Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00395 010356 11216931 na godz. na dobę w sumie
Wczesne rodzicielstwo - zagrożenie czy szansa? Nastoletni rodzice z łódzkich enklaw biedy - ebook/pdf
Wczesne rodzicielstwo - zagrożenie czy szansa? Nastoletni rodzice z łódzkich enklaw biedy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 296
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8425-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

W publikacji zostały przedstawione biografie i sytuacje życiowe młodych dorosłych, którzy zostali rodzicami jako nastolatkowie oraz mieszkają i wychowują swoje dzieci na terenie łódzkich enklaw biedy. Autorka analizuje stan, procesy i wymiary wykluczenia społecznego, a także społecznej integracji zachodzące w badanej zbiorowości oraz działania służb społecznych wobec młodych rodziców ze zdegradowanych społecznie i ekonomicznie obszarów miasta. Odpowiada na pytanie, czy wczesne macierzyństwo i ojcostwo osób doświadczających biedy i wykluczenia społecznego w dzieciństwie i adolescencji stanowi jedynie zdrożenie, tj. czynnik ryzyka kontynuacji ubóstwa i ekskluzji w kolejnej (dorosłej) fazie życia, czy też może oznacza szansę - czynnik ich społecznej integracji.

Książka jest skierowana do socjologów, pedagogów i badaczy życia społecznego, a także pracowników instytucji pomocowych i organizacji i pozarządowych zajmujących się pracą socjalną oraz specjalistów pracujących profesjonalnie z młodymi ludźmi z zaniedbanych społecznie środowisk.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Paulina Bunio-Mroczek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Katedra Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Aldona Żurek REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Aleksandra Urzędowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/luckyraccoon © Copyright by Pulina Bunio-Mroczek, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07139.15.0.M Ark. wyd. 18,5; ark. druk. 18,5 ISBN 978-83-8088-424-3 e-ISBN 978-83-8088-425-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spistreści Wstęp Podziękowania Rozdział 1 Nastoletnierodzicielstwoawykluczeniespołeczne Czynniki ryzyka nastoletniego rodzicielstwa Nastoletnie rodzicielstwo jako zagrożenie – droga do wykluczenia społecznego Nastoletnie rodzicielstwo jako szansa – droga do integracji społecznej (krytycz- ny nurt badań nad nastoletnim rodzicielstwem) 1.1. 1.2. 1.3. Rozdział 2 Koncepcjawykluczeniaspołecznego Historia, teoretyczne źródła i znaczenie pojęcia „wykluczenie społeczne” Stosowanie koncepcji wykluczenia społecznego w naukach społecznych i dzia- łaniach z zakresu polityki społecznej – argumenty „za” i „przeciw” Wykluczenie społeczne a ubóstwo i bezrobocie Dyskursy wykluczenia społecznego 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. Rozdział 3 Notametodologiczna Badania nad nastoletnim rodzicielstwem jako moduł w projekcie WZLOT Łódzkie enklawy biedy jako teren badań nad nastoletnim rodzicielstwem Ramy teoretyczno-analityczne Zastosowane narzędzia badawcze Organizacja i realizacja badań terenowych, napotkane trudności, dylematy etyczne 3.5.1. Badania z udziałem młodych rodziców 3.5.2. Badania z udziałem ekspertów 9 13 15 18 21 29 49 50 60 67 71 75 75 78 81 87 89 89 99 6 Spis treści Rozdział 4 Nastoletniemacierzyństwowłódzkichenklawachbiedy Przed narodzinami dziecka – dzieciństwo i adolescencja przyszłych nastolet- nich matek Stawanie się matką: ciąża, poród, pierwsze doświadczenia rodzicielstwa Być (nastoletnią) matką w łódzkiej enklawie biedy – sytuacja badanych kobiet po narodzinach dziecka 4.3.1. Między rodziną a państwem – nieformalne i instytucjonalne źródła wsparcia 4.3.2. Sytuacja mieszkaniowa młodych matek 4.3.3. Wczesne macierzyństwo a edukacja 4.3.4. Wczesne macierzyństwo a praca 4.3.5. Zdrowie młodych matek i ich dzieci 4.3.6. Czas wolny i rozrywka Znaczenie wczesnego macierzyństwa – ocena uczestniczek badań Przyszłość dzieci w wyobrażeniach badanych kobiet Podsumowanie Rozdział 5 Nastoletnieojcostwowłódzkichenklawachbiedy Przed narodzinami dziecka – dzieciństwo i adolescencja przyszłych nastolet- nich ojców Stawanie się ojcem: ciąża partnerki, przygotowania do porodu, pierwsze do- świadczenia rodzicielstwa Być (nastoletnim) ojcem w łódzkiej enklawie biedy: sytuacja badanych męż- czyzn po narodzinach dziecka 5.3.1. Pieniądze przede wszystkim: działalność zarobkowa 5.3.2. Sytuacja materialna młodych ojców – ubóstwo? 5.3.3. Sytuacja mieszkaniowa badanych mężczyzn 5.3.4. (Nie)dbałość o zdrowie 5.3.5. Poza oddziaływaniem instytucji pomocowych 5.3.6. Ojcostwo a relacje z bliskimi 5.3.7. Czas wolny młodych ojców i ich rodzin Znaczenie wczesnego ojcostwa – ocena uczestników badań Przyszłość dzieci w wyobrażeniach badanych mężczyzn Podsumowanie Rozdział Nastoletnierodzicielstwowłódzkichenklawachbiedy wopiniachekspertów Charakterystyka zjawiska nastoletniego macierzyństwa Przyczyny nastoletniego macierzyństwa Charakterystyka nastoletnich matek Konsekwencje wczesnego macierzyństwa Nastoletni ojcowie 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 101 102 109 116 116 129 136 141 147 149 151 156 158 173 174 183 187 187 193 195 199 202 205 209 213 218 220 229 231 233 236 245 251 Spis treści 7 6.6. 6.7. 6.8. Bariery instytucjonalnego wsparcia dla nastoletnich matek Proponowane rozwiązania w zakresie instytucjonalnego wsparcia nastoletnich matek i ich rodzin Podsumowanie Zakończenie Aneksy Aneks 1: Charakterystyka uczestniczek badania – młodych matek Aneks 2: Charakterystyka uczestników badania – młodych ojców Aneks 3: Charakterystyka uczestników badania – ekspertów Aneks 4: Nastoletnie rodzicielstwo w Europie i w Polsce – dane statystyczne Bibliografia 252 255 259 263 271 272 276 278 280 285 Wstęp Zaniedbane, zdegradowane sąsiedztwa są wciąż elementem przestrze- ni polskich miast. W niniejszej książce na życie mieszkańców miejskich enklaw biedy proponuję spojrzeć z perspektywy cyklu życia osób, które zostały rodzicami jako nastolatki. W Polsce urodzenia nastoletnich matek stanowią obecnie około 3,5 wszystkich urodzeń1. Wydawać by się mogło, że jest to zjawisko margi- nalne. Na uwagę zasługuje jednak fakt, że nastoletnie rodzicielstwo nie jest tak samo nasilone w całej populacji adolescentów. Występuje przede wszystkim wśród młodzieży ze zmarginalizowanych rodzin i społeczno- ści, dlatego zbyt wczesne posiadanie dziecka często uważane jest zarówno za skutek, jak i przyczynę biedy oraz wykluczenia społecznego. Badania prowadzone wśród osób, które w bardzo młodym wieku zostały rodzica- mi, mogą dostarczać wiedzy na temat form i procesów popadania w ubó- stwo i  wykluczenie społeczne, działań podmiotów polityki społecznej, w tym pomocy społecznej, oraz aktywności samych młodych rodziców, zmierzających do przeciwdziałania ich wykluczeniu społecznemu. Nastoletnie rodzicielstwo uważane jest powszechnie za czynnik ryzy- ka, ponieważ przygotowanie do pełnienia ról zawodowych wymaga coraz dłuższego odraczania decyzji prokreacyjnych. Wczesne posiadanie dziec- ka, szczególnie w przypadku kobiet, może ograniczać możliwość ukoń- czenia lub  uzupełniania edukacji oraz uczestniczenia w  rynku pracy. W przypadku mieszkańców enklaw biedy może znacząco przyczyniać się 1 Obliczenia własne na podstawie danych GUS. Tabele prezentujące zjawisko nasto- letniego rodzicielstwa w liczbach (dane dotyczące Polski, województwa łódzkiego i miasta Łódź) zaprezentowano w Aneksie 4. 10 Wstęp do transmisji biedy do kolejnej generacji. Następstwa wczesnego założe- nia rodziny mogą dotyczyć nie tylko młodych rodziców, ale również ich dzieci2. Wczesne rodzicielstwo, szczególnie w warunkach zamieszkiwa- nia w enklawie biedy oraz w przypadku braku lub nieudanej interwencji ze strony służb społecznych, może zagrażać kontynuacją biedy i wyklu- czenia społecznego w następnych fazach cyklu życia nastoletnich rodzi- ców i w kolejnych pokoleniach. Pierwsza fala zainteresowania nastoletnim rodzicielstwem w  krajach wysoko uprzemysłowionych, głównie anglosaskich, spowodowała, że zja- wisko to zostało uznane przez badaczy, twórców polityki społecznej i me- dia za problem społeczny, mechanizm przyspieszający proces dziedziczenia i utrwalania biedy i wykluczenia społecznego, zagrożenie dla samych mło- dych rodziców, ich dzieci i całych społeczeństw. W odpowiedzi, krytycznie zorientowani badacze społeczni zakwestionowali związek przyczynowo- -skutkowy między wczesnym posiadaniem dziecka a ryzykiem popadnięcia w lub pogłębienia ubóstwa i społecznej ekskluzji, a także założenia, na któ- rych opierały  się działania z  zakresu polityki społecznej, mające na  celu zmniejszanie liczby nastoletnich ciąż i rzekomo negatywne skutki nastolet- nich urodzeń. Druga fala literatury naukowej na temat nastoletniego rodzi- cielstwa podkreśla wielowymiarowość tego zjawiska i możliwe pozytywne oddziaływanie wczesnego posiadania dziecka na młodych ludzi pochodzą- cych z zaniedbanych społecznie środowisk. W tym drugim ujęciu wczesne rodzicielstwo może stanowić szansę na społeczne włączenie dla młodych ludzi pozostających wcześniej na marginesie życia społecznego. Zjawisko nastoletniego rodzicielstwa do  tej pory rzadko stanowiło przedmiot zainteresowania przedstawicieli nauk społecznych w Polsce. Nieliczne badania odnosiły się prawie wyłącznie do kobiet. Prowadzone były głównie na podstawie danych statystycznych (w demografii) i stan- daryzowanych narzędzi badawczych (w psychologii i pedagogice). Jeśli decydowano się zastosować podejście jakościowe, badaniami obejmowa- no nieliczne przypadki. Badania stanowiące podstawę niniejszej publika- cji wyróżniają się na tym tle, ponieważ: 1) rozważają kwestię nastoletniego rodzicielstwa w kontekście biedy, i metod; wykluczenia społecznego i integracji społecznej; 2) mają charakter jakościowy i  stosują triangulację teorii, danych 3) objęto nimi relatywnie dużo osób (ponad 120), w tym nie tylko mło- de matki, ale również mężczyzn, którzy zostali ojcami jako nasto- latkowie, oraz przedstawicieli zawodów i instytucji, którzy w swojej pracy zawodowej mają do czynienia z nastoletnimi rodzicami. 2 Mogą także stać się udziałem innych bliskich im osób (rodziców, dziadków, rodzeń- stwa), jeśli zdecydują się oni wspierać młodą rodzinę. Wstęp 11 Przedmiotem książki jest sytuacja życiowa młodych dorosłych, któ- rzy stali się rodzicami w okresie adolescencji i wychowują swoje dzieci na terenie enklawy biedy. Głównym celem pracy jest dostarczenie wie- dzy na temat stanu i procesów wykluczenia społecznego zachodzących w badanej zbiorowości w cyklu ich życia oraz działań służb społecznych zmierzających do  przeciwdziałania temu procesowi. W  książce odpo- wiadam na  pytanie, czy wczesne macierzyństwo i  ojcostwo osób do- świadczających biedy i  wykluczenia społecznego w  młodości stanowi jedynie zagrożenie –  czynnik ryzyka kontynuacji ubóstwa w  kolejnej (dorosłej) fazie życia, czy też może oznaczać szansę – czynnik ich spo- łecznej integracji. Główna hipoteza badawcza brzmi: wczesne rodzicielstwo stanowi dla  młodzieży z  zaniedbanych środowisk społecznych zarówno zagro- żenie kontynuacją biedy i wykluczenia społecznego, jak i szansę na in- tegrację społeczną w okresie dorosłości. Wymiary ekskluzji społecznej doświadczanej przez młodych rodziców oraz obszary ich społecznego włączania są niejednakowe w przypadku kobiet i mężczyzn. Silnie spauperyzowane obszary miast poprzemysłowych już od ponad dwóch dekad stanowią przedmiot zainteresowania badaczy społecznych w Polsce, w tym w Łodzi, czego dowodzi bogaty dorobek łódzkiej szko- ły badań nad biedą i pomocą społeczną, pracującej pod kierownictwem prof. Wielisławy Warzywody-Kruszyńskiej. Niniejsza książka stanowi kontynuację zainteresowań tego zespołu. Badania nad nastoletnim rodzi- cielstwem w łódzkich enklawach biedy, stanowiące empiryczną podstawę niniejszej pracy, wykonano w ramach projektu „WZLOT – Wzmocnić Szanse i Osłabić Transmisję Biedy wśród Mieszkańców Miast Wojewódz- twa Łódzkiego”3. Książka składa  się z  wprowadzenia, sześciu rozdziałów oraz zakoń- czenia. W rozdziale pierwszym prezentuję najważniejsze moim zdaniem ustalenia dotyczące nastoletniego rodzicielstwa, wynikające z przeglądu dostępnej anglojęzycznej oraz polskiej literatury przedmiotu. W rozdzia- le drugim omawiam koncepcję wykluczenia społecznego, z uwzględnie- niem historii rozwoju tego pojęcia, sposobów jego definiowania, argu- mentów na rzecz i przeciwko stosowaniu go w badaniach społecznych oraz relacji wykluczenia społecznego z ubóstwem i bezrobociem. 3 Projekt koordynowany był przez prof. dr hab. Wielisławę Warzywodę-Kruszyńską i realizowany przez pracowników i doktorantów Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego oraz zespół Fundacji Instytut Inicjatyw Społecznych w latach 2008–2010 z finansowym wsparciem Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Progra- mu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Numer projektu: UDA-POKL.07.02.01-10-033/08; strona internetowa projektu: www.wzlot.uni.lodz.pl. 12 Wstęp Rozdział trzeci zawiera notę metodologiczną: charakterystykę terenu, na którym prowadziłam badania, czyli tzw. łódzkich enklaw biedy, za- łożenia metodologiczne wynikające z realizacji badań nad nastoletnim rodzicielstwem w ramach szerszego przedsięwzięcia badawczego – pro- jektu WZLOT, ramy teoretyczno-analityczne pracy, opis zastosowanych narzędzi badawczych, informację o sposobie organizacji i przebiegu pro- cesu realizacji badań, z uwzględnieniem kwestii etycznych, które ujawni- ły się w czasie realizacji wywiadów z młodymi rodzicami. Empiryczna część książki obejmuje trzy kolejne rozdziały. Rozdział czwarty dotyczy nastoletniego macierzyństwa w łódzkich enklawach bie- dy i przedstawia wyniki badań z udziałem młodych matek. Rozdział piąty traktuje o nastoletnim ojcostwie w spauperyzowanych obszarach miasta i oparty został o wywiady z młodymi ojcami. Rozdziały czwarty i pią- ty zakończone są typologiami biografii nastoletnich rodziców w  łódz- kich enklawach biedy, przedstawiają również historie życia wybranych respondentów, będące egzemplifikacją wyróżnionych typów. Rozdział szósty natomiast ukazuje nastoletnie rodzicielstwo z perspektywy kon- taktujących się z nimi w swojej zawodowej działalności ekspertów. Za- kończenie książki zawiera podsumowanie, wnioski oraz rekomendacje. Podziękowania Książka ta powstała na podstawie mojej pracy doktorskiej. W pierw- szej kolejności podziękowania kieruję do Profesor Wielisławy Warzywo- dy-Kruszyńskiej, promotorki mojej dysertacji, osoby, dzięki której mia- łam szansę rozpocząć pracę naukową. Objęła mnie, absolwentkę zupełnie innego kierunku studiów, opieką naukową podczas studiów doktoranc- kich z socjologii i otworzyła drogę do pracy w dużym projekcie badaw- czym oraz w Zespole Katedry Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej UŁ. Chciałabym podziękować zespołowi projektu WZLOT, w ramach któ- rego miałam możliwość uczenia się socjologii od razu na żywej tkance realizowanego dużego przedsięwzięcia badawczego oraz Zespołowi Ka- tedry Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej, w której pracuję. Ważną osobą w moim rozwoju naukowym, dydaktycznym i osobistym stała się dr hab. Agnieszka Golczyńska-Grondas, której chciałabym gorąco po- dziękować. Podziękowania chciałabym również skierować do  dr hab. Grażyny Mikołajczyk-Lerman, przede wszystkim za obdarowanie mnie ogromem materiałów związanych tematycznie z problematyką książki, za pomoc w sprawach naukowych i nie-naukowych. Kieruję moje serdeczne podziękowania do tych Koleżanek i Kolegów z zespołu projektu WZLOT, Katedry Socjologii Stosowanej i Pracy So- cjalnej oraz Katedry Socjologii Ogólnej, którzy niedawno przekroczyli lub też niebezpiecznie zbliżają się do wieku, w którym przestaje się być tzw. „młodym naukowcem”. Dziękuję Wam Kochani nie tylko za wsparcie merytoryczne na różnych etapach wchodzenia w rolę socjologa, ale rów- nież za pozazawodowe relacje. Szczególne wyrazy wdzięczności należą się mojej Rodzinie. Dziękuję moim Rodzicom, którzy zawsze wierzyli, że uda mi się skończyć pisać 14 Podziękowania pracę, nawet kiedy ja miałam co do tego wątpliwości; mojej Teściowej – Mamie Basi, która dawała (i wciąż daje) mnóstwo czasu, uwagi i mi- łości mojemu Synowi i nam; mojemu Mężowi Sebastianowi – za to, jak wspaniałym jest człowiekiem, partnerem i przyjacielem, i za wszystko, co robi dla naszej rodziny. Książkę chciałabym zadedykować trzem osobom, dzięki którym wiem, co oznacza bezwarunkowa miłość. Dwoje z nich: Helena Bunio i Adam Bunio – odeszli, a jedna – Adam Bunio-Mroczek – pojawiła się na świecie w okresie, kiedy pracowałam nad doktoratem. Rozdział 1 Nastoletnierodzicielstwo awykluczeniespołeczne Celem rozdziału jest ukazanie związków nastoletniego rodzicielstwa z wykluczeniem społecznym oraz przedstawienie argumentów potwier- dzających tezę, że badania nad nastoletnim rodzicielstwem mogą służyć pogłębieniu naukowej wiedzy na temat procesów ubóstwa, wykluczenia społecznego, integracji społecznej oraz na temat oddziaływań podmio- tów polityki społecznej na osoby, grupy i społeczności uważane za spo- łecznie wykluczone. Przegląd dostępnej zagranicznej (głównie anglosaskiej) oraz polskiej literatury przedmiotu wskazuje na: • przypisywanie odmiennego znaczenia nastoletniemu rodzicielstwu oraz formułowanie odmiennych rekomendacji dla działań z zakre- su polityki społecznej wobec zjawiska nastoletniego rodzicielstwa przez badaczy o różnej orientacji teoretycznej. Jak wynika z przeglądu literatury przedmiotu, podejmowanie kwestii nastoletniego rodzicielstwa jako problemu badawczego wiązało się po- czątkowo przede wszystkim z zainteresowaniem negatywnymi skutkami • występowanie znacznych różnic w  liczbie i  udziale nastoletnich urodzeń w krajach rozwiniętych; • istnienie odmiennych sposobów charakteryzowania nastoletnich rodziców i ich społecznego otoczenia oraz konceptualizacji przy- czyn i konsekwencji nastoletniego rodzicielstwa; • istnienie różnych obrazów nastoletniego rodzicielstwa w  krajach o  różnych kulturach, tradycjach, modelach polityki społecznej, a także składzie rasowo/etnicznym; • możliwość zastosowania odmiennej metodologii w  badaniach nad nastoletnim rodzicielstwem; 16 Wczesne rodzicielstwo – zagrożenie czy szansa?... wcześniejszego niż to  ogólnie przyjęte posiadania dzieci. W  bogatej – zarówno pod względem liczby, jak i zakresu podejmowanych badań – literaturze zagranicznej przedmiotu dominują pozycje amerykańskie i brytyjskie. Przyczyn koncentracji uwagi badaczy z  Wielkiej Brytanii i  Stanów Zjednoczonych na zjawisku wczesnego rodzicielstwa można upatrywać co najmniej w dwóch okolicznościach: 1) relatywnie wysokich współczynnikach dzietności nastolatek w tych krajach odnotowywanych w latach 90. XX w. i w początkach XXI w. (31 urodzeń na 1000 kobiet w wieku 15–19 lat w Wielkiej Brytanii, 52 urodzenia na 1000 kobiet w wieku 15–19 lat w USA, w porównaniu do 6–14 urodzeń na 1000 kobiet w wieku 15–19 lat w Europie kontynentalnej, UNICEF 20011) , 2) specyficznym układzie czynników o charakterze kulturowym, poli- tycznym i ekonomicznym, które sprawiły, że w krajach tych nasto- letnie rodzicielstwo, a przede wszystkim macierzyństwo, stało się przedmiotem publicznej debaty i zostało uznane za palący problem społeczny, wskutek czego uruchomiono publiczne środki na pod- jęcie działań w  celu zapobiegania temu zjawisku i  zmniejszania jego negatywnych konsekwencji. W  literaturze anglosaskiej zarysowują  się dwa nurty odmiennie oceniające konsekwencje wczesnego rodzicielstwa, a  także przypisu- jące odmienne znaczenie czynnikom indywidualnym i strukturalnym. Pierwszy nurt, chronologicznie wcześniejszy, traktuje wczesne rodzi- cielstwo jako istotny czynnik w procesie dziedziczenia biedy i wyklu- czenia społecznego, utrwalający nierówności społeczne. Reprezentan- ci tego podejścia stosują przede wszystkim ilościowe metody badań, 1 W drugiej połowie lat 90. XX w. Wielka Brytania była krajem o najwyższym współ- czynniku dzietności nastolatek w Europie, a Stany Zjednoczone znajdowały się na pierwszym miejscu wśród wszystkich krajów rozwiniętych (UNICEF 2001: 2). Pod- czas gdy w Europie kontynentalnej wskaźniki dzietności nastolatek regularnie się wówczas obniżały, w krajach anglosaskich, w tym w Wielkiej Brytanii i USA, pozo- stawały na tym samym poziomie (Berthoud, Robson 2001: 2). Jednakże później odnotowano spadek częstotliwości nastoletnich urodzeń w tych krajach. W 2013 r. współczynnik dzietności nastolatek osiągnął w Stanach Zjednoczonych poziom 26,5 (wobec 29,4 w 2012 r. i 41,5 w 2007 r.; Faccio, Fish 2015), w Zjednoczonym Kró- lestwie Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej – 17,3 (United Nations Demographic Yearbook 2014). Obecnie, krajem europejskim w którym urodzenia nastolatek są najczęstsze, jest Bułgaria (41 na 1000 kobiet w wieku 15–19 lat zostaje w ciągu roku matkami). Najniższy współczynnik dzietności nastolatek w Europie ma Szwajcaria (3,0) (Ibidem). Tabela zestawiająca współczynniki dzietności nastolatek w Europie znajduje się w Aneksie 4. Rozdział 1. Nastoletnie rodzicielstwo a wykluczenie społeczne 17 a przyczyn wczesnego posiadania dzieci doszukują się głównie w in- dywidualnych deficytach oraz okolicznościach życiowych badanych młodych rodziców. Drugi nurt badań, późniejszy, stanowi krytyczną odpowiedź na przypisywanie wczesnemu rodzicielstwu wyłącznie ne- gatywnego znaczenia, nie tylko przez badających to zjawisko naukow- ców, ale również przez media masowe oraz polityków upowszechniają- cych (a czasami zniekształcających) wyniki tych badań. Reprezentanci drugiego nurtu korzystają częściej z metod jakościowych, za pomocą których ukazują wielowymiarowy obraz nastoletniego rodzicielstwa, jego strukturalne uwarunkowania oraz pozytywne następstwa. Typowe dla nurtu „zagrożenia wykluczeniem społecznym” jest zdanie otwiera- jące raport UNICEF z 2001 r.: „Urodzenie dziecka przez nastolatkę jest ściśle związane z doświadczaniem przez nią zagrożeń w późniejszym życiu. Zmniejszenie częstotliwości nastoletnich urodzeń zmniejsza zagrożenie biedą oraz jej przekazywaniem z pokolenia na pokolenie” (UNICEF 2001: 2, tłum. P.B.-M.). Natomiast dla nurtu „krytycznego” charakterystyczne jest następujące twierdzenie, pochodzące z  arty- kułu zamieszczonego w czasopiśmie naukowym Critical Social Policy w 2007 r.: „Przegląd wyników badań wskazuje, że wiek urodzenia dziec- ka ma mały wpływ na pozycję społeczną [jego i jego rodziców2]. Wiele nastoletnich matek twierdzi, że macierzyństwo uczyniło je silniejszymi i stało się przyczyną zmiany na lepsze w ich życiu. Wielu [nastoletnich] ojców pozostaje w relacji ze swoimi dziećmi. Dla jednych i drugich ro- dzicielstwo stanowi bodziec do podjęcia nauki, stażów, zatrudnienia” (Duncan 2007: 307, tłum. P.B.-M.)3. W niniejszym rozdziale na podstawie dostępnej literatury przedmiotu podjęto próbę przedstawienia czynników ryzyka wczesnego rodziciel- stwa. Następnie zrekapitulowane zostały dwa przeciwstawne stanowiska wobec następstw wczesnego rodzicielstwa: 1) nurt jednoznacznie określający nastoletnie rodzicielstwo jako dro- gę do biedy i wykluczenia społecznego (lub pogłębienia tychże); 2) podejście ukazujące „wkluczający” potencjał wczesnego posiada- nia dziecka przez nastolatków o niskim statusie społeczno-ekono- micznym. 2 Kwadratowe nawiasy w cytatach zawierają komentarze autorki. 3 Należy podkreślić, że w obu omówionych nurtach dostrzega się związek nasto- letniego rodzicielstwa z biedą i wykluczeniem społecznym w tym sensie, że wcze- sne rodzicielstwo dużo częściej jest doświadczeniem młodych kobiet i mężczyzn o niższym statusie społeczno-ekonomicznym, choć w nurcie „krytycznym” częściej zwraca się uwagę, że nastoletnie macierzyństwo bywa również udziałem dziewcząt z klasy średniej (np. Arai 2009a). 18 Wczesne rodzicielstwo – zagrożenie czy szansa?... 1.1. Czynnikiryzykanastoletniegorodzicielstwa Poniżej zaprezentowane zostaną wyniki dwóch przedsięwzięć badaw- czych, w ramach których dokonano przeglądu wyników badań ilościo- wych zrealizowanych w wielu krajach nad nastoletnim macierzyństwem lub rodzicielstwem, w poszukiwaniu czynników ryzyka nastoletniej ciąży oraz nastoletniego rodzicielstwa. W ramach międzynarodowego projektu REPROSTAT24 wyszczegól- niono sześć kategorii czynników ryzyka nastoletniego rodzicielstwa: 1) społeczno-demograficzne (np. wiek, płeć, deprywacja społeczno- -ekonomiczna, zróżnicowanie geograficzne, miejsce zamieszkiwa- nia – miasto/wieś); 2) rodzinne – odnoszące się do struktury rodziny i poziomu jej „sta- bilności” (np. rozwód rodziców, poziom zainteresowania rodziców edukacją dziecka, historia płodności matki i/lub siostry); 3) edukacyjne (nastawienie do  szkoły, nieobecności w  szkole, osią- gnięcia szkolne, zaangażowanie w edukację, aspiracje edukacyjne); 4) psychospołeczne (styl życia w kontekście zdrowia i zachowań ry- zykownych takich jak palenie papierosów, zażywanie narkotyków, problemy z zachowaniem, depresja, relacje z rodzicami), 5) związane z  wiedzą na  temat seksualności, zachowaniami seksu- alnymi i postawami wobec seksu (np. stosowanie antykoncepcji, liczba partnerów seksualnych, pragnienie wczesnego posiadania dziecka), 6) związane z  dostępnością i  poziomem akceptacji usług z  zakresu zdrowia reprodukcyjnego (dostępność usług z  zakresu zdrowia seksualnego, preferencje dla usług z zakresu zdrowia reprodukcyj- nego, poziom akceptacji tych usług, udział w edukacji seksualnej) (Imamura et al. 2006: 15). Rezultaty projektu REPROSTAT2 potwierdzają związek z  nastolet- nim rodzicielstwem czynników takich jak: doświadczanie deprywa- cji społeczno-ekonomicznej, wychowywanie się w rodzinie z wieloma problemami, niskie aspiracje i niskie osiągnięcia edukacyjne (Imamura et al. 2006). Wyniki te korespondują z rezultatami analizy danych zebra- nych w ramach panelowych badań brytyjskich gospodarstw domowych (The British Household Panel Study), które wykazują wyraźny związek między wczesnym urodzeniem dziecka a  dwiema cechami rodziny 4 Reproductive Health Indicators in the European Union, projekt finansowany ze środ- ków Komisji Europejskiej, w jego ramach ponownie przeanalizowano i zestawiono wyniki badań nad wczesnym rodzicielstwem prowadzone w 25 krajach ówczesnej (2005) Unii Europejskiej (Imamura et al. 2006: V). Rozdział 1. Nastoletnie rodzicielstwo a wykluczenie społeczne 19 Tabela1. Czynniki ryzyka wczesnego zajścia w ciążę i wczesnego urodzenia dziecka zebrane i pogrupowane w ramach projektu REPROSTAT 2 Czynniki 1 Społeczno- -demograficzne ryzyka wczesnego zajścia w ciążę przez nastolatkę/ partnerkę nastolatka 2 bieda, zamieszkiwanie obszarów o wy- raźnie wyższych wskaźnikach ubóstwaa, niski status społeczno-ekonomiczny (wyrażony zawodem ojca/opiekuna), posiadanie rodziców/opiekunów nieza- trudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy, posiadanie rodziców/opiekunów będących robotnikami, zamieszkiwanie okolic charakteryzujących  się dużym udziałem przedstawicieli mniejszości etnicznych wśród mieszkańców, bycie imigrantem, zamieszkiwanie mocno zurbanizowanych obszarów Rodzinne dorastanie w rodzinie niepełnej, matka również była nastoletnią matką Edukacyjne Psychospo- łeczne zachowania wczesne zakończenie nauki, negatyw- ny stosunek do szkoły, niskie ambicje edukacyjne zdrowot- ryzykowne ne (np.  palenie papierosów, agresja, w przypadku młodych ojców – stoso- wanie anabolików, niejedzenie śnia- dań), nieużywanie pasów bezpieczeń- stwa podczas jazdy samochodem, wczesne wejście w  okres pokwitania, picie alkoholu, posiadanie wielu part- nerów seksualnych ryzyka wczesnego urodzenia dziecka przez nastolatkę/ partnerkę nastolatka 3 status społeczno-ekonomicz- niski ny, uporczywe problemy finansowe w dzieciństwie, zamieszkiwanie zubo- żałego, zaniedbanego sąsiedztwa (en- klaw biedy) dorastanie w rodzinie niepełnej (szcze- gólnie jeśli związek rodziców zakoń- czył  się przed ukończeniem przez dziewczynkę 5.  r.ż.), bycie wycho- wywaną przez samotnego ojca, bycie pierwszą córką nastoletniej matki, brak zainteresowania (przede wszystkim matki) edukacją córki, by- cie ofiarą przemocy seksualnej, nad- używanie prze rodziców (a  w  szcze- gólności przez matkę) alkoholu na tyle problemowe, że  zakończone pobytem w placówce odwykowej rodziców małe osiągnięcia edukacyjne, niski po- ziom wykształcenia, niskie aspiracje edukacyjne zachowania, problemy zaburzenia z  zachowaniem zgłaszane przez na- uczycieli, wagarowanie, problemy emocjonalne, wczesne regularne pale- nie papierosów 20 Wczesne rodzicielstwo – zagrożenie czy szansa?... 2 brak pewności siebie, nieumiejętność odmowy partnerowi mimo braku chę- ci uprawiania seksu, wczesna inicjacja seksualna, rzadkie stosowanie anty- koncepcji 3 wczesna inicjacja seksualna duża odległość ośrodka planowania rodzinyb otrzymano różne, sprzeczne wyniki Tabela1. (cd.) 1 Dotyczące wiedzy, postaw i zachowań seksualnych Związane z do- stępem i pozio- mem akceptacji dla usług z za- kresu zdrowia reprodukcyj- nego a Czynnik ten okazał się istotny zwłaszcza w Wielkiej Brytanii. b Wpływ dostępności wiedzy i narzędzi kontroli urodzeń okazał się mały, istotna okazała się je- dynie możliwość kontaktu z lekarzem-kobietą lub lekarzem, który ma mniej niż 30 lat. Źródło: Opracowano na podstawie: Imamura et al. 2006 pochodzenia: wykonywaniem przez ojca pracy o niskim prestiżu, przy- noszącej niskie zarobki oraz wychowywaniem się w rodzinie monopa- rentalnej w  którymś okresie dzieciństwa przyszłej nastoletniej matki (Ermisch 2003). Brytyjska badaczka Lisa Arai (2009a), również na podstawie analizy dostępnych wyników badań opisanych w literaturze przedmiotu, dokonu- je podziału czynników ryzyka nastoletniego macierzyństwa na trzy grupy: 1. Czynniki strukturalne; 2. Czynniki demograficzne; 3. Czynniki psychospołeczne. Autorka zauważa również, że  w  Wielkiej Brytanii dostrzegalny jest związek wczesnego rodzicielstwa z  dorastaniem w  instytucjach opie- kuńczo-wychowawczych lub w rodzinie zastępczej. Jest to zrozumiałe, zważywszy, że dzieci i młodzież trafiające do systemu pieczy zastępczej doświadczają wielu z wyżej wymienionych problemów: często pochodzą z rodzin o najniższym statusie społeczno-ekonomicznym, wychowują się w rodzinach niepełnych, doświadczają trudnego dzieciństwa, mają niskie osiągnięcia szkolne (Arai 2009a: 36). W przypadku wychowanków pla- cówek opiekuńczo-wychowawczych i rodzin zastępczych do wczesnego rodzicielstwa prowadzą również, zdaniem autorki, pragnienie doświad- czenia miłości, której nie miało się okazji odczuć w domu, oraz chęć „od- czarowania” własnego dzieciństwa poprzez zapewnienie wyjątkowego, szczęśliwego dzieciństwa swojemu potomstwu.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wczesne rodzicielstwo - zagrożenie czy szansa? Nastoletni rodzice z łódzkich enklaw biedy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: