Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00280 005757 13611648 na godz. na dobę w sumie
Wartościowanie a edukacja polonistyczna - ebook/pdf
Wartościowanie a edukacja polonistyczna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 387
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1032-9 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podjęte w kolejnym tomie z serii Edukacja nauczycielska polonisty zagadnienia wpisują się w nurt refleksji na temat odpowiedzialności nauczyciela przygotowującego młodych ludzi do wyboru wartości. Zamieszczone w książce teksty metodyków, psychologów i znawców literatury są dowodem poszukiwań odpowiedzi na pytania, w jakim kierunku zmienia się kanon lekturowy; w jakim stopniu edukacja polonistyczna na wpływ na kształtowane świata wartości uczniów i jak przywrócić wiarę poloniście, że wychowywanie młodych ludzi przez literaturę i dla literatury wciąż na sens. Problematyka tomu obejmuje etykę odbioru dzieła, poszukiwanie prawdy tekstu, kształcenie umiejętności wartościowania, aspekty aksjologiczne kształcenia językowego i wartościowanie pracy nauczyciela.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ISBN 97883-242-1032-9 SPIS TREŚCI Wstęp •  Uwierzyć w potęgę wartości  [Anna Janus-Sitarz] . . . . . . . 11 zmiany WartościoWania LitEratUry •  O wartościowaniu literatury w szkole – spontanicznym  i refleksyjnym [Stanisław Bortnowski] . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 [Punkt wyjścia – gęby profesorów Pimki i Bladaczki; Uczniowie wartościu- ją ostro; Pisarze i krytycy także obrażają pisarzy (i wielbią ich); Punkt dojścia – odsłońmy się!] •  stałość i zmiana – o kłopotach z wartościowaniem szkolnej  lektury w dobie płynnej nowoczesności [Marta Rusek] . . . 41 [1.Tłumaczenie się z tytułu: Niezmienne pytania; Wartościowanie w czasach płynnej nowoczesności i metakultury; Kryteria wartościowania; 2. Paradoksy kanonu: Kanon szkolny wśród innych kanonów; Od Mickiewicza do Nałkowskiej. Centrum kanonu i sfera wymiany; Zamknięta lista i wielcy nie- obecni; Kanon szkolny i kanon osobisty. Refleksje końcowe; 3. Od Arbitralności do Zainteresowania. O wolności rekomendacji i wielości kulturowych rozpo- znań; 4. Literatura zamieszkała w pustce? O akcie czytania]  Spis treści •  odpowiedź na ankietę: pisarze polscy XX wieku –  przecenieni, niedocenieni [Wojciech Ligęza; Stanisław Gawliński; Agnieszka Fulińska; Maciej Urbanowski; Krzysztof Biedrzycki] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 Etyka odbiorU dziEła W EdUkacji poLonistycznEj •  Wartościowanie świata i literatury przez gimnazjalistów  (refleksje polonistki) [Wioletta Stachura] . . . . . . . . . . . . . . . 87 [Zmiany w postawach uczniów; Klęska lektury] •  nauczanie literatury w „czasie marnym”, czyli jak kształcić  wrażliwość aksjologiczną wobec tekstu kultury [Anna Janus-Sitarz] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 [Wrażliwi – niewrażliwi?; Nauczanie literatury w „czasie marnym”; „Zdążyć przed Panem Bogiem” – to też moja historia; Ku aksjologii wrażliwości; O lek- turach stawiających pytania; Nie pozostać głodnym w bibliotece Babel, czyli nowa literatura w nowej rzeczywistości] •  ku etyce odczytania tekstu. Wartość. Literatura. dialog [Anna Włodarczyk] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 [Postmodernizm: projekt etyki współczesnej; Nauczyciel i uczeń na drodze do etyki odczytania tekstu; „Zwrot etyczny” w interpretacji tekstu literackiego; „Malowany ptak” Jerzego Kosińskiego – próba wartościowania; Projekty lekcji z „Malowanym ptakiem” Jerzego Kosińskiego] WartościoWaniE W dziELE •  O rozpoznawaniu i urzeczywistnianiu wartości w poezji  współczesnej. pytania o wartości w szkolnej polonistyce  [Anna Pilch] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 Spis treści  [Wartości fundamentalne; Pytania o wartości; Zobaczyć wartość – zoba- czyć nicość; Ład – cel – sens: miłość do świata (jako wartość); Podpowiedzi lekturowe] •  moralność, moralizatorstwo i „moralna iluminacja”   [Joanna Hobot] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 [Między „sztuką dla sztuki” a moralną iluminacją; „Podła, mała starucha” i „gigantyczny” bohater; Raskolnikow uderza siekierą; Moralność, moraliza- torstwo i ułudy demokracji] •  W poszukiwaniu prawdy tekstu (o próbach nie tylko  szkolnych)  [Witold Bobiński] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 [„Cóż to jest prawda?”; Prawda tekstu w ujęciu korespondencyjnej teorii praw- dy; Wariant 1, czyli jaka jest „prawda”, każdy widzi; Wariant 2, czyli „od- miany prawdy” w literaturze; Czy prawdą jest to, co wyinterpretowane?; O interpretacji – pragmatycznie; Pośród prawd tekstu, czyli praktyka szkol- nej interpretacji] •  Wartościowanie poza kontrolą, czyli pamflet na najnowszą  sztukę plastyczną  [Stanisław Bortnowski] . . . . . . . . . . . . . . . 202 [Suszarka do butelek jako uniwersum; Klepki parkietowe posypane solą; Inna estetyka, a może poza estetyką?; Kierunki ucieczki; Nadużycia interpretacyjne; Etyka w najwyższej poniewierce] WartościoWaniE W kształcEniU językoWym •  różne aspekty mówienia o wartościach i wartościowania  w ramach kształcenia językowego w szkole [Jadwiga Kowalikowa] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 [1. Co sądzi o wartościach młodzież?; 2. Problematyka wartości w kontekście szkolnej edukacji językowej: Osaczenie aksjologiczne edukacji szkolnej; Wartości nazywane, uznawane, praktykowane; Aksjologiczne nasycenie kształcenia ję- zykowego; Wartościowanie w edukacji zanurzonej w języku; 3. Praktykowanie wartości w ramach kształcenia językowego: Co dotąd powiedziano o war-  Spis treści tościach oraz jak należy o nich mówić na lekcjach języka polskiego; W stro- nę etyki; Aspekt aksjologiczny rozwijania sprawności językowych; Podstawy kształcenia językowego z perspektywy wartości; Dydaktyka językowa widziana poprzez wartości; Płaszczyzny odniesienia wartości i antywartości] •  kiedy ocenia uczeń – kształcenie uczniowskich  umiejętności oceniania i wartościowania [Ewa Horwath, Ewa Nowak] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 [Uczeń oceniany i uczeń oceniający; Język jako narzędzie oceny; Metody na- uczania doskonalące umiejętność oceniania i wartościowania] WartościoWaniE pracy Ucznia •  Wartościowanie i ocenianie uczniowskich tekstów o tekście  – rozważania i refleksje [Jadwiga Kowalikowa] . . . . . . . . . . 273 [Uściślenia terminologiczne; Dorobek metodyki nauczania języka polskiego a współczesne wyzwania edukacyjne; Wokół wypracowań uczniowskich jako tekstów o tekście; Przyczyny trudności w wartościowaniu i ocenianiu uczniow- skich tekstów o tekście; Wartościowanie i ocenianie prac pisemnych związanych z lekturami w kontekście blasków i cieni współczesnej edukacji; Aksjologiczne konteksty nowej matury] •  szkolna sztuka pisania [Maria Madejowa] . . . . . . . . . . . . 300 [Przyczynek terminologiczny do „szkolnej sztuki pisania”; Język, poprawność językowa, sprawność języka w praktyce szkolnej; Wielokompetencyjność szkol- nej sztuki pisania] •  dydaktyczny i wartościujący wymiar kwalifikacji  składników wypracowań szkolnych [Maria Madejowa] . . 315 [Przypomnienie zamiast wstępu; Kontrola wypracowań i ocenianie stanowią wartość; Zapowiedź metody postępowania dydaktycznego; Części wypracowa- nia; Propozycja metody sprawdzania i oceniania wypracowań; Schemat skład- ników wypracowania, które podlegają ocenie; Niedostatki w wypracowaniach; Podsumowanie modelu; Niedostatki językowe a obiektywne normy; Klasyfikacja niedostatków językowych w wypracowaniach] Spis treści  WiEdza pEdagogiczno-psychoLogiczna  W przygotoWyWaniU Ucznia do WyborU Wartości •  rozwój moralny dziecka. od kontroli do samokontroli    [Patrycja Huget] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 [Społeczna relacja rozwoju; Rozwój moralny a sposoby dyscyplinowania dzieci; Przyswajanie reguł społecznych; Rozwój rozumowania moralnego] •  istota zaufania w sytuacji wychowawczej [Agnieszka Guzik] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370 [Zaufanie i sytuacja wychowawcza – uwagi wstępne; Zewnętrzna przestrzeń i czas społeczny sytuacji wychowawczej; Wewnętrzna przestrzeń określająca sytuację wychowawczą] WSTęP Uwierzyć w potęgę wartości Wierzę w potęgę wartości to tytuł wywiadu, jaki kilka lat temu z -letnim Władysławem Bartoszewskim przeprowadzili To- masz Sójka i Maciej Matczyński. Głównym tematem rozmowy było „wychowanie do wartości”. Z perspektywy sędziwego już przecież wieku Bartoszewski spogląda w przeszłość, na swoją młodość, i próbuje wyjaśnić sobie i rozmówcom, co i kto wpły- nęło na jego postawę etyczną. Pomimo ogromnego wstrząsu, ja- kim – dla hierarchii wartości młodego człowieka – była druga wojna światowa, a także pomimo trudnych powojennych zawie- ruch, które sprawiły, że spędził on siedem lat w więzieniu i miał prawo zwątpić w istnienie ładu moralnego, profesor jest pewien, że największy wpływ na jego wychowanie do wartości mia- ła szkoła, kiedy to wpadł „pod skrzydła ludzi wielkich ducho- wo”1. „Formacja, którą tam odebrałem – mówi – pozwoliła mi później, w okresie próby, podejmować bez większego namysłu 1 Wierzę w potęgę wartości. Z Władysławem Bartoszewskim rozmawiają Tomasz Sójka i Maciej Matczyński, w: W. Bartoszewski, Warto być przyzwoi- tym. Teksty osobiste i nieosobiste, Poznań 2005, s. 400. 12 Wstęp decyzje, które następnie mnie rozwijały”2. Wspominając lekcje, na których uczył się patrzeć na wydarzenia historyczne i poli- tyczne z punktu widzenia stron reprezentujących przeciwstaw- ne racje; zajęcia, na których rozwijał umiejętność charakteryzo- wania i oceny różnych postaw, twierdzi z całą stanowczością: „b o t a k n a p r a w d ę, t o k t o n a j m o c n i e j k s z t a ł t u- j e ś w i a t w a r t o ś c i m ł o d e g o c z ł o w i e k a? – p o l o n i- s t a, h i s t o r y k i w y c h o w a w c a, i n i k t i c h w t y m n i e z a s t ą p i”3 . Bartoszewski ma, oczywiście, świadomość spustoszenia, ja- kie w edukacji i randze zawodu nauczyciela poczyniła polity- ka PRL-u. Tym bardziej podkreśla odpowiedzialność pedago- gów za swoje działania: „Są takie zawody i posłannictwa, a do nich należy na pewno stan kapłański, nauczycielstwo i media, gdzie istnieje bezpośrednia odpowiedzialność za słowo, za jego przekazywanie i za skutki, jakie wywołuje ono w świadomości ludzi – i to za skutki długofalowe”4. Profesor ubolewa, że za- wód nauczycielski został najbardziej zdeprecjonowany i rezulta- ty tej peerelowskiej edukacji, która wychowała całe pokolenia na kłamstwach i wypaczonym systemie wartości, trwają do dziś, ale – z wrodzonym sobie optymizmem szuka metod terapii: Uważam, że jedyną odtrutką jest – nawet jeśli niepopularny – po- wrót do głoszenia wartości. Głoszenia wartości i pobudzania, szcze- gólnie w młodych ludziach, poczucia godności i honoru. Trzeba po- wtarzać, że niehonorowo i niegodnie jest kłamać i kręcić, robić takie lub inne rzeczy. Myślę, że odwoływanie się do godności i honoru na młodych ludzi jeszcze mocno działa. Jeżeli jest już może zbyt późno na wychowanie trzydziestolatków, to należy zacząć od dwunasto- letnich dzieci. Ja wierzę w potęgę wartości5 . Pozwalam sobie przytoczyć te słowa Władysława Bartoszew- skiego jako swoiste motto dla naszych poszukiwań odpowiedzi na pytania, jak na progu XXI wieku przywrócić edukacji polo- nistycznej jej wpływ na kształtowanie się świata wartości mło- 2 Tamże, s. 3. 3 Tamże, s. 3 (podkreślenie – A. J.-S.). 4 Tamże, s. 405. 5 Tamże, s. 40. Uwierzyć w potęgę wartości 13 dych ludzi; jak wzmóc poczucie odpowiedzialności za ucznia, za współkreowaną przez nas kulturę, po prostu – za drugiego człowieka; i jak także przywrócić wiarę nauczycielowi, że potęga wartości jest ogromna – pokona marazm, chaos, hedonizm, per- misywizm, i że wychowywanie młodych ludzi przez literaturę i dla literatury wciąż ma sens. Polonista, aby spełniać rolę wychowawcy, musi być ogrom- nie wyczulony na wszelkie zmiany, jakie zachodzą w szeroko rozumianej kulturze, zarówno tej wysokiej, niezastygłej prze- cież w starych ramach ocen i sposobów interpretacji, jak i tej ma- sowej, mającej obecnie największy wpływ na młodych ludzi, na kształtowanie ich gustów, potrzeb, ambicji. Musi mieć też świa- domość, że właściwie każda jego aktywność w interakcji z litera- turą i uczniem jest nacechowana aksjologicznie. Warto w tym miejscu odwołać się do rozważań Michała Gło- wińskiego, który przekonuje, że historyk literatury mówi o war- tościach nawet wówczas, gdy jakakolwiek aksjologia jest poza tematem jego badań. Mówiąc zaś świadomie lub nieświado- mie o wartościach, odwołuje się do trzech regionów refleksji: po pierwsze, gdy rozpatruje realizowane w dziele literackim war- tości jako element zjawiska szerszego – wartości estetycznych; po drugie, gdy problematyka wartości jest dla niego komponen- tem „historii smaku” (badanie, co było uznane za wartościowe w danym kręgu kulturowym czy danej epoce); po trzecie wresz- cie – gdy interesuje go to zagadnienie od strony metodologicz- nej, czyli „gdy zastanawia się nad swoimi własnymi poczyna- niami”6 (tzn. nad tym, jaką rolę odgrywa przyjęty przez niego zespół wartości w jego działaniach poznawczych i kierunkach analizy, jak oddziałuje na sposób stawiania problemu). Podobnie nauczyciel w swoich działaniach nieustannie po- rusza się w różnych regionach wartościowania w sposób bez- pośredni (np. rozważając z młodymi ludźmi kwestie hierarchii wartości; ucząc ich charakterystyki postaci czy krytycznego opi- su zjawisk kultury; kształcąc ich umiejętności werbalizowania swoich ocen itd.) i pośredni: czy to przez wspólne odkrywanie wartości estetycznych w dziele literackim, czy to przez prze- 6 M. Głowiński, Poetyka i okolice, Warszawa 12, s. 223. 14 Wstęp kazywanie uczniom wiedzy na temat zmian w wartościowaniu danego tekstu kultury (jak odczytywali i oceniali ten tekst jego współcześni, a jak – kolejne generacje) oraz przez podejmowa- nie decyzji o charakterze metodologicznym (dotyczących np. wyboru lektury, metody jej analizy, pytań problemowych kieru- jących dyskusją etc.). Te ostatnie działania winny być szczegól- nie poddawane stałej samokontroli, aby subiektywizm aksjolo- giczny uczącego nie naruszył odpowiedzialności za takie kształ- cenie ucznia, które przygotuje go do samodzielnego wyboru wartości. O wszystkich tych sferach działania i odpowiedzialności na- uczyciela polonisty mówią zawarte w niniejszym tomie prace. Pierwsza część książki poświęcona jest zmianom w wartoś- ciowaniu literatury. Artykuły w niej zawarte wpisują się w ogól- nopolskie dyskusje nad narodowym kanonem, w tym szcze- gólnie – kanonem lektur szkolnych. Różnice w wartościowaniu literatury wśród uczniów, publicystów, studentów polonistyki oraz naukowców przedstawiają metodycy: Stanisław Bortnow- ski i Marta Rusek oraz poproszeni o zrecenzowanie polskiej li- teratury XX wieku literaturoznawcy: Wojciech Ligęza, Stanisław Gawliński, Maciej Urbanowski, Agnieszka Fulińska, Krzysztof Biedrzycki. Ogromna rozbieżność sądów dowodzi, że „jeste- śmy włączeni w globalną, ponowoczesną weryfikację wartości i uciec przed nią nie możemy”7, a o polaryzacji stanowisk w do- bie „płynnej nowoczesności” nie ma mowy, m.in. dlatego, że, jak pisze jeden z ekspertów: „nastąpiła – na szczęście – daleko po- sunięta «decentralizacja» badań nad literaturą polską XX wieku, w związku z czym mogą powstawać rozmaite hierarchie twór- ców w niej ważnych, czy najważniejszych, a naukowcy nie mu- szą się obawiać, że (...) spotkają się ze sprzeciwem ze strony cen- zury czy (jakiejś) Partii”8. Smutnej konstatacji o „ekspansji gu- stów krzykliwych” i przekształceniu się literatury obowiązków w literaturę przyjemności towarzyszy także nadzieja, że roz- poznane i docenione zostaną książki „zakorzenion[e] w auten- 7 K. Biedrzycki, wypowiedź w ankiecie Pisarze polscy XX wieku: przece- nieni i niedocenieni – zdaniem znawców, w niniejszym tomie, s. 1. 8 M. Urbanowski, tamże, s. . Uwierzyć w potęgę wartości 15 tycznym doświadczeniu, wyraźnie stawiając[e] pytania o war- tości”9 . Polonista znajdzie w tych rozważaniach zarówno podpowie- dzi, co warto czytać (samemu bądź z uczniami), jak i cenne prze- słanie, by – z jednej strony – pamiętać o własnej odpowiedzial- ności za wybór (lub rekomendację) lektury i sposób jej analizy, bowiem najczęściej ma ona „twarz nauczyciela”, z drugiej jed- nak – by nie bać się dyskusji i „lekcyjnych pojedynków” o utwo- ry trudne czy kontrowersyjne. Drugą część książki otwierają refleksje nauczycielki gimna- zjum (Wioletty Stachury) na temat niepokojących postaw mło- dzieży i odrzucania przez nią sztuki wysokiej. W artykułach (Anny Janus-Sitarz i Anny Włodarczyk) o etyce odbioru zna- leźć można poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jak kształcić wrażliwość aksjologiczną młodych ludzi wobec tekstu kultury, jak uczyć odbioru literatury w „czasie marnym”, gdy społeczeń- stwo sprawia wrażenie, jakby mogło się obyć bez sztuki i chcia- ło zastąpić ją łatwą i tanią rozrywką, gdy na każdym kroku wi- dać zarówno niechęć wobec kultury wysokiej i dzieł wymagają- cych refleksji, intelektualnego wysiłku, jak i agresję wobec sztuki burzącej tradycyjne konwencje, czasem kontrowersyjnej, doma- gającej się otwartości widza bądź czytelnika. Uznając, że prio- rytetowym celem edukacji jest kształcenie wrażliwego człowie- ka, prace te przynoszą propozycje: po pierwsze, doboru takich lektur, które niepokoją, stawiają pytania, a nie udzielają łatwych odpowiedzi; po drugie, wyboru metod pracy zmuszających do rozmowy, do wzajemnego się słuchania, do kształcenia umiejęt- ności zauważania problemów i ich rozwiązywania, prowadze- nia twórczego dialogu z dziełem literackim, z czyimś poglądem, z tradycją. Kolejna część książki (artykuły Anny Pilch, Joanny Hobot, Wi- tolda Bobińskiego) odwołuje się do sfery wartości w dziele. Jak wartości rozpoznać, jak poruszać się „pośród prawd tekstu”, jak odróżnić jego moralizatorskie zakusy od szansy przeżycia przez odbiorcę „moralnej iluminacji”? Autorzy tych rozważań, odwo- łując się do konkretnych propozycji lekturowych – tych nieła- twych i odrzucanych (poezja współczesna) bądź powszechnie 9 W. Ligęza, tamże, s. 1. 16 Wstęp znanych (Mickiewicz, Dostojewski), lecz dających wciąż nowe możliwości odczytań – przenoszą filozoficzne refleksje o wartoś- ciach fundamentalnych na teren szkolnej praktyki interpretacyj- nej. Rozdział zamyka artykuł Stanisława Bortnowskiego o po- stawach wobec najnowszej sztuki plastycznej, często graniczącej z kiczem, dowartościowanej przez pseudonaukowe nadinterpre- tacje, przyjmowanej często bezkrytycznie. Autor dopomina się o prawa odbiorcy do odrzucania rzekomych wartości dzieła, do nieulegania modzie kreowanej przez media, a także oczekuje od- powiedzialności artysty za estetyczne i etyczne efekty własnej twórczości. Przydatne wskazówki i propozycje lekcyjnych działań czytel- nik tej książki znajdzie w rozdziale poświęconym różnym aspek- tom mówienia o wartościach i wartościowaniu w ramach kształ- cenia językowego w szkole. Autorki (Jadwiga Kowalikowa, Ewa Horwath i Ewa Nowak) piszą o aksjologicznym nasyceniu edu- kacji językowej i opisują metody nauczania doskonalące uczniow- skie umiejętności oceniania i wartościowania. Przekonują, że trze- ba – po pierwsze, mówić w szkole o wartościach (nazywać je, przeprowadzać analizę semantyczną poszczególnych nazw, in- terpretować ich znaczenie w nowych uwarunkowaniach, wska- zywać na jego implikacje w formie postaw i zachowań), a przede wszystkim – praktykować; zatem podają konkretne wskazówki, jak wyposażyć ucznia w odpowiednie narzędzia, które umożli- wią mu ocenianie świadome i kompetentne: tekstu literackiego, otaczającego świata, siebie samego. Kolejne rozważania (Jadwigi Kowalikowej i Marii Madejo- wej) poruszają kwestie związane z wartościowaniem pracy ucz- nia. Autorki omawiają przyczyny trudności w ocenianiu ucznio- wskich „tekstów o tekście”, metody sprawdzania i oceniania wypracowań, a także przedstawiają opis i kwalifikację ich nie- dostatków. Refleksje te wpisują się w aktualne dyskusje na temat problemów polskiego szkolnictwa i polonistycznej edukacji (nie- czytanie lektur szkolnych, demoralizująca akceptacja bryków, nieobecność na lekcjach współczesnego życia literacko-kultural- nego, minusy nowej matury, problemy z poprawą prac pisem- nych), przynosząc konkretne propozycje ich rozwiązań. Książkę kończą artykuły (Patrycji Huget i Agnieszki Guzik) prezentujące wiedzę pedagogiczno-psychologiczną niezbędną Uwierzyć w potęgę wartości 1 poloniście w procesie przygotowywania ucznia do wyboru war- tości. Zatem jako przydatne z pewnością uzna czytelnik infor- macje o ustaleniach naukowców badających wpływ sposobów dyscyplinowania dzieci na ich rozwój moralny, o czynnikach de- cydujących o dojrzewaniu młodego człowieka do odpowiedzial- ności za własne zachowanie, a także o jego umiejętnościach in- terpretacji i internalizacji reguł moralnych. Warto dowiedzieć się, jakie warunki muszą być spełnione, by szkoła uczyła dzieci bu- dowania kultury zaufania, sprzyjającej tworzeniu się nawyków, które owo zaufanie wspierałyby i umacniały – czyniły z niego re- gułę społeczną, wartość nadrzędną. Zawarte w tej książce zagadnienia wpisują się w nurt refleksji podejmowanych już wielokrotnie (o czym świadczy przywoły- wana przez autorów bogata literatura), choć obecnie rozważane są w nowych uwarunkowaniach społecznych, cywilizacyjnych i kulturowych, które wymuszają na ludziach odpowiedzialnych za nauczanie nowe spojrzenie na możliwości i powinności edu- kacji polonistycznej. Zamieszczone tu teksty pracowników Wy- działu Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego w żaden spo- sób nie wyczerpują tak ważnej w dzisiejszych czasach proble- matyki wartości, wartościowania, wychowywania dla i przez wartości. Mamy jednak nadzieję, że w pewien sposób zachę- cą czytelnika zarówno do indywidualnych refleksji nad własną odpowiedzialnością w roli nauczyciela, przygotowującego mło- dych ludzi do wyboru wartości, jak i podsuną pewne lektury, refleksje te wzbogacające. Kontynuacja i rozwinięcie podjętych wątków z pewnością znajdzie miejsce w kolejnych tomach serii „Edukacja nauczycielska polonisty”. Anna Janus-Sitarz ZMIANy WARTOŚCIOWANIA LITERATURy STANISłAW BORTNOWSKI O wartościowaniu literatury w szkole – spontanicznym i refleksyjnym Niewybaczalne są cudze zrozumienia – wobec naszych nie- porozumień. Bezprawiem wydają się fascynacje innych, gdy w nas samych pustka myśli, niemożliwość poruszenia wyobraźni, paraliż intuicji. Wyrzucenie poza zmowę wta- jemniczonych oznacza wyrzucenie z kultury. W stan dzi- kości, zdziczenia. Edward Balcerzan1 PUNKT WyJŚCIA – GęBy PROFESORóW PIMKI I BLADACZKI Powinienem zacząć od dobrze sobie znanego cytatu z Gomb- rowicza: Wielkim poetą! Zapamiętajcie to sobie, bo ważne! Dlaczego kocha- my? Bo był wielkim poetą. Wielkim poetą był! Nieroby, nieuki, mówię wam przecież spokojnie, wbijcie to sobie dobrze do głowy – a więc jesz- 1 E. Balcerzan, Kręgi wtajemniczenia, Kraków 12, s. 13. 22 Stanisław Bortnowski cze raz powtórzę, proszę panów: wielki poeta, Juliusz Słowacki, wielki poeta, kochamy Juliusza Słowackiego i zachwycamy się jego poezjami, gdyż był on wielkim poetą. Proszę zapisać sobie temat wypracowania domowego: „Dlaczego w poezjach wielkiego poety, Juliusza Słowackie- go, mieszka nieśmiertelne piękno, które zachwyt wzbudza”2. Uczeń zaś w zadaniu powinien udowodnić, że Słowacki jest wielki na przykład dzięki poczuciu przestrzeni, ruchu i świat- ła. Tym zniewala czytelników, a dzięki lirycznemu napięciu i fi- nezji słowa – porusza ich serca. Jego poezja, ubrana w rym kró- lewski, miękka jak skarga nimfy, smutna jak pieśń stepowa i jak piorun jasna, prędka, pozostanie na zawsze, to znaczy do końca mowy polskiej, przykładem niepowtarzalnego kunsztu. Zaś pa- triotyzm twórcy, tak pięknie udowodniony bohaterskim czynem młodzieńca z dramatu Kordian, jego gotowością oddania życia za ukochaną nad wyraz ojczyznę, powinien być przykładem dla nas i dziś. Gombrowicz udowadnia, jak na lekcjach języka polskiego polonista staje się kapłanem, który celebruje misteryjny obrzęd wtajemniczenia w sensy dzieła. Proces dydaktyczny przekształ- ca się w rytuał, w mszę interpretacyjną, w kaznodziejstwo odar- te z refleksji, naiwne i tryumfalne. Schulz nazwałby tę sytuację „uprawianiem gwałtu i rozboju frazesem”, Jarzębski zaś tak ją komentuje: Kapłańskie gesty przed ołtarzem sztuki i nauk źle kryją pustkę we- wnętrznych obrzędów, umowność wartości, zbiorowy przymus, jaki wywiera zbiorowość na jednostkę, skłaniając ją do recytowania formuł podziwu i uwielbienia dla postaci i zjawisk, które niewiele ją w gruncie rzeczy obchodzą3 . W Sporze z polonistyką szkolną zwróciłem uwagę na fakt, iż każ- dy nauczyciel języka polskiego pełni kilka ról4. Jest, po pierwsze – polonistą, po drugie – wychowawcą, po trzecie – urzędnikiem państwowym, po czwarte – sobą, czyli Panią X lub Panem y. Ta 2 W. Gombrowicz, Ferdydurke, Kraków 13, s. 42–43. 3 J. Jarzębski, Klucze do Gombrowicza, w: Literackie wizje i rewizje . Mate- riały pomocnicze dla szkoły średniej, red. M. Stępień i W. Walecki, Warsza- wa 10, s. 12. 4 Por. S. Bortnowski, Spór z polonistyką szkolną, Warszawa 1, s. 5–23. O wartościowaniu literatury w szkole... 23 poczwórna perspektywa powoduje, iż profesor Pimko (Bladacz- ka), chcąc lub nie chcąc, bez przerwy broni czyjegoś autorytetu, a więc autorytetu pisarza i literatury, autorytetu szkoły, autory- tetu władzy, autorytetu dorosłych, wreszcie autorytetu osoby cy- wilnej wplątanej w proces popularyzacji literatury. Jako historyk i krytyk zżyty z Parnasem polonista stoi na straży literackich pamiątek kościoła, stąd gęba autorytetu pisa- rza. Tradycję literacką zgodnie z duchem podstawy programo- wej traktuje eklektycznie. Rej i Kochanowski, Pasek i Potocki, Mickiewicz i Słowacki, Orzeszkowa i Konopnicka, Asnyk i Le- śmian, Sienkiewicz i Gombrowicz, Przyboś i Gałczyński, Szym- borska i Herbert, Białoszewski i Miłosz, Barańczak i Zagajewski – wszyscy zasługują na podziw, uznanie, szacunek i uwielbienie. Nikogo nie wyrugować, każdemu bezgranicznie zaufać, dla każ- dego znaleźć życzliwość, uśmiech i argumenty za znaczeniem w literaturze, kłonić się pradziadom i przyjmować w poczet już zasłużonych, najmłodszych twórców – oto niezłomne zasady lekcyjnych omówień. Gęba autorytetu pisarza tak mocno przylega do twarzy polo- nisty, że ten, często wbrew własnym przekonaniom, nie ma od- wagi wartościować pisarzy i ich dzieł w kategoriach estetycz- nych czy moralnych. Na lekcjach nie toczy się sporów na przy- kład z Sienkiewiczem, Gombrowiczem, Żeromskim, Herbertem czy Białoszewskim, z Tolkienem czy Sapkowskim, nie stawia się też kłopotliwych pytań o wizję świata, celowość obserwacji, kre- acje bohaterów, poetykę, język i styl narracji, wreszcie o aktual- ność twórcy. Nauczyciel języka polskiego, jeśli nosi wywrotowe poglądy wobec pisarza, nie cierpi go, nie rozumie, prywatnie od- rzuca, to podobnych myśli boi się ujawniać. Zachowuje się jak polonistka na moim odczycie, która po wyrażonych przeze mnie wątpliwościach wobec blasku autora Trylogii krzyknęła: „To pan pozwala, aby uczniowie szydzili także z nas!” Gęba autorytetu pisarza nakłada się na gębę autorytetu włas- nego. Większość uczących ma zakodowane w podświadomości mniemanie, że naruszenie nietykalności autora wpisanego na li- stę lektur obowiązkowych podważa autorytet belfra i też naru- sza go cieleśnie. Uczeń nie ma prawa osądzać literackich wiel- kości, musi być potulny wobec nich, gdyż bunt wobec ocen po- wszechnie przyjętych jest buntem wobec autorytetu szkoły 24 Stanisław Bortnowski i autorytetu polonisty. Stąd przekonanie, że sposób mówienia na lekcjach o literaturze nie może być ani prowokujący, ani bluź- nierczy, ani żartobliwy, ani poufały – słowem: trzeba utwierdzać pisarską godność i pisarską doskonałość, a nie widzieć na przy- kład pozy, manieryczności, fałszów w obrazie świata, skrzywień ideologicznych czy ograniczoności intelektualnej. Zatem strategia działań polonistycznych to strategia sukce- su. Apodyktyczny sposób mówienia i wartościowania poety czy prozaika wyrabia przekonanie o ważności literatury i – oczywi- ście – o ważności tego, który wyjaśnia sens dzieła i je ocenia jako doskonałe: „To, co pedagog mówi o określonym zjawisku, to, co pisze autor podręcznika, powinno być nie tylko podane w spo- sób aksjomatycznie jednoznaczny. Powinno być również trakto- wane przez odbiorcę jako przekaz nie podlegający dyskusji”5 – gorzko podsumowuje szkolne belfrowanie Mieczysław Inglot. UCZNIOWIE WARTOŚCIUJą OSTRO W przeciwieństwie do celebry polonistów uczniowie nie mają żadnych skrupułów w wyklaskiwaniu i wygwizdywaniu pisarzy. Ich nieufność ma swe źródło w niechęci do obowiązków szkolnych, w urazie wobec spisu lektur, w dystansie do kultury wysokiej, którą trzeba przyswoić, a łatwa i przyjemna dla więk- szości ona nie jest. Obserwujemy tu zjawisko dobrze znane pedagogom i bada- czom czytelnictwa przed pół wiekiem. Chodzi o to, że dobra kul- tury przyswajane są przedwcześnie i w nadmiernej ilości, co po- woduje ciężkie konflikty i zniechęca do wspinania się w górę, czyli odchodzenia od gustów pospolitych. „Skutkiem tego kul- tura, która powinna by wyzwalać młode siły, staje się często ob- ciążającym je nadmiernie brzemieniem i swoboda znika z wy- chowania, ustępując zbyt wiele miejsca przymusowi” – konklu- duje Bogdan Nawroczyński6 . 5 M. Inglot, Antynomie dydaktyki, „Teksty” 14, z. 3, s. 2. 6 B. Nawroczyński, O wychowaniu i wychowawcach, Warszawa 1, s. 135. O wartościowaniu literatury w szkole... 25 Publicyści w opisie szkolnych drastyczności znieważających pisarzy wymyślają szokujące tytuły, na przykład Lekturą po pu- pie7 lub Lektury przymusowe, czyli mordowanie Miłoszem8. Miro- sław Pęczak tak uogólnił spostrzeżenia dotyczące kanonu: Stosunek uczniów do owego kanonu oscyluje między obojętnością a fizjologiczną wręcz niechęcią. Młodzi ludzie nie dostrzegają prze- ważnie jakiegokolwiek związku między twórczością romantycznych wieszczów a współczesnym światem wartości. Poezja od baroku po neoromantyzm jest dla nich przekazem z innej planety, w dodatku nudnej jak krajobrazy z Marsa. Czytanie klasyki przypomina zatem kontakt z truchłami albo w najlepszym razie zwiedzanie muzeum9 . W moim archiwum znajduje się bogata kolekcja insynuacji i potwarzy wymierzonych w twórców i ich arcydzieła. Wybie- ram tylko trzy, bynajmniej nie najostrzejsze: O Panu Tadeuszu: Tadka czytam ze strasznym oporem. Przeczy- tałam dopiero trzy księgi, a wczoraj miałam słuchać czwartej z płyty. Umówiłam się z Gośką i razem miałyśmy przechodzić tortury. Zresztą połowa naszej klasy ledwo, ledwo to czyta, a druga połowa wcale jesz- cze nie zaczęła. O III części Dziadów: Słów użytych w tym utworze wcale się obec- nie nie spotyka, toteż bardzo długo go się czyta. Po cichu go wcale nie można czytać, tylko głośno, ale to też nie daje wyników. Utwór ten nie ma żadnego sensu, nic on nie daje nowego. O wierszach Mirona Białoszewskiego: Białoszewski próbował obrazić język polski przez formy przekształceniowe zawarte w utwo- rach. Tak myślę, czy ten poeta naprawdę nie miał nic do roboty, że pisał tak bezsensownie. Być może, że człowiek, któremu zabierają piec, jest te- raz biedakiem i komornik chce wymusić na nim zapłatę, ale po co o tym pisać. Ten, który wybierał takie bzdurne wiersze do podręcznika, nie był chyba przy zdrowych zmysłach. Jeśli autor jest miłośnikiem języka ja- pońskiego (szara naga jama), niech to zostawi dla siebie. Chyba są bar- dziej godne utwory do czytania. 7 W. Staszewski, „Gazeta Wyborcza”, 13–14 maja 15. 8 M. Pęczak, „Polityka”, 13 września 1, nr 3. 9 Tamże, s. 4. 26 Stanisław Bortnowski Bunt młodych wobec lektury, ich arogancję (ale i zachwyt) w ocenach zanalizowałem na przykładzie Ferdydurke. Ustale- nia dotyczące wartościowania powieści pochodzą z początku lat dziewięćdziesiątych, ale są nadal aktualne: kryzys zaufania wo- bec autorytetu awangardzisty wyrzuconego z kanonu w roku 200 jeszcze się pogłębił10 . A zatem Ferdydurke to książka: nudna, sucha jak szczapa, abs- trakcyjna, ekstrawagancka, zawiła, mętna, deczko głupia, bezsensow- na, beznadziejnie głupia, idiotyczna, absurdalna, totalna bzdura, po- zbawiona jakiejkolwiek myśli, denna, istny koszmar, dziecinna, niedoj- rzała, dla pędraków i głupich, obleśna, wstrętna, taka cholera wśród lektur, tortury, wielka draka, nic innego, jak kawałek makulatury11. Uderza w tym pełnym zgrzytliwości wyliczeniu duża wy- nalazczość synonimiczna. Uczniowie jakby chcieli ujawnić swój talent kabaretowy, popisać się, wyjść poza sztampę (co się cza- sami udaje). Widać wyraźne zmieszanie satyry i wyolbrzymie- nia w szukaniu jak najzłośliwszych związków frazeologicznych w języku literackim niespotykanych. Dłuższe cytaty jeszcze to wrażenie popisu za wszelką cenę potwierdzają. Są i pytania re- toryczne połączone z ironią: Ciekawam, jaką szkołę ukończył ten ge- niusz? Chyba podstawową; i paradoksy oraz zaskakujące porów- nania: Wolałabym przeczytać dzieła Lenina niż jeden z rozdziałów „Ferdydurke”; i zdziwienia: Gdzie była cenzura, że puściła takie coś w obieg?; i poważne rady dla tych, którzy czuwają nad polityką kulturalną: Papier trzeba zachować na wydawanie przede wszystkim cenniejszych i przede wszystkim mądrzejszych książek. Ekspresję doznań ma potwierdzić przesadny opis stanów emocjonalnych towarzyszących lekturze: Nie mogłem tego stra- wić, to działało mi na nerwy; Po przeczytaniu pierwszych stron zaczę- ły mnie wstrząsać dreszcze, na czoło wystąpił zimny pot, zbierało mi się na torsje. Z satysfakcją podarłbym tę książkę na tysiąc tysięcy ka- wałków. Ale najczęściej pojawiały się wyzwiska i skojarzenia cha- rakterystyczne dla języka potocznego, wzmocnione przez wyli- czenia: „Ferdydurke” mógł napisać tylko człowiek mający halucynacje, głupek, wariat i dziwoląg. Autor był naćpany; Pisarz wzniósł się w tym 10 S. Bortnowski, Ferdydurkizm, czyli Gombrowicz w szkole, Warszawa 14, s. 4–. 11 Tamże, s. . O wartościowaniu literatury w szkole... 2 utworze na szczyt obłędu, tupetu i paranoi. Książka winna mieć podty- tuł „Wspomnienia psychopaty”12. Zatem wrogość wobec Gombrowicza ma cechy retoryki. Wy- rażając opinię, młodzi ludzie starają się poprzez różne zabiegi stylistyczne podkreślić swą zdecydowaną wyższość nad auto- rem z listy lektur. Jest to tryumf młodości nad dojrzałością, pew- ność, że racja tkwi po stronie spontanicznych i pewnych siebie chłystków. Oni wiedzą lepiej, kierują się własnymi normami, jak- że różnymi od norm znawców. W ich oczekiwaniach mieszczą się: fabularność dzieła jako najwyżej oceniana, żywa akcja, brak długich opisów, wyrazistość bohaterów, łatwość i jednoznacz- ność sytuacji, posługiwanie się gotowymi formami interpreta- cyjnymi, całkowite prawdopodobieństwo sytuacji, traktowanie literatury poza kategoriami literackimi, czyli poza konwencją i przede wszystkim – poza grą z czytelnikiem. Towarzyszy temu daltonizm językowy. Nic dziwnego, że powieść o przyprawia- niu gęby wywołuje złość, tak jest dziwna w warstwie zdarzeń, w sposobie narracji i stylistyce. Ankietowani uczniowie wskazali kilkanaście scen i motywów dla nich niezrozumiałych, jak umieszczenie trzydziestoletniego Józia w szóstej klasie, dziwaczne słownictwo: pupa, pupcia, upu- pienie itd., problem chłopięcia i chłopca, bratanie się z parob- kiem, głupie rozdziały o Filidorze i Filibercie, zakończenie utwo- ru, które w pełni świadczy o tym, że autorem jest wariat, gdyż robi z czytelnika trąbę tylko dlatego, że czytał jego dzieło. Trzeba dojść do wniosku, że dla uczniów (czy tylko dla nich?) to, co niezrozumiałe, jest automatycznie głupie. To równanie tłu- maczy w znacznym stopniu ataki na Gombrowicza: „horyzont oczekiwań” (mówiąc językiem Jaussa) młodych załamał się. Wartościowanie emocjonalne uwarunkowane jest niepowodze- niem intelektualnym, niedowładem refleksji. Rzecz sprawdza się, gdy weźmiemy pod uwagę głosy entu- zjastów. Ci zrozumieli Gombrowicza, są jego fanami w stopniu najwyższym, czytają go z uwielbieniem i dają temu słowny wy- raz w superlatywach, spieszczeniach, naśladownictwie języka, w wymyślaniu metafor, w podkreślaniu słów wielkimi litera- mi. Pełni pogardy wobec literatury masowej, popularnej, patrio- 12 Tamże, wszystkie cytaty na s. 5. 28 Stanisław Bortnowski tycznej lub obarczonej zadaniami społecznymi czy misją wycho- wawczą, wielbią Gombrowicza za to, że sztuce przypisał całko- wicie odmienne zadania. Charakteryzując tę grupę czytelników, można powiedzieć, że oni bawią się swoim idolem, wykrzyku- ją pochwały, ale i myślą, stąd stwierdzenie: Każdy, który choć tro- chę rozumu ma w głowie i przynajmniej od czasu do czasu zajmuje się uciążliwym procesem myślenia, z chęcią przeczyta „Ferdydurke”. Ni- żej kilka przywołań nie tylko zauroczonych lekturą, ale i umieją- cych swój stan emocjonalny wytłumaczyć: Znam Witolduchnę nie od dziś, lubię Wicia, bo on czuje (sorry, to ja czuję tak jak on) bluesa, mówi o ciotkach przyzwoitkach, które są- dząc, że są dojrzałe, są bardzo niedojrzałe (...) Zdanie z „Ferdydurke”, które utkwiło mi w głowie, to: tra la la, mama, ciocia, jak mogę, kie- dy nie mogę. Jego filozofia podawana jest w barwnym zastrzyku słow- nym (np. swój do swego po swoje). Gombrowicz w ogóle gnoi wszelkie przejawy DURNOTY LUDZKIEJ. Gombrowicz jest ekstra facet, UWIEL- BIAM GO. W tej książce odnalazłam jakiś model, sposób na życie. Gombrowicz nie jest (dla mnie) jakimś takim zwykłym, przeciętnym twórcą. Jego twórczość kojarzy mi się z buntem, niepodporządkowaniem, niezależ- nością. W Gombrowiczu zachwyca mnie to, co niezwykłe (...) pasjonuje mnie WSZYSTKO. Począwszy od języka – ten humor słowa jest świet- ny. Widzenie świata – niby są to codzienne sytuacje, ale czasem zdaje mi się, że przedstawione są groteskowo przez kogoś, kto znakomicie zna ludzi, ale czuje nad nimi wyższość. Gombrowicz jest nadczłowiekiem, bo zna ludzkie słabości i wie, że człowiek zawsze chce być piękny, dosko- nały, mądry i błyskotliwy, że zakłada maskę, którą Gombrowicz brutal- nie, śmiejąc się, zdziera13. Wniosek jest oczywisty: prywatny odbiór pisarzy w szkole zaczyna się od emocji częściej negatywnych, rzadziej pozytyw- nych. Zbuntowani raczej nie potrafią uzasadnić głębiej niechęci do twórcy czy dzieła, ograniczają się do ogólników, ale w pam- fletowych połajankach zdobywają się na inwencję i chcą jak naj- celniej uderzyć w obcy im autorytet. Entuzjaści natomiast, tak- że skorzy do hiperbolizacji, potrafią myśleć indywidualnie. Ich 13 Tamże, s. 5. O wartościowaniu literatury w szkole... 2 sądy są pogłębione, dalekie od sztampy, z wyraźną eksplikacją światopoglądową: mój pisarz to moje spojrzenie na świat. PISARZE I KRyTyCy TAKŻE OBRAŻAJą PISARZy (I WIELBIą ICH) Michał Głowiński, zastanawiając się nad wartościowaniem w badaniach literackich, stoi na stanowisku, że historyk litera- tury także wartościuje, albowiem słowa, utarte zwroty frazeolo- giczne, ale i zdania są z góry wartościowaniem nasycone. Wspa- niały, nieporadny, wątpliwy, epokowy, genialny – to przykłady ocen bynajmniej nie ukrytych. Zdaniem Głowińskiego „wyraźne war- tościowania dochodzą do głosu także tam, gdzie słów wartoś- ciujących nie ma wcale lub prawie nie ma”14. Tym celom służą: style mówienia, kontakt z językiem potocznym („to jest literatu- ra”), ironia, ale także terminologia, na przykład wyraz literackość jako „akt nobilitacyjny” równoznaczny „z przyznaniem szla- chectwa”15. Wielce znaczące są tytuły i podtytuły czy śródtytu- ły rozdziałów. O wartościowaniu w strefie znawców bardzo mocno świad- czą sam wybór pisarza lub jego pominięcie. Zajrzyjmy za kuli- sy: oto Władysław Zawistowski ujawnia swoistą elekcję mistrzów, czyli zasady powstawania antologii poetyckiej. Po 145 roku 40 poetów zgłosiło 113 wierszy 1 autorów. Liczba wskazanych wierszy, liczba głosów na dany wiersz doprowadziły redaktora do następującego wniosku: „Bez względu na to, które z kryte- riów uznamy za decydujące, prymat czwórki: Herbert, Miłosz, Różewicz, Szymborska (w kolejności alfabetycznej) jest niepod- ważalny, podobnie zresztą jak kolejne miejsca Wojaczka i Bia- łoszewskiego”16. Najpiękniejszym wierszem napisanym po woj- 14 M. Głowiński, Wartościowanie w badaniach literackich a język potoczny, w: O wartościowaniach w badaniach literackich, studia pod red. S. Sawickiego i W. Panasa, Lublin 1, s. 13–14. 15 Tamże, s. 1. 16 W. Zawistowski, Kraj „tysiąca poetów”, „Polityka” 13, nr 5, s. 32. 30 Stanisław Bortnowski nie został utwór Szymborskiej Radość pisania przed Przesłaniem Pana Cogito Herberta, Apollem i Marsjaszem także Herberta oraz Jechać do Lwowa Zagajewskiego. Listy nieobecnych Zawistowski nie podał. W związku ze zbliżającym się końcem wieku „Polityka” ogłosiła plebiscyt na najwybitniejszego pisarza stulecia. Zwy- ciężyli: Sienkiewicz (324 głosów), przed Żeromskim (255), Reymontem (233), Lemem (212), Szymborską (2024), Miło- szem (2023), Gombrowiczem (125), Wyspiańskim (12), Mroż- kiem (14) i Tuwimem (151). Wśród pisarzy zagranicznych pierwszym okazał się Hemingway przed Bułhakowem, Camu- sem, Eco, T. Mannem, Kafką, Londonem, Marquezem, Haszkiem i Proustem17 . Polemizując z powszechnymi gustami, Ludwik Stomma iro- nizował: „Doprawdy, aż trudno zrozumieć, co robi nieszczęsny Hemingway (którego skądinąd nie cierpię) pomiędzy monopo- listycznymi żabojadami (...)”18. I przeprowadził ankietę wśród francuskich studentów. Okazało się, że nie czytali oni żadnej po- wieści Manna, Babla, Szołochowa, Bułhakowa, Haszka, Hraba- la i innych. „Dodatkowo zdenerwowała mnie pierwsza pozycja «Małego Księcia» (45 proc. głosów przy 10 proc. na «W poszuki- waniu straconego czasu») . Znowu się komuś narażę, lecz jest to dla mnie ckliwy rozsentymentalniony pseudofilozoficzny kicz, zaś w dziedzinie niespełnionej miłości do kwiecia wolę znacz- nie kaczuszkę i maki, o których śpiewał ongiś Mieczysław Woj- nicki”19 . Oto meandry wartościowania, jakże widoczne – w przeci- wieństwie do zimnych statystyk – w gorących (ba, gotujących się) wypowiedziach krytyków, którzy podobnie jak uczniowie – gniewu, oburzenia, mocnych uderzeń, perfidii czy zawziętości w swoich ocenach pisarzy nie kryją. Egzemplifikacji dostarcza ankieta „Kultury” pod tytułem Pisarze niedocenieni – pisarze prze- cenieni. Wybieram kilka sądów namiętnych, naładowanych emo- cją jak wypowiedzi uczniów, by tych rozgrzeszyć, albowiem pra- 17 J. Pilch, Wieczne pióra, „Polityka” 1, nr 12. 18 L. Stomma, Z plebiscytów nauka, „Polityka” 2000, nr 4, s. 0. 19 Tamże. O wartościowaniu literatury w szkole... 31 wo do brutalności mają także zawodowi oceniacze. Oczywiście więcej w ich wyznaniach argumentów, ale bezpardonowe zgryź- liwości równają się oporom słyszanym w ławkach szkolnych. Czesław Miłosz (sporadyczny poeta, mierny prozaik, biegły eseista, na Nobla może wystarczyć, na prawdziwą wartość za mało). Tadeusz Konwicki (autor kilku ważnych książek po roku 1956, póź- niej konfesje czułych serc męskich dla dusz niewieścich, postsentymen- talizm polski) (Henryk Bereza)20 . Jerzy Andrzejewski. Jego zasługi dla opozycji w ostatnich latach życia nie mogą przysłonić faktu, że zawsze pisał drewnianym języ- kiem, pożerany przez jakieś straszliwe filozoficzne aberracje, wysilo- ny na „najwyższy diapazon”, snobistyczny i koturnowy nawet tam, gdzie brutalizował i próbował pokazać tzw. „mięso życia” (Małgorza- ta Czermińska)21 . Lechoń: pustosłowie ułożone do paru znajomych melodii wierszo- wych. Gałczyński: dziś jego poezja cieszy się jeszcze większym wzięciem wśród jednej formacji wielbicieli – panów w okolicy sześćdziesiątki, któ- rzy w uczuciowościach i gustach na zawsze pozostali sentymentalny- mi zetempowcami z lat swojej młodości. Kogo po ich wymarciu będzie w stanie skłonić ku sobie ta stara kokota – tandetnie wysztafirowana. Zagajewski: za dużo w nim nabzdyczenia – koturnowości, olim- pijskich póz, pompowania się wzniosłością, wysilonej powagi mędrca. W jego poezji sztuczność uparcie pozostaje sztuczna – nie dopracowała się naturalności jako sztuczność, brak jej więc zadawalających uprawo- mocnień (Janusz Sławiński)22 . Spróbowałem ustalić kryteria znawców zarówno w pomniej- szaniu, jak i powiększaniu pisarzy. Oto one: • Zdecydowanie najmocniej daje o sobie znać polityczne wi- dzenie świata, zatem należenie lub nienależenie do właści- wego towarzystwa, do koterii, jak „kręgi postępowców”, 20 Pisarze niedocenieni – pisarze przecenieni, „Kultura” 12, nr , , s. 154. 21 Tamże, s. 11. 22 Tamże, s. 15. 32 Stanisław Bortnowski „rozsądnych liberałów”, „lewicy laickiej”. Oburza realizacja zamówień władzy, miano pisarza słusznego lub nietykalne- go. O pisarzach nietykalnych krytyka pisze, owszem, ale bez cie- nia podejrzliwości. Nie wyobrażam sobie, aby ktoś na serio, nie dla hecy „zaatakował” Miłosza. „Rok myśliwego”, ekshibicjonistyczny dziennik poety, zachęcał do takiej bebechowej analizy. Nic, cisza. Wielki Henryk Grudziński jest czasami niesprawiedliwy w swym „Dzienniku pisanym nocą”. Nic, cisza (Grażyna Borkowska)23. • Wtórność, naśladownictwo i grafomania, stąd określenia „epigon”, „kompilator”, „nabzdyczenie”. • Błazenada, dwuznaczne gwiazdorstwo, przebojowość, hoch- sztaplerstwo, mimikra, czyli brak autentyczności, gra z pub- licznością, kariera. • Sztuczność pozy, brak dystansu wobec siebie, a jak pisać dobrą prozę bez dystansu (Błoński o Hłasce)24 . • Popularność jako argument „za” i „przeciw”, bo popular- ność wskazuje najlepszych, ale zarazem jest podejrzana: jeden z dnia na dzień zdobywa sławę, drugiego mielą młyny w papierni (Andrzej St. Kowalczyk)25. Przynależność do kultury maso- wej, zdaniem większości respondentów, poniża twórcę, ani- żeli go uwzniośla. O kryterium empirycznym (liczba wyda- rzeń, ilość miejsca poświęconego pisarzowi w podręcznikach szkolnych i uniwersyteckich, encyklopediach i słownikach, ilość publikacji krytycznych, a nawet filmów i audycji radio- wych) wspomina w komentarzu do ankiety Włodzimierz Bo- lecki, twierdząc, że bliskie jest przekonanie, że pisarz „docenio- ny” to pisarz powszechnie znany, a „niedoceniony” to pisarz nie- znany, czyli autor dzieł nie zauważonych. Tymczasem Doceniony jest nie ten pisarz, którego książki ukazują się w milionowych nakła- dach i tłumaczeniach na wiele języków, lecz ten, który jest najgłębiej i najwłaściwiej zrozumiany26. Bolecki zwraca też uwagę na pa- radoks: przecenieni pisarze – mówi się w tej ankiecie – to właśnie ci, którzy mają swoich dogłębnych znawców, poświęcających cały swój czas, wiedzę i inteligencję na odkrywanie kolejnych tajemnic 23 Tamże, s. 10. 24 Tamże, s. 155. 25 Tamże, s. 12. 26 Tamże, s. 14. O wartościowaniu literatury w szkole... 33 twórczości swego ulubionego pisarza. Albowiem krytycy właściwie „doceniając” osiągnięcia pisarza, tym samym je „przeceniają”. Pa- radoksalnie więc żaden pisarz nigdy nie może być ani „doceniony”, ani „przeceniony”. Logika bardzo gombrowiczowska27 . • Starzejąca się wizja świata, nieaktualność, archaiczność. Komentując ankietę, koniecznie trzeba zwrócić uwagę na przeciwstawność ocen. Ci sami twórcy są po prawej i lewej stro- nie listy, na przykład Miłosz, Herbert, Konwicki, Barańczak, Mrożek, Herling-Grudziński, więc – wydawałoby się – najwięk- si i najwartościowsi. Zaledwie dwudziestu sześciu krytyków wskazuje na stukilkudziesięciu pisarzy, rehabilitując nawet ta- kich, o których ani opinia publiczna, ani znawcy nie słyszeli, na przykład Skrzyposzek, Leo Lipski, Czaykowski, Busz, Darow- ski, Lednicki, Sztajnert, Orszyn itd. Wniosek końcowy, w łacinie ujęty przez Boleckiego, brzmi: de gustibus et coloribus non est dis- putandum28. Na zakończenie przeglądu wartościowania pisarzy muszę odwołać się do sporu na temat kanonu lektur zaproponowane- go przez ministra edukacji Romana Giertycha. Był to spór jak najbardziej polityczny, zideologizowany od początku do końca jak w latach stalinowskich i nieco późniejszych, w dekadach Pol- ski Ludowej. Apoteoza Sienkiewicza i degradacja Gombrowicza były okazją do zamanifestowania przekonań i poglądów z litera- turą w ścisłym tego słowa znaczeniu niewiele mających wspól- nego. Tak rzecz widział Stefan Chwin: Roman Giertych chce zmienić szkołę polską w miejsce prawicowo- -katolickiej indoktrynacji, eliminując z niej treści niezgodne z jego politycznym światopoglądem. Równie stanowczej próby polityzacji szkoły w Polsce dawno nie było. Szkoła powinna uczyć wyczucia wartości, tymczasem przedstawia się uczniom jako książki szczególnie wartościowe przede wszystkim książki poprawne ideologicznie z punktu widzenia obecnej władzy. Takie zaburzenie hierarchii jest po prostu edukacyjną katastrofą. 27 Tamże, s. 14–15. 28 Tamże, s. 13. 34 Stanisław Bortnowski Jeśli ktoś zamiast „Fausta” umieszcza na liście lektur utwór pub- licystyczny na temat „wujka–papieża”, to dopuszcza się pewnej przesady. Ale zastąpienie Dostojewskiego Janem Dobraczyńskim zakrawa po prostu na skandal, sugerowanie zaś, że Zofia Kossak- -Szczucka była lepszą pisarką niż Franz Kafka czy Joseph Conrad- -Korzeniowski, jest absurdem29 . Przy okazji Chwin formułuje najważniejsze, jego zdaniem, kryterium doboru lektur. Mają to być książki, które „stawiają trudne pytania wymagające samodzielnego myślenia”, tymcza- sem „trudną refleksję religijną Dostojewskiego mają zastąpić ka- techetyczne pouczenia”30 . Strach przed trudnymi pytaniami to tytuł drukowanej obok teks- tu Chwina wypowiedzi Marii Janion: Jak zrozumieć i opowiedzieć dramat swojego myślenia, pełne na- pięć i sprzeczności własne życie. (...) Conrad uświadamia drama- tyczną nierozstrzygalność wielkich dylematów moralnych. Witkacy stawia zaś przygnębiającą – i dlatego konieczną do przemyślenia – diagnozę dotyczącą współczesnej kultury i szaleństwa historii. (...) Oczywiście kultura masowa jest w stanie usunąć ten trudny świat z pola widzenia i zastąpić go jednolitym schematem łatwych pocie- szeń. Pisarze zaproponowani na miejsce usuniętych wskutek tego, że nie wstrząsają czytelnikami, dają im złudne poczucie bezpieczeń- stwa31 . Porównując uczniowskie kryteria ocen z sądami pisarzy i krytyków, można dostrzec jakże wiele podobieństw. Obie stro- ny opowiadają się bez szacunku wobec autorytetów, znika tabu o nietykalności nawet największych. Zasłużonych osądza się os- tro, dobierając mocne epitety i porównania, zmierza się do kary- katury i przesady, do tonu pamfletowego, ujawnia talent w „sty- listyce złości”. Znika zażenowanie przed niesprawiedliwością, emocja i temperament są ważniejsze od refleksji. Zaskakujące 29 S. Chwin, Pedagog Pimko Tryumfuje, „Gazeta Wyborcza”, 2–3 czerw- 30 Tamże. 31 M. Janion, Strach przed trudnymi pytaniami, „Gazeta Wyborcza”, 2–3 ca 200, s. . czerwca 200, s. . O wartościowaniu literatury w szkole... 35 jest rozproszenie wyborów, często ich przypadkowość wymyka- jąca się ustalonym hierarchiom. Różnice dają się sprowadzić do trzech uzasadnień: uczniom obca jest sfera polityki, między innymi dlatego, że nie mają roze- znania w kategoriach, obozach, salonach, nie ogarniają ich ewo- lucji, nie mogą porównać sił i spojrzeć na przeszłość pod kątem aktualizacji. Niedowład erudycji nie tylko literackiej, ale i hi- storycznej utrąca następne kryteria. By pytać o wielkość, trzeba znać dobrze twórczość danego pisarza, jej konteksty macierzyste i konteksty chwili, trzeba też mieć narzędzia do porównań. Nie- czułość na sferę językową i stylistyczną, bezradność wobec niej ograniczają świadomość literacką do wyimków. Trzeba jeszcze podkreślić fakt następujący: kryterium trud- nych pytań wymaga odejścia od kultury masowej. Historia li- teratury w szkole nie jest historią zaczytywanych dzieł, lecz na odwrót: odwołuje się do tekstów ambitnych. Uczeń żyjący pod wpływem zjawisk w kulturze „wykrzyczanych”, nasycony tym, co łatwe, niechętnie przyjmuje rzeczy o podwyższonym standar- dzie trudności. Presley i Stonesi zawsze okażą się popularniejsi od Haydna i Pendereckiego, Kossak od Wojtkiewicza, a Rowling od Sienkiewicza. Szkolne wartościowanie dzieł (oczywiście – to nieoficjalne) jest skazane na ułomność, w wypowiedziach oficjal- nych uczniowie na ogół powtarzają sądy wyuczone i powtórzo- ne za nauką nazywaną historią literatury. PUNKT DOJŚCIA – ODSłOńMy SIę! Jakie rozwiązania metodyczne związane z wartościowaniem literatury polecałbym? Przede wszystkim rozpoznanie sytuacji, czyli diagnozę. Wojciech Pasterniak jest zdania, że „bez począt- kowej diagnozy nie jest możliwe zorganizowanie racjonalnego działania”32. Sugeruje on, aby do celu dążyć poprzez swobod- 32 W. Pasterniak, Przygotowanie do odbioru dzieła literackiego, Wrocław– Warszawa–Kraków–Gdańsk 1, s. 115. 36 Stanisław Bortnowski ne wypowiedzi uczniów i wypowiedzi kierowane. „Te ostatnie mogą przybrać postać rozmowy, wywiadu, ankiety, testu, bada- nia socjometrycznego”33. Wśród kilkunastu zaleceń znalazły się takie, aby uważnie słuchać wszystkich wypowiedzi uczniow- skich, w tym uczniów najsłabszych, nie krytykować ich za szcze- rość, stwarzać możliwość dyskusji i konfrontacji różnych opinii, minimalizować własne interwencje oraz szczególnie dobrze po- znać negatywne poglądy i postawy nastolatków. Na podstawie szkolnych doświadczeń, wyprzedzających w czasie sugestie Pasterniaka, dodałbym: zgodzić się na bunt, być cierpliwym w wysłuchiwaniu herezji, oddzielić wartościo- wanie prywatne, skażone subiektywizmem, od wartościowania, które nazwałbym zrównoważonym. Chodziłoby o to, aby zgro- madzić argumenty za i przeciw wielkości pisarza oddzielone od emocji, odwołać się do opinii historyków literatury i poddać je refleksji. Wielokrotnie na moich lekcjach toczyły się polemiki na temat walorów i uchybień autora powieści czy poety. Jedną z ta- kich rozmów na temat Ody do młodości zanotowałem. Oto frag- ment: Joasia: Utwór bardzo mi się podoba. Uważam, że jest to arcydzie- ło młodości. Przemawia do mnie. Poeta rozumie naturę młodości, mówi, że młodość to wolność. Rozumie młodych, którzy chcą inne- go, nowego świata, a nie tego przejętego od starszych, monotonnego, ciągle tego samego. (...) Stefan: Uważam, że to poezja dobra. Ciekawe porównania i inne środki literackie. Ale wydają mi się jakby przestarzałe. Może kiedyś miały wielką moc ekspresyjną, ale teraz do mnie nie przemawiają. Słuchając tego tekstu, wynudziłem się trochę. Duża ilość słów mówi o tym samym. Jurek: A tak, tak. Przez cały czas słuchania wydawało mi się, że ja- kaś trzynastoletnia, egzaltowana pannica opowiada w górnolotnych słowach swojej przyjaciółce o pierwszym spotkaniu z chłopcem. Uwzniośla je i czyni z niczego problem. W wierszu za dużo niepo- trzebnych wzlotów duszy34 . 33 Tamże, s. 11. 34 S. Bortnowski, Ścisłość i emocja, Warszawa 1 s. 10 i nast. O wartościowaniu literatury w szkole... 3 Często zagajeniem dyskusji stawała się statystyka. Uczniowie na karteczkach lub w głosowaniu otwartym przez podniesienie rąk opowiadali się za jedną z not: książka bardzo interesująca, in- teresująca, taka sobie, nudna, beznadziejna. Oczywiście, wcześniej trzeba doprowadzić do takiej atmosfery w klasie, aby uczniowie mieli pewność, że ich przekonanie o sile lub słabości lektury nie zostanie ośmieszone zarówno przez polonistę, jak też przez ko- leżanki i kolegów z klasy. Lekcje polskiego to pojedynki na gusta, często ukryte w nie- domówieniach, we wnioskach i tezach, ale także ujawniane dzię- ki nauczycielom, którzy nie boją się trudnej wymiany zdań pro- wadzącej często do protokołu rozbieżności. Sugeruję, iż proto- kół taki może zostać zapisany jako dowód nieuzgodnienia ocen klasy, autorów podręczników, krytyków i nauczyciela. Podzia- ły wtedy rysują się rozmaicie: często polonista podważa wyso- kie miejsce pisarza w hierarchii literackiej, a uczniowie zawzię- cie go bronią. Tak było na moich lekcjach poświęconych Sienkie- wiczowi. Dziś, gdybym miał prowadzić zajęcia z Potopu, skupiłbym uwagę na recepcji Trylogii, na słowach pełnych krańcowego en- tuzjazmu i na zarzutach szarpiących mity narodowe. Postawił- bym pytania, czy cechy Kmicica to zestaw polskich stereotypów narodowych (pozytywnych czy negatywnych, w tym stereotyp Polaka–katolika i Polaka–wroga obcych). Przedstawiłbym też dwie wizje historii, o których tak pisał Jan Józef Lipski: „Mamy w polskiej literaturze historycznej dwie tradycje: jedna służy megalomanii narodowej, druga to tradycja Żeromskiego, gorz- ka tradycja obrachunków”35. Kontekstem do dyskusji stałyby się fragmenty (lub całość) Wiernej rzeki oraz Rozdzióbią nas kruki, wrony. Lipski twierdzi, że historia powinna być wrotami w przy- szłość. Trylogia to wrota w przeszłość, to mit Polski samodosko- nalącej się i zawsze niepodległej, opowiedziany środkami lite- ratury popularnej. Pan Tadeusz też jest mitem o wiośnie naro- dowej, o odradzaniu się ojczyzny, tyle że poetyckiego kunsztu Mickiewicza nikt nie podważa. Oba dzieła nasycone są trady- 35 J. Lipski, Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy, przedruk w „Gazecie Wy- borczej”, 25 września 200, s. .
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wartościowanie a edukacja polonistyczna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: