Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00053 007342 10208780 na godz. na dobę w sumie
Warto chronić państwo prawa - ebook/pdf
Warto chronić państwo prawa - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 364
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-754-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka Warto chronić państwo prawa to cykl wywiadów z profesorem Andrzejem Wróblem poświęconych Konstytucji, prawu, legislacji i polityce, będących spojrzeniem na toczącą się w Polsce debatę ustrojową z perspektywy uczonego i wieloletniego sędziego najwyższych trybunałów oraz dziennikarza zajmującego się od lat publicystyką prawną.

Rozmówcy poruszają bardzo ważne współcześnie tematy, takie jak: rola sądów i Trybunału Konstytucyjnego jako strażników Konstytucji, jakość stanowionego prawa, aborcja, związki partnerskie, granice wolności religii i sumienia.

Publikacja stanowi próbę odnalezienia odpowiedzi na pytanie, czy typowe dla zachodniej demokracji standardy państwa prawa zostały uznane w Polsce za własne i potrzebne, czy utrwaliły się już na tyle, że obserwowane na forum politycznym próby ich podważenia nie mogą się skończyć sukcesem. Autorzy wierzą, że tak jest, ale stuprocentowej pewności nie mają.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Warto chronić państwo prawa ANDRZEJ WRÓBEL w rozmowie z Krzysztofem Sobczakiem WARSZAWA  Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Wydawca Opracowanie redakcyjne Małgorzata Nowak Redaktor prowadzący Korekta Maria Aleksandrow Opracowanie redakcyjne Łamanie Łamanie Andrzej Gudowski Zdjęcie na okładce Projekt gra czny okładki i stron tytułowych Marcin Kluczek Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl PLK IB ��K © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2017 © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2013 ISBN: 978-83-8107-068-3 ISBN: Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 Wydane przez: tel. 22 535 82 19 Wolters Kluwer SA e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl Dział Praw Autorskich www.wolterskluwer.pl 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 księgarnia internetowa www.profinfo.pl tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wstęp..................................................................................... . 7 1.. Konstytucja.opoką,.a.Trybunał.strażnikiem.. rządów.prawa................................................................ . 11 2...Trybunał.i.sądy.stoją.na.straży.Konstytucji................... . 57 3...Trójpodział.władz.ważny.jak.niepodległość................... . 108 4...Prawa.obywatelskie.w.demokratycznym.. państwie.prawnym........................................................ . 137 5.. Sądy.bronią.naszych.praw............................................. . 184 6.. Prawa.socjalne.też.konstytucyjne.................................. . 208 7.. Wolność.religii.i.sumienia.nie.tylko.dla.wierzących....... . 250 8.. Aborcja,.związki.partnerskie.i.inne.konstytucyjne.. wyzwania...................................................................... . 305 9.. Mamy.dużo.nie.najlepszego.prawa................................ . 329 Postscriptum.......................................................................... . 349 Wykaz.ważniejszych.skrótów.................................................. . 361 Wstęp –.W.głowie.się.nie.mieści,.że.rząd.może.nie.opublikować.wyroku. Trybunału.Konstytucyjnego..To.niewyobrażalne,.że.dość.poważni. prawnicy,.z.dorobkiem.naukowym.i.zawodowym,.przyłączają.się.do. politycznej.akcji.zmierzającej.do.marginalizacji.Trybunału.Konsty- tucyjnego. –. stwierdza. profesor. Andrzej. Wróbel,. wieloletni. sędzia. Sądu.Najwyższego,.a.od.maja.2011.roku.do.stycznia.2017.roku.sę- dzia.Trybunału.Konstytucyjnego1. W.tej.książce.jest.więcej.takich.zdziwień.i.przyznawania.się.do. braku.wyobraźni..Mój.rozmówca.uważa.na.przykład,.że.to.niemoż- liwe,.by.w.XXI.wieku.w.Europie.ktoś.chciał.zakwestionować.zasadę. trójpodziału.władz..Albo.prymatu.konstytucji.nad.wolą.polityczną. aktualnie.rządzących..Ale.przyznaje,.że.widzi.takie.próby,.niektóre. dość.konsekwentne.i.skuteczne. Profesor.Andrzej.Wróbel.załamuje.ręce,.komentując.działania,. które.prowadzą.do.osłabienia.ustrojowej.roli.Trybunału.Konstytu- 1.Dnia.24.stycznia.2017.r..prezydent.Andrzej.Duda.powołał.profesora.Andrzeja. Wróbla,.który.wcześniej.złożył.rezygnację.z.pełnienia.urzędu.sędziego.Trybunału. Konstytucyjnego,.na.stanowisko.sędziego.Sądu.Najwyższego. 8 Warto chronić państwo prawa cyjnego.i.sądów.powszechnych,.ale.widzi.też.kwestie.do.poprawie- nia,.a.nawet.potrzebę.pewnych.reform..Jak.mówi,.osłabienie.trzeciej. władzy.w.relacji.do.władz.ustawodawczej.i.wykonawczej.osłabi.też. państwo,.obniży.standardy.praworządności,.cofnie.Polskę.w.proce- sie.budowy.państwa.prawa..Ale.przede.wszystkim.pogorszy.sytua- cję.obywateli.w.dochodzeniu.przez.nich.swoich.praw..Jak.bowiem. mówi,.Trybunał.i.sądy.nie.są.dla.sędziów.ani.jakichś.elit,.tylko.dla. ludzi,.żeby.bronić.ich.praw. Ale.odnosząc.się.do.sporu.o.rolę.Trybunału.Konstytucyjnego,. trwającego.od.początku.obecnej.kadencji.parlamentu,.przyznaje,.że. z.niektórych.jego.prerogatyw,.a.także.z.niektórych.wypracowanych. przez.ten.organ.zwyczajów.można.zrezygnować..Jego.zdaniem.za- sadna.wydaje.się.dyskusja,.czy.Trybunał.nie.ma.za.dużo.władzy,.bo. –.jak.zauważa.–.w.Polsce.został.on.wyposażony.w.potężne.kompe- tencje..Ma.prawo.do.kontroli.nie.tylko.całego.ustawodawstwa,.ale. też.umów.międzynarodowych,.a.także.rozstrzygania.sporów.kom- petencyjnych. między. konstytucyjnymi. organami. państwa,. które. w.większości.mają.charakter.sporów.politycznych..−.I.to.sprawia,. że.Trybunał.Konstytucyjny.sprawuje.kontrolę.nad.całym.systemem. prawnym.Rzeczypospolitej.Polskiej,.a.pośrednio.nad.funkcjonowa- niem.systemu.politycznego.i.gospodarczego.państwa.–.twierdzi. Jednak. zwolennicy. pozbawienia. Trybunału. Konstytucyjnego. możliwości. jakiegokolwiek. blokowania. „dobrych. zmian”. zawiodą. się,.ponieważ.zdaniem.profesora.Andrzeja.Wróbla.w.demokratycz- nym.państwie.prawnym.niezbędny.jest.organ,.który.może.skutecz- nie.powstrzymywać.ustawodawcę.przed.wprowadzaniem.regulacji. sprzecznych.z.konstytucją..Jak.podkreśla,.tylko.sąd.konstytucyjny. jest.uprawniony.do.oceny,.czy.ustawy.są.zgodne.z.konstytucją,.a.jego. orzeczenia.muszą.być.ostateczne. Zdaniem.profesora.Andrzeja.Wróbla.dobre.prawo.to.jest.prawo. pod.każdym.względem.zgodne.z.konstytucją..I.dlatego.podkreśla. on,.że.wszelkie.próby.ograniczenia.roli.Trybunału.Konstytucyjnego. prowadzą.do.obniżania.jakości.prawa..–.Bez.takiego.strażnika.kon- Wstęp 9 stytucji,.kimkolwiek.by.on.był,.który.trochę.krępuje.władzę.ustawo- dawczą,.prawo.nigdy.nie.będzie.dobre.–.mówi. Sama.zaś.konstytucja.to.w.opinii.profesora.Andrzeja.Wróbla.pe- wien.rodzaj.umowy.społecznej,.pewien.rodzaju.kompromisu,.jaki. jest. zawierany. między. różnymi. siłami. politycznymi. w. państwie.. Jeżeli. więc. konstytucja. jest. uchwalona. w. trybie. demokratycznym. i.jeszcze.wsparta.referendum,.to.podstawową.zasadą.powinna.być. jej.trwałość. –.Konstytucja.nie.jest.tworzona.po.to,.żeby.zaspokoić.bieżące.po- trzeby.polityczne.pewnej.grupy,.która.akurat.jest.u.władzy,.tylko.sta- nowi.kompromis.zawierany.na.wieki..W.każdym.razie.na.długo..Ale. żeby.konstytucja.mogła.tak.obowiązywać.i.spełniać.swoją.funkcję,. to.musi.być.dotrzymanych.wiele.różnych.warunków..A.podstawowy. warunek.to.szacunek.dla.konstytucji.–.mówi.Andrzej.Wróbel. Jednak.mimo.iż.jest,.jak.już.wspomniano,.optymistą.w.odniesie- niu.do.trwałości.głównych.zasad.zachodniej.demokracji,.to.widzi,.że. z.szacunkiem.dla.konstytucji.nie.jest.w.Polsce.najlepiej,.szczególnie. u.pewnej.części.klasy.politycznej..Nawołuje.więc.do.ochrony.tych. wartości..Stąd.tytuł.tej.książki. Krzysztof Sobczak 1 Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa Krzysztof Sobczak: Spore zdziwienie u polityków i części ekonomistów wzbudziła niedawna decyzja jednej ze światowych agencji ratingowych o obniżeniu notowań Polski. A szczególnie motywy tej decyzji, bo jak stwierdziła ta agencja, jej podstawą były zmiany prawa w odniesieniu do Trybunału Konstytucyj- nego, mediów publicznych i służb specjalnych. Przecież polska gospodarka ma się dobrze – argumentowali politycy i ekonomi- ści. Czy pana to uzasadnienie też zdziwiło? Andrzej Wróbel:.Mnie.to.nie.bardzo.zdziwiło,.ponieważ.go- spodarki.i.ustroju.gospodarczego.nie.da.się.całkowicie.oderwać.od. regulacji.zawartych.w.Konstytucji.i.wywiedzionego.z.niej.ustawo- dawstwa.. Jakiekolwiek. zatem. manipulowanie. w. tej. sferze. konsty- tucyjnoprawnej. nie. może. pozostać. niezauważone. przez. czynniki. gospodarcze..Z.naszej.Konstytucji.wynika,.że.mamy.ustrój.oparty. na.społecznej.gospodarce.rynkowej,.co.oznacza,.że.trzeba.widzieć. tę.rzeczywistą.więź.pomiędzy.faktycznymi.procesami.i.zjawiskami. gospodarczymi.a.normatywną.regulacją.konstytucyjną. 12 Warto chronić państwo prawa Przedmiotem. obserwacji. i. oceny. ze. strony. analityków. ekono- micznych.jest.również.zakres.i.sposób.prawnej.ochrony.tej.społecznej. gospodarki.rynkowej..Ona.dokonuje.się.nie.tylko.poprzez.ustawo- dawstwo.i.bieżącą.politykę.gospodarczą.oraz.system.ekonomiczny. funkcjonujący.w.Polsce.w.połączeniu.z.systemem.Unii.Europejskiej,. lecz.także.przez.ochronę,.której.obowiązek.spoczywa.na.Trybunale. Konstytucyjnym..Jego.podstawowym.zadaniem.jest.ochrona.wyni- kających.z.Konstytucji.praw.i.wolności.obywateli.oraz.standardów. demokratycznego.państwa.prawnego..Ale.Trybunał.Konstytucyjny. chroni.też.uregulowany.w.Konstytucji.system.społeczno-gospodar- czy,.który.jest.urzeczywistniany.w.drodze.długofalowej.i.bieżącej. polityki.parlamentu.i.rządu..Trzeba.również.zaznaczyć,.że.kontrolu- jąc.ustawodawstwo.gospodarcze.pod.kątem.jego.zgodności.z.zasadą. społecznej.gospodarki.rynkowej.oraz.prawami.i.wolnościami.eko- nomicznymi,.Trybunał.Konstytucyjny.nie.prowadzi.polityki.gospo- darczej,.a.jedynie.wyznacza.jej.konstytucyjne.ramy. Gospodarki. i. ustroju. gospodarczego. nie. da. się. całkowicie. oderwać. od.regulacji.zawartych.w.Konstytucji.i.wywiedzionego.z.niej.usta- wodawstwa.. Jakiekolwiek. zatem. manipulowanie. w. tej. sferze. kon- stytucyjnoprawnej.nie.może.pozostać.niezauważone.przez.czynniki. gospodarcze. Mnie też decyzja tej agencji nie zdziwiła. Odebrałem ją na- wet szerzej, jako sygnał jej autorów: uwaga, może w tej Polsce parametry ekonomiczne są całkiem dobre, ale dzieje się tam coś niepokojącego, co może zagrozić bezpieczeństwu działalności gospodarczej. Bo te ratingi są informacją dla posiadaczy kapita- łu, którzy szukają dobrych miejsc do inwestowania. Autorzy tej opinii, w przeciwieństwie do naszych polityków, wiążą standar- dy prawne z warunkami dla działalności gospodarczej. Tak.właśnie.jest,.trzeba.te.rzeczy.ze.sobą.wiązać..Dlatego.mnie. nie. zaskoczyło,. że. jednym. z. argumentów. przedstawionych. w. ko- 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 13 mentarzu.do.tej.decyzji.agencji.ratingowej.był.stosunek.większości. parlamentarnej.do.Trybunału.Konstytucyjnego,.co.tu.ukrywać,.na- cechowany.dość.dużą.niechęcią..Pod.uwagę.brane.były.też.projekto- wane.wtedy,.a.niedługo.potem.wdrożone.w.życie,.zmiany.w.służbie. cywilnej..Standardy.i.zasady.działania.administracji.publicznej.są. przy.takich.analizach.bardzo.istotne..A.w.naszym.kraju.administra- cja.ma.nadal.istotny.wpływ.na.funkcjonowanie.gospodarki. Nawet jeśli w jakimś państwie jest więcej liberalizmu, to ad- ministracja zawsze ma wpływ na gospodarkę. Ustala bowiem reguły gry, wydaje różne pozwolenia i zakazy, kontroluje firmy. Przy wszelkich analizach inwestycyjnych ocena administracji jest ważnym elementem. U.nas.te.kompetencje.władzy.publicznej.w.odniesieniu.do.go- spodarki.i.przedsiębiorczości.są.nadal.za.szerokie..Ale.rzeczywiście,. jakiekolwiek.by.były,.to.zawsze.dla.biznesu.jest.to.istotny.czynnik. przy.podejmowaniu.decyzji.gospodarczych..Zawsze.zatem.musi.to. być.brane.pod.uwagę,.szczególnie.gdy.dochodzi.do.jakichś.nagłych. i.niespodziewanych.zmian.w.prawnym.otoczeniu.gospodarki..A.już. zwłaszcza.gdy.standardy.prawne.są.obniżane,.pojawia.się.w.sferach. gospodarczych.niepokój..Nie.da.się.bowiem.całkowicie.oddzielić.go- spodarki.od.polityki.i.od.systemu.ustrojowego.państwa..Zaniepoko- jenie.analityków.budził.też.ambitny.program.socjalny.rządu,.który. z. rozmachem. został. zapowiedziany. w. kampanii. wyborczej. Prawa. i.Sprawiedliwości,.a.po.wyborach.jest.szybko.i.konsekwentnie.wpro- wadzany.w.życie..Niektórzy.twierdzą,.że.programu.tego.nie.da.się. w.pełni.zrealizować.ze.względów.budżetowych. Ale to już chyba nie jest problem konstytucyjny? Generalnie. nie,. chociaż. Konstytucja. gwarantuje. pewien. zakres. świadczeń.socjalnych.ze.strony.państwa1..Nie.wszystkie.państwa.mają. 1. Konstytucja. RP,. art.. 2:. „Rzeczpospolita. Polska. jest. demokratycznym. pań- stwem.prawnym,.urzeczywistniającym.zasady.sprawiedliwości.społecznej”. 14 Warto chronić państwo prawa w.swoich.konstytucjach.przepisy.tak.ambitne.i.wymagające.aktywno- ści.państwa..Ale.Polska.ma,.więc.wprowadzanie.różnego.rodzaju.pro- gramów.socjalnych.jest.wręcz.konstytucyjnym.obowiązkiem.władz. publicznych,. oczywiście. w. granicach. konstytucyjnych. i. w. ramach. możliwości.ekonomicznych.państwa..Budowanie.pewnego.standardu. socjalnego,.gdy.te.wydatki.są.realizowane.głównie.z.budżetu.państwa,. musi.się.mieścić.w.realiach.dochodowych.tego.państwa..To.prawdo- podobnie.wzbudziło.zaniepokojenie.agencji.ratingowych. Ale tego typu argumentacja nie jest niczym nowym, bo ana- lizy takich agencji zwykle wokół tego krążą – dochody, wydat- ki, wzrost PKB, koniunktura w gospodarce. A tu nam mówią, że tym akurat nie zajmują się, tylko alarmują, że w Polsce poli- tycy coś grzebią w sferze konstytucyjnej. To wielu ludzi w Pol- sce zaskoczyło. Pana nie zaskoczyło. Mnie też nie, bo mnie na studiach uczono, że przy ocenie warunków dla biznesu trzeba brać pod uwagę także otoczenie społeczne, polityczne i prawne. I te agencje oceniają, kto w danym kraju rządzi, jakie jest pra- wo, jak działają sądy. To.pokazuje,.że.konstytucja,.ustrój.państwa,.standardy.prawne. nie.są.czymś.abstrakcyjnym,.że.konstytucja.jest.żywym.dokumen- tem,.że.wreszcie.nie.da.się.oderwać.gospodarki.od.konstytucyjnych. zasad. i.wartości.. A.publiczna. dyskusja. na.ten.temat. uświadomiła. nam.wszystkim,.nie.tylko.prawnikom.i.politykom,.jak.ważne.jest. posiadanie. tych. standardów. konstytucyjnych,. a. także. jak. bardzo. potrzebna.jest.kontrola.przestrzegania.tych.zasad,.w.tym.kontrola. konstytucyjności.prawa.wykonywana.przez.Trybunał.Konstytucyj- ny..Przecież.według.dotychczas.obowiązujących.zasad.to.Trybunał. sprawuje. kontrolę. nad. przestrzeganiem. standardów. konstytucyj- nych..Oczywiście,.można.dyskutować,.czy.Trybunał.nie.ma.za.dużo. władzy..To.jest.dla.mnie.pewien.problem,.który.może.być.przed- miotem.debaty.publicznej,.bo.w.Polsce.Trybunał.Konstytucyjny.zo- stał.wyposażony.w.potężne.kompetencje..Ma.prawo.do.kontroli.nie. tylko.całego.ustawodawstwa,.lecz.także.umów.międzynarodowych,. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 15 jak.również.do.rozstrzygania.sporów.kompetencyjnych.między.kon- stytucyjnymi.organami.państwa,.które.w.większości.mają.charakter. sporów.politycznych..I.to.sprawia,.że.Trybunał.Konstytucyjny.spra- wuje.kontrolę.nad.całym.systemem.prawnym.Rzeczypospolitej.Pol- skiej,.a.pośrednio.i.tylko.w.pewnym.sensie.–.nad.funkcjonowaniem. systemu.politycznego.i.gospodarczego.państwa..Przykładem.na.to. są.takie.orzeczenia.Trybunału,.jak.to.dotyczące.zrównania.wieku. emerytalnego.kobiet.i.mężczyzn2..Nie.jest.to.tylko.problem.ściśle.ju- rydyczny,.czyli.zapewnienie.zasady.równego.traktowania..To.jest.też. element.kontroli.polityki.gospodarczej.państwa,.bo.podwyższenie. lub.obniżenie.wieku.emerytalnego.rodzi.niezwykle.poważne.skutki. ekonomiczne,.społeczne,.moralne.i.polityczne..Nie.tylko.w.odnie- sieniu.do.świadczeń.dla.poszczególnych.osób,.ale.dla.całego.systemu. gospodarczego,.dla.rynku.pracy,.zatrudnienia.i.bezrobocia,.statusu. rodziny,.poparcia.dla.partii.politycznych..Na.takie.sfery.oddziałuje. orzeczenie.w.sprawie.wieku.emerytalnego..I.z.tego.punktu.widzenia. po.raz.kolejny.trzeba.ze.zrozumieniem.przyjąć.obawy.agencji.ratin- gowych.czy.różnych.organów.międzynarodowych.co.do.przyszło- ści.Trybunału.Konstytucyjnego.w.Polsce..Z.jednej.strony.Trybunał. wyposażony.jest.w.potężną.władzę,.ale.nie.wykorzystuje.jej,.jak.poli- tycy,.w.interesie.pewnych.grup.społecznych.dla.zdobycia.władzy.po- litycznej,.do.własnych.celów,.tylko.do.ochrony.standardów.konsty- tucyjnych..A.ponieważ.nasza.Konstytucja.reguluje.zarówno.kwestie. socjalne,.jak.i.gospodarcze,.to.z.tego.punktu.widzenia.osłabienie.roli. Trybunału.Konstytucyjnego.może.powodować.obawy.co.do.pew- ności.całego.systemu.społeczno-gospodarczego..Jeżeli.w.istotny.spo- sób.ograniczy.się.kompetencje.Trybunału,.to.pozostanie.tylko.to,.co. można.nazwać.„demokracją.matematyczną”..Kto.ma.większość,.ten. decyduje.o.wszystkim.i.nie.musi.oglądać.się.na.przepisy.konstytu- cji..Kto.bowiem.powie:.stop?.Ten.strażnik.konstytucji.musi.istnieć. 2.W.wyroku.z.dnia.7.maja.2014.r.,.K.43/12.(Dz.U..poz..684),.Trybunał.Kon- stytucyjny. uznał,. że. przepisy. podwyższające. i. zrównujące. wiek. emerytalny. do.. 67.lat.są.zgodne.ze.standardami.konstytucyjnymi;.do.wyroku.zgłoszono.sześć.zdań. odrębnych.. 16 Warto chronić państwo prawa w.demokratycznym.państwie.prawa..Jeśli.więc.sędziowie.Trybunału. z.uporem.bronią.jego.pozycji,.to.nie.dla.zachowania.własnej.władzy. czy.osobistych.przywilejów,.tylko.dla.utrzymania.w.Polsce.podsta- wowych.standardów.konstytucyjnych,.bo.każda.brutalna.ingeren- cja.w.kompetencje.Trybunału.Konstytucyjnego.bez.zmiany.Kon- stytucji.musi.budzić.poważny.niepokój..W.sytuacji.sparaliżowania. Trybunału.pozostaje.liczyć.jedynie.na.rozsądek.i.odpowiedzialność. demokratycznej.większości. Konstytucja,.ustrój.państwa,.standardy.prawne.nie.są.czymś.abstrak- cyjnym.. Konstytucja. jest. żywym. dokumentem,. nie. da. się. oderwać. gospodarki.od.zapisanych.tam.zasad.i.wartości..A.publiczna.dyskusja. na.ten.temat.uświadomiła.nam.wszystkim,.jak.ważne.jest.posiadanie. tych.standardów.konstytucyjnych,.a.także.jak.bardzo.potrzebna.jest. kontrola.przestrzegania.tych.zasad,.w.tym.kontrola.konstytucyjności. prawa.wykonywana.przez.Trybunał.Konstytucyjny. Mówiąc, że władza Trybunału Konstytucyjnego jest być może za duża, spotkałby się pan zapewne z aprobatą tych poli- tyków, którzy właśnie z takich pobudek chcą rolę tej instytucji ograniczyć. Są zwolennikami poglądu, że cała władza należy się wybranemu przez większość społeczeństwa parlamentowi i to tam mają zapadać wszystkie ważne decyzje. Tam właśnie ma być źródło wszelkich decyzji, a nie częściowo w jakimś nie- demokratycznie – jak mówią – wyłonionym organie. I bez ciąg- łego odwoływania się do jakiegoś tam dokumentu, uchwalone- go dwadzieścia lat temu przez polityków, których ci obecni nie lubią. Przecież oni najlepiej wiedzą, jakie są potrzeby ludu..Jak w demokratycznym państwie powinny być rozłożone te propor- cje pomiędzy konstytucję i trzy władze, w ramach konstytucyj- nego trójpodziału? Aby.odpowiedzieć.na.tak.postawione.pytanie,.należy.najpierw. spytać.o.istotę.konstytucji..Mnie.najbardziej.odpowiada.interpreta- 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 17 cja.konstytucji.jako.pewnego.rodzaju.umowy.społecznej.czy.pewne- go.rodzaju.kompromisu,.jaki.jest.zawierany.między.różnymi.siłami. politycznymi.i.społecznymi.w.państwie..To.niezwykle.istotne,.że. konstytucja.nie.jest.efektem.dominacji.jednej.koncepcji.filozoficz- no-politycznej. nad. innymi,. tylko. zazwyczaj. w. większości. państw. demokratycznych.jest.wyrazem.kompromisu,.czyli.rodzaju.umowy. społecznej,.jaką.zawierają.ze.sobą.należący.do.różnych.opcji.politycz- nych.rządzący.i.rządzeni..Jeżeli.konstytucja.jest.uchwalona.w.try- bie.demokratycznym.i.jeszcze.wsparta.referendum,.to.podstawową. zasadą.powinna.być.jej.trwałość..Konstytucja.nie.jest.tworzona.po. to,.żeby.zaspokoić.bieżące.potrzeby.polityczne.pewnej.grupy,.która. akurat.jest.u.władzy,.tylko.to.jest.kompromis.zawierany.na.wieki.. W. każdym. razie. na. długo.. Ale. żeby. konstytucja. mogła. tak. obo- wiązywać.i.spełniać.swoją.funkcję,.to.musi.być.spełnionych.wiele. różnych.warunków..A.podstawowy.warunek.to.szacunek.dla.kon- stytucji,.polegający.nie.tylko.na.tym,.że.konstytucji.się.przestrzega,. bo.to.jest.dla.mnie.jako.prawnika.oczywiste,.lecz.także.wytwarza. się.takie.społeczne.przekonanie,.że.to.jest.nasze.podstawowe.dobro.. Konstytucja.z.1997.roku.powinna.być.postrzegana.przez.większość. aktywnego. społeczeństwa. jako. coś. niezwykle. cennego,. co. należy. szanować.i.pielęgnować..I.to.nie.jest.postulat.adresowany.tylko.do. rządzących,.ale.również.do.rządzonych. Czy ta Konstytucja zasługuje na to? Oczywiście..Ta.Konstytucja.została.tak.pomyślana.i.tak.uchwa- lona.oraz.nadano.jej.taką.treść,.że.dobrze.służy.państwu.i.obywate- lom.Rzeczypospolitej..Nie.widzę.powodów,.dla.których.należałoby. ją.nagle.zmieniać..A.już.na.pewno.nie.w.odniesieniu.do.jej.podsta- wowych.przepisów,.regulujących.zasady.ustroju.oraz.prawa.i.wol- ności.konstytucyjne..Tym.bardziej.nie.ma.racjonalnych.podstaw.do. uchwalenia.nowej.konstytucji..To.jest.jednak.pogląd.prawnika..Po- litycy.mają.na.ten.temat.inne.zdanie. 18 Warto chronić państwo prawa Mówi pan o potrzebie szacunku dla Konstytucji. Ale to do- tyczy dokumentu już obowiązującego, który wcześniej musi być stworzony. Czy nasza obecna Konstytucja jest dobrze napisana? Czy ma taki kształt, że może „przetrwać wieki”, a przynajmniej kilkadziesiąt lat? Zwolennicy.szybkiej.zmiany.Konstytucji.wysuwają.takie.twierdze- nia,.że.pewne.kwestie.nie.są.w.niej.uregulowane.albo.nie.są.uregulowa- ne.dostatecznie.jasno..To.ma.rzekomo.dotyczyć.między.innymi.trój- podziału.władz,.relacji.pomiędzy.kompetencjami.prezydenta.i.rządu. czy.relacji.pomiędzy.parlamentem.i.Trybunałem.Konstytucyjnym. Moim.zdaniem.jest.to.podstawowy.błąd.w.myśleniu.o.konstytu- cji,.ponieważ.konstytucja.nie.może.zawierać.przepisów,.które.regulo- wałyby.wszystko.i.do.tego.w.sposób.bardzo.dokładny.i.szczegółowy.. Bo.właśnie.na.tym.polega.rola.konstytucji,.że.to.jest,.jak.to.się.okre- śla.w.teorii,.element.elastyczny,.tak.zwany.living instrument,.co.na. język.polski.nie.najlepiej.się.tłumaczy,.ale.co.oznacza.żywy,.czy.ży- jący,.instrument.prawny..Konstytucja,.jak.wszystkie.normy.prawne,. ma.do.spełnienia.dwojaką.rolę..Z.jednej.strony.steruje.w.pewnym. ograniczonym.zakresie.rozwojem.społecznym,.kulturalnym,.cywi- lizacyjnym.państwa.oraz.wyznacza.ramy.dla.prowadzenia.polityki,. ale.z.drugiej.strony.konstytucja.ma.zachować.zdolność.do.reagowa- nia.na.zachodzące.zmiany.społeczne.i.cywilizacyjne..Aby.spełniać. te.dwa.wymagania,.konstytucja.nie.może.być.dokumentem.kazu- istycznym,.żeby.dokładnie.i.precyzyjnie.uregulować.wszystkie.ele- menty.dotyczące.ustroju.państwa.i.jego.funkcjonowania..Zdaniem. konstytucjonalistów,.do.których.nie.należę,.konstytucja.musi.zawie- rać.normy.na.dość.wysokim.poziomie.ogólności.i.abstrakcji,.żeby.te. dwie.funkcje.mogły.być.wypełniane..I.żeby.pozostawić.miejsce.dla. swobodnego. rozwoju. społecznego. i. dla. uprawiania. polityki. przez. rządzącą.większość..Jeżeli.konstytucja.będzie.zawierać.postanowie- nia.szczegółowe.i.kazuistyczne,.zwłaszcza.w.odniesieniu.do.ustro- ju.państwa,.w.tym.do.relacji.między.organami.państwa,.to.może. w.pewnym.momencie.stać.się.czynnikiem.stojącym.na.przeszkodzie. temu.rozwojowi.społecznemu.i.rozsądnemu.uprawianiu.polityki. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 19 Ponadto,.wprawdzie.konstytucja.stanowi.przejaw.„konstytucjo- nalizacji.polityki”,.to.jednak.jej.funkcja.polega.na.wyznaczaniu.ram. polityce,.a.nie.na.wypełnianiu.tych.ram.konstytucyjną.treścią..A.trze- ba.też.pamiętać,.że.poza.tymi.przepisami.ustrojowymi.konstytucja. zawiera.również.postanowienia.dotyczące.praw.i.wolności..Trudno. jest.na.poziomie.konstytucji.uregulować.wszystkie.nasze.prawa.w.ta- kim.stopniu.szczegółowości,.jakiego.się.oczekuje.w.tej.dziedzinie..Na. przykład.w.artykule.67.Konstytucja.stanowi.o.prawie.do.zabezpie- czenia.społecznego,.a.w.artykule.68.–.o.ochronie.zdrowia..Trudno. byłoby.to.uregulować.tak,.a.moim.zdaniem.nie.jest.to.też.potrzebne,. by.wszystkie.elementy.ważne.w.tych.sferach.dla.obywateli,.że.mają. na.przykład.prawo.do.bezpłatnych.leków.albo.że.na.emeryturę.mogą. przechodzić.w.określonym.wieku,.znalazły.się.w.konstytucji. Trybunał. wyposażony. jest. w. potężną. władzę,. ale. nie. wykorzystuje. jej,.jak.politycy,.w.interesie.pewnych.grup.społecznych.do.zdobycia. władzy.politycznej,.do.własnych.celów,.tylko.do.ochrony.standardów. konstytucyjnych. Mieliśmy niedawno całkiem pouczający przyczynek do dys- kusji o tym, jak powinny być sformułowane konkretne przepisy Konstytucji. Czy bowiem stwierdzenie, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne3, jest wystarczająco precyzyjne? Albo że Trybunał ma liczyć 15 sędziów4. Czy przepis, który sta- nowi, że wyroki są niezwłocznie publikowane w odpowiednim organie urzędowym5. Gdyby ktoś kilka miesięcy przed objęciem 3.Konstytucja.RP,.art..190.ust..1:.„Orzeczenia.Trybunału.Konstytucyjnego.mają. moc.powszechnie.obowiązującą.i.są.ostateczne”. 4. Konstytucja. RP,. art.. 194. ust.. 1:. „Trybunał. Konstytucyjny. składa. się.. z.15.sędziów,.wybieranych.indywidualnie.przez.Sejm.na.9.lat.spośród.osób.wyróż- niających.się.wiedzą.prawniczą..Ponowny.wybór.do.składu.Trybunału.jest.niedo- puszczalny”. 5. Konstytucja. RP,. art.. 190. ust.. 2:. „Orzeczenia. Trybunału. Konstytucyjnego. w.sprawach.wymienionych.w.art..188.podlegają.niezwłocznemu.ogłoszeniu.w.orga- 20 Warto chronić państwo prawa władzy przez obecnie rządzącą partię przeczytał ten fragment Konstytucji, zapewne stwierdziłby, że wszystko jest jasne. Te. przepisy. nadal. są. jasne. i. jednoznaczne.. Przy. analizie. tego. problemu.należy.łączyć.dwa.elementy.–.tekst.konstytucji.i.praktykę. albo.kulturę.konstytucyjną..Konstytucja.bowiem,.jak.każde.prawo,. jest.tekstem..Jest.napisana.w.pewnym.języku.i.adresowana.do.tych,. którzy.potrafią.czytać.i.rozumieć.taki.tekst..Ale.tej.cechy.konsty- tucji.nie.można.oderwać.od.praktyki.i.od.kultury.konstytucyjnej.. Prawnik.może.te.pojęcia.konstytucyjne.interpretować.w.ten.sposób,. że.owszem,.skoro.jest.napisane,.że.orzeczenia.Trybunału.są.ostatecz- ne,.to.oczywiście.one.są.ostateczne,.ale.być.może.są.jakieś.elementy,. które.sprawią,.że.one.nie.będą.ostateczne..A.może.tę.ostateczność. da.się.w.jakimś.trybie.podważyć,.może.ta.ostateczność.obowiązuje. tylko.na.użytek.oceny.konstytucyjności.prawa,.a.pod.innym.wzglę- dem.to.one.nie.są.ostateczne..Jednakże.moim.zdaniem.to.są.brednie,. bo.przecież.istnieje.kultura.konstytucyjna,.która.polega.na.tym,.że. szanuje.się.zarówno.tekst.konstytucji,.jak.i.praktykę.konstytucyjną,. która.wytworzyła.się.w.państwie..Od.czasu,.jak.jestem,.od.ponad. czterech.lat,.w.Trybunale,.nikomu.nie.przychodziło.do.głowy.to,.że. rząd.mógłby.odmówić.publikacji.wyroku. Wcześniej chyba też o czymś takim nie słyszeliśmy? Był. taki. zamiar. w. 2005. roku.. Jest. to. zjawisko. niespotykane. w.konstytucjonalizmie,.żeby.rząd,.który.jest.kontrolowany.przez.Try- bunał.Konstytucyjny,.w.zakresie,.w.jakim.wydaje.akty.prawne,.mógł. odmawiać.publikacji.orzeczeń.Trybunału.−.niezależnie.od.tego,.jakie. przedstawia.w.tym.względzie.powody..Przyznanie.racji.rządowi.jest. równoznaczne.z.przyjęciem.niezgodnego.z.Konstytucją.stanowiska,. że.rząd.jest.organem.kontrolującym.zgodność.z.Konstytucją.orzeczeń. Trybunału.Konstytucyjnego,.co.samo.w.sobie.jest.tyleż.irracjonalne,. co.niebezpieczne.dla.funkcjonowania.systemu.prawnego.w.państwie. nie.urzędowym,.w.którym.akt.normatywny.był.ogłoszony..Jeżeli.akt.nie.był.ogło- szony,. orzeczenie. ogłasza. się. w. Dzienniku. Urzędowym. Rzeczypospolitej. Polskiej. «Monitor.Polski»”. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 21 Ale może specjaliści z agencji ratingowych wiedzą, co mó- wią i piszą, sugerując obniżenie ratingu Polski, gdy obserwują takie wydarzenia? Mogą sobie przecież wyobrazić, że Trybunał zakwestionuje jakiś przepis dyskryminujący na przykład zagra- niczne firmy, a rząd go nie opublikuje. I tym samym wyrok Try- bunału nie wejdzie w życie. Takie. myślenie. ma,. w. kontekście. znanych. faktów,. swoje. uza- sadnienie.. Jeszcze. raz. powtórzę,. dla. mnie. jest. niepojęte,. że. rząd. odmawia.publikacji.wyroku.Trybunału.Konstytucyjnego.z.uzasad- nieniem,.że.skład.Trybunału.nie.był.prawidłowy6..Nie.ma.ku.temu. żadnych.podstaw.ani.kompetencji..To.jest.odwrócenie.do.góry.no- gami.całego.systemu.państwowego..Na.jakiej.podstawie.urzędnik. może.kontrolować.prawidłowość.orzeczeń.Trybunału.Konstytucyj- nego?.To.się.w.głowie.nie.mieści..Jeżeli.bowiem.pójdziemy.tym.tro- pem.i.dopuścimy.do.tego,.że.urzędnik.może.kontrolować.wydawa- nie.wyroków,.bo.jego.zdaniem.skład.sędziowski.był.nieprawidłowy,. to.może.będzie.też.oceniał.wartość.merytoryczną.orzeczeń..I.uzna. na.przykład,.że.wyrok.dotyczący.wieku.emerytalnego.jest.niezgod- ny.z.polityką.rządu,.a.więc.nie.opublikuje.go..Zgodnie.z.tą.pokrętną. logiką.pracownik.sekretariatu.sądu.może.odmówić.doręczenia.wy- roku.sądowego,.który.jego.zdaniem.jest.niezgodny.z.przepisami..Do. czego.to.nas.zaprowadzi? Idąc dalej tą drogą: urzędnik może uznać też za nieprawid- łowy wyrok sądu powszechnego i ogłosić, że nie będzie on wy- konany. Ale co ja tu sobie zaczynam wyobrażać, skoro prezydent już uznał jeden wyrok sądu karnego za niesłuszny i postanowił umorzyć sprawę. 6.Większość.wyroków.nieopublikowanych.została.następnie.ogłoszona.na.pod- stawie.art..19.ustawy.z.dnia.13.grudnia.2016.r..–.Przepisy.wprowadzające.ustawę. o.organizacji.i.trybie.postępowania.przed.Trybunałem.Konstytucyjnym.oraz.ustawę. o. statusie. sędziów. Trybunału. Konstytucyjnego;. nie. opublikowano. wyroków. TK:. z.dnia.9.marca.2016.r.,.K.47/15,.z.dnia.11.sierpnia.2016.r.,.K.39/16,.i.z.dnia.7.listo- pada.2016.r.,.K.44/16. 22 Warto chronić państwo prawa To.też.wywołało.ciekawą.dyskusję.o.sposobie.interpretacji.pre- zydenckiego. prawa. łaski7.. Ale. we. wszystkich. tych. przypadkach. wracamy.do.problemu.precyzji.i.szczegółowości.tekstu.konstytu- cyjnego.. Także. do. tego,. że. nie. można. odrywać. tekstu. od. kon- tekstu,.w.jakim.on.funkcjonuje..Jeżeli.bowiem.wyjmiemy.jeden. przepis.Konstytucji.i.zinterpretujemy.go.w.taki.czy.inny.sposób,. ale.pominiemy.cały.kontekst,.czyli.to,.jak.funkcjonuje.Trybunał. Konstytucyjny,.czym.jest.i.czemu.ma.służyć.zasada.trójpodziału. władz.w.demokratycznym.państwie.prawnym,.to.doprowadzimy. rzecz. do. absurdu.. Konstytucja. jest. aktem. normatywnym,. który. wymaga. takiej. „kontekstualnej”. interpretacji.. To. w. teorii. pra- wa. nazywa. się. wykładnią. systemową,. co. oznacza,. że. należy. in- terpretować.przepisy.w.związku.z.innymi.normami..Szczególnie. istotny.kontekst.interpretacyjny.tworzy.także.utrwalona.praktyka.. konstytucyjna. Konstytucja.nie.jest.tworzona.po.to,.żeby.zaspokoić.bieżące.potrze- by.polityczne.pewnej.grupy,.która.akurat.jest.u.władzy,.tylko.jest.to. kompromis.zawierany.na.wieki..W.każdym.razie.na.długo..Ale.żeby. konstytucja.mogła.tak.obowiązywać.i.spełniać.swoją.funkcję,.to.musi. być.dotrzymanych.wiele.różnych.warunków..A.podstawowy.z.nich.to. szacunek.dla.konstytucji. I chyba w zgodzie z pewnym duchem, z nawiązaniem do intencji, jakie leżały u podstaw ustanowienia tych norm..Jeśli bowiem punktem wyjścia do określania kompetencji sądów, trybunałów, parlamentu i władz wykonawczych była idea trój- podziału władz, to nie można teraz twierdzić, że któraś z tych władz może innej dyktować warunki jej działania. No.cóż,.jeszcze.raz.powtórzę,.że.dla.mnie.to.było.niebywałe.. Nie.mogłem.uwierzyć,.wciąż.nie.mogę.zrozumieć,.jak.to.jest.moż- 7. Konstytucja. RP,. art.. 139:. „Prezydent. Rzeczypospolitej. stosuje. prawo. łaski.. Prawa.łaski.nie.stosuje.się.do.osób.skazanych.przez.Trybunał.Stanu”. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 23 liwe. w. demokratycznym. państwie. prawnym,. że. mimo. dyspozycji. konstytucyjnej,.że.wyroki.Trybunału.Konstytucyjnego.są.ostatecz- ne. i. muszą. być. publikowane,. urzędnik. je. kwestionuje. i. odmawia. ich.ogłoszenia..Rozumiem.i.nawet.cieszę.się,.gdy.orzecznictwo.Try- bunału.jest.komentowane.przez.doktrynę.prawa.na.odpowiednim. poziomie.dyskusji..To.jest.nawet.konieczne..Przyjmuję.też.do.wiado- mości.i.poważnie.zastanawiam.się.nad.argumentami,.jakie.są.pod- noszone.w.socjologii.prawa.w.odniesieniu.do.symbolicznej.władzy. Trybunału.Konstytucyjnego,.nawet.że.być.może.ta.władza.jest.zbyt. duża,.ale.to.jest.rzeczowa.i.konstruktywna.krytyka,.którą.z.uwagą. czytam.i.zastanawiam.się.nad.nią..Za.zasadą.trójpodziału.władz.sto- ją.nie.tylko.przepisy.Konstytucji.z.1997.roku.i.utrwalona.praktyka. konstytucyjna,.lecz.także.wiekowa.tradycja.filozoficzno-polityczna,. której.w.żaden.sposób.nie.można.ignorować. Jeśli po raz kolejny mówi pan o być może zbyt dużej władzy Trybunału, to czy coś nie w porządku jest z tym trójpodzia- łem władz? Czy może tylko ze sposobem jego opisania w na- szej Konstytucji? Może źle te proporcje zostały ułożone? I co by było, gdyby wyglądały one trochę, czy nawet dużo, inaczej? Odpowiedź. na. to. pytanie. wymaga. odniesienia. się. do. analizy. konstytucjonalizmu. wschodnioeuropejskiego.. Ta. wysoka. pozycja. i.znaczny.prestiż.sądu.konstytucyjnego.i.ta.władza,.w.którą.się.wy- posaża.sąd.konstytucyjny,.zwłaszcza.w.Polsce,.jest.charakterystycz- na.dla.naszej.części.Europy. Ona jest większa w Polsce niż w innych państwach? Jest.stosunkowo.duża,.bo.w.niektórych.państwach.byłego.bloku. wschodniego.trybunał.działa.wyłącznie.w.trybie.wniosków.upoważ- nionych.podmiotów,.w.wielu.krajach.nie.ma.skargi.konstytucyjnej.. Jeśli.chodzi.o.przedmiot.kontroli,.to.w.niektórych.państwach.nie. podlegają.jej.akty.wywołujące.jakieś.skutki.budżetowe..Ale.wysoka. pozycja.Trybunału.Konstytucyjnego.w.Polsce.ma.też.swoje.uzasad- nienie,.bo.jest.pewną.reakcją.na.czasy,.gdy.konstytucja.była.trak- 24 Warto chronić państwo prawa towana. jako. coś. mało. ważnego,. jako. dokument. potrzebny,. który. wypada.mieć.dla.celów.legitymizacyjnych,.ale.którym.nie.trzeba.się. za.bardzo.przejmować..Konstytucja.jest.aktem.normatywnym.wyż- szego.rzędu.nad.całym.prawem.obowiązującym.w.Polsce,.ale.stopień. tej.normatywności.jest.wyższy,.gdy.na.straży.jego.przestrzegania.stoi. odpowiednio.silny.organ..Wzmacnia.się.tę.moc.normatywną.kon- stytucji,.gdy.jej.stosowanie.podlega.kontroli.niezależnego.organu,. a.także.gdy.konstytucja.cieszy.się.wysokim.uznaniem.społecznym. i.jest.postrzegana.przez.rządzących.jako.podstawa.legitymizacji.ich. władzy. To może powiedzmy sobie, że taki dość silny strażnik kon- stytucji potrzebny jest w kraju, w którym szacunek do norm prawnych nie jest zbyt wysoki. Mamy przecież świadomość, że przepisy kodeksu drogowego są jakoś tam przestrzegane nie tylko dlatego, że zapewniają nam bezpieczeństwo, lecz także dlatego, a może głównie dlatego, że na drogach stoją patrole po- licji i fotoradary. Trzeba więc sobie zadać pytanie, jak by było z przestrzeganiem konstytucji, gdyby nie było Trybunału. Nie.chciałbym,.żebyśmy.mieli.okazję.sprawdzenia.takiego.wa- riantu.stanowienia.i.przestrzegania.prawa..Chociaż.nie.można.tego. wykluczyć,.obserwując.zapędy.obecnej.władzy.politycznej..W.każ- dym.razie.przyjęty.u.nas.model.sądu.konstytucyjnego.wywodzi.się. z. koncepcji. Kelsena8,. czyli. trybunału. konstytucyjnego. jako. nega- tywnego. ustawodawcy,. a. więc. podmiotu,. którego. zadaniem. jest. ocena,.czy.ustawy.uchwalane.przez.parlament.danego.państwa.są. zgodne.z.przepisami.konstytucji..I.jeżeli.trybunał.uzna,.że.są.nie- zgodne,.to.wydaje.orzeczenie,.którym.uchyla,.stwierdza.nieważność. danego.przepisu,.a.tym.samym.eliminuje.go.z.porządku.prawnego.. Ale.to.jest.założenie.idealistyczne,.bo.w.świetle.oceny.nie.z.prawne- go,.lecz.z.politycznego.i.socjologicznego.punktu.widzenia.ta.narracja. 8.Hans.Kelsen.(1881–1973).–.austriacki.prawnik.i.filozof.prawa,.przedstawiciel. normatywizmu,.twórca.koncepcji.„czystej.nauki.prawa”. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 25 się.zmienia..Wtedy.mówimy.bowiem.o.trybunale.konstytucyjnym. nie.jako.o.negatywnym.ustawodawcy,.tylko.raczej.jako.o.elemencie. pewnego.systemu.politycznego.i.uczestniku.pewnej.gry.politycznej.. A.więc.mamy.do.czynienia.już.nie.z.koncepcją.trybunału.konstytu- cyjnego.jako.wyłącznego.i.ostatecznego.strażnika.konstytucyjności,. ale.także.jako.podmiotu,.który.kontroluje.władzę.polityczną.i.jest. nieuchronnie.uwikłany.w.politykę. Jest.to.zjawisko.niespotykane.w.konstytucjonalizmie,.żeby.rząd,.który. jest.kontrolowany.przez.Trybunał.Konstytucyjny,.w.zakresie,.w.jakim. wydaje.akty.prawne,.mógł.odmawiać.publikacji.orzeczeń.Trybunału. −. niezależnie. od. tego,. jakie. przedstawia. w. tym. względzie. powody.. Przyznanie.racji.rządowi.jest.równoznaczne.z.przyjęciem.niezgodnego. z.Konstytucją.stanowiska,.że.rząd.jest.organem.kontrolującym.zgod- ność.z.Konstytucją.orzeczeń.Trybunału.Konstytucyjnego,.co.samo. w.sobie.jest.tyleż.irracjonalne,.co.niebezpieczne.dla.funkcjonowania. systemu.prawnego.w.państwie. A czy może być inaczej, gdy prawo jest stanowione przez po- lityków i gdy pozostałe elementy składające się na trójpodział władz mają charakter polityczny? Tak.dokładnie.jest.i.nie.może.być.inaczej..Chociaż.nie.możemy. abstrahować.od.tego,.że.obecnie.w.Polsce.dominuje.narracja.o.Try- bunale.Konstytucyjnym.wyłącznie.z.perspektywy.politycznej. No tak, decyzje Trybunału mają podłoże polityczne, sę- dziowie mają polityczne pochodzenie, prezes na czele opozycji wobec obozu rządzącego. To dość typowy ton w pewnej części debaty politycznej. Większość.parlamentarna.narzuciła.dyskusję.o.Trybunale.Kon- stytucyjnym.jako.graczu.politycznym..I.temu.jest.podporządkowana. cała.ta.narracja,.która.mnie.przeraża:.wiązanie.Trybunału.z.poszcze- gólnymi.partiami,.nazywanie.go.szkodnikiem.utrudniającym.„dobrą. 26 Warto chronić państwo prawa zmianę”,.ustawianie.w.roli.przeciwnika.politycznego.rządzącej.więk- szości..Wreszcie.określanie.Trybunału.jako.hamulcowego,.który.nie. dopuści.do.potrzebnych.reform..Chociaż.nie.bardzo.wiem,.o.jakie. reformy.chodzi,.które.to.Trybunał.miałby.z.definicji.blokować. A może projektodawcy wiedzą, do czego zmierzają, i obser- wując Trybunał od lat, spodziewają się, że niektóre z tych projek- towanych zmian zostaną uznane za sprzeczne z Konstytucją? Może.tak.sobie.myślą..Ale.ta.obecna.dyskusja.została.całkowicie. wyprana.z.treści.podstawowej,.czyli.konstytucyjnej..Nie.bierze.się. pod.uwagę.tego,.że.Trybunał.stoi.na.straży.praw.i.wolności.oby- watelskich..Mnie.do.głowy.by.nie.przyszło,.że.orzekając.o.prawie. do.emerytury.czy.o.prawie.do.zabezpieczenia.społecznego,.będę.się. kierował.jakimiś. wartościami. pozakonstytucyjnymi. o.charakterze. politycznym.. Dla. sędziego. Trybunału. jest. bowiem. oczywiste,. że. orzekając. w. sprawach. dotyczących. na. przykład. praw. socjalnych,. bierze.pod.rozwagę.treść.Konstytucji,.dotychczasowe.orzecznictwo. Trybunału,.intencje.i.zamiar.ustrojodawcy,.poglądy.doktryny,.cha- rakter. i. rodzaj. ograniczeń. praw. socjalnych,. ich. charakter. i. status. oraz.wiele,.wiele.innych.kwestii.prawnych..Rozważamy.oczywiście. także.skutki.społeczne.naszych.orzeczeń,.lecz.to.nie.one.przesądzają. o.treści.orzeczenia..W.istocie.chodzi.o.to,.aby.prawa.socjalne.gwa- rantowane.w.Konstytucji,.które.są.dość.liczne.i.rozbudowane,.były. faktycznie.przestrzegane.i.realizowane. Przyjmuję zapewnienie, że pan kieruje się wyłącznie taki- mi motywami. Ale czy wszyscy sędziowie Trybunału podzielają taki sposób myślenia? Politycy raczej oczekują, że gdy trafi do Trybunału na przykład sprawa wieku emerytalnego, to przynaj- mniej część sędziów będzie ją oceniać na podstawie zgody lub jej braku dla polityki partii, która zechce coś w tej dziedzinie zmienić. I według tego kryterium wybierają kolejnych sędziów. Nie.mogę.wykluczyć,.że.część.sędziów.tak.właśnie.postąpi..By- łoby.też.nierozsądne.twierdzić,.że.sędzia.nie.ma.żadnych.poglądów. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 27 politycznych..Przeciwnie,.sędziowie.mają.swoje.poglądy.i.je.niekiedy. uzewnętrzniają. publicznie.. W. Stanach. Zjednoczonych. jest. to. zu- pełnie. normalne,. tam. jest. to. wręcz. powszechnie. wiadome,. przed. nominacją. do. Sądu. Najwyższego. wypytuje. się. kandydatów. o. ich. poglądy.na.różne.drażliwe.kwestie,.jak.aborcja,.podatki,.prawo.do. posiadania.broni..W.Polsce.to.też.powoli.przebija.się.w.procedurze. nominacyjnej..Na.przykład.przed.wyborem.na.urząd.sędziego.Try- bunału.Konstytucyjnego.poddałem.się.przesłuchaniu.publicznemu,. podczas. którego. byłem. pytany. o. opinie. na. różne. kontrowersyjne. w.Polsce.tematy. Orzekają zatem sędziowie Trybunału Konstytucyjnego „po- litycznie”? Ja.tego.tak.nie.widzę..W.każdym.razie.trzeba.widzieć.trzy.eta- py.tego.zjawiska,.które.możemy.nazwać.niechcianą.polityzacją.Try- bunału:.proces.wyboru,.kiedy.najwyraźniej.ujawniają.się.konteksty. polityczne,.chociażby.dlatego,.że.sędziów.Trybunału.wybierają.po- litycy,.orzekanie.w.Trybunale.oraz.wyroki.i.ich.skutki..Ale.trzeba. jeszcze.ustalić,.jak.my.definiujemy.politykę..Jeśli.bowiem.traktuje- my.ją.antagonistycznie,.jako.poszukiwanie.wroga.i.jego.zwalczanie. –. to. jest. koncepcja. Carla. Schmitta9. –. to. chyba. nie. o. taki. model. polityki.nam.chodzi. Ale polityka jako metoda zarządzania państwem, osiągania ważnych dla społeczeństwa celów, rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji o sprawach państwowych? Możemy. jeszcze. dodać. organizowanie. debaty. publicznej. nad. kwestiami.istotnymi.dla.rozwoju.społecznego.i.moralnego..W.takiej. definicji.już.łatwiej.widzieć.rolę.Trybunału.Konstytucyjnego.jako. strażnika.standardów.państwa.prawa. 9.Carl.Schmitt.(1888–1985).–.niemiecki.politolog,.specjalista.w.zakresie.nauk. o.państwie.i.prawa.międzynarodowego,.filozof.społeczny.i.teoretyk.prawa,.teoretyk.pań- stwa.autorytarnego,.zwolennik.decyzjonizmu,.współtwórca.tzw..teologii.politycznej. 28 Warto chronić państwo prawa Politycy otrzymują od społeczeństwa upoważnienie do spra- wowania władzy i w ramach tego mandatu podejmują różne decyzje. Te najważniejsze przyjmują kształt ustaw. Są to akty polityczne, ale ich skutki są prawne. Czy więc ocena tych aktów przez sąd konstytucyjny ma wymiar polityczny, czy prawny? Czy można ustanowić granicę pomiędzy tymi strefami? Sądzę,.że.tak..Dlatego.właśnie.dzielę.aktywność.sędziów.Try- bunału.Konstytucyjnego.na.te.trzy.fazy..Obsada.urzędu.sędziego. Trybunału.Konstytucyjnego.jest.niewątpliwie.aktem.politycznym.. My.jesteśmy.wybierani,.podobnie.jak.rząd,.przez.Sejm,.czyli.przez. ciało.przedstawicielskie.wybierane.w.wyborach.powszechnych,.co. daje.nam.dość.wysoki.stopień.demokratycznej.legitymizacji.–.w.każ- dym.razie.nie.niższy.niż.rządu.–.w.tym.łańcuchu.legitymizacyjnym.. Więcej,.Trybunał.Konstytucyjny.czerpie.swą.legitymizację.wprost. z.Konstytucji,.czyli.z.woli.narodu.działającego.jako.ustrojodawca,. a. nie. z. woli. ustawodawcy. reprezentowanego. przez. większość. par- lamentarną..A.więc.całkowicie.nieuprawnione.są.opinie,.że.to.jakiś. niedemokratycznie.ustanowiony.organ.o.charakterze.antywiększoś- ciowym..Przenoszenie.na.grunt.polskiego.konstytucjonalizmu.tego. typu.narracji.zaczerpniętej.z.konstytucjonalizmu.amerykańskiego,. w.którym.Sąd.Najwyższy.przyznał.sobie.kompetencje.do.kontroli. konstytucyjności.ustaw,.jest.zasadniczym.błędem. Wyżej to już tylko wybory powszechne. Tak,.można.sobie.wyobrazić,.że.sędziowie.byliby.wybierani.tak. jak. prezydent,. chociaż. nie. wiem,. czy. politycy. podważający. pozy- cję.Trybunału.uznaliby.taki.sposób.wyłaniania.sędziów.za.wystar- czający..Ale.wbrew.takim.zastrzeżeniom.co.do.trybu.powoływania. sędziów.Trybunału.przez.Sejm.uważam,.że.to.jest.w.porządku..Są. oczywiście.też.inne.koncepcje,.jak.ta.profesora.Andrzeja.Zolla,.żeby. wybór.sędziów.był.dokonywany.przez.Sejm,.ale.tylko.spośród.osób. przedstawianych.przez.grona.niepolityczne,.czyli.na.przykład.przez. wydziały.prawa.uniwersytetów.czy.korporacje.prawnicze..To.miało- by.osłabić.polityczny.kontekst.tych.nominacji..Ale.moim.zdaniem. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 29 sposób.wyboru.sędziów.nie.jest.sprawą.najważniejszą..Na.przykład. panuje.przekonanie,.że.sędzia.czuje.się.związany.z.opcją.polityczną,. która.go.poparła,.najdłużej.przez.rok,.a.potem.zapomina.o.swoim. rodowodzie.„politycznym”. Zmierza pan do tego, że w Polsce ten mechanizm też działa? Moim. zdaniem. w. Trybunale. Konstytucyjnym. jest. dokładnie. tak.samo. Tę opinię potwierdzają byli prezesi Trybunału. A na dowód przywołują pierwsze orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 1986 roku, kiedy to sędziowie, którzy nie mogli tam trafić bez zatwierdzenia przez kierownictwo rządzącej wtedy partii, wy- dali wyrok bardzo zaskakujący i niewygodny dla ówczesnych władz. To.prawda,.tak.było..Ale.w.późniejszej.historii.Trybunału.mo- glibyśmy.wskazać.bardzo.dużo.takich.orzeczeń,.z.których.gremia. rekomendujące.poszczególnych.sędziów.mogły.być.bardzo.niezado- wolone..Kwestionowały.bowiem.konstytucyjność.regulacji.politycz- nie.ważnych.dla.tych.partii. Dobrze, tak było. Ale czy jest tak nadal? Czy na takie zjawi- sko możemy liczyć w przyszłości? Nie.mogę.z.całą.pewnością.powiedzieć,.że.tak.zawsze.będzie.. Ale.uważam,.że.wielce.naiwne.jest.przekonanie.rządzących,.że.je- śli.wybiorą.kogoś.na.urząd.sędziego.Trybunału.Konstytucyjnego,. to. ta. osoba. przez. cały. okres. kadencji. będzie. realizowała. tam. ich. zamierzenia.polityczne..Tu.bowiem.pojawia.się.taki.moment.psy- chologiczny,.a.jeżeli.jest.inaczej,.to.tragicznie.się.mylę,.że.gdy.ktoś. zostaje.sędzią.Trybunału.Konstytucyjnego,.to.nie.może.orzekać.na. zasadzie. jakiejś. wdzięczności. wobec. osób. lub. środowisk,. które. go. wybrały.. Gdyby. coś. takiego. się. stało,. to. kwalifikacje. prawne,. ale.. przede. wszystkim. moralne. takiej. osoby,. nie. tylko. jako. sędziego,. ale.jako.człowieka,.zostałyby.ostatecznie.podważone..Trudno.mi.so- 30 Warto chronić państwo prawa bie.wyobrazić.taką.sytuację..My.jesteśmy.związani.tylko.Konstytu- cją.i.niczym.więcej..Oczywiście,.każdy.ma.jakieś.poglądy.moralne,. polityczne..Jeden.wielką.wagę.przykłada.do.pojęcia.sprawiedliwości. społecznej,.a.inny.uważa,.że.nie.ma.sprawiedliwości.społecznej,.tyl- ko.jest.po.prostu.sprawiedliwość..Ktoś.twierdzi,.że.gospodarka.po- winna.być.tylko.rynkowa,.liberalna.w.stylu.XIX-wiecznym,.a.inny. uważa,.że.nie.ma.żadnej.gospodarki.rynkowej,.bo.dominuje.nad.nią. międzynarodowy.kapitał..Jedni.uważają,.że.prerogatywy.prezydenta. są.dobrze.uregulowane,.a.inni.są.zdania,.że.to.relikt.systemu.mo- narchicznego..Istnieje.olbrzymie.spektrum.poglądów,.ale.to.nie.jest. tak,.że.w.dyskusji.przed.wydaniem.orzeczenia.wypowiadam.jakiś. pogląd,.by.wykazać.większości,.która.mnie.powołała,.że.zasługu- ję.na.to,.by.być.sędzią.Trybunału.Konstytucyjnego..To.byłoby.nie. tylko.w.najwyższym.stopniu.niemoralne,.ale.też.po.prostu.głupie.. Każdy.ma.jakiś.plan.na.swoje.życie.i.nikt.o.zdrowych.zmysłach.nie. będzie.ryzykował.swojej.reputacji,.żeby.być.postrzeganym.nie.jako. bezstronny. sędzia,. kierujący. się. wyłącznie. literą. i. duchem. prawa,. tylko.jako.człowiek.na.usługach.jakiejś.partii.politycznej..To.jest.dla. mnie.nie.do.pomyślenia. Podziwiam siłę pańskiej wiary w niezłomność natury ludzkiej. No.cóż,.ciągle.wierzę,.że.na.pewnym.poziomie.rozwoju.intelek- tualnego.i.zawodowego.takie.standardy.obowiązują..I.przez.ponad. cztery.lata.pracy.w.Trybunale.Konstytucyjnym.nie.obserwowałem. jakichś. wyraźnych. odstępstw. od. tej. reguły.. Ciekawym. dowodem. na.to.są.zdania.odrębne..Często.mylnie.się.sądzi,.że.to.są.właśnie. te.sytuacje,.gdy.niektórzy.sędziowie.ujawniają.swoje.przywiązanie. do.pewnych.opcji.politycznych.lub.przypominają.o.nim,.czy.wręcz. wykonują. ukłon. wobec. tych,. którzy. ich. kiedyś. wybrali.. Traktuje. się.zdanie.odrębne.jako.coś.w.rodzaju.manifestacji.poglądów.poli- tycznych..Tymczasem.jest.tak,.że.to.są.manifestacje.poglądów,.ale. prawnych,.nie.politycznych..W.każdym.razie.na.podstawie.zgłoszo- nych.w.dłuższym.czasie.przez.sędziów.zdań.odrębnych.nie.da.się. odtworzyć.geografii.politycznej.w.Trybunale. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 31 Odpowiadając.na.pańskie.pytanie.o.mój.poziom.wiary,.chcę.po- wiedzieć,.że.sędziów.Trybunału.traktuję.bardzo.poważnie..Uważam,. że.są.to.doskonali.prawnicy,.ludzie.o.wysokim.poziomie.moralności,. a.więc.trudno.mi.jest.sądzić,.żeby.ktokolwiek.biegał.do.tej.czy.in- nej.centrali.partyjnej.po.instrukcje..To.nie.tylko.rażąco.naruszałoby. Konstytucję.i.zasady.etyki.sędziowskiej,.ale.przede.wszystkim.jakiś. porządek. moralny.. To.są.dla.mnie. rzeczy. niewyobrażalne.. Byłem. 17.lat.sędzią.Sądu.Najwyższego.i.nie.przypominam.sobie.sytuacji,. by. były. jakiekolwiek. orzeczenia. motywowane. politycznie.. To. nie. wchodzi.w.rachubę,.a.przecież.nieraz.orzekaliśmy.w.bardzo.trud- nych. i. politycznie. wrażliwych. sprawach,. jak. choćby. dotyczących. pozbawienia.uprawnień.kombatanckich.czy.ważności.wyborów. Wielce.naiwne.jest.przekonanie.rządzących,.że.jeśli.wybiorą.kogoś.na. urząd.sędziego.Trybunału.Konstytucyjnego,.to.ta.osoba.przez.całą. kadencję.będzie.realizowała.ich.zamierzenia.polityczne..Tu.bowiem. pojawia.się.taki.moment.psychologiczny,.że.gdy.ktoś.zostaje.sędzią. Trybunału.Konstytucyjnego,.to.nie.może.orzekać.na.zasadzie.jakiejś. wdzięczności.wobec.osób.lub.środowisk,.które.go.wybrały. Ale w Trybunale niemal za każdym razem macie do czynie- nia z problemami co najmniej zahaczającymi o politykę. Prze- cież większość ustaw rodzi się w sporach politycznych, a więc i analiza ich zawartości pod kątem zgodności z Konstytucją nie może być od tego wolna. Pragnę.powtórzyć,.że.kryteria.oceny.zgodności.stosowane.przez. Trybunał.nie.są.kryteriami.politycznymi,.lecz.kryteriami.i.wzorca- mi.konstytucyjnymi..Nie.oceniamy.ustaw.pod.kątem.ich.słuszności. czy.racjonalności.politycznej,.lecz.wyłącznie.pod.kątem.spełniania. przez.nie.wymagań.konstytucyjnych.dotyczących.trybu.ich.uchwa- lenia.oraz.treści..Jest.problemem.konstytucyjnym.szerokość.i.głę- bokość.ingerencji.Trybunału.w.ustawodawstwo,.a.w.konsekwencji. w.politykę..Na.ogół.kierujemy.się.założeniem.poszanowania.decyzji. 32 Warto chronić państwo prawa ustawodawcy,.co.odzwierciedla.przyjmowana.w.orzecznictwie.kon- cepcja.domniemania.konstytucyjności.ustaw,.swobody.regulacyjnej. ustawodawcy.w.pewnych.dziedzinach,.na.przykład.polityki.gospo- darczej.czy.praw.socjalnych,.nieorzekanie.przez.Trybunał.w.spra- wach. zaniechania. ustawodawczego. i.wiele. innych.. Nie.jest. zatem. tak,.że.Trybunał.nie.szanuje.konstytucyjnego.statusu.ustawodawcy,. intencjonalnie.blokuje.jego.decyzje.lub.działa.wbrew.woli.większości. lub.woli.narodu..Ponadto.liczy.się.nie.tyle.to,.ile.i.jakie.kompeten- cje.w.dziedzinie.kontroli.konstytucyjności.prawa.ma.Trybunał,.ile. to,.w.jaki.sposób.je.wykonuje..Żałuję,.że.Trybunał.nie.wypracował. rzetelnej.koncepcji.na.wzór.amerykańskiej.teorii.political questions,. która.zwalniałaby.z.rozpoznawania.spraw.o.wybitnie.politycznym. charakterze,.na.przykład.z.zakresu.polityki.zagranicznej.czy.nawet. niektórych.sporów.kompetencyjnych.między.konstytucyjnymi.or- ganami. państwa.. Poszanowanie. miejsca. i. decyzji. władzy. ustawo- dawczej.w.procesie.kontroli.konstytucyjności.prawa.wymaga.speł- nienia.wielu.warunków,.spośród.których.za.najważniejszy.uważam. doktrynę.samoograniczania.się.sędziego. Trzeba.też.wyraźnie.powiedzieć,.że.im.więcej.kompetencji.dla. Trybunału.Konstytucyjnego,.tym.mniej.miejsca.dla.swobody.usta- wodawcy.i.politycznego.kompromisu,.także.w.kwestiach.drażliwych. moralnie,.takich.jak.aborcja,.małżeństwa.jednopłciowe.czy.sprzeciw. sumienia.. Nie. oznacza. to. jednak,. że. wyroki. Trybunału. są. moty- wowane.politycznie,.a.sędziowie,.którzy.je.wydają,.są.aktywnymi. uczestnikami.procesów.politycznych. To dlaczego politykom tak zależy na wprowadzaniu do Try- bunału „swoich” ludzi? Są tak naiwni, jak pan twierdzi, czy może coś więcej wiedzą na temat ludzkiej natury? Politycy.wprowadzają.do.Trybunału.„swoich.ludzi”,.bo.taka.jest. natura.procedury.wyboru.sędziów..Nie.znam.oczywiście.szczegó- łów,.ale.wątpię,.aby.konserwatyści.wybrali.do.Trybunału.Konsty- tucyjnego.osobę,.o.której.powszechnie.wiadomo,.że.jest.liberałem,. albo.socjaldemokraci.opowiedzieli.się.za.zdeklarowanym.konserwa- 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 33 tystą..Pojęcie.„swój”.jest.oczywiście.szerokie,.może.bowiem.ozna- czać.osobę,.która.przed.wyborem.była.członkiem.lub.sympatykiem. partii.rządzącej,.ale.także.osobę,.która.publicznie.prezentuje.poglą- dy.zbliżone.do.programu.tej.partii,.lub.osobę,.która.prywatnie.jest. znana.decydentom.politycznym.jako.godna.zaufania..Nie.jestem.za. ograniczaniem. kompetencji. Sejmu. do. wyboru. sędziów. Trybuna- łu,.lecz.uważam,.że.procedura.ta.powinna.być.bardziej.przejrzysta. i.publiczna.niż.dotychczas.oraz.że.należałoby.się.zastanowić,.czy.dla. uniknięcia.posądzenia.o.„partyjniactwo”.nie.należałoby.wprowadzić. kwalifikowanej.większości.głosów.niezbędnych.do.wyboru.na.urząd. sędziego.Trybunału.Konstytucyjnego. Nie.twierdzę,.że.politycy.są.naiwni..Jestem.jedynie.zdania,.że. zdarza.się,.że.wybrani.przez.nich.sędziowie.najczęściej.idą.własną,. konstytucyjną.drogą,.bez.oglądania.się.na.rzeczywiste.lub.najczęś- ciej.domniemane.powiązania.polityczne. Wypada.też.powiedzieć,.że.Trybunał.kontroluje.ustawodawstwo,. które.jest.mniej.lub.bardziej.zabarwione.politycznie..To.prawda,.że. ustanawianie.aktów.normatywnych.jest.aktem.politycznym.i.wyra- zem.polityki.większości.sprawującej.władzę..Ale.gdy.taka.ustawa.tra- fia.do.Trybunału,.mamy.etap.orzekania,.który.w.żadnym.razie.nie. może.być.uważany.za.kontynuację.procesu.politycznego.czy.dalszy. etap.procesu.ustawodawczego..I.oczywiście.każdy.z.sędziów.konsty- tucyjnych.ma.z.tyłu.głowy.to,.że.każda.ustawa.jest.wyrazem.kon- kretnej.polityki.rządu,.że.ma.na.celu.realizację.programu.politycz- nego.większości.lub.zobowiązań.międzynarodowych,.że.wywołuje. lub.wywoła.określone.skutki.polityczne,.gospodarcze.czy.społeczne.. W.związku.z.tym.dysponujemy.–.na.użytek.sprawy.–.ekspertyzami,. które.dotyczą.zarówno.motywów.wprowadzenia.danej.regulacji,.jak. też.jej.skutków.społecznych.i.ekonomicznych,.a.także.opiniami.do- tyczącymi.podobnych.rozwiązań.w.innych.państwach. Z. mojej. perspektywy. najtrudniejsze. sprawy. są. tam,. gdzie. chodzi. o. prawa. socjalne.. Prawa. polityczne,. takie. jak. wolność. zgromadzeń,. ochrona. danych. osobowych. czy. wolność. słowa,. są. z. konstytucyjnego. punktu. widzenia. łatwiejsze. do. rozstrzygania,. 34 Warto chronić państwo prawa ponieważ.istnieje.pewien.„ponadczasowy”.standard.ochronny.i.do. wyjaśnienia. jest. głównie. problem. o. charakterze. normatywnym,. czy. przyjęta. regulacja. mieści. się. w. tym. standardzie.. Takie. dyle- maty. można. zwykle. rozwiązać,. stosując. klasyczną. argumentację. prawniczą..Ale.gdy.mamy.do.czynienia.ze.sprawami.socjalnymi,. problemów.jest.więcej..Nie.wystarczy.tylko.analiza.prawna,.bo.za. tym.przecież.idą.skutki.budżetowe,.skuteczność.polityki.socjalnej. przygotowanej.i.realizowanej.przez.rządzącą.większość..Kontrola. takich.regulacji.z.punktu.widzenia.zgodności.z.Konstytucją.to.jest. tylko.część.problemu,.i.to.niekoniecznie.najważniejsza..Wiąże.się. z. oceną. tego,. czy. parlament. ma. swobodę. kształtowania. polityki. socjalnej.. W. orzecznictwie. Trybunału. dominuje. pogląd,. że. par- lament.ma.taką.swobodę..Ma.ją.w.ramach.tych.ogólnie.określo- nych.w.Konstytucji.przepisów.dotyczących.praw.socjalnych.i.zasad. ustroju. gospodarczego. państwa.. Trybunał. nie. ocenia. słuszności,. racjonalności.czy.skuteczności.rozwiązań.w.sferze.praw.socjalnych. głównie. z.tego.powodu,.że. byłoby.to.nieuprawnione.wkraczanie. w.sferę.polityki.socjalnej.rządu..Ponadto.Trybunał.nie.dysponuje. porównywalnym. z. rządową. biurokracją. zasobem. informacji. oraz. zdolnością.oceny.tych.informacji,.która.wymaga.najwyższego.po- ziomu.wiedzy.w.szczegółowych.dziedzinach,.takich.jak.ekonomia,. socjologia.czy.politologia. Czy to, że Trybunałowi łatwiej przychodzi orzekać w tych sprawach obywatelskich niż socjalnych, nie wynika z tego, że prawa polityczne są w Konstytucji zapisane bardziej jedno- znacznie i precyzyjnie, a te socjalne tylko zasygnalizowane? Oczywiście.tak.jest..Prawa.socjalne.są.prawami.nowej.genera- cji.i.nie.są.jeszcze.tak.zakorzenione.w.tradycji.konstytucjonalizmu. europejskiego,.jak.konstytucyjne.prawa.osobiste.i.prawa.polityczne.. Wprawdzie. dokonujemy. interpretacji. praw. socjalnych. za. pomocą. podobnej.argumentacji,.jakiej.używamy,.interpretując.prawa.poli- tyczne.i.osobiste,.ale.jednocześnie.musimy.uwzględniać,.co.zwykle. nie.pojawia.się.w.samym.wyroku.i.uzasadnieniu,.skutki.społeczne. 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 35 i.gospodarcze,.jakie.wywoła.nasza.decyzja..To.jest.poważny.prob- lem.interpretacyjny,.dlatego.że.w.sferze.praw.socjalnych.działamy. w.warunkach.niepewności,.zwłaszcza.gdy.chodzi.o.sytuacje.i.sta- ny.kryzysowe,.jak.również.te,.które.mogą.się.ukształtować.w.przy- szłości..A.więc.musimy.starać.się.usilnie.o.to,.żeby.bieżąca.sytuacja. społeczna.czy.ekonomiczna.nie.wymuszała.na.Trybunale.Konstytu- cyjnym.obniżania.standardu.ochronnego.wynikającego.z.Konsty- tucji.. Szczególnie. w. odniesieniu. do. praw. socjalnych. ten. kontekst. polityczny. i. społeczny. orzekania. Trybunału. Konstytucyjnego. jest. niezwykle.wyraźny. I.o.ile.w.sprawach.dotyczących.praw.politycznych.i.osobistych. orzeczenia. mogą. być. dość. jednoznaczne,. o. tyle. w. odniesieniu. do. praw. socjalnych. Trybunał. jednak. zachowuje. pewną. powściągli- wość..A.to.dlatego,.by.zbytnio.nie.ograniczać.rządu.i.parlamentu. w.prowadzeniu.polityki.społecznej..Tu.jest.konieczny.pewien.zakres. swobody.dla.większości.parlamentarnej,.a.Trybunał.ocenia.jedynie,. czy.ustawodawca,.prowadząc.politykę.socjalną,.nie.zmniejsza.pozio- mu.ochrony.poniżej.pewnego.minimum..Ale.bada.także,.czy.parla- ment.nie.przekroczył.tego.zakresu.swojej.swobody..Problem.jednak. tkwi.w.tym,.że.jak.dotychczas.granica.między.dopuszczalną.swo- bodą. ustawodawcy. a. niedopuszczalnym. woluntaryzmem. w. sferze. ustawowego.kształtowania.praw.socjalnych.nie.przebiega.wyraźnie,. a.ponadto.jest.często.determinowana.kontekstem,.w.którym.ujaw- nia.się.konflikt.tych.wartości. Kolejny. problem,. który. pojawia. się. przy. prawach. socjalnych,. dotyczy.ewentualnych.ograniczeń.tych.praw..Chodzi.o.to,.czy.na. przykład.kryzys.ekonomiczny.może.być.uzasadnieniem.dla.ograni- czania.praw.socjalnych..A.wtedy.pojawia.się.kwestia.definiowania,. czy.mamy.do.czynienia.z.kryzysem.oraz.czy.jest.to.taki.kryzys,.że. uzasadnia.ograniczenia,.czyli.na.przykład.obniżenie.płacy.minimal- nej,.obniżanie.emerytur.i.rent..W.tym.zakresie.Trybunał.Konstytu- cyjny.jest.w.istocie.zdany.na.opinie.ekspertów,.zarówno.rządowych,. jak.i.pozarządowych. 36 Warto chronić państwo prawa Dla.dobrego.rządzenia.państwem.potrzebny.jest.podział.władz.i.me- chanizm.wzajemnej.kontroli.i.równoważenia.pomiędzy.nimi..Zasada. trójpodziału.władz.jest.i.powinna.pozostać.trwałym.elementem.każ- dego.systemu.demokratycznego. Albo uelastycznianie prawa pracy. Mieliśmy to w Polsce, gdy po światowym załamaniu finansowym w 2008 roku poszerzo- no znacznie możliwości zatrudniania na warunkach innych niż umowa o pracę. I okres dekoniunktury przeszliśmy suchą sto- pą, ale potem zdziwiliśmy się, że mamy najwięcej w całej Unii Europejskiej tak zwanych umów śmieciowych. To.dobry.przykład.takiej.sytuacji,.gdy.dla.przeciwdziałania.sy- tuacji.kryzysowej.obniżono.standardy.ochronne.na.rynku.pracy..To. trzeba.rozumieć.i.w.pewnym.stopniu.uznawać..Trybunał.Konsty- tucyjny.jest.w.tym.zakresie.dość.powściągliwy,.co.nie.oznacza,.że. zaakceptuje.każde.odstępstwo.od.określonych.w.Konstytucji.praw. socjalnych.. Jesteśmy. krytykowani. za. orzeczenie. nakazujące. zrów- nanie.wieku.emerytalnego.kobiet.i.mężczyzn..Ale.chcę.zapewnić,. że.nad.tą.sprawą.debatowaliśmy.bardzo.długo..Mieliśmy.materia- ły.i.ekspertyzy.dotyczące.kształtowania.się.sytuacji.na.rynku.pracy. i.to.orzeczenie.jest.w.pewnym.sensie.refleksem.trendów.w.Europie,. a.konkretnie.dążenia.do.zrównania.wieku.emerytalnego..Już.nawet. powoli.tworzy.się.konsensus.państw.Unii.Europejskiej,.że.wiek.eme- rytalny.jest.wyrównywany,.a.także.podnoszony.dla.obu.płci10. Zdaję sobie sprawę, że to jest delikatny i wrażliwy temat. On może jeszcze raz trafić do Trybunału, ponieważ podwyższony w poprzedniej kadencji do poziomu 67 lat wiek emerytalny został obniżony do poprzedniego standardu. To oczywiście będzie spra- wa ewidentnie polityczna, bo partia rządząca od jesieni 2015 roku 10.Ustawą.z.dnia.16.listopada.2016.r..o.zmianie.ustawy.o.emeryturach.i.rentach. z.Funduszu.Ubezpieczeń.Społecznych.oraz.niektórych.innych.ustaw.przywrócono. zróżnicowanie.wieku.emerytalnego.dla.kobiet.(60.lat).i.mężczyzn.(65.lat). 1. Konstytucja opoką, a Trybunał strażnikiem rządów prawa 37 traktuje to jako jedno ze swych sztandarowych zadań, a każda krytyka tej zmiany będzie traktowana jako zajmowanie stano- wiska politycznego, oczywiście przeciwnego wobec tej partii. Zdaję.sobie.z.tego.sprawę..Ale.jeśli.do.Trybunału.trafi.wniosek. o.zbadanie.zgodności.tej.regulacji.z.Konstytucją,.to.sędziowie.będą. mieli.obowiązek.badać.go.przede.wszystkim.w.odniesieniu.do.prze- pisu.Konstytucji.dotyczącego.zabezpieczenia.emerytalnego.i.zasady. sprawiedliwości.społecznej..Chociaż.nie.będą.mogli.całkiem.abstra- hować. od. kontekstów. społecznych. i. ekonomicznych. sprawy,. tym. bardziej.że.to.nie.jest.tylko.problem.samego.wieku.emerytalnego.. Trzeba.ten.problem.analizować.w.powiązaniu.z.tym,.co.Niemcy.na- zywają.ustawami.flankującymi..To.znaczy,.że.problemu.społecznego. nie.da.się.rozwiązać.tylko.poprzez.zrównanie.czy.podwyższenie.wie- ku.emerytalnego,.ale.na.to.muszą.się.złożyć.rozwiązania.dotyczące. walki.z.bezrobociem,.rozwoju.rynku.pracy,.kształtowania.się.popy- tu.i.podaży,.stymulowania.działalności.gospodarczej,.żeby.tworzyć. nowe.miejsca.pracy,.tworzenia.zachęcających.do.tego.przywilejów. podatkowych..Mówię.o.tym,.by.pokazać,.jak.trudne.są.to.sprawy.. Oczywiście.mam.świadomość,.że.po.to.zostałem.powołany.do.Try- bunału,.by.rozstrzygać.trudne.sprawy,.i.nikt.mi.nie.mówił,.że.będzie. łatwo..W.każdym.razie.przy.tych.sprawach.ze.sfery.społecznej.i.go- spodarczej.rzadko.mamy.do.czynienia.z.wyizolowanym.problemem. konstytucyjnym.. Zrównamy. wiek. emerytalny,. ponieważ. w. naszej. Konstytucji.jest.napisane,.że.kobiety.i.mężczyźni.mają.równe.prawa,. i.już.mamy.problem.rozwiązany..Ale.tak.nie.jest..I.przy.prawach. socjalnych.w.sposób.naturalny.te.powiązania.z.bieżącą.polityką.spo- łeczną.i.gospodarczą.są.dość.oczywiste..Niedawno.została.uchwalo- na.nowa.ustawa.o.zgromadzeniach11.i.nikogo.to.nie.ekscytuje,.nie. ma.wokół.niej.większego.zainteresowania.i.sporów. 11.Ustawa.z.dnia.24.lipca.2015.r..–.Prawo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Warto chronić państwo prawa
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: