Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00468 010625 7486593 na godz. na dobę w sumie
Wartości i interesy a prawo pracy. Wokół encykliki „Laborem exercens” Jana Pawła II - ebook/pdf
Wartości i interesy a prawo pracy. Wokół encykliki „Laborem exercens” Jana Pawła II - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 219
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-738-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Encyklika Jana Pawła II „Laborem exercens” jest poświęcona aksjologicznym problemom prawa pracy. Autorzy poszczególnych tekstów odnieśli się krytycznie do oceny szczegółowych rozwiązań prawnych, kształtujących status osób zatrudnionych.

Zakres i zróżnicowanie podejmowanych zagadnień wskazuje, jak szerokie i znaczące może być oddziaływanie „Laborem exercens” na kształtowanie treści relacji zachodzących pomiędzy podmiotami występującymi na wszystkich płaszczyznach społecznych i prawnych stosunków zatrudnienia. Wartości, będące punktem odniesienia dla Jana Pawła II w „Laborem exercens” stanowią bowiem nieprzemijające kryteria, w świetle których oceniać można stan społecznych stosunków zatrudnienia, ich regulację prawną, ale także sposoby jej interpretacji, a przez to także stosowanie tego prawa.

Dla większości autorów spotkanie z Encykliką zdarzyło się na początku ich kariery naukowej. Można przypuszczać, że opisane w książce wartości staną się trwałym elementem tworzonego przez nich w przyszłości dorobku, zaś sama „Laborem exercens” będzie nadal żywotnym źródłem dla polskiej nauki prawa pracy.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

WARTOŚCI I INTERESY A PRAWO PRACY Wokół encykliki Laborem exercens Jana Pawła II WARTOŚCI I INTERESY A PRAWO PRACY Wokół encykliki Laborem exercens Jana Pawła II pod redakcją Anny Redy-Ciszewskiej i Mirosława Włodarczyka Anna Reda-Ciszewska – Katedra Prawa Pracy, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 01-938 Warszawa, ul. Wóycickiego 1/3 Mirosław Włodarczyk – Katedra Prawa Ubezpieczeń Społecznych i Polityki Społecznej Katedra Prawa Pracy, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Łódzki, 90-232 Łódź ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Anna Kosut REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Joanna Balcerak SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie na okładce: ©shutterstock.com Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06606.14.0.K ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-145-6 ISBN (ebook) 978-83-7969-738-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Mirosław Włodarczyk – Wartości i interesy a prawo pracy – tytułem wstępu Aniela Dylus – Praca w nauczaniu Jana Pawła II. Treści partykularne i uniwersalne Teresa Wyka – O znaczeniu etycznego pojmowania pracy dla przyszłości prawa pracy – na kan- Barbara Surdykowska – Aktualność tez zawartych w encyklice „Laborem exercens” w świetle wie encykliki „Laborem exercens” globalnego kryzysu gospodarczego Malwina Kryszkiewicz – Godność w prawie pracy Anna Reda-Ciszewska – Podmiotowy wymiar pracy a elastyczne formy zatrudnienia – uwagi na tle encykliki Jana Pawła II „Laborem exercens” Paweł Czarnecki – Korporacje transnarodowe jako pracodawca pośredni Magdalena Paluszkiewicz – Uwagi na temat roli pracodawcy użytkownika jako „pracodawcy pośredniego” w kształtowaniu sprawiedliwych stosunków pracy tymczasowej Emilia L. Chojnowska – Rodzina a praca Katarzyna Serafin – Regulacje prawa pracy sprzyjające realizacji obowiązków rodzicielskich Monika Nowak – Zasady kształtowania wynagrodzenia za pracę według encykliki Jana Pawła II w zakresie opieki nad dzieckiem „Laborem exercens” Krzysztof Stefański – Realizacja prawa do wypoczynku w przepisach o czasie pracy Marcin A. Mielczarek – „Regularny wypoczynek tygodniowy, obejmujący przynajmniej niedzielę” – ocena gwarancji prawnych w perspektywie „Laborem exercens” Arleta Nerka – Prawo do świadczeń społecznych w encyklice „Laborem exercens” Jana Pawła II Tatiana Wrocławska – „W trosce o sprawiedliwość społeczną…” a encyklika „Laborem exer- cens”. W sprawie dopuszczalnych sposobów rozwiązywania konfliktów społecznych Edyta Bielak-Jomaa – Rola państwa w przeciwdziałaniu bezrobociu według encykliki „Laborem Katarzyna Jaworska – Prawo do zasiłku dla bezrobotnych – uwagi inspirowane treścią encykliki exercens” Jana Pawła II „Laborem exercens” cie jego wprowadzenia Dariusz Makowski – Państwowa Inspekcja Pracy w świetle encykliki „Laborem exercens” Katarzyna Roszewska – Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie stanu wojennego w 30-le- 7 13 21 31 43 49 63 73 87 91 107 113 125 141 153 167 181 193 207 MIROSŁAW WŁODARCZYK* Wartości i interesy a prawo pracy – tytułem wstępu 1. Treścią funkcji ochronnej prawa pracy, od jego narodzin, zawsze była ochrona pracowników (osób podejmujących zatrudnienie w celu pozyskania środ- ków utrzymania). W ramach prawa pracy rozwijały się zatem instytucje prawne, których dążeniem była efektywna ochrona pracowników przed różnorodnymi za- grożeniami występującymi w związku z zatrudnieniem. Z natury rzeczy głównym celem tych regulacji jest tworzenie narzędzi eliminujących określone niebezpie- czeństwa lub ograniczających ich skutki. Przykładem takich konstrukcji jest in- stytucja ochrony wynagrodzenia za pracę, która ma zapewnić wypłatę wynagro- dzenia w określonej (godziwej) wysokości, w ustalonym terminie i formie. Inny przykład to regulacje, których zadaniem jest ochrona trwałości stosunku pracy – w tym przypadku chodzi o jak najdłuższe zachowanie stanowiska pracy u okre- ślonego pracodawcy. Przykłady te można wskazywać bez końca, gdyż każda niemal instytucja prawa pracy służy realizacji wskazanej powyżej funkcji1. Występujące obecnie na świecie zjawiska społeczne i ekonomiczne, jak w szczególności globalizacja oraz dotykający wielu krajów kryzys gospodarczy, bardzo silnie oddziałują na stosunki zatrudnienia, a przy tym również na treść przepisów prawa. Dążenie do ograniczenia ich negatywnych konsekwencji pro- wadzi często do kontestowania uprawnień pracowniczych, gwarantowanych przez prawo pracy. W efekcie powoduje to również ograniczanie tych uprawnień, odbieranie pracownikom praw zdobytych w okresach koniunktur gospodarczych na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci2. * Prof. nadzw. dr hab. Mirosław włodarczyk, Katedra Prawa Ubezpieczeń Społecznych i Polityki Społecznej, Katedra Prawa Pracy, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Łódzki, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12. 1 Na ten temat patrz np.: J. Jończyk, Ochrona pracy kobiet i młodocianych w polskim przemyśle w latach 1918–1939, Warszawa 1961; w. szubert, Ochrona pracy, Warszawa 1966; idem, Funkcje prawa pracy, „Państwo i Prawo” 1971, nr 3–4; L. FLorek, Ochrona praw i interesów pracownika, War- szawa 1990; M. skąpski, Ochronna funkcja prawa pracy w gospodarce rynkowej, Zakamycze 2006. 2 Kwestie te od dawna są przedmiotem zainteresowania doktryny prawa pracy; patrz np.: t. zie- Liński, Problemy rozwoju prawa pracy, Materiały VII Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr (Zakładów) Prawa 8 Obniżanie standardów ochrony pracowników następuje zawsze w przypadku pojawienia się dekoniunktury gospodarczej. Zanim proces globalizacji gospodar- ki światowej przybrał obecną postać (do lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku) kryzysy uderzały w pracowników głównie poprzez obniżanie wysokości płac oraz ograniczanie rozmiarów zatrudnienia (wzrost bezrobocia). Fenomen globaliza- cji zmienił zasadniczo warunki funkcjonowania gospodarek krajów europejskich – wysokie koszty zatrudnienia powodują, że przegrywają one w konkurencji z roz- wijającymi się krajami Azji (Korea, Chiny, Indie). Jako przyczynę owej mniejszej konkurencyjności wskazuje się bardzo często istnienie rozwiniętych uprawnień socjalnych pracowników oraz brak elastyczności prawa pracy. Atak na ochronne instytucje prawa pracy został rozpoczęty już niemal trzydzieści lat temu – a więc w okresie, kiedy globalizacja postrzegana była optymistycznie, jako podstawowy motor rozwoju gospodarki światowej. Na wywołaną przez globalizację tendencję do uelastycznienia prawa pracy nałożył się obecny kryzys gospodarczy, który bez wątpienia wzmaga i wspiera wskazaną tendencję do ograniczania uprawnień pra- cowniczych3. Proces deregulacji prawa pracy (lub – ujmując to bardziej oględnie – zwięk- szania jego elastyczności), który trwa już od trzydziestu co najmniej lat, nie został więc wywołany przez obecny kryzys gospodarczy. Z punktu widzenia zaś posta- wionych dalej kwestii istotne jest, że podstawowym kryterium dokonywania zmian w prawie pracy jest owa konkurencyjność gospodarki – w praktyce oznacza to, że zmiany dyktowane są przez potrzeby przedsiębiorców dążących do poprawie- nia pozycji rynkowej swych firm w skali międzynarodowej. W tym kontekście oce- nia się ogólne koszty pracy ludzkiej w relacji do takich kosztów występujących w innych krajach i – by te ciężary obniżyć – niekiedy wskazuje się ograniczanie uprawnień pracowniczych jako jedyny sposób osiągnięcia tego celu. W pierw- szej kolejności ma temu służyć dopuszczalność stosowania tzw. elastycznych form zatrudnienia, tańszych (a więc konkurencyjnych) w porównaniu do klasycz- nej bezterminowej umowy o pracę. Preferuje się zatem stosowanie terminowych umów o pracę oraz umów prawa cywilnego (umowa zlecenie, umowa o dzieło, samozatrudnienie). W konsekwencji prowadzi to do ograniczenia, a w dalszej ko- lejności do pozbawienia osób zatrudnionych w tych formach ciągłości i trwałości Pracy, Kraków 1984; Studia z prawa pracy. Dla uczczenia 50-lecia działalności naukowej Profeso- ra Wacława Szuberta, red. H. Lewandowski, Warszawa–Łódź 1988; Polskie prawo pracy w okresie transformacji w oświetleniu prawa wspólnotowego, red. H. Lewandowski, Warszawa 1997; Prawo pracy u progu XXI wieku. Stare problemy i wyzwania współczesności, Materiały z XIII Ogólnopolskie- go Zjazdu Katedr i Zakładów Prawa Pracy, Białystok 2001; Prawo pracy a wyzwania XXI-go wieku, Księga jubileuszowa Profesora Tadeusza Zielińskiego, Warszawa 2002; Granice liberalizacji prawa pracy. Problemy zabezpieczenia społecznego, Materiały z XIV Zjazdu Katedr (Zakładów) Prawa Pra- cy i Ubezpieczeń Społecznych, red. E. Bielak, H. Lewandowski, Łódź 2003; Układy zbiorowe pracy. W stulecie urodzin Profesora Wacława Szuberta, red. Z. Góral, Warszawa 2013. 3 Patrz np.: M. seweryński, r. bLanpain, a. supiot, p. L. davies, [w:] Referaty na VI Europejski Kongres Prawa Pracy i Zabezpieczenia Społecznego, Warszawa 1999; M. skąpski, op. cit., passim; M. Latos-Miłkowska, Ochrona interesu pracodawcy, Warszawa 2013. Mirosław Włodarczyk Wartości i interesy a prawo pracy – tytułem wstępu 9 zatrudnienia, zaś w przypadku stosowania umów cywilnoprawnych – także do po- zbawienia znacznej części uprawnień wynikających z zabezpieczenia społecz- nego. Innym przykładem jest stworzenie możliwości obniżania poziomu płac po- przez konstrukcje pozwalające na zawieszanie stosowania układów zbiorowych pracy, regulaminów wynagradzania czy warunków umów o pracę, a dalej poprzez dopuszczenie stosowania klauzul „opt-aut” oraz kształtowanie na niskim poziomie płacy minimalnej (lub nawet postulowanie odstąpienia od ustalania krajowej płacy minimalnej). W dziedzinie regulacji czasu pracy wskazać można wydłużanie okre- sów rozliczeniowych, zwiększanie limitów pracy w godzinach nadliczbowych czy szeroko stosowane zatrudnienie w niedziele i święta. Wprowadzanie rozwiązań pozwalających na obniżanie kosztów pracy jest działaniem racjonalnym i uzasadnionym z punktu widzenia przedsiębiorcy-praco- dawcy, zmierza bowiem bezpośrednio do podniesienia bieżącej konkurencyjności jego firmy. Decyzje prawodawcy determinowane są więc – co zostało już zazna- czone – interesem przedsiębiorców. Prowadzi to jednak do kolizji z interesami osób zatrudnionych; uprawnione wydaje się z punktu widzenia tych ostatnich oczekiwanie, że wskazane dążenie lobby gospodarczego zostanie skorygowane przez potrzebę ochrony interesów zatrudnionych – niestety w debatach, także naukowych, tego ostatniego wątku bardzo często brakuje. Postawić trzeba zatem pytanie, jak daleko można się posuwać w ogranicza- niu uprawnień pracowniczych, a nazywając rzecz inaczej – gdzie jest granica pomniejszania tych uprawnień. To jest także pytanie o racjonalność działań mody- fikujących treść prawa pracy. Szukając odpowiedzi należy odwołać się do katego- rii, która przez prawie dwieście lat determinowała rozwój prawa pracy i formowała jego treść – jest nią wskazana na początku tych uwag funkcja ochronna prawa pracy. Definiuje się ją zwykle jako działanie norm prawa pracy w sposób zabez- pieczający interesy pracowników. Analiza norm prawa pracy, mająca na celu po- szukiwanie przykładów działania tej funkcji, prowadzi z kolei do wniosku, że re- gulacje te tworzą instytucje i procedury, które ochronę taką mają zapewnić – brak w nich natomiast wskazania, o jakie interesy chodzi. Nazwanie owych interesów pozwoli ustalić, czy stworzone w prawie pracy środki ich ochrony są adekwatne do potrzeb, do charakteru i treści konkretnego interesu. Jakie zatem okoliczności można uznać za owe interesy, chronione przez nor- my prawa pracy? Szukając odpowiedzi należy odwołać się do celu, jaki zamie- rza osiągnąć każda osoba podejmująca zatrudnienie. W pierwszej kolejności jest to wynagrodzenie, które chce ona przeznaczyć na pokrycie kosztów utrzymania siebie i rodziny. Podkreślić trzeba, że pracy nie podejmuje się w celu otrzymania jakiegokolwiek świadczenia, lecz po to, by uzyskać wartość majątkową, która tak określoną potrzebę (utrzymanie siebie i rodziny) zaspokoi – to jest granica wyzna- czająca racjonalność zatrudnienia z punktu widzenia osoby zatrudnionej. Dalej za- uważyć należy, że osobie świadczącej pracę zależeć będzie na zatrudnieniu trwa- łym – praca winna zapewnić stały dochód w długim horyzoncie czasowym, bo tylko 10 wówczas będzie ona mogła realizować plany związane z życiem rodzinnym i oso- bistym, które zawsze są dalekosiężne. Wreszcie, trzeba odnieść się do zagrożeń, jakie wiążą się bezpośrednio z wykonywaniem określonej pracy – to przede wszyst- kim determinuje ochronę zdrowia: zarówno fizycznego (co objęte zostało ochroną już w najwcześniejszych regulacjach prawa pracy – przede wszystkim w przepisach dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy), jak i psychicznego (regulacje prawa pracy w tym zakresie zaczęły powstawać stosunkowo niedawno – dyskryminacja, molestowanie, mobbing). Z ochroną zdrowia ściśle związane jest też prawo do wy- poczynku, gwarantowanego przez przepisy o minimalnym odpoczynku dobowym, tygodniowym i corocznym urlopie wypoczynkowym. Czas wolny to również czas niezbędny do realizacji planów osobistych czy wypełniania obowiązków rodzinnych. Na powyższym wyliczeniu katalog owych interesów oczywiście się nie koń- czy. W rezultacie, szukając odpowiedzi na interesujące nas pytanie, należy od- wołać się do kategorii, które przez szereg lat determinowały rozwój prawa pracy i kształtowały jego treść – są to wartości: życie, zdrowie, praca, godność, rodzina, sprawiedliwość społeczna czy równość, które były zawsze punktem odniesienia dla określania treści interesów pracowniczych. W przedstawionym kontekście interesy pracownika zatem to szereg okolicz- ności i celów, które związane są z jego osobą lub życiem osobistym i rodzinnym, i dla których praca stanowi środek służący do ich realizacji. W ciągu niemal dwu- stu lat rozwoju prawa pracy pracownicy dążyli do takiego ukształtowania warun- ków zatrudnienia, by jak najlepiej służyło ono wypełnieniu wskazanych oczeki- wań. Z pracowniczego punktu widzenia zmiana warunków zatrudnienia dopóty będzie racjonalna, dopóki określony interes pracowniczy pozostanie chroniony na społecznie akceptowalnym poziomie. 2. Przyjmowane w Polsce w ostatnich kilkunastu latach regulacje pokazują wyraźnie, czym kierował się prawodawca przy ich tworzeniu, jakie interesy zo- stały w tych wypadkach uwzględnione i w jakie wartości (dobra) ich realizacja uderza. Podczas kształtowania treści stosunków zatrudnienia niezbędne jest jed- nak uwzględnienie celów wynikających ze wskazanych wartości, które stanowią fundament życia społecznego. Przez wiele dziesiątków lat rozwój prawa pracy zmierzał ku takiemu ukształtowaniu warunków zatrudnienia, by jak najlepiej słu- żyły one realizacji owych wartości. Ważne jest, by modyfikacje prawa dziś się dokonujące nie zaprzepaściły tego dorobku, który ma wymiar nie tylko ekono- miczny, lecz także społeczny i kulturowy – decyduje o tym, jaka jest treść życia współczesnego człowieka. By wskazany ostatnio cel zrealizować, postulować należy uznanie za nie- zbędne każdorazowego dokonywania stosownej oceny tworzonych pod wpły- wem bieżących potrzeb regulacji prawnych – z wykorzystaniem jako kryterium wskazanej wyżej kategorii wartości. Zważywszy na aspekt techniczny tworzenia aktów prawnych, w pierwszej kolejności ocena taka z natury rzeczy powinna być dokonywana przez podmiot przygotowujący projekt dokumentu. Wymaga- Mirosław Włodarczyk Wartości i interesy a prawo pracy – tytułem wstępu 11 nie to daje się urzeczywistnić, jeśli projekt regulacji przygotowywany jest przez osoby reprezentujące środowisko nauki prawa pracy lub polityki społecznej. Taka praktyka pojawia się podczas tworzenia aktów o znaczeniu zasadniczym dla badanej dziedziny prawa, w szczególności projektów kodeksów (ostatnio projektów Kodeksu pracy oraz Kodeksu zbiorowego prawa pracy) lub gruntow- nej nowelizacji tego typu regulacji (nowelizacje Kodeksu pracy z lat dziewięć- dziesiątych ubiegłego wieku). Modyfikacje o mniejszym zakresie (nowelizacje fragmentaryczne), a nawet obszerne akty ustawowe nie będące kodeksami (np. ustawy dotyczące przeciwdziałania bezrobociu) przygotowywane są naj- częściej bez udziału przedstawicieli nauki, zwykle przez urzędników odpowied- nich ministerstw, a następnie kierowane do legislacji. Częściowa weryfikacja przedmiotowych projektów aktów prawnych w tym zakresie dokonuje się w trak- cie obligatoryjnej ich konsultacji z udziałem związków zawodowych i organi- zacji pracodawców; częściowa – albowiem w tej fazie procesu legislacji moż- liwość dyskusji jest ograniczona ze względu na krótki czas trwania procedury i zamknięty krąg podmiotów biorących w niej udział. Szersza refleksja, przede wszystkim o charakterze naukowym, nad treścią regulacji prawnych może więc mieć miejsce dopiero po wejściu w życie aktu prawnego. W takiej jednak sytu- acji rzadko można liczyć na zmianę ustanowionego już prawa. Jego weryfikacji, również pod wpływem wypowiedzi przedstawicieli nauki, może dokonywać co najwyżej judykatura, która jednakowoż ograniczona jest ścisłym brzemieniem norm prawnych. W określonych sytuacjach modyfikacja stanu normatywnego może być jeszcze dokonana w drodze uchylenia przepisów przez Trybunał Konstytucyjny, który z kolei działa jedynie w ramach uprawnień określonych przez normy Konstytucji – a zważyć trzeba, że w treści Konstytucji nie wszyst- kie prawa socjalne obywateli zostały wyartykułowane. Polski prawodawca jest co prawda jeszcze determinowany przez obowiązujące standardy wynikające z norm zawartych w konwencjach Międzynarodowej Organizacji Pracy, aktach Rady Europy oraz prawie Unii Europejskiej – lecz w wielu przypadkach ramowy charakter tych regulacji nie gwarantuje dopełnienia interesujących nas celów. 3. Encyklika Laborem exercens Papieża Jana Pawła II z 1981 roku stano- wi bez wątpienia dokument, który może być doskonałym punktem odniesienia dla prowadzonych tu rozważań. Za w pełni aktualne należy uznać myśli w niej sformułowane. Dokonane przez Papieża Polaka zdefiniowanie wartości istotnych dla świata pracy nie utraciło swej aktualności mimo upływu czasu oraz zmian po- litycznych, ekonomicznych i społecznych, które się dokonały. Zbiór niniejszy zawiera opracowania, które w formie referatów przedstawione zostały podczas Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „W 30-lecie encykliki Jana Pawła II Laborem exercens”, poświęconej aksjologicznym problemom prawa pracy. Konferencja odbyła się 9 maja 2011 roku na Wydziale Prawa i Administra- cji Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Przedstawione wówczas teksty stały się zaczynem interesującej dyskusji, która zaowocowała 12 ideą utrwalenia sformułowanych wówczas stwierdzeń i wniosków w formie publi- kacji książkowej z myślą, że stanie się ona podstawą do kontynuowania rozpo- czętych w ten sposób badań. Autorami tekstów, poza artykułami prof. dr hab. Anieli Dylus, prof. dr hab. Teresy Wyki oraz autora niniejszych uwag, są młodzi przedstawiciele nauki pra- wa pracy z polskich ośrodków uniwersyteckich (Warszawa, Łódź, Olsztyn) oraz studenci prawa (z Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Kardynała Ste- fana Wyszyńskiego w Warszawie), którzy w Laborem exercens poszukiwali od- niesień dla krytycznej oceny szczegółowych rozwiązań prawnych kształtujących status osób zatrudnionych. Problematyka poszczególnych opracowań jest róż- norodna, powiązana zwykle z tematami badań prowadzonych przez ich auto- rów, które do dnia wydania niniejszej publikacji nierzadko zostały sfinalizowane w postaci pracy magisterskiej lub rozprawy doktorskiej, a których zróżnicowanie wskazuje, jak szerokie i znaczące jest możliwe oddziaływanie Laborem exercens na kształtowanie treści relacji zachodzących pomiędzy podmiotami występujący- mi na wszystkich płaszczyznach społecznych i prawnych stosunków zatrudnienia. Będące punktem odniesienia dla Jana Pawła II w Laborem exercens wartości stanowią bowiem nieprzemijające kryteria, w świetle których oceniać można stan społecznych stosunków zatrudnienia, ich regulację prawną, ale także sposoby jej interpretacji, a przez to także stosowania tego prawa. Zamieszczone w tym zbio- rze opracowania dowodzą zasadności powyższej tezy. W ocenie autora niniejszego tekstu, na podkreślenie zasługuje inny istot- ny bardzo kontekst publikacji zamieszczonych opracowań. Otóż, zdecydowana większość Autorów to niemal równolatkowie Laborem exercens, dla których spo- tkanie z Encykliką zdarzyło się na początku naukowej kariery. To pozwala sformu- łować przypuszczenie, że opisane w tym dokumencie wartości staną się trwałym elementem tworzonego przez Nich w przyszłości dorobku, zaś sama Laborem exercens będzie żywotnym źródłem dla polskiej nauki prawa pracy. Mirosław Włodarczyk ANIELA DYLUS* Praca w nauczaniu Jana Pawła II. Treści partykularne i uniwersalne 1. Uniwersalność i partykularność nauczania społecznego Kościoła Nie wchodząc w spory wokół statusu metodologicznego nauczania społecz- nego Kościoła (NSK) i katolickiej nauki społecznej (KNS)1 przyjmujemy, że obej- mują one m.in. treści etyczne – normatywne. Jako takie są one uniwersalne. Już Immanuel Kant wiedział, że możliwość generalizacji (uniwersalizacji) jakiejś nor- my – to, „aby stała się prawem powszechnym” – jest kryterium jej etyczności. Jed- nocześnie trudno zaprzeczyć konieczności „inkulturacji” standardów etycznych. Dlatego też obowiązujące hic et nunc standardy etyczne są zawsze konkret- ne – kulturowo zróżnicowane. Wydaje się, że – niezależnie od współczesnego pluralizmu ideowego – troska o takie zintegrowanie elementów uniwersalności i partykularności w standardach etycznych, aby nie popadać ani w moralny abso- lutyzm, ani w moralny relatywizm jest postawą dominującą w środowiskach etycz- nych. Ich przedstawiciele doskonale wiedzą, że plastyczność aplikacji zasad nie oznacza relatywizacji, lecz konkretyzację2. * Prof. dr hab. anieLa dyLus, Instytut Politologii, Wydział Nauk Historycznych i Społecznych, Uni- wersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 01-938 Warszawa, ul. Wóycickiego 1/3. 1 Na ten temat por.: H. Juros, Miejsce katolickiej nauki społecznej w polskiej typologii nauk, [w:] Dyskryminacja jako nowa kwestia społeczna, red. J. Kupny, A. Dylus, T. Biedrzycki, Katowice 2007, s. 11–25; idem, Katolicka nauka społeczna 2010, [w:] Od akcesji do prezydencji. Kościół kato- licki w Polsce i Unia Europejska, red. p. Burgoński, S. Sowiński, Toruń 2011, s. 197–225; J. Gocko, Nauka społeczna Kościoła w poszukiwaniu własnej tożsamości, Warszawa 2013. 2 O tej regule przypomniał Paweł Bortkiewicz, omawiając kwestię komunikowania prawdy czło- wiekowi umierającemu. Por. p. bortkiewicz, Tanatologia. Zarys problematyki moralnej, Poznań 2000, s. 222. 14 Dotyczy to także przepowiadania Kościoła. Przecież definiuje się on jako i powszechny, i lokalny. Rzeczywiście, uniwersalność i partykularność są niezby- walnymi atrybutami Kościoła. Jego nauczanie opiera się na powszechnie ważnym prawie naturalnym i jest skierowane do całej rodziny ludzkiej, do wszystkich lu- dzi dobrej woli. Jednocześnie warunkiem recepcji tego nauczania jest odniesie- nie treści przekazu do spraw ważnych dla wspólnoty lokalnej „tu i teraz”. Trudno też nie zauważyć sytuacyjnego piętna, którym naznaczone są dokumenty NSK. W konsekwencji odwołującą się do tego nauczania KNS definiuje się jako „system zdań otwartych”. Owszem, jest to najpierw pewien „system”, na który składają się niezmienne zasady chrześcijańskiej etyki społecznej. Ich bezcenny potencjał porządkujący życie społeczne daleki jest od wyczerpania. Świadczy o tym cho- ciażby kariera, jaką w ostatnich dziesięcioleciach zrobiła zasada pomocniczości. Niemniej ów system zasad ciągle trzeba uzupełniać nowymi treściami. Jest on je- dynie pewnym drogowskazem, nie zaś receptą na idealny ustrój społeczny, choć kolejni ideologowie łudzą takimi obietnicami. Wszystko to oczywiście odnosi się także do nauczania na temat pracy. 2. Treści partykularne w encyklice Laborem exercens Jak w każdej encyklice, tak i w Laborem exercens (LE) z treściami ponadcza- sowymi sąsiadują treści uwarunkowane historycznie, które zresztą sam Jan Pa- weł II uzupełniał w kolejnych swoich encyklikach społecznych: Sollicitudo rei so- cialis (SRS) i Centesimus annus (CA). Warto przypomnieć dramatyczny kontekst ogłoszenia pierwszej encykliki społecznej tego papieża. Choć jest ona adreso- wana do całego Kościoła powszechnego, do wszystkich ludzi dobrej woli, widać w niej piętno polskich doświadczeń. Rok 1981 to w ojczyźnie Ojca Świętego rok pełen nadziei, choć wyjątkowo niespokojny. Od kilku miesięcy istnieje zarejestro- wany oficjalnie Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, czyli pierwszy poważny wyłom w monolicie komunistycznego „bloku wschodniego”. Wielki społeczny ruch odrodzenia moralnego objął 10 milionów ludzi. Chwieją się fundamenty imperium. Rozwój wypadków po raz kolejny zdaje się potwierdzać tezę obecną już wcześniej na kartach encyklik: „praca jest kluczem do kwestii społecznej”. Okazało się mianowicie, że nieposzanowanie pracy, permanentne naruszanie słusznych uprawnień ludzi pracy, stworzenie ustroju, w którym jej owoce są marnowane – rodzi protest zdolny wstrząsnąć „murami”. Niemniej wy- daje się, że sposób przywołania tej tezy zdradza już pewne wahanie Jana Paw- ła II. Pisząc bowiem o wyjątkowym znaczeniu pracy ludzkiej, zastrzega, że jest to „chyba [podkr.: A.D.] najistotniejszy klucz do całej kwestii społecznej” (LE 12). Rzeczywiście, identyfikacja różnych palących „kwestii” i określenie ich rdze- nia jest historycznie zmienne. Jak wiadomo, u Leona XIII w Rerum novarum była to „kwestia robotnicza”, od Quadragesimo anno mowa jest o „kwestii społecznej”. Aniela Dylus Praca w nauczaniu Jana Pawła II. Treści partykularne i uniwersalne 15 W Veritatis splendor Jan Paweł II kieruje naszą uwagę na „kwestię kulturową”3, zaś Benedykt XVI – mówiąc o „nowej kwestii społecznej” – wskazuje na jeszcze inny obszar problemowy, wręcz przesądzający dziś o naszym „być” albo „nie być”. Upomina się mianowicie o ochronę prawa do życia, ochronę instytucji rodziny opartej na małżeństwie, ochronę praw rodziców do utrzymywania i wychowania dzieci oraz praw dziecka do naturalnej rodziny. W każdym razie trzydzieści lat, jakie w 2011 r. upłynęło od ogłoszenia LE, to na przełomie wieku XX i XXI okres bardzo długi. Tym bardziej, że globalizacja, która w ostatnich kilku dekadach objęła procesy gospodarcze, oznacza przyspie- szenie w wielu dziedzinach. Sądzę, że w swej „zmiennej” warstwie treściowej jest LE ostatnią wielką encykliką społeczną epoki industrialnej, tj. epoki, w której o po- rządku gospodarczym albo o chaosie, sprawiedliwości albo niesprawiedliwości przesądza relacja między pracą i kapitałem, zaś konflikt między tymi czynnikami może prowadzić do społecznego wybuchu. Konflikt ten przybiera przy tym różne formy w dwóch konkurencyjnych systemach: socjalizmu i kapitalizmu. W dziejach myśli ekonomicznej wielokrotnie modyfikowano i uzupełniano tę wywodzącą się jeszcze od Adama Smitha enumerację podstawowych czynników produkcji (obok pracy i kapitału zalicza się tu jeszcze ziemię). Sam Jan Paweł II wspomina o przedsiębiorczości (w SRS) oraz o kapitale intelektualnym (w CA). Trzeba zaznaczyć, że w LE pojęcie kapitału jest dość wąskie. Obejmuje jedynie kapitał rzeczowy, tj. zasoby natury oraz zespół środków produkcji (por. LE 12). Jak wiadomo, w poszczególnych epokach rozwoju gospodarczego zmie- nia się waga poszczególnych czynników produkcji. Podczas gdy w epoce feudal- nej podstawowym czynnikiem jest ziemia, w kapitalizmie industrialnym – praca i kapitał, to w okresie postindustrialnym wiodącym czynnikiem okazuje się wie- dza4. W konsekwencji – spada znaczenie przemysłu w gospodarce, rośnie zaś znaczenie usług. Oczywiście, wraz z serwicyzacją gospodarki stępione zostaje ostrze starego konfliktu między pracą a kapitałem. Bez wątpienia też przybiera on inne formy. 3. Treści uniwersalne w nauczaniu o pracy Ponadczasowe – powszechne i uniwersalne treści LE dotyczą „poziomu” an- tropologii etycznej i teologicznej – podstawowych zasad społeczno-etycznych czy praw człowieka. Zanim podejmiemy próbę rekonstrukcji ich treści warto wskazać na szerokie ujmowanie pracy przez Jana Pawła II. 3 Szerzej na ten temat por.: H. Juros, „Kwestia kulturowa” w encyklice „Veritatis splendor”, [w:] idem, Kościół. Kultura. Europa, Lublin–Warszawa 1997, s. 83–102. 4 Por. p. drucker, Społeczeństwo pokapitalistyczne, Warszawa 1999. 16 3.1. Szerokie ujęcie pracy Ciekawe, że w encyklice o pracy właściwie nie znajdujemy definicji tej klu- czowej kategorii. Sformułowanie: „praca zaś oznacza każdą działalność, jaką człowiek spełnia, bez względu na jej charakter i okoliczności, to znaczy każdą działalność człowieka, którą za pracę uznać można i uznać należy pośród całego bogactwa czynności, do jakich jest zdolny i dysponowany poprzez samą swo- ją naturę, poprzez samo człowieczeństwo” (LE, Wstęp) trudno przecież uznać za definicję pracy. Ta szerokość i niedookreśloność ujęcia pracy okazuje się przy tym czymś nie- zwykle cennym. Jan Paweł II uniknął w ten sposób pułapki potocznego jej ujmowa- nia, tj. utożsamiania pracy wyłącznie z jedną spośród jej form – z pracą najemną. Je- śli mniej uważny bezrobotny, tj. pozbawiony pracy najemnej, czytelnik LE przeoczy ten fakt, może popaść w wielkie przygnębienie. Tym bardziej, że prognozy dotyczące społeczeństwa pokapitalistycznego przewidują w przyszłości permanentny deficyt „pracy najemnej”5. Powodem frustracji może mianowicie stać się zdanie, że dzięki pracy człowiek „poniekąd bardziej «staje się człowiekiem»” (LE 9). Jeśli zaś z pracą wiąże się wyłącznie zajęcie na etacie, to trudno się dziwić temu poczuciu degrada- cji. Bezrobocie okazuje się wtedy klęską nie tylko zawodową, ale człowieczą – eg- zystencjalną. Brak pracy oznacza przecież degradację własnego człowieczeństwa, wykluczenie możliwości stawania się „bardziej człowiekiem”. W kontekście przyto- czonego wyżej szerokiego określenia pracy wniosek taki jest jednak zupełnie bez- zasadny. Pracą jest przecież nie tylko praca najemna, ale i samozatrudnienie, praca polegająca na samokształceniu, praca w gospodarstwie domowym (wychowywanie dzieci, prace opiekuńcze, sprzątanie, renowacje itp.), wolontariat. Uniwersalne treści etyki gospodarczej obecne w NSK dotyczą jednak kwestii najbardziej podstawowych: istoty oraz sensu pracy i w ogóle całego życia gospo- darczego. 3.2. Antropocentryczna teleologia pracy Syntetyczną formułę pożądanego ukierunkowania gospodarki, do której na- wiązują następnie kolejne encykliki społeczne, znajdujemy chociażby w soborowej Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym (KDK) Gaudium et spes: „Człowiek bowiem jest twórcą, ośrodkiem i celem całego życia gospodar- czo-społecznego” (KDK 63). Wszelkie zatem zabiegi wokół „czynienia sobie Ziemi poddaną” mają naprawdę głęboko humanistyczny i wspólnototwórczy sens. Natomiast wolny rynek został uznany za „najbardziej skuteczne narzędzie wyko- rzystywania zasobów i zaspokajania potrzeb” (CA 34). Owszem, jest to „najbardziej skuteczne”, ale zaledwie „narzędzie”. Zdecydowane akcentowanie podmiotowości 5 Por. J. riFkin, Koniec pracy. Schyłek siły roboczej na świecie i początek ery postrynkowej, Wrocław 2001. Aniela Dylus Praca w nauczaniu Jana Pawła II. Treści partykularne i uniwersalne 17 człowieka w życiu gospodarczym, jego pierwszeństwa przed rzeczą (por. np. LE 12) należy zresztą do uniwersalnych kanonów kultury europejskiej. Do tego spro- wadza się przecież Kantowski imperatyw kategoryczny (w swej wersji materialnej), że człowieka należy traktować zawsze zarazem jako cel, nigdy tylko jako środek. Bodaj najcenniejszym, uniwersalnym elementem treściowym LE są właśnie filozoficzne (i teologiczne) rozważania na temat istoty pracy, jej podmiotowego charakteru, pierwszeństwa w stosunku do kapitału itp. Wszystko to mieści się w kategorii godności pracy. Choć wiele już napisano na ten temat6, warto ponowić próbę eksplikacji tego pojęcia. 3.3. Godność pracy W katalogu fundamentalnych, uniwersalnych pojęć personalistycznych znaj- dujemy nie tylko pojęcie godności człowieka – osoby, lecz także godności ludzkiej pracy. W kręgu myśli chrześcijańskiej zostało ono upowszechnione głównie dzięki omawianej tu encyklice LE. Bynajmniej nie chodzi przy tym o socjologiczną kate- gorię honoru ludzi pracy jako pewnej grupy społecznej (honor zawodowy górnika, kolejarza, nauczyciela itp.). Treść pojęcia godności pracy jest dużo głębsza. 3.3.1. Praca jako dobro godziwe Pracy ludzkiej przysługuje godność najpierw dlatego, że jest ona jednym z czynników przesądzających o godności człowieka, o jego wyróżnionej pozycji wśród innych bytów. Właśnie zdolność jej wykonywania nobilituje istotę ludzką. W skrajnych ujęciach marksistowskiej filozofii pracy wyłącznie dzięki procesowi pracy, a zwłaszcza konstruowaniu narzędzi i posługiwaniu się nimi, nastąpił pro- ces hominizacji, czyli ewolucyjnego wyłaniania się człowieczeństwa. Jednak w personalistycznym kontekście myślowym akcentuje się raczej inną zależność. Praca uzyskuje godność dzięki godności wykonującego ją człowieka. To godność podmiotu jest miarą godności pracy. Nie da się oddzielić procesu pracy i jej efektu od człowieka pracującego. On jest twórcą i sprawcą czynu pracy. Wyciska osobowe piętno – niezatarte znamię – na tym, co robi. Odwołując się do terminologii LE, ów „podmiotowy wymiar” pracy7 przesądza o tym, że praca 6 Wokół encykliki LE narosła dość obszerna literatura: komentarze, opracowania, polemiki, mo- nografie. Spośród polskich publikacji jedynie tytułem przykładu można wymienić: cz. bartnik, Ręka i myśl. Teologia pracy, odpoczynku i świętowania, Katowice 1982; Ewangelia pracy. Encyklika Jana Pawła II „Laborem exercens” wraz z komentarzem, red. J. Chmiel, S. Ryłko, Kraków 1983; Jan pa- weł ii, „Laborem exercens”. Powołany do pracy, red. J. Krucina, Wrocław 1983; J. tiscHner, W kręgu filozofii pracy, Kraków 1983; Jan paweł ii, „Laborem exercens”. Tekst i komentarz, red. J. Gałkowski, Lublin 1986; J. MaJka, Rozważania o etyce pracy, Wrocław 1986. 7 Kluczowe pojęcia LE zostały wypracowane już wcześniej. Odnajdujemy je np. w książce k. woJtyły Osoba i czyn, Kraków 1968. Chodzi tu zwłaszcza o przewodnią ideę tego dzieła: „czyn – objawieniem osoby”. 18 jest dobrem nie tylko „«użytecznym» czy «użytkowym», ale dobrem «godziwym», czyli odpowiadającym godności człowieka, wyrażającym tę godność i pomnaża- jącym ją” (LE 9). 3.3.2. „Zadana” godność pracy Praca jako dobro godziwe jest jednocześnie kategorią normatywną. Wartość zawsze przecież domaga się realizacji. Można powiedzieć, że godność pracy jest człowiekowi „zadana”. Jako taka jest jego powinnością (obowiązkiem), jak i prawem (uprawnieniem). Oczywiście, „zadanie” realizacji godności pracy jest podmiotowo zróżnicowane, zależnie od możliwości fizycznych i psychicznych, od zdolności i upodobań jednostki. Adresatem zadania (powinności) wypełnienia godności pracy jest najpierw osoba samego pracującego. Właśnie wobec siebie ma ona chociażby obowią- zek samodzielnego pozyskiwania środków utrzymania oraz rozwoju osobowe- go. Obowiązek ten jest uzasadniony powinnością jeszcze bardziej podstawową: podtrzymywania swego życia. Uczestnictwo w procesie pracy wymaga twórczej inwencji, przedsiębiorczości, odwagi, wytrwałości, uczciwości, pilności i wielu in- nych cnót. Dzięki pracy człowiek ma szansę samorealizacji, „pomnożenia” swej godności. Może stać się lepszy, odkryć i dobrze wykorzystać drzemiące w nim talenty. Tym bardziej, że praca jest bonum arduum. Niezależnie od jej rodzaju, techniki i organizacji (praca w znaczeniu przed- miotowym), zawsze towarzyszy jej trud. Wykonuje się ją „w pocie czoła”. Wysiłek fizyczny i umysłowy, będący wynikiem oporu tworzywa, przeszkód, na jakie napo- tyka człowiek w procesie pracy, konieczności dostosowania się do wymuszonego rytmu i dyscypliny pracy, niedogodności związanych z zespołowym wykonywa- niem wielu czynności itp. – bynajmniej nie eliminuje radości, która również wią- że się z pracą. Jej źródłem jest właśnie wspomniana już możliwość twórczości, rozwijania w trakcie pracy sił duchowych i fizycznych, szansa „sprawdzenia się”, zużytkowania nagromadzonych energii i wcielenia ich w wykonywane dzieło. Praca jako dobro godziwe ma dalej „odpowiadać” godności innych osób zaangażowanych w ten proces, ma „wyrażać” i „pomnażać” ich godność – jak to napisano w Laborem exercens. Rdzeniem i ostatecznym celem pracy jest za- spokajanie ludzkich potrzeb. Konstytucja psychofizyczna człowieka domaga się ciągłego ich zaspokajania, a zatem praca ostatecznie jest służbą człowiekowi, au- tentyczną formą miłości bliźniego. Jej owoce służą pozostającym na utrzymaniu pracownika członkom jego rodziny oraz wszystkim innym odbiorcom wytworów pracy. Chodzi przy tym o bezpośrednich konsumentów, o tych, którzy jeszcze w przyszłości będą korzystać z trwałych dóbr materialnych i kulturalnych, powsta- jących w wyniku pracy obecnego pokolenia. Odpowiedzialne gospodarowanie za- sobami naturalnymi, wzgląd na problemy ekologiczne jest ważnym obowiązkiem wobec przyszłych pokoleń. Aniela Dylus Praca w nauczaniu Jana Pawła II. Treści partykularne i uniwersalne 19 O tym, że praca jest zawsze pracą „dla kogoś” trafnie i pięknie pisał niegdyś Józef Tischner: „praca to rozmowa w służbie życia”8. Właśnie dzięki wartości ży- cia, której służy praca, uzyskuje ona wartość i godność. W dobie dominacji „pra- cy chorej” filozof próbował postawić diagnozę tej choroby. Otóż praca choruje, a nawet przestaje być pracą, gdy zamiast życia przynosi uwiąd i śmierć oraz gdy jej uczestnicy kłamią. Kłamstwem zaś pracy jest wyzysk. Praca wyzyskiwana, fałszywa nie tworzy, a dzieli9. Metafora rozmowy świetnie też pokazuje, że praca jest zawsze pracą „z kimś”. Zwłaszcza w sytuacji daleko posuniętego podziału pracy końcowy jej wytwór stanowi często efekt wielorakich współzależności; rezultat współdziała- nia wielu ludzi i wielu ogniw wytwórczych. Podmiot pracy ma więc także okre- ślone powinności wobec tej wielkiej „wspólnoty wytwarzania”: wobec bezpośred- nich współpracowników (koledzy, przełożeni, podwładni) i wobec kooperantów. W obrębie tej wspólnoty zobowiązany jest chociażby do solidarności, współpra- cy, gospodarności, sumienności, koleżeństwa, lojalności itp. Co więcej, mając na uwadze wspólnototwórczy i kulturotwórczy wymiar procesu pracy, (współ) odpowiedzialność podmiotu za realizację „zadanej” godności pracy sięga jesz- cze dalej: całego narodu, społeczeństwa czy nawet cywilizacji i kultury pracy społeczności międzynarodowej. Wspomniano już o możliwości upodlenia ludzi pracy: o fałszu pracy, wyzy- sku, „służbie śmierci”. Zadanie realizacji (relatywnej) godności pracy okazuje się prawie nieosiągalne dla tych wszystkich, którzy na własnej skórze doświadczyli pracy ponad siły, źle zorganizowanej, nużącej, monotonnej, ogłupiającej, bezsen- sownej, niesprawiedliwie opłaconej, a w końcu – degradującej. Dotyczy to cho- ciażby pracowników najemnych, zatrudnionych w systemie taśmowym, pracow- ników źle opłacanych, dręczonych, zastraszanych10. Wprawdzie w najgłębszym, metafizycznym sensie i ich praca jest „dobrem godziwym”, ale obowiązkiem wszystkich odpowiedzialnych za organizację procesu pracy jest humanizacja jej warunków, a szerzej – kształtowanie godnościowego ładu pracy. 8 J. tiscHner, Etyka solidarności, Kraków 1981, s. 19. 9 Por. ibidem, s. 21. 10 Okazuje się, że tzw. praca przymusowa (ściśle rzecz biorąc, to pojęcie jest sprzeczne samo w sobie, skoro do istoty pracy należy wolne jej wykonywanie), wręcz niewolnicza, połączona ze skrajnym wyzyskiem pracowników, ma miejsce nie tylko w systemach totalitarnych. Mimo niekwestionowanych osiągnięć socjalnych i poprawy warunków zatrudnienia w ostatnim stuleciu, sytuacje niewolniczego wyzysku zdarzają się i współcześnie. Dochodzi do nich m.in. w tzw. sweatshops, czyli przedsię- biorstwach osiągających zyski z potu swoich pracowników, zmuszanych do długotrwałego wysiłku za niewielkie wynagrodzenie i w warunkach urągających godności człowieka. Choć przedsiębiorstwa tak skandalicznie traktujące pracowników spotyka się głównie w Chinach, Indiach czy państwach rozwijających się, to niekiedy media ujawniają występowanie przypadków bulwersującego wyzysku pracowników i w Europie. O sweatshops-ach przejmująco pisze a. Lewicka-strzałecka, Sweatshops: czynnik ekonomicznego rozwoju czy instrument wyzysku?, [w:] Wyzysk ekonomiczny współcześnie, red. K. Sosenko, Kraków 2007, s. 179–193. 20 3.3.3. Godnościowy ład pracy Odwołując się do omawianej tu encykliki, można podać pewne ogólne za- sady, które tkwią u podstaw takiego ładu, chociażby zasadę prymatu człowieka wobec rzeczy i pracy przed kapitałem (por. LE 12). W punkcie wyjścia godnościo- wego ładu pracy winny się też znaleźć takie ogólne maksymy jak np.: – praca jest zawsze „dla człowieka”, a nie człowiek „dla pracy”; – traktuj każdego człowieka według podmiotowej wartości jego pracy. Wskutek skomplikowanego splotu gospodarczych współzależności proces pracy często jest trudny do zgłębienia. Brak możliwości przeniknięcia nieprzejrzy- stego systemu, postrzeganie siebie jako mało ważnego elementu bezosobowej całości, jako przysłowiowego trybiku w wielkiej maszynerii okazuje się doświad- czeniem niezwykle alienującym. Pracownikom trzeba wówczas ułatwić zrozumie- nie sensu tego, co robią. Wydaje się, że na tym właśnie polega jedno z głównych zadań tzw. humanizacji pracy. Ogólnie rzecz biorąc, obejmuje ona zespół przed- sięwzięć dla ukształtowania takiego kontekstu procesu pracy, który sprzyja „po- mnożeniu” godności człowieka. Chodzi m.in. o to, aby nawet pracownik najemny miał poczucie, że pracuje „na swoim” (por. LE 15). Oczywiście, nie bez znaczenia dla tego poczucia jest ustrój własności, a przynajmniej możliwość współudziału szerokiego kręgu osób we własności produkcyjnej. Aniela Dylus TERESA WYKA* O znaczeniu etycznego pojmowania pracy dla przyszłości prawa pracy – na kanwie encykliki Laborem exercens 1. Uwagi wstępne W ostatnich latach toczy się w Polsce i na świecie ożywiona dyskusja doty- cząca przyszłości prawa pracy, jego funkcji i granic uprawnień pracowniczych. Ścierają się tu dwie zasadniczo odmienne koncepcje – tradycyjna, zakładają- ca zachowanie i wzmocnienie instrumentów chroniących sytuację pracowników oraz liberalna, zmierzająca do zmniejszenia rygorów obciążających pracodawcę, a tym samym zmniejszająca poziom ochrony pracowników1. Często rozważany jest także problem zakresu podmiotowego prawa pracy, szczególnie w aspekcie pojawiających się coraz to nowych, bardziej wyrafinowa- nych form świadczenia pracy poza stosunkiem pracy2. Nie chodzi już tylko o za- trudnianie na podstawie umów cywilnoprawnych o świadczenie usług, ale także w tzw. formule samozatrudnienia czy też w innych rozbudowanych konstrukcjach podmiotowych. Wszystko to skłania do postawienia zasadniczego pytania o znaczenie pra- cy w życiu człowieka, szczególnie pracy służącej uzyskiwaniu środków utrzyma- nia. Odpowiedź na nie w dużym stopniu rzutuje na ocenę roli ustawodawstwa pracy w realizacji istotnych funkcji pracy. Poszukując odpowiedzi na te pytania * Prof. nadzw. dr hab. teresa wyka, Katedra Prawa Pracy, Wydział Prawa i Administracji, Uni- wersytet Łódzki, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12. 1 Por. m.in. e. bieLak, H. Lewandowski, Granice liberalizacji prawa pracy. Materiały z XIV Zjazdu Katedr (Zakładów) Prawa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Łódź 2003; i. boruta, W sprawie przy- szłości prawa pracy, „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” 2005, nr 4. 2 Por. m.in.: w. sanetra, Uwagi w kwestii zakresu podmiotowego kodeksu pracy, [w:] Prawo pracy a wyzwania XXI wieku. Księga jubileuszowa Profesora Tadeusza Zielińskiego, red. M. Matey- -Tyrowicz, L. Nowacki, B. Wagner, Warszawa 2002, s. 211 i n.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wartości i interesy a prawo pracy. Wokół encykliki „Laborem exercens” Jana Pawła II
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: