Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00134 005114 20935787 na godz. na dobę w sumie
Wartości i zmiany. Przemiany postaw Polaków w jednoczącej się Europie - ebook/pdf
Wartości i zmiany. Przemiany postaw Polaków w jednoczącej się Europie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 399
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe Scholar Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7383-488-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Procesy przekształceń ustrojowych w Polsce oraz integracji i rozszerzania Unii Europejskiej skłaniają do stawiania pytań, jak zmieniają się w tym czasie wartości Polaków, ich przekonania o tym, co jest cenne, dobre i ważne, a także o tym, w jaki sposób można i należy te wartości osiągać. Autorzy zebranych tu prac podjęli zadanie sprawdzenia hipotez przewidujących różne kierunki zmian wartości w Polsce i w innych krajach Europy. Odwołując się do danych z międzynarodowych badań porównawczych europejskich wartości (European Values Study), pokazują zarówno wspólne trendy zmian, jak i odstępstwa od nich, wahania i załamania. Odkrywają złożoność relacji między zmianami gospodarczymi, społecznymi i politycznymi zachodzącymi w Polsce i innych krajach europejskich a przekształceniami wartości i postaw ich mieszkańców. Ujawniają sprzeczności, niespójności i rozbieżności w tych procesach, stanowiące potencjalne źródła napięć i konfliktów. W tomie publikują: Jerzy Bartkowski, Aleksandra Cisłak, Aleksandra Grzymała-Kazłowska, Kamil Henne, Aleksandra Jasińska-Kania, Grażyna Kacprowicz, Joanna Konieczna-Sałamatin, Sławomir Mandes, Mirosława Marody, Małgorzata Sikowska, Krystyna Skarżyńska, Michał Szostek, Adrian Wójcik.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Recenzent: prof. dr hab. Renata Siemieńska-Żochowska Projekt okładki: Katarzyna Juras Redakcja: Anna Sterczyńska, Anna Kaniewska Korekta: Anna Kaniewska Zdjęcie na okładce: © Kirill Zdorov – Fotolia.com © Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012 Publikacja dofinansowana przez Wydział Filozofi i Socjologii ze środków grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr NN116028033 ISBN: 978-83-7383-488-0 Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. ul. Krakowskie Przedmieście 62, 00-322 Warszawa tel./fax 22 828 93 91, 22 826 59 21, 22 828 95 63 dział handlowy: jak wyżej w. 105, 108 e-mail: info@scholar.com.pl; scholar@neostrada.pl www.scholar.com.pl Wydanie pierwsze Skład i łamanie: WN Scholar (Stanisław Beczek) Druk i oprawa: Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN Spis treści Aleksandra Jasińska-Kania Zmiany wartości Polaków na tle europejskim: EVS 1990–1999–2008 . . . . 7 I. Życie osobiste, rodzina i praca Małgorzata Sikorska Coraz mniej rodziny, coraz więcej jednostek, czyli o przemianach sfery życia rodzinnego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Grażyna Kacprowicz Małżeństwo jako obszar przemian zachowań i wartości Europejczyków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Joanna Konieczna-Sałamatin Dzieci jako czynnik szczęścia rodzinnego. Polacy na tle Europejczyków ze Wschodu i z Zachodu . . . . . . . . . 51 Mirosława Marody Dynamika postaw wobec pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Kamil Henne, Aleksandra Jasińska-Kania, Krystyna Skarżyńska Zadowolenie z życia a zaufanie do ludzi w Polsce i w różnych regionach Europy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 II. Wartości społeczne, moralne i religijne Aleksandra Jasińska-Kania Między rygoryzmem a permisywnością: przemiany moralności w Polsce i w Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Aleksandra Grzymała-Kazłowska Paradoksy polskiej tolerancji. Postawy wobec mniejszości i imigrantów w Polsce na tle Europy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Sławomir Mandes Religia i naród: powikłane związki religii i nacjonalizmu . . . . . . . . . . 165 Mirosława Marody, Sławomir Mandes Przemiany polskiej religijności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 6 III. Polityka i społeczeństwo obywatelskie Jerzy Bartkowski Zmiany postaw obywatelskich w okresie 1989–2009 . . . . . . . . . . . . . 207 Michał Szostek Świadomość ekologiczna polskiego społeczeństwa . . . . . . . . . . . . . . 243 Adrian Wójcik, Aleksandra Cisłak Lewicowość i prawicowość …: uwarunkowania autoidentyfikacji politycznych w krajach Europy Wschodniej i Zachodniej . . . . . . . . . . . . . . . 262 Jerzy Bartkowski Polityka w życiu Polaków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Aleksandra Jasińska-Kania Zmiany wartości Polaków a procesy transformacji, europeizacji i globalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 Kwestionariusz wywiadu EVS 2008 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342 * * * Aleksandra Jasińska-Kania Values and changes. Poles’ changing attitudes in uniting Europe – Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392 Table of contents . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 Autorzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 Aleksandra Jasińska-Kania Zmiany wartości Polaków na tle euroPejskim: eVs 1990–1999–2008 Procesy przekształceń ustrojowych w Polsce oraz integracji i rozszerzania Unii Europejskiej skłaniają do stawiania pytań: Jak zmieniają się w tym czasie wartości Polaków, ich przekonania o tym, co jest cenne, dobre i ważne, a tak- że o tym, w jaki sposób można i należy te wartości osiągać? W jakiej mierze przemiany systemowe w Polsce wpływają na zbliżenie wartości społeczeństwa polskiego i innych krajów europejskich? Jakie wartości ekonomiczno-polityczne, kulturowe, religijne i moralne łączą, a jakie dzielą mieszkańców różnych państw należących do Unii Europejskiej? Jaki jest kierunek i dynamika zmian tych war- tości w poszczególnych regionach Europy i w Polsce? Jakie wartości są swoiste dla Polaków i wpływają na ich postawy wobec integracji europejskiej? W tej książce próbujemy odpowiedzieć na takie pytania, odwołując się do danych z międzynarodowych badań porównawczych europejskich wartości European Values Study – EVS (Halman 2001; Halman, Luijkx, van Zundert 2005). Pierwsze badania ankietowe w ramach tego projektu przeprowadzono w 1981 roku w 10 krajach wchodzących wówczas do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, a następnie powtarzano je co dekadę: w 1990 roku objęto nimi 26 krajów europejskich, w latach 1999–2000 32 kraje, w 2008 roku 47 krajów (www.europeanvaluesstudy.eu). Rozszerzono je nadto i uzupełniono przez bada- nia w skali światowej: World Values Survey – WVS (Inglehart i in. 2004; 2010), które powtarzano co pięć lat i zrealizowano już łącznie w ponad 90 społeczeń- stwach z sześciu kontynentów, reprezentujących prawie 90 ludności świata (www.worldvaluessurvey.org). W Polsce badania EVS przeprowadzono trzykrot- nie: w 1990, 1999 i 2008 roku1. W ramach realizacji projektu w lipcu 2008 roku 1 W 1990 r. badania EVS w Polsce przeprowadził zespół w składzie: Aleksandra Jasińska- -Kania (kierująca zespołem), Jadwiga Koralewicz, Mirosława Marody; w 1999 r. badaniami kie- rowały Aleksandra Jasińska-Kania i Mirosława Marody; w 2008 r. realizację badań EVS w Polsce umożliwił grant Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr N N116 02 80 33 uzyskany przez zespół pod kierownictwem Aleksandry Jasińskiej-Kani. Badaniami WVS w Polsce kieruje Renata Siemieńska. Obszerniejsze informacje o historii badań EVS zawiera publikacja: A. Jasińska-Kania, M. Marody (red.), Polacy wśród Europejczyków: wartości społeczeństwa polskiego na tle innych krajów europejskich, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar 2002. 8 Aleksandra Jasińska-Kania za pośrednictwem ośrodka Pentor Research International zrealizowano badanie metodą wywiadu kwestionariuszowego na reprezentatywnej próbie N = 1510 do- rosłych mieszkańców Polski. Realizacja na podstawie wspólnego, porównywalnego kwestionariusza badań ankietowych reprezentatywnych prób ludności w kilkudziesięciu krajach stwarza możliwość analizy zróżnicowania wartości i norm społecznych oraz ich prze- mian w czasie. Kwestionariusz obejmuje szeroki zakres zagadnień: od wartości związanych z życiem rodzinnym i pracą, przez wartości religijne, polityczne i go- spodarcze, do zagadnień moralności prywatnej i obywatelskiej oraz identyfikacji i tożsamości lokalnych, regionalnych, narodowych, europejskich i globalnych. Procesy integracji europejskiej stawiają w centrum uwagi zarówno polityków i obywateli uczestniczących w tych procesach, jak i przedstawicieli nauk społecz- nych kwestie zakresu wspólnoty i charakteru wartości, które mogłyby składać się na tożsamość europejską obywateli krajów tworzących Unię i sprzyjać ich współpracy. W preambule projektu traktatu konstytucyjnego Unii Europejskiej, przyjętego 29 października 2004 roku w Brukseli, stwierdza się, że z kulturowe- go, religijnego i humanistycznego dziedzictwa Europy wynikają „powszechne wartości, stanowiące nienaruszalne i niezbywalne prawa człowieka, jak również wolność, demokracja, równość oraz państwo prawne (…) że Europa, zjednoczona po gorzkich doświadczeniach, zamierza wciąż podążać drogą cywilizacji, postę- pu, dobrobytu, dla dobra wszystkich jej mieszkańców, także tych najsłabszych i najbardziej poszkodowanych, że zamierza pozostać kontynentem otwartym na kulturę, wiedzę i postęp społeczny; oraz zamierza pogłębiać demokratyczny charakter i przejrzystość swojego życia publicznego, a także dążyć do pokoju, sprawiedliwości i solidarności na świecie (…)”2. Wyrażono również przekonanie, „że narody Europy, pozostając dumne ze swojej tożsamości narodowej i histo- rii, zdecydowane są pokonać dawne podziały oraz, zjednoczone jeszcze silniej, kształtować wspólną przyszłość (…) że «zjednoczona w różnorodności» Europa daje (…) najlepszą możliwość dalszego prowadzenia, w poszanowaniu praw każ- dej jednostki ludzkiej i ze świadomością odpowiedzialności wobec przyszłych pokoleń i naszej Planety, ogromnego przedsięwzięcia, które uczyni ją uprzywile- jowanym obszarem ludzkiej nadziei”3. Dane uzyskane w trakcie badań EVS ukazują przede wszystkim zróżnicowa- nie, a nie jedność lub systemowość wartości Europejczyków, ale równocześnie pozwalają dostrzec pewne prawidłowości wpływające na różnice wartości i cha- rakter przekonań mieszkańców badanych krajów oraz kierunki ich zmian. Wyjaśnienia przemian wartości, celów i postaw społeczeństw europejskich, w tym także i polskiego, wymagają rozpatrywania ich w kontekście nakładają- cych się procesów o różnym zasięgu czasowym i terytorialnym (Jasińska-Kania, Marody 2002; Ziółkowski 2002). Pierwszy rodzaj zmian – to globalne procesy 2 Dziennik Urzędowy UE 16.12.2004. 3 Ibidem. Zmiany wartości Polaków na tle europejskim: EVS 1990–1999–2008 9 cywilizacyjne, które wiążą się z dominacją wytworzonych w kręgu cywilizacji zachodnioeuropejskiej standardów i wzorów nowoczesności i racjonalności. Drugi rodzaj – to procesy historyczne, które w ciągu wieków wpływały na kul- turowe zróżnicowanie krajów europejskich i łączyły się przede wszystkim z po- działami religijnymi. Trzeci – to przekształcenia polityczne i ustrojowe, które w XX wieku powodowały odmienność doświadczeń historycznych społeczeństw w różnych częściach Europy, a w szczególności w krajach dawnego obozu komu- nistycznego. Czwarty – to proces jednoczenia Europy, kształtowanie się instytucji wspólnotowych, powstawanie Unii Europejskiej i jej rozszerzanie się na coraz większą liczbę krajów. Teoretyczne założenia badań i przesłanki interpretacji ich wyników nawiązy- wały przede wszystkim do teorii procesów modernizacji i globalizacji oraz oso- bliwości racjonalizmu zachodnioeuropejskiego. Według teorii Ronalda Ingleharta (Inglehart 1990; Inglehart, Welzel 2004) można przewidywać dwa kierunki prze- mian wartości, zależnych od globalnych procesów rozwoju gospodarczego, mo- dernizacji i ponowoczesności. Pierwszy obejmuje zmiany na skali: od uznawania tradycyjnych wzorów rodziny, instytucji i autorytetów, zwłaszcza religijnych, identyfikacji z narodem i dumy narodowej – do świecko-racjonalnych wartości podkreślających indywidualne osiągnięcia, skuteczność i niezależność, demokra- tyczną partycypację w życiu politycznym oraz racjonalno-prawne legitymizowanie instytucji. Drugi to przejście od orientacji na wartości materialistyczne, związane z potrzebami przetrwania oraz bezpieczeństwa fizycznego i ekonomicznego – do wartości postmaterialistycznych, wyrażających potrzeby samorealizacji i samo- ekspresji, zainteresowanie jakością i komfortem życia, a także wewnętrznymi duchowymi aspektami wierzeń religijnych. Procesy globalizacji, modernizacji i rozwoju gospodarczego prowadzą do podważania autorytetu tradycyjnych in- stytucji, zwłaszcza religijnych, do pluralizmu światopoglądów, sekularyzacji i in- dywidualizacji wartości. Indywidualizacja oznacza rosnące uznawanie autonomii jednostek ludzkich, które samodzielnie dokonują wyborów wartości i norm po- stępowania, kierując się własnym interesem i preferencjami, a także uznają prawa innych do takich wyborów. Na podstawie tych koncepcji można przewidywać, że wraz z procesami roz- woju gospodarczego i modernizacji wartości Polaków będą ewoluowały w kie- runku sekularyzacji, racjonalizacji, indywidualizacji i samoekspresji. Drogi prze- mian wartości nie są jednakże jednokierunkowe i liniowe. Zmiany te postępują odmiennymi ścieżkami wytyczonymi w długotrwałych procesach historycznych, które kształtowały zróżnicowanie narodów europejskich, odrębność ich trady- cji kulturowych oraz podziały religijne. Wiążą się z tym oczekiwania, że warto- ści społeczeństwa polskiego będą zbliżone do tych społeczeństw europejskich, w których dominującą rolę odgrywał katolicyzm, a procesy formowania się narodu i walka o niepodległość miały podobny przebieg. Można nadto wysu- nąć hipotezy o podobieństwie niektórych syndromów wartości i mechanizmów ich przemian w Polsce oraz w innych krajach postkomunistycznych, w których 10 Aleksandra Jasińska-Kania następują przekształcenia ustrojowe. I wreszcie z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej łączą się przewidywania przyspieszenia przemian ustrojowych i wzrostu akceptacji wartości demokracji, zaufania i tolerancji oraz gotowości uczestnictwa w życiu publicznym. Autorzy zebranych w tym tomie prac podjęli się zadania sprawdzenia wyżej wymienionych, a także wielu innych, bardziej szczegółowych hipotez przewi- dujących różne możliwe kierunki zmian wartości w Polsce i w innych krajach Europy, korzystając głównie – chociaż nie tylko – z danych EVS. Książka przed- stawiająca opracowania wyników poszczególnych tematów badawczych składa się z trzech części. Pierwsza część zawiera teksty podejmujące problematykę mikrosocjologicz- ną: życia osobistego, rodziny i pracy, które przez większość osób badanych, za- równo w Polsce, jak i w całej Europie, zaliczane są do najważniejszych spraw w ich życiu, a także kwestie wyznaczników poczucia szczęścia i satysfakcji życiowej. W otwierającym tę część rozdziale pod wymownym tytułem Coraz mniej rodziny, coraz więcej jednostek, czyli o przemianach sfery życia rodzinnego w Polsce Małgorzata Sikorska pokazuje procesy indywidualizacji modyfikujące dotychczasowe wzory małżeństwa i związków partnerskich, role kobiety i matki, podejście do dzieci i ich wychowania. Grażyna Kacprowicz, kierując uwagę na Małżeństwo jako obszar przemian zachowań i wartości Europejczyków, analizuje dane o stanie cywilnym respon- dentów EVS oraz stopniu homogeniczności lub heterogeniczności związków małżeńskich bądź partnerskich pod względem cech społecznych (wykształcenie, zawód, narodowość) ich członków w poszczególnych regionach europejskich. Przedstawia spadek znaczenia małżeństwa jako instytucjonalizacji wyboru part- nera życiowego, a także zróżnicowanie ocen czynników ważnych dla udanego małżeństwa. W rozdziale Dzieci jako czynnik szczęścia rodzinnego. Polacy na tle Euro- pejczyków ze Wschodu i z Zachodu Joanna Konieczna-Sałamatin podejmuje kwe- stię, czy opinie większości Europejczyków, że posiadanie dzieci jest warunkiem udanego małżeństwa, a także poczucia, że jest się pełnowartościowym człowie- kiem, znajdują wsparcie w analizach wpływu posiadania dzieci na zadowolenie z życia. Wykazuje złożoność i niejednolitość tego wpływu na poziom satysfakcji życiowej kobiet i mężczyzn w różnych regionach Europy. Dynamika postaw wobec pracy, będącej drugą pod względem ważności war- tością w życiu Polaków i Europejczyków, jest przedmiotem rozważań Mirosławy Marody. Pokazuje ona wpływ zarówno lokalnych zawirowań procesów trans- formacyjnych w Polsce, jak i globalnych procesów przemian gospodarki ka- pitalistycznej na spadek znaczenia tej wartości. Następuje tu odchodzenie od – charakterystycznego dla klasycznego nowoczesnego kapitalizmu – protestanc- kiego etosu pracy jako moralnego obowiązku wobec siebie i społeczeństwa w kierunku podkreślania wagi tych cech pracy, które wiążą się z samorozwojem i samorealizacją. Zmiany wartości Polaków na tle europejskim: EVS 1990–1999–2008 11 Kamil Henne, Aleksandra Jasińska-Kania i Krystyna Skarżyńska w rozdziale Zadowolenie z życia a zaufanie do ludzi w Polsce i w różnych regionach Europy poszukują wyjaśnień tego, w jaki sposób makrospołeczne różnice między krajami i regionami europejskimi oraz społeczno-demograficzne uwarunkowania sytu- acji ich mieszkańców wiążą się z mechanizmami psychologicznymi, wpływając na poziom satysfakcji życiowej. Koncentrują przy tym uwagę na testowaniu hi- potezy, że szczególnie istotnym predyktorem zadowolenia z życia jest zaufanie interpersonalne, a związek między zaufaniem do ludzi a zadowoleniem z życia jest zapośredniczony przez wewnętrzne poczucie kontroli nad własnym losem. Druga część książki obejmuje artykuły rozpatrujące wartości mające służyć integracji społecznej, normy moralne i przekonania religijne oraz problemy tożsa- mości narodowej i tolerancji. W rozdziale Między rygoryzmem a permisywnością: przemiany moralności w Polsce i w Europie Aleksandra Jasińska-Kania rozważa kwestię, czy oparte na teoriach modernizacji i postmodernizmu przewidywania wzrostu permisywności i relatywizacji ocen moralnych znajdują potwierdzenie w wynikach badań i czy zachodzące zmiany świadczą o kryzysie i erozji świado- mości moralnej. Zmiany dokonujące się w poszczególnych krajach i regionach Europy nie są ani jednokierunkowe, ani jednoliniowe. Wyniki analiz nie świadczą też o „upadku moralności” ani „erozji świadomości moralnej”. Ukazują jednak trendy zarówno indywidualizacji moralnych ocen postępowania, jak i silnego ich powiązania z postawami religijnymi i politycznymi. Aleksandra Grzymała-Kazłowska rozpatruje Paradoksy polskiej tolerancji. Postawy wobec mniejszości i imigrantów w Polsce na tle Europy. Wysunięte przez autorkę hipotezy przewidywały: 1) wzrost tolerancji osobistej w Polsce i innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, 2) spadek tolerancji etnicznej w tych krajach Unii Europejskiej, w których napływ imigrantów był największy, a także 3) uwidocznienie się nowego typu tolerancji – ponowoczesnej, odmien- nej od tolerancji nowoczesnej. Nie uzyskały one jednak pełnego potwierdzenia w wynikach analiz i poddane zostały modyfikacjom. Modyfikacje te uwzględnia- ją czynniki wpływające na różnice kierunków zmian poziomu tolerancji w po- szczególnych krajach, a także wzrastającą rozbieżność między różnymi wymia- rami tolerancji w Polsce. Powiązania między religią i tożsamością narodową analizuje Sławomir Mandes w rozdziale Religia i naród: powikłane związki religii i nacjonalizmu. Autor dokonuje przeglądu teorii formułowanych w ramach socjologii nacjonali- zmu i – w mniejszym stopniu – socjologii religii, wskazujących różnego rodzaju relacje między nacjonalizmem i religijnością. Na tej podstawie wysuwa kilka hi- potez, które poddaje empirycznemu sprawdzaniu, analizując dane EVS. Rezultaty tych analiz skłaniają do odrzucenia niektórych tez, na przykład o odmienności natężenia uczuć patriotycznych w Europie Zachodniej i Wschodniej lub o wypie- raniu religijności przez nacjonalizm. Potwierdzają natomiast tezę Anthony’ego Smitha o pozytywnych związkach religijności z nacjonalizmem w wielu krajach europejskich. Pokazują także osobliwy charakter tych związków w Polsce, gdzie 12 Aleksandra Jasińska-Kania – w odróżnieniu od innych analizowanych krajów Europy – religijność kościelna, polegająca na identyfikacji z instytucją Kościoła, sprzyja sprecyzowanym poglą- dom na temat tożsamości narodowej i postawom ksenofobicznym, podczas gdy religijność wewnętrzna, skoncentrowana na duchowych aspektach wiary, nie jest powiązana ani z tożsamością narodową, ani z ksenofobią. Przemiany polskiej religijności są przedmiotem badań Mirosławy Marody i Sławomira Mandesa. Pokazują oni symptomy procesów sekularyzacji, które w Polsce postępują w stosunkowo powolnym tempie. Autorzy zastanawiają się przy tym nad osobliwym fenomenem polskiej religijności, która charakteryzuje się wysokim poziomem deklaracji wiary i powiązaniem ze społecznymi funkcja- mi, powodującymi utrzymywanie się identyfikacji religijnej jako istotnego skład- nika tożsamości Polaków. Rozdziały trzeciej części zajmują się wartościami w sferze polityki i społe- czeństwa obywatelskiego. Jerzy Bartkowski przedstawia Zmiany postaw obywa- telskich w okresie 1989–2009. Rozpatruje ewolucję postaw wobec narodu, po- czucia dumy narodowej, stopnia akceptacji demokracji i ocen jej funkcjonowania w Polsce, postulowanych zmian porządku politycznego, poczucia podmiotowości w polityce i zakresu wiedzy o polityce. Pokazuje także trwałość postaw anty- demokratycznych, autorytaryzmu i poczucia alienacji politycznej oraz stosun- kowo niski prestiż władzy i administracji publicznej. Towarzyszą temu dość wy- sokie i nieznacznie tylko malejące oczekiwania dotyczące obowiązków państwa wobec obywateli, zapewnienia każdemu pracy, opieki zdrowotnej, minimum so- cjalnego, zmniejszania nierówności dochodów, stymulowania rozwoju gospodar- czego, działania na rzecz ochrony środowiska naturalnego. Równocześnie jednak przeważa wśród Polaków wybór wolności nad równością, postawy prorynkowe i liberalne oraz prawicowe, aczkolwiek widoczne są tu fluktuacje związane ze zmianami rządzących ugrupowań politycznych. Autor dokonuje także porówna- nia tych postaw w Polsce z innymi regionami Europy i USA, wyodrębniając róż- ne modele kultury obywatelskiej. Tematem rozważań Michała Szostka jest Świadomość ekologiczna polskiego społeczeństwa. Wyróżnia on trzy jej wymiary: poznawczy, emocjonalny i beha- wioralny. Stwierdza, że w świetle wyników badań EVS Polacy na tle innych kra- jów europejskich wykazują stosunkowo niski poziom świadomości ekologicznej. Mimo dużego zainteresowania kwestiami zagrożenia środowiska i zmian klima- tycznych oraz deklaracji większości, że jest o tych kwestiach dobrze poinformo- wana, pytania o źródła zmian ujawniają nieporozumienia i braki wiedzy. Wiąże się z tym malejąca skłonność przeznaczania części swych dochodów na walkę z zanieczyszczeniem środowiska. Autor poszukuje uwarunkowań zróżnicowa- nia tych postaw na poziomie indywidualnym, a także wyjaśnień różnic między krajami. Wskazuje przy tym na charakter dyskursu publicznego o problemach środowiska i marginalizację ruchu ekologicznego w Polsce. Lewicowość i prawicowość: uwarunkowania autoidentyfikacji politycznych w krajach Europy Wschodniej i Zachodniej rozpatrywane są w artykule Adriana Zmiany wartości Polaków na tle europejskim: EVS 1990–1999–2008 13 Wójcika i Aleksandry Cisłak. Poddają oni empirycznej weryfikacji hipotezę, że w krajach Europy Zachodniej lewicowe orientacje polityczne wiążą się z libe- ralizmem światopoglądowym, przy jednoczesnym odrzucaniu liberalizmu eko- nomicznego i postulowaniu interwencjonizmu państwa w sferze gospodarczej; natomiast w Europie Wschodniej lewicowość łączy się tylko z liberalizmem światopoglądowym i nie wykazuje żadnego związku z przyjmowaniem bądź odrzucaniem liberalizmu w kwestiach gospodarczych. Hipoteza ta znajduje po- twierdzenie jedynie w rozpatrywanych krajach Europy Zachodniej; w państwach wschodnioeuropejskich powiązania lewicowych i prawicowych autoidentyfikacji politycznych z liberalizmem ekonomicznym lub światopoglądowym układają się w zróżnicowane wzorce. Tylko w Polsce wystąpiła przewidywana w tym regionie korelacja; jednak najsilniejszym predyktorem identyfikacji politycznych w na- szym kraju okazały się preferencje partyjne, a nie ideologiczne. Część tę zamyka tekst Jerzego Bartkowskiego Polityka w życiu Polaków. Zajmuje się on zmianami i uwarunkowaniami różnych form zainteresowania po- lityką i zaangażowania w działalność polityczną w Polsce, porównując je z inny- mi krajami i regionami Europy. Przeprowadza analizę determinant konwencjonal- nej formy uczestnictwa w polityce, jaką jest udział w wyborach parlamentarnych, a także niekonwencjonalnych form zaangażowania w rozmaite akcje protestacyj- ne w Polsce i w różnych regionach europejskich. Pokazuje pewne wspólne wzor- ce i zależności zainteresowań politycznych od czynników społeczno-demogra- ficznych i mechanizmów psychologicznych, ale również zróżnicowanie Europy oraz odmienności wzorów zachowań politycznych zależnych od poziomu rozwo- ju społeczno-gospodarczego i kultury politycznej. W podsumowaniu Aleksandra Jasińska-Kania omawia zmiany w hierarchii wartości uznawanych przez Polaków, następujące w toku procesów transformacji ustrojowej, europeizacji i globalizacji. Poszczególne rozdziały książki pokazują zarówno wspólne trendy zmian zachodzących w krajach Unii Europejskiej, jak i odstępstwa od nich, wahania i załamania. Odkrywają złożoność relacji między zmianami gospodarczymi, społecznymi i politycznymi zachodzącymi w Polsce i innych krajach europejskich a przekształceniami wartości i postaw ich miesz- kańców. Ujawniają sprzeczności, niespójności i rozbieżności tych procesów, sta- nowiące potencjalne źródła napięć i konfliktów. Książka powstała na podstawie raportu z realizacji badań EVS w Polsce w ra- mach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr N N116 02 80 33 „Przemiany wartości społeczeństwa polskiego w procesie integracji europej- skiej (w kontekście międzynarodowych badań porównawczych)”. Wszystkim tym, którzy przyczynili się do uzyskania środków na badania, do ich przepro- wadzenia i wykonania wszystkich zadań grantu, należą się składane tą drogą podziękowania. W czasie opracowywania wyników i pisania tekstów do tej książki jeszcze nie wszystkie kraje uczestniczące w ostatniej edycji badań EVS udostępniły swoje dane. Z tego względu autorzy poszczególnych rozdziałów wybierali do 14 Aleksandra Jasińska-Kania sprawdzania swych hipotez w celach porównawczych różne kraje europejskie w zależności od dostępności ich danych. Następujące w 2011 roku poszerzanie i uzupełnianie zbioru danych – EVS Longitudinal Data File 1981–2008 – stwarza możliwości dalszego sprawdzania i modyfikacji wysuniętych tez oraz poszuki- wania pełniejszych odpowiedzi na postawione pytania badawcze. Parafrazując tytuł książki Zygmunta Baumana Europa – niedokończona przygoda (2005), możemy powiedzieć, że badania wartości europejskich pozostają niedokończoną przygodą. Bibliografia Bauman Z. (2005). Europa – niedokończona przygoda, przeł. T. Kunz. Kraków: Halman L. (2001). The European Values Study: A Third Wave. Tilburg: WORC, Tilburg Halman L., Luijkx R., van Zundert M. (2005). Atlas of European Values. Tilburg: Brill, Wydawnictwo Literackie. University. Tilburg University. University Press. Inglehart R. (1990). Culture Shift in Advanced Industrial Society. Princeton: Princeton Inglehart R., Basanez M., Catterberg G., Diez-Medrano J., Moreno A., Norris P., Siemieńska R., Zijasnabar I. (2010). Changing Human Beliefs and Values, 1981– 2007. Mexico: Siglo XXI Editores. Inglehart R., Basanez M., Diez-Medrano J., Halman L., Luijkx R. (2004). Human Beliefs and Values: A Cross-cultural Sourcebook Based on the 1999–2000 Values Surveys. Mexico: Siglo XXI Editores. Inglehart R., Welzel C. (2004). Modernization, Cultural Change and Democracy: The Human Development Sequence. New York: Cambridge University Press. Jasińska-Kania A., Marody M. (red.). (2002). Polacy wśród Europejczyków: wartości społeczeństwa polskiego na tle innych krajów europejskich. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Ziółkowski M. 2002. Społeczno-kulturowy kontekst kondycji moralnej społeczeń- stwa polskiego, w: J. Mariański (red.), Kondycja moralna społeczeństwa polskiego, Kraków: Wydawnictwo WAM, Polska Akademia Nauk, Komitet Socjologii. www.europeanvaluesstudy.eu www.worldvaluessurvey.org i. życie osobiste, rodzina i praca Małgorzata Sikorska coraZ mniej rodZiny, coraZ więcej jednostek, cZyli o PrZemianach sfery życia rodZinnego w Polsce „Od zawsze” (to znaczy: odkąd prowadzone są tego typu badania) rodzina była postrzegana przez Polaków jako bardzo istotna wartość, a udane życie ro- dzinne niezmiennie było wymieniane zdecydowanie na pierwszym miejscu wśród naszych wyborów życiowych1. Jak pokazują wyniki Europejskiego Badania Wartości (European Values Study – EVS) z 2008 roku, rodzinę za „ważną sprawę w swoim życiu” uznało 87 badanych. W poprzednich latach, w których reali- zowano ten sondaż, odsetki odpowiedzi były jeszcze wyższe: 91 w 1989, 1990, 1995 i 1999 oraz 93 w roku 2005. Rodzina – w porównaniu z pracą, przyjaciół- mi i znajomymi, czasem wolnym, polityką czy religią – wskazywana jest więc zdecydowanie najczęściej jako najważniejsza sprawa w życiu. Nie jest to zresztą specyfiką naszego kraju: we wszystkich państwach badanych w ramach projektu EVS respondenci doceniają rodzinę. Co stoi za stwierdzeniem, że rodzina jest najważniejszą wartością? Co spra- wia, że Polacy niezmiennie postrzegają rodzinę jako najistotniejszy aspekt ich życia? Zadając pytanie inaczej: po co ludziom rodzina, jakie ich potrzeby ma za- spokajać? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w tym tekście, koncentrując się na pokazaniu zmian dotyczących sfery życia rodzinnego, jakie można było obserwować w Polsce w ciągu ostatnich 20 lat. Najistotniejszą z takich zmian jest, moim zdaniem, zasygnalizowane w tytule coraz powszechniejsze stawianie na pierwszym miejscu dobra jednostek zamiast „dobra rodziny”. Nazywam ten proces indywidualizacją życia rodzinnego, idąc śladem takich autorów jak: Beck, Beck-Gernsheim (2001); Giddens (2006); Inglehart, Norris (2009). W tekście spróbuję dowieść słuszności tej tezy. Po co ludziom rodzina? Mimo niezmiennego społecznego doceniania rodziny odpowiedzi na pytanie „Po co ludziom rodzina?” są różne i zależne od zmiennych społeczno-kulturowych, 1 Por. Bojar (1991). Autorka powołuje się na badania prowadzone w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. 16 Małgorzata Sikorska ekonomicznych i demograficznych, odmiennie modelujących rzeczywistość spo- łeczną i życie jednostek. Jak pokazuje Hanna Bojar (1991), rodzina w czasach późnego PRL nierzadko powstawała „z przymusu” (na skutek nieplanowanej ciąży), długo trwała w stanie „tymczasowości” (głównie ze względu na brak samodzielnego mieszkania i bar- dzo odległą perspektywę otrzymania go), była „pracochłonna” i „czasochłonna” (życie rodzinne wymagało chociażby nieustannego troszczenia się o zapewnienie aprowizacji rodzinie), często była też polem konfliktów (wynikających chociażby z ciasnoty mieszkań i domów), a w dodatku nierzadko zdarzało się, że wymaga- ła rezygnacji z własnych ambicji życiowych na rzecz przysłowiowego „dobra rodziny”. Mimo to rodzinę powszechnie postrzegano jako wartość najistotniejszą. Bojar – wbrew popularnej także dzisiaj tezie, zgodnie z którą społeczne docenianie rodziny było związane z tym, że chroniła ona jednostki przed zewnętrznymi in- stytucjami i nieprzyjazną rzeczywistością, dając możliwość „ucieczki w prywat- ność” – tłumaczy tak wysoką pozycję rodziny w hierarchii wartości niespełniony- mi oczekiwaniami i tęsknotą za udanym życiem rodzinnym. Innymi słowy, raczej „marzenie” o rodzinie jako o bezpiecznym miejscu niż realizacja tego wzoru było według niej przyczyną powszechnego stawiania rodziny na piedestale w czasach PRL. Dodatkowo rodzina i dzieci pełniły funkcje reprezentacyjne, a ich przy- szłość miała zrekompensować dorosłym członkom rodziny trudne warunki ży- cia i nierealizowanie własnych ambicji. Na użytek tego tekstu nazwę tę funkcję „kompensacyjną”. Nie sposób również pominąć ekonomicznej funkcji rodziny w gospodarce róż- nego typu niedoborów. Małgorzata Szpakowska (2003) opisuje na przykład rytuał prania, w który (ze względu na brak pralki, a często także bieżącej wody) anga- żowani byli wszyscy członkowie rodziny. Trudno było zrobić pranie samemu, podobnie jak zmagać się z zaopatrywaniem domu w różne dobra, które trzeba było załatwiać dzięki „dojściom” i znajomościom. W tym sensie rodzina mogła być bardziej efektywna niż jednostki (por. szerzej na ten temat Giza 2007). Idea rodziny jako „szczęśliwej przystani w bezlitosnym świecie”2 nie była wcale specyfiką gospodarki socjalistycznej i jej opresyjnego systemu. Takie postrzeganie funkcji rodziny można zasadnie łączyć z rewolucją obyczajową przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, jaka nastąpiła na Zachodzie, i ze zmianami, które pojawiły się później. W tego typu społeczeństwach celem małżeństwa i rodziny było stwarzanie jej członkom poczucia bezpieczeństwa; związek miał być miejscem, gdzie można odpocząć od stresów związanych z pra- cą, a rodzina miała zaspokajać potrzebę bycia kochanym i zapewniać wsparcie emocjonalne. 2 Heaven in the heartless world – określenie Christophera Lascha (1977). Coraz mniej rodziny, coraz więcej jednostek, czyli o przemianach sfery życia rodzinnego w Polsce 17 Podobne postrzeganie funkcji rodziny można odnaleźć w opisach współczes- nych społeczeństw zachodnich i okresu zwanego „drugą nowoczesnością”3 (w odróżnieniu od pierwszej, z końca lat sześćdziesiątych i pierwszej połowy siedemdziesiątych, które opisywał Lasch, używając metafory „szczęśliwej przy- stani”). Anthony Giddens, opisując współczesne związki, odwołuje się do pojęcia „czystej relacji” – „sytuacji, w której jednostki wchodzą w związek dla niego sa- mego, czyli dla tego, co każda z nich może wynieść z trwałej więzi z drugą osobą, i trwa tylko dopóty, dopóki obie strony czerpią z niej dość satysfakcji, by chcieć ją utrzymać” (2006, s. 75). Partnerzy w „czystej relacji” nie są od siebie uzależ- nieni, ale dopóki ich relacja trwa, mają dawać sobie przede wszystkim poczucie bezpieczeństwa, wsparcia i zaspokajać swoje potrzeby emocjonalne. Jak zauważa Giddens, w „czystej relacji” doskonale widać współczesną demokratyzację sfery prywatnej. Pierwsza zasadnicza różnica między tym modelem rodziny a wzorem z cza- sów PRL polegała na tym, że rodziny w społeczeństwach postkomunistycznych (z brakiem problemów w zaopatrzeniu oraz z rynkiem pracy potencjalnie otwar- tym i dającym szansę na samorealizację zarówno mężczyznom, jak i kobietom) nie musiały wypełniać funkcji ekonomicznych w ich podstawowym ujęciu. Innymi słowy, wielu dorosłych mogło utrzymywać się samodzielnie i nie musia- ło szukać w rodzinie ekonomicznego wsparcia. Drugą jest nakaz refleksyjności, tworzenia „własnych biografii” zamiast realizowania się „przez dzieci” i „w dzie- ciach”. Trzecia fundamentalna różnica polega na tym, że – jeśli wierzyć Bojar – rodziny w Polsce Ludowej miały być „szczęśliwą przystanią”, podczas gdy rodziny w społeczeństwach nowoczesnych (w pierwszej lub drugiej nowocze- sności, by trzymać się terminologii zaproponowanej przez Becków) rzeczywiście były i są taką „przystanią”. Tomasz Szlendak (2009) wskazuje na odmienną – od idei „czystej relacji” – praktykę życia codziennego, w której rodzina jest umiejscawiana nie tyle po stronie emocji, odpoczynku i bezpieczeństwa, ile raczej ciężkiej pracy nad związ- kiem (i dodatkowo nad wychowaniem dzieci) wykonywanej w ciągłym poczuciu braku czasu. Czym jest rodzina dla współczesnych Polaków? Jakie ich potrzeby ma speł- niać? Czy bliżej jej do modelu z czasów PRL – w interpretacji Bojar – i ma ona przede wszystkim pełnić funkcje reprezentacyjne oraz kompensacyjne, dając obietnicę realizacji własnych marzeń i ambicji przez dzieci, oraz być bardziej efektywną ekonomicznie jednostką niż pojedyncze osoby; czy może – odwołując się do Lascha i Giddensa – rodzina ma przede wszystkim dawać bezpieczeństwo, poczucie emocjonalnej bliskości i „wytchnienie”? A może są jakieś inne funkcje, które ta instytucja powinna spełniać? Szukając odpowiedzi na te pytania, przyjrzę 3 Określenie wprowadzone przez Ulricha Becka i Elisabeth Beck-Gernsheim (2007) na opisa- nie przemian społecznych, z jakimi mamy do czynienia w społeczeństwach zachodnich od mniej więcej drugiej połowy lat siedemdziesiątych. 18 Małgorzata Sikorska się zmianom w społecznym postrzeganiu małżeństwa i małżeństwa „udanego”, modyfikacjom modelu kobiety i matki oraz zmianom w podejściu do dzieci i ich wychowywania. jakie ma być „udane małżeństwo” i czy koniecznie musi być małżeństwem? Badacze życia społecznego od dawna spierają się o definicję rodziny i przy okazji zastanawiają nad związkiem dwóch instytucji – rodziny i małżeństwa – stawiając między innymi pytanie: czy bez małżeństwa nie ma rodziny? (por. Szlendak 2010). Niektórzy autorzy, zmagając się ze współczesnym zróżnicowa- niem i niejednoznacznością możliwych form życia rodzinnego, proponują defi- nicję, którą nieco trywializując, można sprowadzić do stwierdzenia: rodziną jest to, co ludzie za rodzinę uważają (por. Bernardes 1993). W tym sensie rodzinę mogą tworzyć „kobieta z dzieckiem z poprzedniego małżeństwa, mieszkająca pod jednym dachem ze swoim nowym «chłopakiem», dziewięć lat młodszym od niej”, „starsza kobieta mieszkająca z psem, którego traktuje jak syna” czy „dwie lesbijki wychowujące dziecko, które jedna z nich spłodziła ze znajomym gejem – dawcą spermy” (Szlendak 2010, s. 94). Czy Polacy zgodziliby się z tak liberalną i „rozciągniętą” definicją rodziny, jaką proponuje Jon Bernardes i jaką można przełożyć na przywołane przykłady nowych form życia rodzinnego? Wydaje się, że jednak nie. Jak pokazują wyni- ki badań CBOS z 2006 roku (CBOS, BS/52/2006), rodzina jest przez Polaków jednoznacznie kojarzona z małżeństwem, ale tylko takim, w którym są dzieci (uważa tak 100 respondentów, co pokazuje nadzwyczajną zgodność opinii i jest wynikiem rzadkim w badaniach). „Związek osób tej samej płci (gejów lub lesbi- jek), wychowujących wspólnie dziecko (dzieci) jednej z nich” nazwałoby rodziną jedynie 9 respondentów, a gdyby taka para nie miała dzieci, byłaby rodziną jedynie dla 6 ankietowanych. Na uwagę zasługuje jednak to, że za rodzinę uznaje samotną matkę lub ojca wychowujących dziecko prawie 90 badanych, 71 zaś za rodzinę gotowych jest uznać związek nieformalny, w którym są dzie- ci. Jednocześnie „jedynie” 67 uznałoby natomiast za rodzinę małżeństwo bez dzieci. Wydaje się więc, że warunkiem koniecznym dla tego, by związek był po- wszechnie postrzegany jako rodzina, jest posiadanie dziecka4, natomiast już nie tak jednoznacznie z rodziną utożsamiane jest samo małżeństwo. Na podstawie analizy wyników EVS można wysnuć wniosek, że społeczne postrzeganie instytucji małżeństwa podlega w ostatnich latach znacznym mo- dyfikacjom. Na przykład z dość radykalnym sformułowaniem, że „małżeństwo 4 Co zresztą jest zgodne z współczesnym definiowaniem rodziny przez badaczy życia społecz- nego. Próbując odnaleźć bardziej obiektywne czynniki niż odczucia jednostek, na które zwracał uwagę Jon Bernardes, wskazuje się bowiem właśnie na funkcję prokreacyjną, jako w zasadzie jedyną i fundamentalną dla rodziny (por. Szlendak 2010). Coraz mniej rodziny, coraz więcej jednostek, czyli o przemianach sfery życia rodzinnego w Polsce 19 jest instytucją przestarzałą”, w 2008 roku zgodziło się 18 badanych. Nie jest to imponująca liczba, trzeba jednak podkreślić, że 18 lat wcześniej zwolenników tej opinii było trzykrotnie mniej5. Warto jeszcze dodać, że w 2008 roku zdecydowa- nie akceptowało i akceptowało konkubinaty nieco ponad 60 badanych6. Zmienia się postrzeganie małżeństwa jako koniecznego warunku bycia szczę- śliwym: w 2008 roku ze stwierdzeniem, że „małżeństwo lub długotrwały stabilny związek są niezbędne do tego, aby być szczęśliwym”, zdecydowanie zgadzało się 18 respondentów (w 1999 – 33 ), zgadzało się 47 (w 1999 – 40 ), na- tomiast odpowiedź: „ani się zgadzam, ani nie zgadzam” wybrało 19 ankie- towanych (wcześniej – 12 ). Widać więc, że obecnie opinie na ten temat są mniej „radykalne”: maleje grupa osób stanowczo postrzegających małżeństwo jako niezbędny warunek szczęśliwego życia, a jednocześnie wzrasta grupa osób niemających w tej sprawie sprecyzowanej opinii. Zdecydowanie inaczej – w porównaniu z rokiem 1990 – definiują dzisiaj re- spondenci cechy, które przyczyniają się do udanego małżeństwa. Warto przyj- rzeć się najpierw tym cechom, które w opinii respondentów najbardziej straciły oraz najbardziej zyskały na ważności. Największa zmiana dotyczy wspólnych przekonań religijnych – w 1990 roku było to postrzegane jako warunek udanego małżeństwa przez 85 badanych, 18 lat później – przez 31 7. Znacznie mniej istotne dla dobrego małżeństwa jest także posiadanie dzieci – w 1990 roku za bar- dzo ważną cechę uznało to 78 badanych, w 2008 – 58 . Zmniejszyło się rów- nież znaczenie mieszkania bez teściów (z 64 do 54 ) oraz dobrych warunków mieszkaniowych (z 53 do 47 ). Zapewne te dwa ostatnie elementy są związa- ne z większą dostępnością samodzielnych mieszkań, chociażby kupowanych na kredyt lub wynajmowanych. Istotnie wzrosło natomiast znaczenie wzajemnego szacunku i zrozumienia – w 2008 roku jako bardzo ważną cechę udanego małżeń- stwa wskazywało je 81 badanych, w porównaniu z 49 w 1990; nieco wzrosło także znaczenie wierności: w roku 2008 wskazywało na nią 90 badanych, wo- bec 84 w 1990. Bardzo interesujących wyników dostarcza analiza czynnikowa, redukująca odpowiedzi na pytanie o najważniejsze cechy udanego małżeństwa. Wyniki zo- stały przedstawione w tabeli 1. 5 Zgodnie z intuicją zwolennikami tej tezy są raczej osoby żyjące w konkubinatach lub w se- paracji, rozwodnicy oraz single. Wśród osób żyjących w małżeństwie pod tą opinią podpisałoby się 10 – co też jest ciekawym wynikiem, ponieważ pokazuje, że instytucja małżeństwa jest przesta- rzała w opinii co dziesiątej osoby, która zdecydowała się na ślub. 6 Niestety we wcześniejszych badaniach EVS w Polsce nie zadawano tego pytania. 7 Ta zmiana jest zapewne związana ze znacznym spadkiem znaczenia religii w życiu respon- dentów, co potwierdzają także odpowiedzi na inne pytania, niezwiązane z życiem małżeńskim. 20 Małgorzata Sikorska tab. 1. analiza czynnikowa głównych cech niezbędnych do udanego małżeństwa czynniki Pierwszy 2008 wyjaśnia 27 wariancji: • częste rozmowy o wspólnych zainteresowaniach; • czas dla własnych przyjaciół i osobistych zainteresowań i upodobań/hobby; • dzielenie obowiązków domowych; • spędzanie jak najwięcej czasu razem; • gotowość rozmawiania o problemach, jakie pojawiają się w małżeństwie 1990 wyjaśnia 22 wariancji: • dobre warunki mieszkaniowe; • podobne pochodzenie społeczne; • odpowiedni dochód Drugi Trzeci Czwarty wyjaśnia 13 wariancji: • podobne pochodzenie społeczne; • zgoda w kwestiach politycznych; • odpowiedni dochód wyjaśnia 8 wariancji: • wspólne przekonania religijne; wyjaśnia 7 wariancji: • wierność wyjaśnia 11 wariancji: • wzajemny szacunek i zrozumienie; • zrozumienie i tolerancja wyjaśnia 9 wariancji: • wierność; wyjaśnia 8 wariancji: • poglądy polityczne UWAGA: należy zaznaczyć, że w kwestionariuszu z 1990 roku wskazano na 13 cech, natomiast w 2008 roku – na 16. W 1990 nie pytano między innymi o wspólne spędzanie czasu i prowadzenie częstych rozmów, które wchodzą w skład pierwszego czynnika w 2008 roku. Ponieważ jednak w tym czynniku jest także kilka innych spójnych cech, o które pytano w 1990 roku, sądzę, że porównywanie wyników analiz z obu tych lat można uznać za zasadne. W roku 2008 najistotniejszy okazał się czynnik, który można by opisywać przez podkreślanie udanych relacji między małżonkami, ich wzajemnego zaan- gażowania i bliskości w związku: małżonkowie mają spędzać razem jak najwię- cej czasu, rozmawiać ze sobą o wspólnych zainteresowaniach i o problemach małżeńskich, ale jednocześnie – i to ważne – dawać sobie czas na oddzielne spo- tkania z przyjaciółmi i samodzielną realizację osobistych hobby. W 1990 roku najważniejszy wyodrębniony czynnik opisujący udane małżeństwo opierał się natomiast na zagwarantowaniu dobrych warunków materialnych (mieszkania i odpowiedniego dochodu) oraz na podobnym pochodzeniu społecznym. Widać tutaj znaczną zmianę w postrzeganiu tego, jakie powinno być udane małżeństwo. Najkrócej można ją opisać jako przejście od zapewniania dobrych warunków bytowych do spełniania potrzeb emocjonalnych. Tomasz Szlendak (2010), opisując „nowy porządek sentymentalny” sfery ży- cia rodzinnego w warunkach drugiej nowoczesności, zwraca uwagę na trzy pro- cesy separacji, które ten porządek kształtowały. Pierwszy to oddzielenie seksu od małżeństwa; drugi – odseparowanie małżeństwa od posiadania dzieci8; trzeci 8 Wskaźnik urodzeń pozamałżeńskich w Polsce w 2008 r. zbliżył się do 20 wszystkich uro- dzeń, co jest dużą zmianą w porównaniu z sytuacją sprzed kilku lat (w 1990 r. poza małżeństwami rodziło się 6 , w 2000 – 12 dzieci). Jednocześnie jest to odsetek niski w porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej: średnia dla tych państw wynosi 35 , a np. w Estonii, Szwecji, Słowenii, Francji czy Bułgarii ponad połowa dzieci rodzi się poza małżeństwami.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wartości i zmiany. Przemiany postaw Polaków w jednoczącej się Europie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: