała ona w psychice więźniarek kompleks dozgonnej niewoli, a więc bez prawa powrotu do domu i Polski. W uciążliwej bezsenności myślami sięgała daleko stąd, pokonując wyobraźnią przestrzeń, dzielą- cą ją od ukochanej Wileńszczyzny i kraju. Marzenie o wolności wtedy nie było pozbawione sensu, bo sama logika wskazywała, iż po śmierci tyrana przyjdą lepsze czasy. W takich chwilach myślami sięga się do lat dzieciństwa i wczesnej młodości, gdyż późniejsze zubożałe życie przez aresztowanie, śledztwo, proces sądowy i łagier, powoli zatracało swój urok, sprowadzając jego sens tylko do przetrwania. Tamten piękny okres wiązał się z domem rodzinnym w Turmoncie i siedzibą dziadków Erazma i Anny Olszewskich nad jeziorem Dryświackim w Nurwiańcach. Dzisiaj już tylko we wspomnieniach stawał obraz uroczego dzieciństwa, które przebiegło w tamtych niezapomnianych stronach, wśród pięknych jezior, lasów bogatych w runa i ukwieconych łąk, gdzie biegała beztrosko, jesz- cze jako mała dziewczynka. – Jeżeli istniał kiedyś raj na ziemi, to na pewno tylko w Nurwiań- cach – myślała. Wyjątkowości temu zakątkowi nadawała zapobiegliwość dziadka Erazma, gdyż oprócz swej pragmatyczności, był też człowiekiem wrażliwym na piękno. Jego dworek wyglądał okazale z ładnymi alejka- mi, a ich nazwy zależały od gatunku drzew, tworzących barwny szpaler zieleni. Wokół ogrody, sad i różnokształtne klomby z piwoniami, daliami, różami. Kochał uroki natury, muzykę i te estetyczne wartości przekazywał maleńkiej Loli. Będąc w świecie oderwanym od ośrodków cywilizacyjnych, więź- niarka Lola chętnie myślami sięgała do minionych lat, gdyż dzisiaj tylko one określały jej tożsamość, wytyczając nową drogę przyszłego życia, a wszystko tak bardzo związane było z osobą dziadka Erazma. Jemu za- E J C A K I L B U P A K t o J © 16 Łagier w Jawas po śmierci Stalina wdzięczała, że już w dorosłym życiu przejawiała wielkie przywiązanie i miłość do ziemi ojczystej i wszelkiego piękna wypływającego z kultury narodowej. Naśladując jego twardość charakteru, łatwiej jej było znieść to okrutne, łagierne trwanie. W ten pamiętny wieczór, kiedy wszystkich wstrząsnęła wieść o śmierci Stalina, serce jej krwawiło na myśl, że dziadka już nie ma. Z listów babci wiedziała, że zatłukła go jakaś hołota, wywodząca się z kręgów miejscowej władzy. Drażniła ich zapobiegli- wość dziadka, przywiązanie do wartości duchowych i praktycznego racjonalizmu. Nawet nie wiedziała, jak wygląda jego grób. Rodzicom i dziadkom zawdzięczała wychowanie w duchu patriotycznym, które w okresie wirażu zmian politycznych przywiodło ją do łagrów. Najbliż- szych miała już w Polsce, a tylko dziadkowie pozostawali dotychczas na ziemi swych ojców, podtrzymując jeszcze tradycję kresowych Polaków. Myśląc o Nurwiańcach i o tym, że już nigdy nie ujrzy dziadka, poczęła płakać. Łzy zalewały twarz, ale przynosiły ulgę w napięciu nerwowym. Po chwili modliła się już, prosząc Matkę Bożą z Ostrej Bramy, aby wzięła pod opiekę wszystkie więźniarki. Dziękowała też Bogu, że w Nurwiań- cach pozostawała jeszcze kochana babciunia, która w miarę możliwości wysyłała ciągle paczki do łagru dla swej wnusi Loli. Brak snu powodował chaos myślowy, a wówczas obrazy z prze- szłości przesuwały się w pamięci niby kadry filmowe, co męczyło jeszcze bardziej. Przypomniała sobie, że w przededniu wydarzeń moskiewskich usłyszała w radiu Wielką fantazję na tematy polskie Fryderyka Chopina. Nieczęsto zdarzała się okazja, aby będąc tak daleko od kraju, usłyszeć muzykę polskiego kompozytora. Treść utworu prosta, ale jakże wyjątko- wa, gdzie w skromnej tematyce ludowej – tyle wirtuozowskiego piękna, na początku orkiestrowy wstęp, po czym wchodził fortepian, rozwijając E J C A K I L B U P A K t o J © 17 Łagier w Jawas po śmierci Stalina skomplikowaną figurację brzmienia. Nawet w ten niebywały wieczór wy- dawało się jej, że słyszy jeszcze tę muzykę, która w myślach przenosiła na rodzimy grunt Wileńszczyzny, dając miłe odczucia bliskości i piękna. Chopin, jako jedyny kompozytor, wyciskał łzy z jej oczu, przybliżając Polskę. Twórca niepowtarzalnych polonezów, etiud, mazurków i koncer- tów typu brian, tak samo kochał Ojczyznę, będąc daleko od niej. Dlatego jego utwory były dla niej takie bliskie i tęskne. E J C A K I L B U P A K t o J © Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń RETRosPEKCJA wCzEśnIEJszyCh wydARzEń 18 Supinum retrospectum Spoglądam do tyłu 1. E J C A K I L B U P A K t o J © Po odejściu dyktatora życie Loli nadal było trudne. Prześladował ją wówczas wewnętrzny niepokój, co przyczyniało się do głębszej analizy przebytych, lat w niewoli. Towarzyszyła wówczas refleksja przepojona wizją nowego życia. Na razie jednak wszystko odbywało się według sta- rych, utartych wzorców. Za ścianą baraku nadal szalała śnieżyca, szumiał i jęczał wiatr, co powodowało niemiłe odczucia i lęk przed ogromem tajgi i bezkresem Sybiru. Wzruszenia, jakich doznawała, oddalały sen, wówczas w my- ślach powracały lata zawirowań dziejowych, kiedy to nawiązała kontakt z konspiracją akowską. Była siedemnastoletnią dziewuszką, ciekawą życia, co było przywilejem jej wieku. Wtedy pewne zjawiska, a i życie w całości widziało się w wyjątkowych barwach. Tajemnicze podziemie stwarzało również złudny obraz przyszłej rzeczywistości. Wówczas nie mogła przewidzieć, iż niewygrana walka z podwójnym wrogiem okaże się tragiczna w skutkach. Dopiero w łagrze przekonała się, że konspiracja nie była kolorową bajką, jak to wcześniej wyobrażała sobie, będąc na zabawie w świętojańską noc w Korolinowie. Wieczór był wtedy ładny i wesoły, bo muzyka, tańce, przystojni chłopcy, jako organizatorzy walk partyzanckich. W rytmie tanga lub walca spoglądała nieśmiało w oczy partnera i wydawało się wtedy, że świat należy już do niej, a i wolność, jak gdyby, była blisko. Dzisiaj już tylko myślami wracała do tamtej zabawy, pod pretekstem której dochodziło do spotkań patriotycznych ugrupowań w celu ustalenia dalszych planów walki. W wirze tańca czuła się w swo- E J C A K I L B U P A K t o J © 19 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń im żywiole. W oczach siedemnastolatki jawiło się wszystko w barwach niebywałego piękna i czuła się szczęśliwa. Tak to już zawsze bywa, kiedy obudzony młodzieńczy zapał rwie się do działania, nie będąc w pełni doj- rzałym. Z jakim przejęciem obserwowała otoczenie dające obraz tamtych niespokojnych lat. Niewola ma to do siebie, iż stwarza nie akceptowalne okoliczności, a walka z tym daje miłe doznania, oparte na romantycznym pojmowaniu zjawisk. Zabawa w Korolinowie pozostawiła w duszy po- trzebę przyjaźni i obcowania z kimś, kto był bliski, miły, kochany. Była to zapowiedź dorastania z uczuciem, które nie przemija, które trwa. Dzisiaj po tamtych latach pozostały tylko wspomnienia z pierwszych nieśmiałych spojrzeń i dziewczęcych tęsknot, powstałych w okolicznościach walki o suwerenny kraj. – Jakie to piękne i niepowtarzalne – myślała. W barakowej sekcji prawie wszystkie spały, bo minęła północ, ale wrażliwsze dziewczyny myślami błądziły gdzieś daleko, pomijając łagierny zgiełk codzienności. Lola zastanawiała się nad swym przy- domkiem z konspiracji, który brzmiał mile, przywodząc na myśl tamtą rozbawioną dziewuszkę. Kto go wymyślił i przydzielił – sama nie wie- działa. Jego brzmienie (Lolita) przypominało jej imię. Dowiedziała się o nim od kolegi Pawełka Bohdanowicza, który pierwszy zaproponował jej współpracę z podziemiem. Polegała ona na pełnieniu funkcji kurierki, a także niepostrzeżenie trzeba było dostarczać granaty partyzantom. Były to „sydolki” 1 własnej produkcji. Gromadzono też odzież cywilną z myślą o dostarczeniu jej później żołnierzom z AK, będącym w okrążeniu przez wojska sowieckie. Praktykowano już aresztowania, likwidujące polskie podziemie, walczące dotychczas z niemieckim okupantem. Rozpoczynał się nowy rozbiór ziem polskich i prześladowania zwolenników niepod- 1 Ręczne granaty własnej roboty, jakie używali żołnierze AK. 20 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń ległości kraju. Wokół królowała propaganda o jakiejś „nowej Polsce”, która w rzeczywistości miała być tylko atrapą państwa, czyli marionetką zależną od „wielkiego” przybysza ze wschodu. W tych okolicznościach trudno było się znaleźć, gdyż w sercu nosiło się szczerą miłość do współ- obywateli i ideę wolnego państwa. Dźwięczny w brzmieniu przydomek pozostawał już tylko pamiąt- ką z tamtych lat. Przywodził on na myśl i ponury okres uciążliwych, nocnych przesłuchań, a przy tym „bicia i wyzwiska poniżające godność dziewczęcą. W pamięci wracała karykaturalna postać śledczego w osobie służalczego Żydka o nazwisku Rajak. Ten młody jeszcze, świeżo upie- czony oficerzyna z jedną gwiazdką na szlifach, marzył o karierze kosztem tej tu niepełnoletniej dziewczyny. W toku śledztwa bił ją, polewając przy tym wodą z wiadra, aby ta przyznawała się do wszystkiego, czego sobie zażyczył. Dziewczyny, przechodzące przez ręce Rajaka, upodobniały się później do zebr, bo po knucie śledczego pozostawały sinawe pręgi na ciele. Przesłuchania trwały nocą, w dzień zaś więźniarkom nie pozwalano odpocząć. Ta procedura trwała długo, a głód i brak snu po prostu zwalał z nóg. Nadludzi zaś spod znaku MGB2 to nic nie obchodziło. Osiągali swój cel przez sfabrykowanie dużej ilości spraw, za którymi krył się wyrok, później łagier i dozgonna niewola na syberyjskim „wolnom posielenii3”. Oni zaś tryumfowali, bo na krzywdzie tych dziewcząt, rosła bezwzględna armia oficerów bezpieki. Za oknem nieprzerwanie szumiał wiatr, a zmrożony śnieg uderzał o szyby, świadcząc, że do wiosny jeszcze daleko. Lolę bolała głowa, a gniotący ciężar w sercu mocno doskwierał. E J C A K I L B U P A K t o J © 2 3 Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego Dobrowolne osadnictwo E J C A K I L B U P A K t o J © Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń 21 – To nerwowe – myślała. Podobna dolegliwość dokuczała jej w cza- sie procesu sądowego. Wtedy dłoń trzymała na sercu, gdyż biło mocno nie mogąc znieść krzywd i bezprawia. Rozbiegane oczy spoglądały nerwowo raz na prokuratora w mundurze wojskowym, drugi raz na Pniewskiego, który okazał się człowiekiem słabym i sypał ile się dało. – Co za nędzna zdrada! – z lekka kiwając głowiną, szeptem po- wtarzała to wielokrotnie. Prokurator zaś w tym czasie z całą powagą i stanowczością począł oskarżać te młode, niepełnoletnie dziewczyny, iż z bronią w ręku targnęły się na suwerenność Związku Radzieckiego. Brednie prokuratora nie były zaskoczeniem, gdyż podobnych, stwierdzeń używano już wcześniej w stosunku i do innych akowców. Po chwili Lola już ze spokojem obserwowała przebieg procesu, ale stanowczo odpierała twierdzenia Pniewskiego. Ten godny pożałowania do niedawna działacz podziemia chciał się wykupić kosztem tych tu młodych dziewczyn. Po- twierdzał wszystko, czego chciał śledczy Rajak, a w czasie przesłuchań powtarzał w kółko, zwracając się do Loli: „Mów wszystko! Oni już o tym wiedzą”. – Wiedzą, ale dzięki takim, jak on – myślała. Niefortunne słowa wypowiedziane przez doświadczonego konspiratora, były nie lada zasko- czeniem. Młoda dziewczyna w tym względzie okazała się bardziej dzielna i godna miana żołnierza Armii Krajowej. Nie chciała już patrzeć na świad- ka procesu, gdyż wzbudzał litość i niechęć. Nie lubiła ludzi słabych, bez charakteru o ubogiej duchowości. Spoglądała raczej na koleżanki, które zachowywały się dzielnie, odpierając wszelkie zarzuty. Mając w sercu niepohamowany żal, patrzyła na ich ładne twarze i rozczulała się nad zmarnowaną młodością. Dziś ich los zależał od tych tu trzech surowych decydentów. Potem w łagrze dowie się, iż większość łagierniczek skazana E J C A K I L B U P A K t o J © 22 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń jest przez OSO (Osoboje Sowieszczanije)4. Składało się ono z trzech osób (trojka) i skazywało ludzi przeważnie zaocznie. Podstawą tych poczynań były sfabrykowane wcześniej protokóły śledztwa. U góry znajdował się olbrzymi obraz ze Stalinem na czele, a po jednej i drugiej stronie portrety składu Biura Politycznego partii. Wyda- wało się, że Stalin ironicznie się uśmiecha, co wyprowadzało niektórych z równowagi, ale rzeczywistość dyktowała swoje prawa i bezsilny czło- wiek musiał to wszystko znieść. Lola nie zwracała już uwagi na toczący się proces, gdyż wiedziała, że był tylko atrapą wymyśloną przez mgie- bowskich bonzów. To w ich gabinetach zapadały wyroki, a sądy tylko zatwierdzały je. Pierwszy dzień rozprawy powoli dobiegał końca, gdyż wszyscy byli zmęczeni. Jedni musieli słuchać nużących, oklepanych frazesów oskarżenia, drudzy zaś powtarzali to bez opamiętania. Wkrótce zarzą- dzono przerwę do dnia następnego. Prezydium trojki opuszczało powoli podium, więźniarki zaś również wstawały ze swych krzeseł, tylko Lola przez moment patrzyła jeszcze na wizerunek butnej twarzy ciemiężcy i teraz zrozumiała dlaczego prześladowały ją dreszcze i bolało serce. To on był sprawcą jej złego samopoczucia, bo Polska już padła ofiarą zależności od jego imperium. W jednym mgnieniu przez myśl przeszedł obraz szczęśliwego dzieciństwa w Nurwiańcach, wczesnej młodości i sztubackich lat. Wtedy była jeszcze wolna Polska i nikt nie spodziewał się tego, że ten okrutnik jednym podpisem przekreśli wszystko. Po dużej, widnej i udekorowanej sali, cela wydała się zwykłą Osoboje Sowieszczanije (OSO), Centralna Trójka - kolegialny organ w struktu- 4 rach tajnej policji politycznej ZSRR. Kolegium Specjalne było organem pseudo-sądow- niczym, mającym prawo „karać” za czyny wymierzone przeciw ustrojowi sowieckiemu. Kolegium, nie będąc sądem, nie miało obowiązku zachowywania żadnych procedur i gwarancji procesowych, w tym prawa do obrony. E J C A K I L B U P A K t o J © 23 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń norą. Było to wilgotne, piwniczne pomieszczenie bez okna i innych udo- godnień bytowych. Wewnątrz ciemno, bo sufit i ściany szare od brudu, a mała żarówka, umieszczona w zagłębieniu za kratą, dawała mało światła. Po jednej stronie stała wieloosobowa prycza, w kącie zaś tuż nie opodal cuchnąca parasza5. Największą zmorą był brak okna, gdyż bez niego nie dało się wywietrzyć celi. Sowieckie więzienia śledcze, były przeważnie w piwnicznych pomieszczeniach, okropnie zimne i urządzone według jednego szablonu. Pod wpływem wrażeń, jakich zaznała na procesie, Lola była wręcz w skrajnym, nerwowym wyczerpaniu. Po powrocie do ogólnego przy- bytku więźniarek, rozpaczliwie rzuciła się na swoją pryczę i popłakała sobie. Na razie nie mogła nawet z otoczeniem rozmawiać. Szybko jednak to minęło, gdyż interwencja dziewczyn spowodowała uspokojenie. Jej zielonkawe oczy patrzyły już wesoło, jak gdyby nic się nie wydarzyło. Szczupła, przystojna siedemnastolatka przez łzy uśmiechała się do oto- czenia, gdyż innego wyjścia nie było. Po pierwszym dniu rozprawy noc była niespokojna. Nieuporządko- wane myśli prześladowały ją, a niedorzeczne sny, wynikające z przeżytych stresów, wzmagały niepokój. Po rannej pobudce, trzeba było psychicznie się pozbierać, gdyż czekała ponowna przeprawa. W tym dniu przypusz- czalnie będzie już skazana, a wyrok miał być duży, bo aż dziesięć lat przebywania w łagrach Sybiru. Zaraz po śniadaniu już przyszli po nią. Znowu zaprowadzili na górę do sali rozpraw, a tam ponownie zobaczyła koleżanki niedoli: Stenię, Halinę, Wandę, Krystynę, Inkę i Helutkę, gdyż tak zwracano się do niej ze względu na drobną posturę ciała i wyjątkowo młody wiek. Nie mia- ła jeszcze siedemnastu lat. Prócz Helutki do małolat zaliczano też Inkę 5 Kibel - ubikacja E J C A K I L B U P A K t o J © 24 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń i Lolę. Z opuszczonymi oczyma siedziała już na swoim miejscu, gdyż nie chciała patrzeć na wizerunek Stalina. W pobliżu siedział śledczy Rajak, Twarz miał rozpromienioną, bo dzisiaj zbierał plony ze swej niechlub- nej działalności, sądząc, że po tym procesie przybędzie mu gwiazdka na szlifach. Każdy z podsądnych wiedział, jaki wyrok zapadnie, tylko Pniewski za swą lojalność spodziewał się łaski, ale było inaczej. Tak dużo obiecywano mu, że aż w to uwierzył. Lola siedziała smutna, nie zważając na nic, co się wokół działo, tylko co jakiś czas spoglądała na koleżanki i ukrywając wewnętrzną rozterkę, uśmiechała się do nich. One również czuły się podobnie i czekały na zakończenie uciążliwej farsy. Niedługo nadszedł moment, kiedy trojka postanowiła udać się na naradę. Wszyscy poderwali się z miejsca, gdyż taki porządek rzeczy obowiązywał pod- sądnych. Narada trwała krótko, bo i jak mogło być inaczej – przecież wszystko z góry już zaplanowano. Po chwili „wielka trojka” zjawiła się z gotowymi wyrokami. Znowu trzeba było wstawać, aby uczcić wejście trzech sowieckich oficerów, którzy bezpardonowo skazywali niewinnych ludzi. Tym razem było inaczej, gdyż niektóre małolaty dostały nieco mniejsze wyroki. Tylko dwaj mężczyźni, Pniewski i Kisielewski, oraz niektóre dziewczyny, jak Stenia, Halina i Lola – po dziesięć lat łagrów. Niusia – osiem, a Krystyna, Inka i Helutka po sześć lat, Wanda tylko cztery. Dodatkowo obowiązywała jeszcze ustawa, że przy końcu wyroku więzień polityczny nie mógł wrócić do domu, gdyż pod eskortą wieziono go na dożywotnią zsyłkę. Kłopoty ze śledztwem dziewczyny miały już poza sobą, ale rozpo- czynał się nowy etap w ich życiu, określany ogólnie Golgotą Wschodu. Dotychczas była jakaś nadzieja, że być może czyjaś interwencja spowo- duje zaniechanie procesu, ale teraz? E J C A K I L B U P A K t o J © Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń 25 – Nic z tego – pomyślała Lola. Opuszczając salę, wzrokiem jeszcze raz zmierzyła wszystkich i zauważyła, że buzie dziewczyn były smutne i zaduma nad ponurą przyszłością pogłębiała to bardziej. Surowe twarze z portretów Biura Politycznego źle oddziaływały na nią i czuła się nie- swojo. Jakaś łzawa gorycz dławiła w gardle, coś gniotło w okolicy serca i prześladowały mdłości. Wydawało się, że za chwilę straci przytomność. – Trzymaj się, dziewczyno! Trzymaj – szeptem powtarzała to do siebie. Na korytarzu już było inaczej, lepiej, bo sztywna atmosfera pro- cesu nie miała tu wpływu. Wszyscy złapali lżejszy oddech, ale eskorta nadal nie pozwalała na swobodne porozumiewanie się. Atmosfera powoli rozładowywała się, tylko Pniewski był ponury, smutny i wyglądał, jak z krzyża zdjęty. – Taki to już los ludzi słabych i duchowo zagubionych – myślała. Dzień 27 marca 1945 r. był ciepły, a wiosna wczesna. Nikt nie spo- dziewał się wtedy, że zbliża się koniec II Wojny Światowej. Sześcioletni okres oczekiwań na pokój spowodował, że ludzie chwilowo przestawali już wierzyć, iż to kiedyś nastąpi. Ogólnie sądzono, że po upadku Hitlera czas pozwoli na lżejsze złapanie oddechu swobody. Jednak było inaczej, bo przestawała istnieć tylko jedna z dyktatur, druga zaś w tym czasie, zbierała plony zwycięstwa. Zachód, zauroczony pokojem, zachłystywał się szczęściem i niewiele go obchodziło, co się działo nad Kamą, Irty- szem, Jenisejem, Obem. Nastąpił okres wojennych porachunków z wyro- kami śmierci z zamianą na dwadzieścia pięć lat łagrów, a żelazna kurtyna dobrze osłaniała wszystko, co się działo za Uralem. Po procesie grupę skazanych wyprowadzono na wydzielone po- dwórko, skąd pod eskortą wywożono więźniów do mamra na Łukiszkach. Dzień chylił się ku drugiej połowie i ogrzane już powietrze przynosiło E J C A K I L B U P A K t o J © 26 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń radość. Od strony zachodniej świeciło słońce na niebie bez jednej chmur- ki. Powiewał rześki wiaterek, przynosząc charakterystyczny zapach budzącej się natury. Po gałązkach okolicznych drzew przeskakiwały z miejsca na miejsce małe sikorki, wydając przy tym metaliczny, dźwięcz- ny głos, przypominając o tym, że wiosna nadeszła. Lola oddychała głęboko, starając się dotlenić organizm wyczerpany przez głód i dłuższy pobyt w obrzydliwych mamrach. Przyglądała się miastu, gdyż tu uczęsz- czała do gimnazjum, a dzisiaj z ciężarem na sercu wchłaniała jego piękno i wiedziała, że niedługo opuści Wilno, kiedy zabiorą ją na etap i powiozą do łagrów. Patrzyła przed siebie, kierując wzrok ku Ostrej Bramie i cho- ciaż nie było jej widać, to sercem i duszą była przy obrazie Matki Bożej, prosząc ją o pomoc w sytuacji bez wyjścia. Z oddali docierała rytmiczna, radiowa melodia neapolitańskiego tańca z Jeziora Łabędziego. Ten uroczy, dynamiczny utwór Czajkowskiego mocno oddziaływał na jej wrażliwą duszę, przynosząc dodatkowo smutek, bo wszystko, co piękne, kończyło się bezpowrotnie. Pozostawała już tylko niewola i walka o przetrwanie. Siedemnastoletniej dziewczynie trudno było się pogodzić z narzuconą rzeczywistością, gdyż dotychczas znała życie z jej lepszej strony. Za chwilę nadjechał samochód w celu przewiezienia więźniów. Ka- zano wszystkim wsiadać do środka, skąd niczego nie można było zoba- czyć, gdyż małe okienko u góry, brudnej budy, prawie nie przepuszczało światła. Eskorta, trzymając pepesze gotowe do strzału, znajdowała się blisko – tuż za gęstą kratą. Czas trwania przejazdu świadczył o odległości między mamrem przy ulicy Słowackiego, a więzieniem na Łukiszkach. Więźniarki już się przyzwyczaiły do życia bez zegarków, a tylko zjawi- ska kosmiczne, jak pozycja słońca, ranek, południe i wieczór – określały jeszcze przybliżony czas. E J C A K I L B U P A K t o J © Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń 27 Niedługo byli już na miejscu. Przed nimi widniało ogromne gma- szysko znanego wszystkim mamra. Loli był już znany, gdyż przebywała w nim wcześniej. Był przepełniony w nadmiarze, co stwarzało dodatkową niewygodę. Mimo wszystko, cele były większe, widne, a otwierane okna dawały zdrowsze powietrze. Tylko że, jak w jednym, tak i w drugim pano- wał ciągły głód, doprowadzając ofiary do wyczerpania. Chudło się wtedy szybko, a w konsekwencji doznawało zawrotów głowy, szumu w uszach, ogólnej słabości i chronicznej bladości twarzy. W nowym przybytku życie toczyło się podobnie, bo rankiem, jak zawsze, pobudka, potem śniadanie, więzienny, krótki spacer w wy- dzielonej zagrodzie skąd widoczny tylko kawałek nieba, obiad, kolacja i przymusowe układanie się do snu. Powtarza się to aż do znudzenia. Z następstwem każdego dnia niewola stawała się coraz to bardziej uciąż- liwa, gdyż odbierała kajdaniarzowi radość do życia, zmuszając go do ciągłego przebywania w czterech ścianach bez zdrowego powietrza, pro- mieni słońca i innych oddziaływań natury. Ponurą atmosferę rozładowuje częściowo rozmowa z przyjaciółmi niedoli. Brak naturalnych bodźców do estetycznych przeżyć piękna w sztuce, jak teatr, opera, filharmonia, przyczynia się do szukania środków zastępczych. Sięga się wtedy do literatury, gdyż tylko książka daje jeszcze jakieś wyobrażenie o normal- nym świecie. W mamrze wyostrza się wzrok i słuch, bo więzień będąc w izolacji od normalnego życia, chciałby wiele dostrzec, wszystko usły- szeć. W czasie transportu obserwuje Boży świat, gdyż tylko w nim widzi sens swego istnienia. Lola nie była wyobcowana w swym środowisku gdyż w celi przeby- wały też starsze, wykształcone panie. W ich obecności czuła się bardziej bezpieczna i jako młoda dziewczyna przy nich lepiej poznawała życie, zdobywając potrzebną wiedzę i doświadczenie. Były to osoby z wyższym E J C A K I L B U P A K t o J © 28 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń wykształceniem i długim stażem pedagogicznym. Jedna z nich to pani Anna Dolińska, która w gimnazjum Czartoryskich uczyła greki i łaciny, druga zaś pani Maria Lepiarska – była nauczycielką literatury i języka polskiego. Wokół nich gromadziły się wieczorami dziewczęta i słuchały opowiadań, które przeradzały się w ciekawe wykłady z literatury, historii, muzyki i innych dziedzin i tak będąc w mamrze, spędzano wolny czas, gdyż innych możliwości nie było. Wtedy cela rozbrzmiewała świergo- tem dziewczęcych głosów i na swój sposób cieszono się z zaistniałych okoliczności. Młodość, kierująca się dynamizmem swego wieku, nawet w tych warunkach dążyła do lepszego poznania świata. Rej w tym wiodła zawsze Lola, gdyż ją to najbardziej interesowało, bo najpierw wojna, a następnie i niefortunny zbieg okoliczności w partyzantce nie pozwoliły na kontynuację nauki. W niektóre popołudnia i wolne wieczory, kiedy starsze panie nie prowadziły już pogadanek, Lola stawała wtedy przy oknie i długo wpa- trywała się w panoramę Wilna, gdyż wszystko, co działo się za murami mamra, interesowało ją. Z drugiego piętra swego przybytku obserwowała strzeliste wieże świątyń i żałowała, że nie była widoczna stąd Ostra Brama. Tak bardzo chciała tam się znaleźć i prosić Matkę Bożą o ratunek, gdyż siłą rzeczy przeistoczyła się już w niewolnicę XX wieku, aby ją później wywieść do łagru, gdzie czekała poniewierka, głód i katorga. Obserwowała, jak długi klucz żurawi lub dzikich gęsi, wysoko nad miastem, zmierzał na wschód. Była już wtedy wiosna i wszystko kiero- wało się tam, dokąd wzywała natura. Przychodziła smutna refleksja, bo te wolne istoty będą przelatywać nad Turmontem i Nurwiańcami – ona zaś tylko w myślach mogła odwiedzać miejsca uroczego dzieciństwa. – Tam już kwitną przylaszczki? – myślała. Chciałaby tam się zna- E J C A K I L B U P A K t o J © 29 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń leźć i jak ongiś w dzieciństwie uzbierać tego bukiecik dla mamy, ale to pozostawało już tylko w sferze marzeń i młodzieńczych wspomnień. Wieczorem, kiedy zapadał zmrok, sylwetki wież kościelnych znika- ły, a miasto pogrążało się we mgle szarości. W tym czasie, jak spod ziemi wynurzało się morze świateł dających jednolity obraz Wilna nocą. Kiedy wzrok nie dostrzegał szczegółów, wtedy słuch odbierał echa ludzkiego zgiełku. Wsłuchiwała się, jak po zmierzchu tętniło jeszcze życie. Skądś docierał śmiech wesołej gromadki młodzieży dalekiej od mrocznych od- czuć więziennej niewoli, gdyż w ich życiu nic takiego na razie nie zaszło. Być może cieszono się, że wojna zmierzała ku szczęśliwemu końcowi i okupacja pozostanie już tylko ponurą pamiątką przeszłości. W rzeczywi- stości jednak było inaczej. Gdzieś z daleka docierał zgrzyt gąsienic czoł- gowych i rytmiczny śpiew wojskowej pieśni: Katiusza, co przypominało czas przejścia frontu. Dawało to obraz niedawnych wydarzeń, jakie zaszły na tym skrawku umęczonej przez wojnę ziemi. Dochodziły też słabo sły- szalne tony fortepianu. Będąc pod wrażeniem ciepłej, wiosennej nocy, ktoś grał nokturn Chopina. 2. Było już po północy. Lola jeszcze nie spała. Śmierć dyktatora i dzie- sięcioletnia łagierna przeszłość z jej ponurymi epizodami stawała jeszcze przed oczyma. Wydawało się, że wszystko było tak niedawno, a tu już tyle lat upłynęło w ciągłym zmaganiu z głodem i śmiercią. – Jak szybko przemija życie – myślała. Nawet się nie spostrzegła, kiedy trzydziestka poczęła się zbliżać. Wtedy była siedemnastoletnią dziewuszką i jaki to piękny okres w życiu dorastającej dziewczyny. Żal nad utraconą młodością ściskał jej zmęczone stresami serce, ale co można było innego uczynić, kiedy człowiek w niczym nie decydował o sobie. E J C A K I L B U P A K t o J © 30 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń Skazany na okrutne trwanie, liczył już tylko na cud, przypadek lub ko- rzystny zbieg okoliczności. W myślach prosiła Najwyższego, aby ostatnie wydarzenia w Moskwie przyniosły poprawę sytuacji, lepsze warunki bytu i możliwości wyjścia z tego piekła. W swej analizie dopuszczała wszelkie okazje opuszczenia łagru, a wokół prawie wszystko spało, tylko niektóre wrażliwsze dziewczyny miały jeszcze otwarte oczy. Je również prześla- dowały wspomnienia, a więc te dobre z okresu dzieciństwa i te złe, kiedy je bito, straszono rozstrzelaniem, nie pozwalano spać całymi miesiącami, a później łagier, głód i katorga. Na dworze ciągle szumiał i wył huraganowy wiatr, a pędzony śnieg uderzał mocno o szyby, dając niemiłe odczucia burzy. Obawiano się, iż całe baraki mogą ulec zawianiu. Wtedy ranek byłby uciążliwy, gdyż trzeba je odkopywać, aby uwolnić zasypane tam dziewczyny. Do rana pozostawało jeszcze sporo czasu. Lola wiedziała, że po nieprzespanej nocy, następny dzień będzie uciążliwy, gdyż mimo wszystko trzeba bę- dzie uporać się z jego problemami, ale miłe wspomnienia z okresu mło- dości podbudowywały ją. Nieszczęścia, przymus, niewola – nastały wraz z aresztowaniem. Po latach spędzonych w więzieniach i łagrach, dzisiaj przychodziła nadzieja, leżała i patrzyła przed siebie, a łacińska maksyma Dum spiro, spero6 prześladowała ją. – Dopóki żyję – nie tracę nadziei – powtarzała to wielokrotnie. W tę wyjątkową noc myślami wracała do pobytu na Łukiszkach, który trwał aż cztery miesiące. Później przeniesiono ją do przesyłkowego więzienia na Rossach. Powstało ono z racji zaadaptowania klasztoru Wi- zytek do tych celów. Tu miała pierwsze i ostatnie spotkanie z matką. Tam się nauczyła szycia i później pracowała przez rok cały jako krawcowa. Już 6 Dopóki żyję nie tracę nadziei E J C A K I L B U P A K t o J © 31 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń się wydawało, że nie będzie tak źle, bo łagier, był na miejscu w Wilnie, Incydent z ucieczką dwóch Polek zmienił sytuację. To by się nie powio- dło, gdyby nie pomoc z zewnątrz. Od tego czasu władze więzienne nie miały już pewności, że sprawa się nie powtórzy. Postanowiono więc Polki wywieźć w głąb Rosji. Wsadzono wszystkie do bydlęcego wagonu i ze złodziejkami narodowości rosyjskiej wieziono na wschód. Po ponad rocz- nym pobycie na Rossach, Lola wraz z przyjaciółkami wylądowała w Soli- kamsku na Uralu. Aby się nie dać ograbić, gdyż były jeszcze przyzwoicie ubrane, w drodze musiały stoczyć walkę ze złodziejkami. Należy to uznać za wyjątkowy wyczyn, iż polskie dziewczyny z leśnych ugrupowań AK nie pozwoliły się ograbić przez doświadczoną bandę worowek7 i błatnych8. Nawet zahartowani w dotychczasowych walkach mężczyźni nie oparli się i odarto ich ze wszystkiego. Zostali goli; bosi, tylko że, na szczęście, było wtedy lato. W Solikamsku spotkała znajomego partyzanta Tadzika Nagiowskiego, któremu zabrano wszystko, co miał. Szedł z transportu w starych powykrzywianych trzewikach, w podartych, wyświechtanych portkach i kusej, połatanej, starej fufajczynie9. – Jakie to okropne – myślała. Tyle przejść, tyle negatywnych zjawisk naraz, że w głowie się nie mieściło, a tu nowy, jak spod ziemi obraz. Na spotkanie etapu wyszła licz- na grupa tajemniczych oberwańców ubrana w jakieś resztki sowieckich mundurów wojskowych. Wywierała wrażenie straszne, gdyż ludzie ci byli przeważnie bez rąk, nóg i ze szpetnym wyglądem twarzy Go można było sądzić o łagrach sowieckich, mając taki obraz przed oczyma? Aby zobaczyć przybyły etap, jedni się czołgali, bo nie mieli już nóg, inni zaś 7 8 9 złodziejki męty społeczne kurtce E J C A K I L B U P A K t o J © 32 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń poruszali się jakoś, wystawiając nieosłonięte kikuty poucinanych rąk. Długotrwała izolacja ich od normalnego świata wzbudzała nadmierną ciekawość tego, co się działo na wolności, gdyż wojna się skończyła i przychodziły nowe powojenne czasy. Ich reakcja nie mogła być inna, bo od dłuższego czasu byli, jak gdyby, na obrzeżach wszystkiego, co normal- ne i ludzkie. Nieszczęściem tych biedaków jest, iż zaraz po wyzwoleniu ich przez wojska radzieckie, uznano wszystkich za zdrajców ojczyzny. W pierwszych dniach wojny bronili niepodległości kraju i jakimś trafem dostali się do niewoli niemieckiej. Tam marli z głodu, katorżniczej pracy, ginęli od kul wroga. Stamtąd nie trafili na wolność, tylko załadowano wszystkich do nieogrzanych bydlęcych wagonów i bez gorącej strawy wieziono długo do Solikamska. Na dworze panował duży mróz, a już w łagrze na Uralu okazało się, że wszyscy mają odmrożone kończyny. Po amputacji uszkodzonych rąk i nóg – pozostali kalekami do końca życia. Jest to tragiczna historia ludzi, którym wojna przyniosła same nieszczę- ścia i brak zrozumienia we własnym kraju. Czyniąc przerwę w zasadniczym temacie, pozwolę sobie na dygresję, aby szerzej naświetlić problem jeńców radzieckich w pierwszych dniach wojny 1941 roku. Urodziłem się nieopodal traktu Batorego i w różnych okresach życia byłem świadkiem tamtych wydarzeń. Wojska radzieckie, prawie nie stawiając oporu, w wielkim pośpiechu odchodziły wtedy na wschód. Ten mało przystosowany do współczesnej wojny szlak, tworzył mimo wszystko tak zwane Wrota smoleńskie, którędy odchodzące wojska mogły się przedostać do Połocka, Smoleńska i Moskwy, nacierająca armia niemiecka miała okazję działania przez zaskoczenie przeciwnika. Dzięki temu trafia do niewoli ogrom żołnierzy radzieckich, a Niemcy obchodzą się z nimi wyjątkowo okrutnie. Bez wody i jedzenia pędzono na zachód długie kolumny jeńców, którzy z powodu głodu i wyczerpania nie mogli E J C A K I L B U P A K t o J © 33 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń iść dalej. Bagnetami lub strzałem w głowę zabijano zgłodniałych ludzi, a ich ciała pozostawiano w przydrożnych rowach. Na trasie Połock, Dzisna, Głębokie powstał ciąg przydrożnych mogił, a miejscowa ludność opiekowała się grobami. Ten stan rzeczy trwał do powrotu władzy ra- dzieckiej latem 1944 r. Później celowo zlikwidowano groby, gdyż tamten porządek rzeczy jeńców uznawał jako zdrajców ojczyzny. Bezmyślna profanacja mogił spowodowała, iż ślady niemieckich okrucieństw znik- nęły na zawsze. Najbliższy obóz jeniecki Niemcy założyli w Berezweczu. Miejsce to miało szczególnego pecha, bo jeszcze nie przebrzmiała historia zbrodni popełnionej na więźniach politycznych przez NKWD10, a tu nowy okupant rozpoczął podobne dzieło. Obóz zaplanowano na kilkadziesiąt tysięcy jeńców bez baraków i zapasów żywności. Dopóki było ciepło, to jakoś to było. Z braku dachu nad głową jeńcy budowali ziemianki, ale z nastaniem chłodów tego było za mało. Chłód i głód dziesiątkował nieszczęsnych do tego stopnia, że na początku zimy w obozie pojawił się nawet kanibalizm. Po śmierci nieszczęśnikowi wycinano wszystkie mięśnie, gotowano je i zjadano. Trwało to do grudnia 1941 r. Potem doszło do desperackiej rozpaczy i zgłodniali ludzie w nocy rzucili się na ogrodzenia z drutu w celu wydostania się na wolność. Karabiny maszynowe strzelały do bez- bronnych, jednak niektórym szczęście pozwoliło na wydostanie się z tego piekła. W chłodną, grudniową noc małej grupie ludzi udało się rozproszyć po okręgu głębockim. Ci, których ominęła kula nieprzyjaciela, zdani już byli tylko na pomoc okolicznych mieszkańców. Zima wtedy była surowa. Głębokie śniegi, duże mrozy i prześlado- wania ze strony okupanta, utrudniały życie wszystkim. Mieszkałem wów- 10 Rosyjski skrót oznaczający Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR. Także porządkowana komisariatowi tajna polityczna policja radziecka w latach 1934-46 E J C A K I L B U P A K t o J © 34 Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń czas w szkole zadoroskiej, gdyż byłem jej uczniem. Dom odwiedzałem tylko w niedzielę i święta. Tym razem przyjechałem na Boże Narodzenie. W domu atmosfera była napięta z dozą niepewności i strachu. – Rafałku, nie zdziw się, jeżeli spotkasz tu obcego człowieka – od razu oznajmiła mama. – Jak to? Kto to jest? – spytałem. – To jeniec rosyjski, który uciekł nocą z Berezwecza. Jest chory i nieludzko poraniony. Trzymamy go w głównym pokoju, bo tam nikt obcy nie zagląda. Musi trochę wydobrzeć, gdyż w takim stanie nie można wypuścić go z ciepłej chałupy, bo i dokąd pójdzie przy takich mrozach. Trzeba go jakoś do wiosny przechować – wyjaśniła mama. Przez chwilę stałem w milczeniu, bo ponure myśli bombardowały umysł i rozczulałem się nad ludzkim losem, myśląc jak to wojna potrafi człowieka zmarnować. Spoglądałem na dobroduszną twarz matki, która z taką powagą i przeję- ciem starała się mnie przekonać o potrzebie pomocy innym w tych tak niebezpiecznych czasach. Rozumiałem ją i całym sercem popierałem jej zamiar. – Chcesz go zobaczyć? – spytała. – Oczywiście, mamo! – To chodź. Zaprowadzę cię do niego. Tylko nie zlęknij się, gdyż on nie wygląda jak normalny człowiek. Jest wyczerpany, ma twarz na- brzmiałą od głodu i odmrożeń. Po chwili byłem już w jego pokoju. – Eto moj starszyj syn 11– przedstawiła mnie. – Zdrastwujtie, mołodoj czełowiek!12 – odezwał się jeniec. To mój starszy syn Dzień dobry młody człowieku 11 12 E J C A K I L B U P A K t o J © Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń 35 – Zdrastwujtie! 13– odpowiedziałem i ze zdumienia nie byłem zbyt rozmowny, bo zaskoczył mnie swym wyglądem. – Mienia zowut Iwan Andrejewicz Kułagin 14– dodał. – Oczeń prijatno z wami poznakomitsia 15– odpowiedziałem. Mama w tym czasie opuściła pokój, ja zaś przyglądałem się niedawnemu jeszcze żołnierzowi, który dzisiaj miał wygląd ruiny człowieka. Twarz ziemista z odcieniem żółtawym, przypominająca chorego na wątrobę. Nie można się temu dziwić, gdyż po takich przejściach wszystko się mogło wydarzyć. Policzki posiadały niezdrową wypukłość, bo lico opuchnięte od głodu. Na głowie widniał duży guz pokryty zaschniętym strupem – pamiątka po żandarmie niemieckim, który go kiedyś zdzielił pałą po głowie. Dobrze, że chociaż nie uszkodził czaszki, a i tak po tym powstała trudno gojąca się rana. Usiadł ponownie za stołem, gdzie leżały jakieś drobne części zamienne i zrobione na poczekaniu z drutu i gwoździ prymitywne narzę- dzia. Naprawiał w tym czasie nasz zegar ścienny, który później regularnie wybijał godziny i pokazywał dokładny czas. Święta przebiegły spokojnie, tylko obecność Iwana powodowała obawę przed niemiecką policją i żandarmami. Jego zdrowie ulegało dość szybkiej poprawie, nabierał sił i wracał bardziej normalny wygląd twarzy. Tylko na ciele było jeszcze wiele czyraków, a rana na głowie goiła się powoli. I tak w pewnym niepokoju przed niepożądaną wizytą niemieckiej policji, upłynęły świąteczne ferie i przyszedł czas mego odjazdu na zaję- cia szkolne. Iwana widywałem w domu jeszcze kilkakrotnie, potem zaś przeniósł się on do mego stryja Józefa Pławińskiego. Wiosną przebywał już u sąsiada pana Hieronima Brauna. 13 14 15 Dzień dobry Nazywam się Iwan Andrejewicz Kułagin. Bardzo mi miło Pana poznać. E J C A K I L B U P A K t o J © Retrospekcja wcześniejszych wydarzeń 36 Latem Iwan opuścił nasze strony i zniknął z naszego pola widzenia na czas nieokreślony. Dopiero jesienią 1943 r. zjawił się w naszym domu z grupą dobrze uzbrojonych partyzantów sowieckich, kt
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

W szponach gułagu. Powiew nadziei
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: