Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01060 016972 17792117 na godz. na dobę w sumie
Weredyczki, sawantki, marzycielki, damy... W kręgu kobiecego romantyzmu. Studia i szkice z kultury literackiej kobiet okresu międzypowstaniowego - ebook/pdf
Weredyczki, sawantki, marzycielki, damy... W kręgu kobiecego romantyzmu. Studia i szkice z kultury literackiej kobiet okresu międzypowstaniowego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 276
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-298-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Utwory, które przywoływane są na kartach tej książki, a także okoliczności ich powstania i recepcji, dobitnie potwierdzają, że dotychczasowe podziały literatury były niedoskonałe. W ich efekcie bowiem – w imię tzw. arcydzielności romantycznej – pomijano, usuwano w cień, wyrzucano na margines (lub nawet poza) znaczny obszar literatury domowej, brulionowej, „szeptanej”. Pewne więc redefinicje historii kultury są przy tej okazji nieuniknione. […\ Szkice z tego tomu nie pretendują do stworzenia całościowego obrazu kobiecego pisania między 1830 a 1865 rokiem. Przeciwnie, pokazują bardzo rozmaite ścieżki, którymi podążały autorki pragnące wziąć udział w życiu kulturalno-literackim narodu pozbawionego przemyślanego i systemowego wsparcia.

Ze Wstępu

Monografia dotyczy literatury tworzonej przez kobiety w okresie międzypowstaniowym XIX wieku – dziś już w większości zapomnianej albo słabo pamiętanej. Szkice zawarte w tomie stanowią ważne uzupełnienie obrazu tamtych czasów. Autorka zastanawia się, na czym polega specyfika owych literackich propozycji na tle różnych tendencji epoki. Podkreśla, że ich obecność w obrębie polskiego piśmiennictwa wydaje się istotna nie tyle z racji prezentowanych wartości artystycznych lub estetycznych, ile raczej świadectwa kulturowego partnerstwa. Ponadto czytelnik ma szansę przyjrzeć się sylwetkom kobiet, które mimo wielu ograniczeń uparcie podejmowały pracę twórczą – autorka kreśli je wyposażona w naukowy warsztat, ale robi to zarazem z niewątpliwą pasją.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Maria Berkan-Jabłońska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Zakład Literatury i Tradycji Romantyzmu 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Joanna Rusin REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Szumska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Anna Sońta PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: www.oldbookillustrations.com/ Paul Helleu, Exhibition © Copyright by Maria Berkan-Jabłońska, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08389.17.0.M Ark. wyd. 13,1; ark. druk. 17,25 ISBN 978-83-8142-297-0 e-ISBN 978-83-8142-298-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Mojej Rodzinie SPIS TREŚCI Wstęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Świat przeżyć teatralnych 1. połowy XIX wieku we wspomnie- niach kobiet (Rautenstrauchowej, Hoffmanowej, Felińskiej, Błędowskiej, Puzyniny, Walewskiej i innych) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Arystokratka w podróży – Łucja Rautenstrauchowa . . . . . . . . . . . . 2. Rejestry zawodowej pisarki – Klementyna Hoffmanowa . . . . . . . . 3. Przyjaciółki z Wołynia – Henrietta Błędowska i Ewa Felińska . . . 4. Litewska hrabina – Gabriela z Güntherów Puzynina . . . . . . . . . . . . 5. Patriotki w teatrze – Bogusława Mańkowska i Aniela Walewska . . . Noce i sny kobiece . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Noc wśród natury. Między lękiem a zachwytem – ku opiece Boga . . 2. Noc tęsknot i noc rozliczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Noc – czas refleksji macierzyńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Noc artystki, pisarki, kreatorki… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Noc decyzji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Ja, poetka”. O kilku kwestiach autorskiej podmiotowości w ko- biecej liryce doby romantyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Narcyza Żmichowska (1819–1876) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Poetessa Deotyma (1834–1908). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Kazimiera Komierowska (1829–1863) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Seweryna Duchińska (1816–1905) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Style odbioru sztuki w zapiskach pamiętnikarskich Łucji z Gie- droyciów Rautenstrauchowej (na tle wypowiedzi innych auto- rek 1. połowy XIX wieku) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Lektury i wzory estetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Oczekiwania wobec sztuki, sztuka idealna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Sztuka jako sposób projekcji rzeczywistości. Estetyzacja codzien- ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Wrażliwość malarska a własny styl Rautenstrauchowej . . . . . . . . . 13 14 18 24 31 36 45 46 50 54 58 60 65 66 76 85 90 99 102 106 109 111 6 Spis treści 5. Preferencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Zadania odbiorcy sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Sztuka a życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Niewieście czułostkowości”. Hersylia Ewy Felińskiej . . . . . . . . . . . 1. „Niewieście czułostkowości”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Autorka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Powieść o opresji kobiety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Na pograniczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Józefy Prusieckiej zmagania z romantyzmem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Nowa Safo (1815–1887) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Głos minstrela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. „Lecz gdzież się zapędziłam!…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. „Śmierć mnie nie trwoży”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O kilku zapomnianych pomysłach literackich Karoliny z Hołow- niów Swarackiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kreacje kobiece w  powieściach Józefy ze Śmigielskich Dobie- szewskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świat pamięci Liny Mańkowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wybrana bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nota bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis rycin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 120 121 125 125 127 129 138 141 141 143 146 151 155 173 221 247 259 261 271 273 WSTĘP Bohaterki tej książki nie były feministkami. To pewne. Co wię- cej, często nie były nawet emancypantkami. W większości oficjalnie akceptowały kulturę patriarchalną i głosiły dość staroświeckie poglą- dy na temat małżeństwa i życiowych celów kobiety. Niektóre – gdy prześledzić uważnie ich biografię i dorobek – zdawały się dostrzegać pewną anachroniczność swoich sądów, więc stopniowo, krok po kro- ku, „przymierzały się/siebie” w coraz odważniejszych kostiumach i rolach. Niekiedy o ich wewnętrznej niezależności świadczą bardziej czyny niż słowa. Bo czyż nie trzeba było naprawdę silnego charakte- ru, zdecydowania, wysiłku i samodyscypliny, by mając po sześcioro, siedmioro dzieci i mało przedsiębiorczych bądź nie całkiem odpowie- dzialnych mężów (casus Ewy Felińskiej, Seweryny Duchińskiej, primo voto Pruszakowej, czy Sabiny Grzegorzewskiej), nie tylko utrzymywać samodzielnie rodzinę, ale również przygotowywać się do pisarskiego zawodu, szukać nowych, poszerzających horyzonty lektur, nieraz je najpierw przekładając na język polski, a wreszcie – last but not least – czynnie uprawiać literaturę, tj. pisać i zabiegać o wydanie tego, co napisane? Nie zdobyły jednak bohaterki mojej książki specjalnego rozgłosu w dobie romantycznej, zdominowanej przez wielkich poetów i twór- ców mężczyzn, z którymi – przyznajmy – nie miały szans konkurować. Jedynym wyjątkiem była Narcyza Żmichowska, obdarzona i talentem, i odwagą, jakimi inne autorki nie dysponowały, oraz okazjonalnie przy- woływana tu Deotyma (Jadwiga Łuszczewska), której sława szybko sta- ła się co najmniej problematyczna. Nie znaczy to oczywiście, że panie, które zamierzam prezentować, pozbawione były wszelkich literackich uzdolnień. Z pewnością nie, ale rodzaj uprawianej przez nie twórczo- ści zasadniczo wchodził w zakres nie bardzo wówczas cenionej kultury popularnej bądź osobistej. A więc i one, autorki wierszy, poematów, powiastek, powieści, dramatów i pamiętników międzypowstanio- wych znalazły się na obrzeżach uznanej historii literatury, a ich utwory 8 Wstęp powoli przechodziły do lamusa… Z wielu względów były zatem źle obecne. Nie będzie chyba nadużyciem, jeśli w imieniu badających tę twórczość dodam, że współcześnie odnajdywanie śladów egzystencji owego dalszego planu kobiecego wymaga sporego trudu odczytań tek- stów rękopiśmiennych i  czasopiśmienniczych oraz cierpliwych kwe- rend, by mogła powstać w miarę rzeczowa i spójna deskrypcja. Dzisiaj, szczęśliwie, nie zadajemy pytań, dlaczego warto wydoby- wać z niepamięci lub z „szufladki niedoczytanych” nazwiska i dzieła spoza kanonu. Badania feministyczne udanie splotły się z osiągnięcia- mi culture studies, dając podstawy i pojemne narzędzia do uzupełnienia tradycyjnej perspektywy historycznoliterackiej. Coraz częściej także rezygnujemy z  myślenia kategoriami konfrontacyjnymi w  opowie- ściach o dawnych pisarkach na rzecz uważnej relektury ich spuścizny, uwzględniającej, jak pisała Elaine Showalter, „psychodynamikę kobie- cej twórczości”1, indywidualną ewolucję i karierę. Od dłuższego już czasu przypatruję się twórczości kobiet okresu międzypowstaniowego XIX wieku, starając się określić, na czym pole- ga specyfika ich literackich propozycji na tle rozmaitych tendencji epo- ki. Ich obecność w obrębie polskiego piśmiennictwa tego czasu wydaje mi się – wbrew pozorom – istotna i to nie z racji zapoznanych wartości artystycznych lub estetycznych, a raczej świadectwa kulturowego part- nerstwa. Utwory, które przywoływane są na kartach tej książki, oraz oko- liczności ich powstania i  recepcji dobitnie potwierdzają, że dotych- czasowe podziały literatury były niedoskonałe. W ich efekcie bowiem –  w  imię tzw. arcydzielności romantycznej – pomijano, usuwano w cień, wyrzucano na margines (lub nawet poza), znaczny obszar li- teratury domowej, brulionowej, „szeptanej”. Pewne więc redefinicje historii kultury są przy tej okazji nieuniknione. Nie one jednak są naj- ważniejsze, a – żeby użyć znów terminu Showalter – „intrygujące ostę- py odmienności”2, jakie mamy szansę poznać, podejmując badania nad polskim piśmiennictwem kobiet. 1 E. Showalter, Krytyka feministyczna na bezdrożach. Pluralizm a krytyka feministyczna, „Teksty Drugie” 1993, nr 4/5/6 (22/23/24), s. 122. 2 Tamże, s. 146. Wstęp 9 Szkice z tego tomu nie pretendują do stworzenia całościowego ob- razu kobiecego pisania między 1830 a 1865 rokiem. Przeciwnie, poka- zują bardzo rozmaite ścieżki, którymi podążały autorki pragnące wziąć udział w życiu kulturalno-literackim narodu, pozbawionego przemy- ślanego i systemowego wsparcia. Wychodzę od kilku ujęć syntetyzu- jących, które sięgają poza przestrzeń czysto prywatną i jednostkową, po to wszakże, by udokumentować wspomnianą heterogeniczność kobiecego pisania. Zwłaszcza trzy pierwsze rozdziały zmierzają do po- kazania, na jakich zasadach pisarki budowały swój kontakt z kulturą, jak uczestniczyły w bieżącym życiu artystycznym, na czym polegał ich odbiór sztuki i teatru, a także, co je w tym procesie łączyło, a co dzieliło. Jedną z najważniejszych, można rzec, pierwszorzędnych dla nich spraw była również identyfikacja siebie w roli autorek, przyjemność odkrycia potencjalnej przynależności do niedostępnej dotąd, zawodowej grupy pisarzy. Co znaczyła dla nich taka możliwość, ten rodzaj wtajemnicze- nia? Jakie towarzyszyły im na tej drodze marzenia i lęki – napływające nieraz nocną porą, w ciszy i samotności? Mam nadzieję, że choć czę- ściowo lektura książki pozwoli na to pytanie odpowiedzieć. W znaczącej większości szkiców proponuję jednak skupienie uwa- gi na konkretnych przypadkach i  konkretnych wyborach, o  różnym zresztą charakterze. Są tu rozpoznania jednostkowe, nastawione na interpretacje konkretnych utworów lub dokumentów osobistych (Hersylia Ewy Felińskiej, powieści Józefy Śmigielskiej czy Karoliny Swarackiej, Pamiętniki Bogusławy Mańkowskiej), są także próby ujęć bardziej monograficznych, zmierzających do oceny szerszej grupy tek- stów (np. rozdział o Józefie Prusieckiej). Słowem kluczem dla tak wielu osobowości i postaw może być sze- roko pojęty synkretyzm ideowy i warsztatowy. Paradoksalnie, pragnie- nie spełniania obowiązków obywatelskich niesprzecznie łączyło się w losach omawianych tu pisarek: Łucji Rautenstrauchowej, Klemen- tyny Hoffmanowej, Gabrieli Puzyniny, Henrietty Błędowskiej, Karo- liny Swarackiej, Józefy Śmigielskiej, Bogusławy Mańkowskiej i innych, z silną potrzebą ekspresji twórczej (świadomie emancypacyjnej bądź tylko intuicyjnej). Wzniosłe patriotyczne i religijne przekonania szły w parze z szacunkiem dla rzeczywistości, jako że najważniejszym bo- daj punktem odniesienia dla ich twórczości była codzienność – poj- mowana bardzo szeroko, wielokierunkowo. Tę codzienność czasem 10 Wstęp definiował krąg spraw ściśle domowych, a czasem – przeciwnie – co- dzienność oznaczała krok po kroku przekraczanie granic małego, pry- watnego świata czterech ścian. Niekiedy podlegała estetyzacji, o czym świadczą opowieści Łucji Rautenstrauchowej, lub bywała – choćby u Anieli Walewskiej lub Bogusławy Mańkowskiej – zintegrowana ze świadomością narodową3. W codzienności autorki poszukiwały zna- ków wyższego porządku i z niej też wyprowadzały szczególny typ wraż- liwości i empatii, jaki trudom egzystencji pomagał nadawać moralny sens4, ale bywało również i  tak, że prowokowała niedające się łatwo zażegnać napięcia emocjonalne5. Wszystko to sprawia, że literackie do- konania kobiet tej doby nie muszą być traktowane jako gorsze lub czy- tane wyłącznie w ramach strategii inności i opresyjności. Wymienione pisarki (i ich koleżanki po piórze, które czekają na podobne przedsta- wienie)6 reprezentują bowiem bardzo frapującą formułę romantyzmu „udomowionego”, lecz „nieuwięzionego” w domu7. Ponadto, płynnie 3 Jestem zobowiązana za inspirujące uwagi w tym zakresie Pani prof. Ewie Ihnatowicz. 4 Według J. Kubiaka podobna dwubiegunowość stanowi kwintesen- cję stylu biedermeierowskiego. Zob. tenże, Dwa światy i święta codzienność, [w:]  Codzienność w  literaturze XIX (i  XX) wieku. Od Adalberta Stiftera do współczesności, pod red. G. Borkowskiej i A. Mazur, Opole 2007, s. 239. 5 O tym aspekcie literatury biedermeierowskiej pisze A. Mazur w Słowie wstępnym do książki Codzienność w literaturze…, s. 10. 6 Zabrakło miejsca i  czasu na przedstawienie dorobku m.in.: Sabiny Grzegorzewskiej, Karoliny Wojnarowskiej, Katarzyny Lewockiej, Pauliny Krakowowej, Karoliny Nakwaskiej czy Pauliny Wilkońskiej. 7 Jestem świadoma mocnego zarzutu I. Iwasiów, że „udomowienie ko- biet to banał” (taż, Wstęp, [do:] Prywatne/publiczne. Gatunki pisarstwa kobiece­ go, red. I. Iwasiów, Szczecin 2008, s. 7), jednak w romantyzmie ma ten termin dodatkowe, także poetologiczne sensy. Skądinąd ciekawa jest inna konstatacja Iwasiów, komentowana też przez J. Partykę i J. Lewandowską, [w:] Jak pisać o pisarkach. Podsumowania, „Terminus” 2016, nr 18, z. 2 (38), s. 121, by w od- niesieniu do pisarki dawnej „zobaczyć […] kim byłaby, gdyby jej losy potoczy- ły się inaczej” (I. Iwasiów, dz. cyt., s. 8). Jakkolwiek konwencjonalnie skupię się na tym, kim literatki były, to jednak przyznaję, że w tle narracji kobiecych lub liryków można dojrzeć znaki daleko idących kompromisów między marzenia- mi i planami autorek (tudzież ich bohaterek) a kształtem ich realizacji. Wstęp 11 przenikającego się z wrażliwością biedermeieru. Na tę tradycję, w jej powiązaniu z  romantyzmem nieortodoksyjnym, oraz dziewiętna- stowieczne „eksploracje materii powszedniości” powołuje się m.in. Aneta Mazur8. W tych też kategoriach – „biedermeieru uromantycz- nionego” bądź „romantyzmu ubiedermaiernionego”, uwikłanego wszakże w  rozmaite postsentymentalizmy i  protorealizmy, a  przy tym niepozbawionego dramatycznego dynamizmu – widzę miejsce dla większości bohaterek tej książki. Na pierwszym planie jednak chciałabym, by dziewiętnastowiecznym literatkom dane zostało pra- wo do wyrażania ich społecznej i emocjonalnej podmiotowości, bez nieuzasadnionego modernizowania ich światów9, tak by spokojnie wybrzmiał po prostu ich własny głos… Inicjując rozważania na temat utrwalonych w literaturze między- powstaniowej kobiecych propozycji działania, myślenia i przeżywania, warto przywołać w funkcji motta zadziwiająco bezpretensjonalny liryk Deotymy. Piosenka przy gotowalni z  1861 roku to monolog młodej dziewczyny, która patrzy na swoje odbicie w lustrze i widzi potencjał, jakiego świat odmawia jej płci: Dwie nam dano tylko mody: Albo habitowy len, Albo rąbek Panny Młodej. Bierz koniecznie, ten lub ten10. Wbrew stereotypom przypisującym kobietom wrodzoną próż- ność oraz niewolniczą słabość do nowych ubiorów, bohaterka mówi o całkiem innym rozumieniu „mód”. Paniom potrzeba bowiem wol- ności wyboru drogi życiowej, swobody perspektyw oraz prawa do ak- tywnego urządzania świata wedle własnych zamiarów. Dziewczyna nie waha się przy tym ironicznie skomentować męskich porządków. 8 Zob. A. Mazur, dz. cyt., s. 7. 9 Na pewne niebezpieczeństwa ahistorycznego sposobu myślenia w li- teraturoznawstwie i przypisywania autorkom współczesnych systemów war- tości zwracają uwagę Partyka i Lewandowska (dz. cyt., s. 125–126). 10 [J.  Łuszczewska] Deotyma, Wybór poezji. Księga pierwsza, Warszawa 1898, s. 149. Dalej cytowane fragmenty wiersza pochodzą z tego samego źródła. 12 Wstęp Oto sześć tysięcy lat, Jak rzekliście: Piękne panie, Siądźcie, patrzcie, co się stanie: Będziem urządzali świat. Sztuka, prawda, że ciekawa, Mało z ócz nie pryśnie dusza… Ależ straszna! Ależ krwawa! Na tragedię zbyt zakrawa, Nerwy nadto nam porusza. My, spróbujmy sił w dramacie. Teraz m y urządźmy świat! Na tę próbę, też nam dacie Z jakie sześć tysięcy lat11. I postuluje: Nie myślimy (brońcież nieba!) Ni ślicznego stroju gód, Ni habitu zrzec się. Trzeba Dodać tylko parę mód. Kto wie? Ziarnko niesie plony. Może z próbką tak nieznaczną Lepiej będzie świat rządzony, Gdy kobiety nosić zaczną Hełmy, laury i korony?12 O  takim właśnie, mniej lub bardziej świadomym, „dodawaniu” przez pisarki nowych mód – na samodzielność, na pracę, na wyższą edukację, na codzienną aktywność, na czynne uprawianie sztuki i lite- ratury, na odrębność zdania i poczucie własnej wartości, na prawo do kobiecej podmiotowości – traktują zebrane tu studia i szkice. 11 Tamże, s. 151. 12 Tamże, s. 152. ŚWIAT PRZEŻYĆ TEATRALNYCH 1. POŁOWY XIX WIEKU WE WSPOMNIENIACH KOBIET (RAUTENSTRAUCHOWEJ, HOFFMANOWEJ, FELIŃSKIEJ, BŁĘDOWSKIEJ, PUZYNINY, WALEWSKIEJ I INNYCH) Chcę zbudować wielką ilość teatrów w całej Polsce, by każdy Polak mógł zaznać łaski słuchania słowa polskiego, chcę stworzyć pod gołym niebem wielki amfiteatr dla tysięcy widzów, taki, jak ongi Rzymianie budowali. Wśród kwitnących drzew i  zielonych pagórków, pod żywym niebem mojej ojczyzny, przed niezliczonymi tłumami chcę grać dramy, które podnosić będą naród na duchu i krzepić upadłe serca. […], by wszędzie teatr polski piękno i dobro szerzył1 – marzył w interpretacji Romana Brandstaettera Wojciech Bogusław- ski, pierwszy dyrektor Teatru Narodowego. Jak wiadomo, jego ambit- ne zamierzenia mogły zostać zrealizowane tylko w niewielkim zakre- sie. Na drodze stanęły przede wszystkim zabory i antypolska polityka rządzących, ale także upodobanie najwierniejszej początkowo widow- ni teatralnej, czyli arystokracji, do teatru cudzoziemskiego, zwłaszcza opery włoskiej i tragedii francuskiej2. Niełatwo było przebijać się pol- skim dramaturgom, niełatwo było polskim antreprenerom utrzymy- wać teatry, a krajowym aktorom sprostać sławie europejskich artystów. Jeszcze w  latach siedemdziesiątych Piotr Chmielowski recenzując 1 R. Brandstaetter, Król i aktor. Sceny dramatyczne, Kraków 1952, s. 37. 2 Zob. S. Wasylewski, Życie polskie w XIX wieku, oprac. Z. Jabłoński, Kra- ków 1962, s. 285–294. 14 w „Bibliotece Warszawskiej” doroczne premiery, dzielił je na bardzo liczne przeróbki sztuk obcych i wciąż niezbyt pokaźną reprezentację oryginalnych utworów polskich. Oczywiście rozwój teatru polskie- go nie jest przedmiotem obecnego szkicu, chodzi jedynie o zasygna- lizowanie, że charakter udziału w teatralnym życiu pierwszej połowy XIX wieku może być symptomem określonych postaw ideowych oraz stopnia świadomości intelektualnej i estetycznej. Symptomem szcze- gólnie interesującym, jeśli bohaterem rozważań uczynimy kobietę czasów porozbiorowych, która stała się wówczas nowym i ważnym od- biorcą kultury. Czym jest dla niej wizyta w teatrze? Czy teatr to miejsce spotkań towarzyskich, prezentacji toalet, pokazania córek na wydaniu? Rozrywka bardziej lub mniej wyrafinowana, zwłaszcza w porze jesien- no-zimowej, nieodzowna wśród arystokracji lub ziemiaństwa? A może przestrzeń manifestacji uczuć narodowych…? Lub chwila autentyczne- go wzruszenia i zachwytu, uniesienia i poznania…? Jak panie odbiera- ją spektakle teatralne, czego oczekują? Jaka wreszcie jest ich wiedza na temat teatru czy opery? Okazuje się, że w literaturze pamiętnikarskiej dotyczącej lat międzypowstaniowych takich wzmianek pojawia się za- skakująco mało. Tym bardziej więc warto przyjrzeć się im dokładnie. 1. Arystokratka w podróży – Łucja Rautenstrauchowa Pobyt w Paryżu w roku 1835 pozostawił w pamięci Rautenstrau- chowej3 wiele wrażeń teatralnych. Dała im wyraz przede wszystkim we Wspomnieniach moich o Francji. Jako kobieta praktyczna i rozsąd- na nie omijała spraw finansowych związanych z3przedstawieniami. Ze 3 Łucja z Giedroyciów Rautenstrauchowa (1798–1886) – arystokratka pochodząca z rodziny książąt Giedroyciów, córka generała Romualda Gie- droycia, żona Józefa Rautenstraucha; znana literatka, autorka romansów: Ra­ gana, czyli Płochość (1830) oraz Emmelina i Arnolf (1821), a także kilku relacji z podróży po kraju i Europie: Wspomnienia moje o Francji (1839), Ostatnia podróż do Francji (1841), Miasta, góry i doliny (1844, 5 tomów), W Alpach i za Alpami (1847, 3 tomy, wyd. 2: 1850). Zob. m.in. R. Skręt, Rautenstrau­ chowa z Giedroyciów Łucja, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 30, Wrocław Weredyczki, sawantki, marzycielki, damy… Świat przeżyć teatralnych 1. połowy XIX wieku… 15 szczegółami opisała swoją wizytę w Théâtre du Palais-Royal i trudności z zakupem biletu, ujawniając przy okazji liczne nadużycia popełniane w najlepszych nawet teatrach stolicy, w tym w renomowanej Operze Włoskiej. Pokazała także męczące preludium teatralnych wieczorów w postaci oczekujących tłumów, z którymi trzeba „iść za ogonem”4, by dostać się do środka budynku, co nie oznacza jeszcze końca proble- mów. Że historie opisane przez autorkę Ragany nie były przypadko- wym epizodem, lecz należały do systemu funkcjonowania francuskich teatrów, świadczą wydarzenia o kilka lat późniejsze: Zdarzyło mi się, iż w parę lat później w towarzystwie osób wielkiego tonu, i  na koszt nieuważających, przybywszy za późno, wcale żadne- go miejsca nie znalazłam. Odźwierna dobrze zapłacona, poszła do jed- nej z najlepszych lóż i bardzo energicznie dowiodła osobom od przodu siedzącym, że niesłusznie wskutek nieporozumienia dano im te miejsca. Na koniec tamci w połowie sztuki wyjść byli zmuszeni, a my bardzo swo- bodnie zastępowaliśmy ich przez resztę widowiska. Wtenczas wygodnie mi z tym było, ale pomyślałam, że i mnie inną razą spotkać może podob- na przygoda5. Nim przyszło do oglądania spektaklu, potencjalny widz musiał odbyć drogę przez „mękę”: pokonać grono rywali oraz oczekujących na łapówkę odźwiernych, wydać przynajmniej dwa razy więcej na bi- let niż wskazywałyby ceny oficjalne i kilkakrotnie zmieniać miejsca na widowni, by wreszcie – w stanie najwyższego utrudzenia – zacząć oglądać trwające już od pewnego czasu przedstawienie. „Nie mogąc 1987, s.  658–660; Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”, t.  6, cz. 1, s. 120–122; M. Mesjasz, Łucja z Giedroyciów Rautenstrauchowa. Księżniczka – podróżniczka – literatka, Wrocław 2014 (książka ukazała się już po powsta- niu moich szkiców na temat pisarki). 4 Ł. Rautenstrauchowa, Wspomnienia moje o Francji, Kraków 1839, s. 112. 5 Tamże, s. 117. Cytowane w obecnej książce fragmenty wierszy, powie- ści, pamiętników i wspomnień zostały zmodernizowane w zakresie pisowni i interpunkcji, w zgodzie ze współczesnymi normami. Zachowano natomiast pewne odrębności językowo-stylistyczne (np. fleksyjne i składniowe) charak- terystyczne dla poszczególnych autorek. 16 ani ręką, ani nogą poruszyć – dodawała nieco złośliwie Rautenstrau- chowa – aby łatwiej znosić ten rodzaj tortury, całą uwagę ku scenie zwracałam”6. Niechętnie przyjmowała pisarka krotochwilny i nie zawsze moral- ny wydźwięk sztuk francuskich, czuła się nimi zażenowana, przyzwy- czajona do bardziej cenzuralnych treści polskich widowisk. Doceniała natomiast grę aktorów francuskich, uznając, że zgodnie z narodowymi właściwościami7 „w tym rodzaju równie rzadko u nich zupełnie złego, jak u nas dobrego aktora napotkać”8. Oglądanie w tak trudnych warunkach czterech sztuk, to jest ośmiu aktów9, uznała Rautenstrauchowa w pewnym momencie za uciążliwe tak dalece, że przeniosła się do klasycznego Théâtre Français, o wiele wykwintniejszego i jak się też okazało – tańszego. Jak to, rzekłam z  podziwieniem, zapłaciwszy pięć franków, nabrawszy ze wszystkich stron pełno pięści w boki, nie mogłam dostąpić szczęścia oglądania panny Dejazet, a pannę Mars mam widzieć za franka i nikt temu nie ma nic do zaprzeczenia? To są rzeczy zupełnie dla mnie nie- pojęte10. 6 Tamże. 7 W całej swej pracy powracała do idei związku charakteru narodowego i typu najlepiej przez daną nację uprawianej sztuki, na przykład przypisywała Francuzom talent do malarstwa i komedii, a brakiem umuzykalnienia tłuma- czyła niedostatek, jej zdaniem, dobrej liryki. 8 Tamże, s. 119. 9 Wieczory teatralne zazwyczaj tworzyły trzy lub cztery sztuki, z któ- rych jedna stanowiła zasadniczy trzon przedstawienia, pozostałe należały albo do lżejszego repertuaru, albo też miały odpowiednio krótkie rozmiary. 10 Tamże, s.  123. Porównywane tu artystki to: panna Virginie Déja- zet (1798–1875) i panna Mars (właśc. Anne Françoise Hyppolyte Boutet Salvetat; 1779–1847), aktorki Comédie Française. W grze tej ostatniej Rau- tenstrauchowa widziała elegancję i nowoczesną metodę ograniczającą zbyt sztuczną gestykulację czy mimikę. Panna Mars budziła też szczery zachwyt Henrietty Błędowskiej, Klementyny Hoffmanowej, a nawet Juliusza Słowac- kiego. Zob. też: Dykcjonarz biograficzno­historyczny, czyli krótkie wspomnienia żywotów ludzi wsławionych cnotą, nauką, przemysłem, męstwem, wynalazkami, błędami, Warszawa 1844, t. 2, s. 69. Weredyczki, sawantki, marzycielki, damy… Świat przeżyć teatralnych 1. połowy XIX wieku… 17 Rautenstrauchowa jako reprezentantka arystokracji miała możli- wość wielokrotnego bywania we Francji, a tym samym okazję do po- równania teatralnych zwyczajów Paryża z czasów cesarstwa i Paryża lat trzydziestych, który określała mianem mieszczańskiego. Oczywiście raziły ją dokonujące się w stolicy zmiany, przede wszystkim ustępstwa na rzecz pospólstwa, oznaczające zgodę na niewyrafinowane gusta (piwo podczas antraktu) czy brak dystynkcji w ubiorze i zachowaniu. Dowcipnie opisywała nowe bywalczynie teatrów, które stopniowo po- rzucały na krzesłach warstwy swojej cebulkowej garderoby: boa, szale, kapelusze, czepki, peleryny: Sala tak na wszystkich piętrach obwieszona, wygląda jak skład tandeciar- ski; a damy w zgniecionych pod szalem ubiorach, z włosami roztargany- mi kapeluszem, tracą cały wdzięk przyzwoitej kokieterii kobiecej11. Pozytywnie komentowała wszakże grę młodszego pokolenia ak- torów, którzy przerysowanym gestom scenicznym dawnej szkoły prze- ciwstawiali, w jej ocenie, powściągliwość i klasę, przemyślane operowa- nie głosem i mimiką twarzy. Choć Rautenstrauchowa – kobieta nie tylko bywała w świecie, ale po prostu inteligentna – nie zaprzeczała potrzebie niektórych zmian demokratycznych, w  praktyce niechętna była rewolucyjnym działa- niom. Zazwyczaj to jej mężowi, generałowi Józefowi Rautenstraucho- wi, przypisuje się niechwalebne postępki w czasie powstania listopado- wego, samą pisarkę uznając za jego ofiarę, wszakże pamiętniki siostry, Kunegundy Białopiotrowiczowej, każą tę opinię zweryfikować12. Rau- tenstrauchowa została w nich sportretowana w scenie trefienia loków przed wyjściem do teatru, podczas gdy warszawska ulica wrzała od nie- pokoju. Miała wypowiedzieć też wiele niepochlebnych słów pod adre- sem powstańców, lecz to już kwestia do odrębnego potraktowania. Podróże sprzyjały szukaniu nowych bodźców i doznań artystycz- nych. Choć Rautenstrauchową charakteryzuje na ogół otwarta po- stawa wobec obserwowanych zjawisk, względem teatru pisarka miała 11 Tamże, s. 127. 12 Zob. Pamiętnik księżnej G. z r. 1830 i 1831, „Lech. Tygodnik Ilustro- wany” 1878, nr 39, s. 309. 18 określone oczekiwania. W ujęciu autorki Wspomnień moich o Francji teatr powinien stanowić odmianę sztuki wysokiej, nie tylko w zakre- sie treści i formy, ale też zewnętrznego entourage’u. Poszukiwała więc rozrywki w dobrym tonie, odbywanej w eleganckim otoczeniu i od- powiednim towarzystwie, jednak coraz częściej odnajdywała jej nie- doskonałą imitację i doznawała rozczarowań wobec narastającej w jej przekonaniu degradacji kultury teatralnej. 2. Rejestry zawodowej pisarki – Klementyna Hoffmanowa Hoffmanowa13 po raz pierwszy była w teatrze dość późno, bo w wie- ku dwunastu lat, na sztuce Leszek Biały14, i jak odnotowała po latach w pa- miętnikach: „spoiły się jakoś w moim umyśle dzieje polskie z teatrem jak Pismo Święte z kościołem”15. Lubiła teatr, lecz niewiele poświęcała mu uwagi w swoich dziełkach pedagogicznych. Choć wiedziała, że mógłby być skutecznie wykorzystywany w  procesie wychowawczym, bardziej bała się jego destrukcyjnej siły oddziaływania na młode umysły. O wi- zytach na warszawskich przedstawieniach niewiele wiadomo, natomiast Pamiętniki, wydane pośmiertnie w 1849 roku, przynoszą sporo zapisków dotyczących doświadczeń teatralnych z czasów podróży po Europie i po- bytu Hoffmanowej z mężem w Paryżu w latach 1831–1845. Ze względu na większe niż w przypadku generałowej Rautenstrau- chowej ograniczenia finansowe autorka Krystyny bywała zazwyczaj w te- atrach drugorzędnych. Ona również zwracała uwagę na kłopoty z or- 13 Klementyna z Tańskich Hoffmanowa (1798–1845) – pisarka, publi- cystka i nauczycielka; jedna z pierwszych kobiet na stanowisku wizytatora warszawskich szkół i pensji ze stałą płacą; autorka licznych powieści (np. Kry­ styna, Karolina, Dziennik Franciszki Krasińskiej), opowiadań i prac pedago- gicznych; uchodziła bardzo długo za autorytet w środowisku polskich kobiet 1. połowy XIX wieku, a jej poglądy na rolę kobiety w życiu obyczajowym tego czasu były przyjmowane jako niekwestionowane zasady. 14 Chodziło o wystawioną w Teatrze Narodowym w Warszawie operę Leszek Biały Ludwika A. Dmuszewskiego z muzyką Józefa Elsnera (1809). 15 K. Hoffmanowa, Pamiętniki, t. 1, Berlin 1849, s. 36. Weredyczki, sawantki, marzycielki, damy… Świat przeżyć teatralnych 1. połowy XIX wieku… 19 ganizacją spektakli, tłok przy wejściach, zaduch oraz dodatkowe ponadprogra- mowe opłaty za lepsze miejsca. W 1835 roku, przy okazji wizyty w Palais Royal, chętnie wybieranym dla lekkiego reper- tuaru, wspominała: „Mieliśmy loże na dwie osoby, byliśmy sami i chłodno nam było, ale trochę z boku. Sztuczki niezłe dobrano, było ich aż cztery”16. O  samych przedstawieniach Hof- fmanowa nic więcej jednak nie napisała, bardziej niż spektaklem przejęta wido- kiem prostytutek spotkanych w drodze powrotnej. Stopniowo jednak, oswo- iwszy się z  francuską obyczajowością, zdobywała się na konkretniejsze reflek- sje. Jest ich w pamiętnikach, zwłaszcza w pierwszym i drugim tomie, niemało. Ryc. 1. Portret Klementyny z Tańskich Hoffmanowej autorstwa Achille’a Devérii [1832–1837] Wielkie wrażenie wywarła na Hoffmanowej wizyta w Académie Royal de Musique, choć jak zaznaczyła na wstępie – to „droga za- bawa”, wymagająca wydatku w wysokości 5 franków za osobę w loży na trzecim piętrze. Zaraz wszakże przyznawała: „ależ jakie zachwy- cenie!”17. Podziw wzbudziła wspaniała sala, piękne widoki, eleganc- kie stroje, niezwykłe oświetlenie, „zasłona teatru amarantowa, lustro w  środku wiszące pyszne, loże amarantowym aksamitem wybite, stołki niebieskim […]”18. Zaskoczyła ją, w  zestawieniu z  polskimi przyzwyczajeniami, publiczność. Po pierwsze, nikła obecność woj- skowych; po drugie zaś, „wszyscy siedzą i  wszystko się dzieje po- ważnie, przyzwoicie, bez hałasu, jak w cywilizowanym narodzie”19. Z  aprobatą oceniała wysoki poziom ponad stuosobowej orkiestry, której – mimo liczebności składu – udawało się osiągnąć harmonijną 16 K. Hoffmanowa, Pamiętniki, t. 2, Berlin 1849, s. 35. 17 Tamże, s. 42. 18 Tamże. 19 Tamże. 20 całość. To doświadczenie uświadomiło pisarce skomplikowaną struk- turę widowiska teatralnego, w którym liczy się każdy element, nie tylko słowo. Nie wiem, czy się dobrze wyrażę, ale to bogactwo, ta obfitość przy tej jed- ności, dzieła natury mi przypominały; tyle było sztuki, że aż nikła sztuka. A jakiż gust w wystawianiu, w ubiorach, w obrazach. Operę, którą dano, le Philtre (rzecz Scriby, muzyka Auberta)20, gdyby się poważono dać na naszym teatrze, pewnie by śmiertelnie znudziła, bo i muzyka, i rzecz tak mierna, że jedynie przy takiej orkiestrze i wystawie podobać się może21. Przy innej wizycie w  teatrze zauważała: „Chociaż sztuka nieko- niecznie była po temu, przecież obrazy tworzono śliczne i wchodzące osoby zupełnie układały się po malarsku; uważałam nawet w ubiorach tę baczność”22. Wśród czynników współtworzących spektakl wymieniała tak- że, co bardzo rzadko pojawia się w pamiętnikarskich spostrzeżeniach kobiet, grę światła i cienia, scenografię, choreografię baletową, taniec. O Marii Taglioni23 pisała: „to bogini, to ideał”. Uważała, że to ona właśnie z baletowego rzemiosła uczyniła sztukę: „Połączyła pantominę i taniec; pantominę, która mówi, przekonywa, rozrzewnia, taniec bez wysileń, lekki, ulotny […]. Całe ciało jest w zgodzie, w jedności […]”24. Typo- we było dla Hoffmanowej, że grację i dystynkcję poruszania się tancer- ki na scenie uzasadniała jej moralnym prowadzeniem się. 20 Premiera przedstawienia Daniela Aubera Le Philtre, z francuskim li- brettem Eugène’a Scribe’a, odbyła się 20 czerwca 1831 r. w Operze Paryskiej. 21 K. Hoffmanowa, dz. cyt., t. 2, s. 43. 22 Tamże, s. 45. 23 Maria Taglioni (1804–1884) – słynna włoska baletnica, szkolona przez ojca Filippa po tym, jak została odrzucona przez paryskiego nauczy- ciela tańca i nazwana brzydkim kaczątkiem. Choć istotnie nie była obdarzo- na wielką urodą, zyskała międzynarodową sławę po występach w  teatrach Wiednia, Londynu i Paryża. To ona wprowadziła charakterystyczną dla dzie- więtnastowiecznych tancerek białą tunikę z tiulu, baletki, a nawet uczesanie – gładko ułożone włosy z przedziałkiem pośrodku i niskim kokiem. 24 Tamże, s. 46. Weredyczki, sawantki, marzycielki, damy…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Weredyczki, sawantki, marzycielki, damy... W kręgu kobiecego romantyzmu. Studia i szkice z kultury literackiej kobiet okresu międzypowstaniowego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: