Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00417 004863 14473172 na godz. na dobę w sumie
Wicher wojny. Nowa historia drugiej wojny światowej - ebook/pdf
Wicher wojny. Nowa historia drugiej wojny światowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 590
Wydawca: Magnum Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-63986-40-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże >> literatura faktu
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Książka przedstawiająca z nowej perspektywy wydarzenia rozgrywające się na frontach drugiej wojny światowej. Andrew Roberts, który wykorzystał wiele ważnych, niepublikowanych dotychczas dokumentów, stara się odpowiedzieć na najważniejsze pytanie: dlaczego Trzecia Rzesza przegrała wojnę? Czy niemieccy generałowie, którzy po wojnie oskarżali Hitlera o wszystkie klęski, mieli rację, czy też zrzucali winę za swoje błędy na człowieka, który nie mógł się już bronić? Książka zawiera dużo intrygujących informacji o głównych aktorach wydarzeń, a także opowieści o odwadze i ofiarności zwykłych żołnierzy. Zbierając materiały, autor zwiedził wiele pól bitewnych i miejsc, gdzie rozgrywały się przełomowe wydarzenia drugiej wojny. Wicher wojny został uznany przez armię brytyjską za najlepszą książkę militarną 2010 roku, zdobywając tytuł British Army Military Book of the Year 2010.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ANDREW ROBERTS WICHER WOJNY NOWA HISTORIA DRUGIEJ WOJNY ŚWIATOWEJ P R Z E K £ A D Grzegorz WoŸniak W³adys³aw Je¿ewski Tytuł oryginału THE STORM OF WAR A New History of the Second World War Przekład Grzegorz Woźniak Władysław Jeżewski Konsultacja militarna Andrzej Kiński Artur Kowalski Zdjęcia na okładce © Bettmann/Corbis/FotoChannels © Hulton-Deutsch Collection/Corbis/FotoChannels Mapy i zdjęcia w książce pochodzą z wydania ALLEN LANE an imprint of PENGUIN BOOKS Copyright © Andrew Roberts, 2009 The moral right of the author has been asserted All rights reserved Copyright © 2010 for the Polish edition by Wydawnictwo Magnum Ltd. Copyright © 2010 for the Polish translation by Wydawnictwo Magnum Ltd. Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw. Wydawnictwo MAGNUM sp. z o.o. 02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a tel./fax (022) 848-55-05, tel. (022) 646-00-85 e-mail: magnum@it.com.pl Księgarnia internetowa MAGNUM www.wydawnictwo-magnum.com.pl (EPUB) 978-83-63986-38-4 (MOBI) 978-83-63986-39-1 (PDF) 978-83-63986-40-7 Pamięci Franka Johnsona (1943–2006) Osobiście jestem głęboko przekonany, że jeśli wszyscy wypełnią swój obowiązek, jeśli niczego nie zaniedbamy, jeśli przygotujemy się naj- lepiej jak można, co zresztą już robimy, udowodnimy sobie jeszcze raz, że potrafimy obronić Wyspę, obronić nasz dom, odeprzeć wicher wojny i groźbę tyranii. Jeśli trzeba, będziemy walczyć całe lata, i jeśli trzeba, to sami. Winston Churchill, Izba Gmin, 4 czerwca 1940 roku Spis treści Przedmowa Preludium: Pakt CZĘŚĆ I Napaść 1 Cztery najazdy: wrzesień 1939–kwiecień 1940 2 Führer Imperator: maj–czerwiec 1940 3 Wyspa ostatniej nadziei: czerwiec 1940–czerwiec 1941 4 Walki o przymorze: wrzesień 1939–czerwiec 1942 5 Rozbijanie drzwi: czerwiec–grudzień 1941 6 Tokijski tajfun: grudzień 1941–maj 1942 CZĘŚĆ II Przesilenie 7 Wieczna hańba ludzkości: 1939–1945 8 Pięć minut pod Midway: czerwiec 1942–październik 1944 9 Północ w Ogrodach Szatana: lipiec 1942–maj 1943 10 Rodina zwycięża Vaterland: styczeń 1942–luty 1943 11 Fale na morzu i w powietrzu: 1939–1945 12 Na półwyspie wąskim jak gardziel: lipiec 1943–maj 1945 CZĘŚĆ III Klęska 13 Bitwa na łuku kurskim: marzec–sierpień 1943 14 Okrutna rzeczywistość: 1939–1945 15 Podbój Normandii: czerwiec–sierpień 1944 16 Z zachodu do Berlina: sierpień 1944–marzec 1945 17 Od wschodu do Berlina: sierpień 1943–maj 1945 18 Kraj zachodzącego słońca: październik 1944–wrzesień 1945 Epilog: Dlaczego państwa Osi przegrały drugą wojnę światową? Przypisy Bibliografia Przedmowa A.J.P. Taylor powiadał, że opisywanie historii przypomina żonglerkę: wydaje się łatwe, dopóki samemu się nie spróbuje. Co do mnie, to entuzjastyczne wsparcie przyjaciół oraz kolegów historyków znacznie ułatwiło mi pracę nad niniejszą książką. Ian Sayer, historyk i właściciel największego w Wielkiej Brytanii archiwum niepublikowanych do tej pory materiałów o drugiej wojnie światowej, poświęcił mi mnóstwo czasu, służył radą i rozległą wiedzą o opisywanym okresie. Miałem przyjemność poznać go w toku pracy nad tą książką, która powstawała równole- gle z Masters and Commanders. Mogłem sobie na to pozwolić, bo wiele dokumen- tów i postaci występuje w obu książkach. Wielkie znaczenie miało zwiedzanie miejsc i okolic, gdzie rozgrywały się prze- łomowe wydarzenia minionej wojny. Chcę więc podziękować wszystkim tym, dzięki którym mogłem dotrzeć do takich miejsc, jak: siedziba OKH w Zossen- -Wünsdorf, Linia Maginota, byłe ministerstwa – Lotnictwa Göringa i Propagan- dy Goebbelsa w Berlinie, baza RAF Uxbridge, były majątek Guderiana w Polsce, który otrzymał on od Hitlera, sale posiedzeń Gabinetu Wojennego, okręt podwod- ny U-534 w Birkenhead, bombowiec Lancaster Just Jane w East Kirkby w Lincoln- shire, miejsce, w którym stała hitlerowska Kancelaria Rzeszy przy Wilhelmstrasse w Berlinie, Sewastopol i baza okrętów podwodnych na Krymie, zakłady Siemensa w Berlinie, baza RAF Coltishall, Colombey-les-Deux-Eglises, stary budynek Ad- miralicji na Whitehall, Maison Blairon w Charleville-Mézières, dawne niemieckie schrony przeciwlotnicze na wyspie Guernsey, archiwum Bundeswehry w Lichter- felde pod Berlinem, Obersalzberg Documentation Centre w Berchtesgaden, Wilczy Szaniec pod Kętrzynem (dawnym Rastenburgiem), pałac Liwadia w Jałcie, dacza Stalina w Soczi na Krymie. 8 Chciałbym szczególnie podziękować Olegowi Hermanowiczowi Aleksandro- wowi z biura podróży Three Whales Tours (www.threewhales.ru) za oprowadze- nie po Muzeum Obrony Moskwy, Centralnym Muzeum Sił Zbrojnych, Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i po Kremlu, a Swietłanie Miszatkinie za pokaza- nie mojej żonie i mnie Wołgogradu (dawnego Stalingradu), w tym zwłaszcza Ele- watora Zbożowego, Kurhanu Mamaja, zakładów metalurgicznych „Krasnyj Oktiabr”, fabryki maszyn „Barrikady” oraz Fabryki Traktorów im. Dzierżyńskiego, miejsca przeprawy 62 Armii, kwatery feldmarszałka Paulusa, rosyjsko-niemiec- kiego cmentarza w Russoszkach i panoramy Stalingradu. Chcę także podzięko- wać podpułkownikowi Aleksandrowi Anatoljewiczowi Kulikowowi za pokazanie mi Muzeum Broni Pancernej w Kubince, a pułkownikowi Wiaczesławowi Nikołaje- wiczowi Budionnemu za pokazanie muzeum w Klubie Oficerskim w Kursku oraz pól bitewnych pod Jakowlewem i Prochorowką. Dziękuję niestrudzonemu pułkownikowi Patrickowi Mercerowi, posłowi do parlamentu, któremu zawdzięczam fascynującą wyprawę na pola bitew rozegranych w 1944 roku na południe od Rzymu, w tym zwłaszcza w Góry Albańskie, i który zawiózł mnie do Muzeum Lądowania Aliantów w Nettuno, do dawnej „Fabryki” (Aprilia), do Campoleone, na cmentarz wojsk Brytyjskiej Wspólnoty Narodów w Anzio, do miejsca forsowania rzeki Moletta, gdzie wicehrabia De L’Isle zdobył Krzyż Wiktorii, do „Buta” niedaleko via Anziate, do Monte Lungo, San Pietro Infine, do miejsca forsowania rzeki Gari, Sant’Angelo in Theodice, na cmentarze – polski, Brytyjskiej Wspólnoty Narodów i niemiecki – pod Monte Cassino, nad rzekę Rapido, do muzeum klasztoru na Monte Cassino i do Muzeum Historycz- nego Monte Cassino. Chcę także podziękować Ernesto Rosiemu z zarządu ame- rykańskiego cmentarza wojennego w Nettuno za pokazanie mi grobu porucznika Allena Tuppera Browna, pasierba generała George’a C. Marshalla. Raz jeszcze pragnę podziękować Paulowi Woodadge’owi z biura podróży Battlebus Tours (www.battlebus.fr) za oprowadzenie mnie po miejscach i polach bitew na plaży Omaha, w Beuzeville-au-Plain, La Fière, na plaży Utah, w Sainte-Ma- rie-du-Mont, Bréville, Angloville-au-Plain, Merville, wokół punktu umocnionego Hillman, na plaży Sword, przy moście Pegasus, na plaży Juno, w Sainte-Mère- -Église, Lion-sur-Merl, na plaży „Gold” i w Crépon, a także pokazanie mi cmen- tarza wojennego Brytyjskiej Wspólnoty Narodów w Bazenville i amerykańskiego cmentarza wojennego w Colleville-sur-Mer w Normandii. Specjalista Trent Cryer z Fortu Myer w Wirginii uprzejmie oprowadził mnie po Pentagonie; szczególne jestem mu wdzięczny za odszukanie pióra, którym Douglas MacArthur, admirał Nimitz oraz delegacja japońska złożyli podpisy pod aktem kapitulacji na pokładzie USS Missouri 2 września 1945 roku. Chcę także 9 podziękować Magdalenie Rząsie-Michalec za wielce fachowe oprowadzenie Su- san i mnie po byłym hitlerowskim obozie Auschwitz-Birkenau. Davidowi i Gail Websterom dziękuję za pokazanie nam wiejskiej rezydencji generała de Gaulle’a z czasów wojny, Rodinghead w Ashridge Park. Bardzo pomógł mi także Richard Zeitlin z Muzeum Weteranów w Madison w stanie Wisconsin. Historyk Paddy Griffith był uprzejmy zorganizować pouczającą grę wojenną „Barbarossa”. Trwała ona niemal tak długo jak prawdziwa operacja i pomogła mi sformułować poglądy wyłożone w rozdziałach 5 i 10. Za poświęcony mi czas chcę podziękować Nedowi Zuparko (który wcielił się w rolę Brauchitscha), Maxowi Michaelowi (Hitler), Simonowi Bracegirdle’owi (Stalin), Timowi Cockittowi (Timoszenko). Dziękuję również Martinowi Jamesowi, generałowi Johnowi Dre- wienkiewiczowi oraz pułkownikowi Johnowi Hughes-Wilsonowi za przedstawie- nie swoich poglądów i przemyśleń dotyczących tej właśnie sprawy. Mam dług wdzięczności wobec śp. Joan Bright Astley, wobec Alana Mallisona, Elisabeth Ward, Bernarda Besserglika, Iona Trewina, śp. profesora R.V. Jonesa, St. Johna Browna, Johna Hughes-Wilsona z Royal United Services Institute (RUSI), Guild of Battlefield Guides (Cechu Przewodników po Polach Bitew), Huberta Picarda, pułkownika Carlo D’Este, profesora Donalda Camerona Wal- lata, majora Jima Turnera, Rory’ego Macleoda, Miriam Owen, marszałka lotnic- twa sir Jocka Stirrupa oraz wobec Davida Keough z amerykańskiego Military History Institute w Carlisle w stanie Pensylwania. Wielu moich przyjaciół czytało na moją prośbę poszczególne rozdziały tej książki, a kilkoro całość. Są to między innymi Johnnie Ogden, Conrad Black, mój ojciec Simon Roberts, Oleg Aleksandrow, John Curtis, Antony Selwyn, Ian Sayer, Hugh Lunghi, Eric Petersen, Paul Courtenay oraz David Denman. Błędy, które mimo to mogły pozostać, obarczają mnie i tylko mnie. Chciałbym wymienionym wyżej gorąco podziękować. Dziękuję też genialnym adiustatorom z wydawnictwa Penguin, Stephenowi Ryanowi i Michaelowi Page’owi. Ta książka nie powstałaby bez profesjonalnej, a przy tym jakże serdecznej po- mocy mojego wydawcy Stuarta Proffitta, agentki Georginy Capel oraz redaktora całości Petera Jamesa. Dziękuję także żonie Susan za towarzyszenie mi w licznych podróżach do wielu miejsc opisanych w niniejszej książce, w tym między innymi do miejsca egzekucji Mussoliniego w pobliżu wioski Giulino di Mezzegra (byliśmy tam dzień po naszych zaręczynach), do byłego hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Bir- kenau, do obozu śmierci Kachanaburi nad rzeką Kwai, na pola bitew pod Kur- skiem i Stalingradem i w jeszcze inne miejsca związane z wojną (w Budapeszcie, Wiedniu, Kairze, w Libii i Maroku). 10 Książkę tę dedykuję Frankowi Johnsonowi w podzięce za nasze długie dysku- sje o problemach, jakie zrodziła wojna, i za wspólną wizytę w Wilczym Szańcu. Żałuję, że już nie udało nam się wybrać razem na grób generała Charles’a de Gaulle’a w Colombey-les-Deux-Églises. Wszystkim, którzy go znali i kochali, bardzo Franka brakuje. Na koniec uwaga edytorska. Tam, gdzie cytuję stenogramy z posiedzeń Gabi- netu Wojennego, sporządzone przez asystenta sekretarza Gabinetu Lawrence’a Burgisa, rozwijam oryginalne skróty dla większej jasności i wygody czytelników. Andrew Roberts Kwiecień 2009 www.andrew-roberts.net 5 Rozbijanie drzwi czerwiec–grudzień 1941 Wie pan, całe życie byłem wrogiem śniegu, zawsze go nienawidziłem. Teraz wiem dlaczego! To było przeczucie. Hitler do Martina Bormanna, 19 lutego 19421 Dziewiętnastego maja 1940 roku, kiedy zwycięstwo w Belgii i Holandii było prak- tycznie pewne, Hitler otrzymał w prezencie dziewięćdziesięciodwustronicowe studium życia i myśli generała Alfreda hrabiego von Schlieffena pióra Hugo Rochsa z 1921 roku. Ofiarodawcą był Arthur „Willy” Kannenberg, jowialny totum- facki Führera, jego majordomus i nadworny błazen w Kancelarii Rzeszy2. Gdyby Hitler był zdolny do czegoś tak sprzecznego ze swoim charakterem jak uczucie oso- bistej przyjaźni, to Kannenberg z pewnością zaliczałby się do jego przyjaciół. A co do prezentu, to trudno sobie wyobrazić coś bardziej trafnego i bardziej na czasie. Przecież to Schlieffen, szef sztabu generalnego w latach 1891–1906, był autorem planu teoretycznie zwycięskiej dla Niemiec wojny na dwa fronty, zaś istota owego planu polegała na błyskawicznej ofensywie przez Belgię i wyprowadzeniu uderze- nia na Paryż mocnym prawym skrzydłem. Schlieffen umarł w roku 1913, na rok przed realizacją swojego planu. Ponoć ostatnie jego słowa brzmiały: „Pamiętajcie, prawe skrzydło musi być mocne!”. Jego następca, Helmuth von Moltke (młodszy), nie zastosował się do tego przykazania, osłabił prawe skrzydło, czego efektem była czteroletnia wojna pozycyjna na Zachodzie, w której Hitler brał udział, i przegrana dla Niemiec wojna na dwa fronty. Hugo Rochs chciał, aby jego praca była jednocześnie studium strategii i „studium narodowego charakteru Niemców”. Uważał, że pruska arystokracja ucieleśnia etos ciężkiej pracy, cnotę skromności i przyzwoitości. Dla przykładu, w czasie wojny francusko-pruskiej Schlieffen nie zgadzał się na ostrzeliwanie artyleryjskie ludności cywilnej. Kannenberg wszelako liczył, że Hitler wyciągnie inne wnioski z lektury prezentu wręczonego mu z okazji zwycięstwa3. Uwagi na marginesach 12 świadczą, że obdarowany uważnie przeczytał dzieło i zastanawiał się, czego Schlie- ffen i historia Niemiec mogą nauczyć współczesnych. Trzydzieści dwie uwagi na- niesione ołówkiem zdobią rozdział 4 pracy Rochsa zatytułowany „Schlieffena plan walki na dwa fronty”, w którym wielki strateg ostrzegał przed niebezpieczeń- stwem prowadzenia wojny jednocześnie na wschodzie i na zachodzie. Ale Kan- nenberg z talentem zawodowego pochlebcy podkreślił taki oto fragment: Tylko znów: dopóki Schlieffen stał na czele sztabu generalnego, sprawa obrony Rze- szy pozostawała w dobrych rękach. Schlieffen uważał, że on i armia tworzą razem siłę równą dowolnej koalicji. I miał absolutną rację!... Schlieffen posiadał ów rzadki dar wiary w zwycięstwo, który płynie z miażdżącej, niezwyciężonej siły, jaka powstaje pod ręką prawdziwego przywódcy – Führera – który jak żywioł miażdży wszelki opór4. Przytoczony fragment jest jednak pełen sprzeczności. Jak pogodzić słowa: „I miał absolutną rację!” z faktem, że Niemcy przegrały, wdając się w wojnę na dwa fronty, a skoro przegrały, to Schlieffen i armia nie stanowiły siły równej „do- wolnej koalicji”. Jeśli jednak przyjmiemy, że Hitler wziął sobie do serca to właśnie ultranacjonalistyczne przesłanie, łącznie ze wzmianką o osobie „prawdzi- wego przywódcy”, „Führera”, łatwiej będzie pojąć, dlaczego popełnił dokładnie ten sam błąd, co kajzer i Hindenburg, wdając się w wojnę na dwa fronty, i, jak król Szwecji Karol XII oraz Napoleon, najeżdżając Rosję. Jak na człowieka, który był dumny ze swojej znajomości historii, Hitler niewiele wyciągnął z niej nauk. W rozdziale 4 studium Rochsa Hitler podkreślił następujący fragment: „Kie- dy już sytuacja we Francji zostanie opanowana, kiedy połączone siły anglo-fran- cuskie zostaną pokonane i zwycięskie Niemcy staną nad Sekwaną, wszystko inne według Schlieffena ułoży się samo”. Rochs ze swej strony zauważał, że Schlieffen wiedział, iż musi traktować rosyjską armię jako jeszcze jednego przeciwnika i liczyć się z „z rosyjskim potopem”5. Ponieważ Hitler nanosił swoje uwagi na marginesy studium Rochsa zapewne jeszcze przed 29 lipca 1940 roku, kiedy kazał Keitlowi przygotować plan ataku na Rosję, to zdaniem historyka i znawcy księgozbioru Hitlera uwagi te stanowią „najwcześniejszy dowód planu napaści na Związek Sowiecki”, a przynajmniej są pierwszym takim sygnałem, licząc od Mein Kampf, czyli od 16 lat. Tak więc wydaje się, że zamysł ataku na ZSRS zrodził się w umyśle Hitlera w roku 1940, kiedy natchnęła go idea „Führera”, który powodowany wolą zwycięstwa, „jak żywioł miażdży wszelki opór” i wraz ze swoją armią reprezen- tuje siłę „równą dowolnej koalicji”. Może brzmi to nieprawdopodobnie, ale tak właśnie było. Atak na Związek Sowiecki bez wcześniejszego pokonania Wielkiej Brytanii był kolejnym kardynalnym błędem Adolfa Hitlera. Nie docenił wytrzymałości 13 zwykłego mieszkańca Rosji, jego zdolności do przyjęcia ciosów i znoszenia cierpień, ale też jednym z motywów jego postępowania była świadomość kruchości własne- go istnienia. „Wiem, że nie będzie mi dane dożyć słusznego wieku jak zwykłemu obywatelowi” – zwierzył się kiedyś ludziom ze swego otoczenia, wyjaśniając dla- czego „nie marnuje danych sobie lat na palenie i picie”6. Wieczorem 17 paździer- nika 1941 roku w rozmowie z ministrem Rzeszy Fritzem Todtem i gauleiterem Fritzem Sauckelem, mówiąc o europeizacji stepów, powiedział: „Ja już tego nie dożyję, ale za dwadzieścia lat na Ukrainie mieszkać będzie dwadzieścia milionów ludzi poza tubylcami”7. Hitler był głęboko przekonany, że nikt poza nim nie bę- dzie w stanie zapewnić Niemcom koniecznej „przestrzeni życiowej” i mając świa- domość własnego przemijania, uznał, że im prędzej się za to zabierze, tym lepiej. Na początku 1942 roku powiedział swoim współpracownikom: Szczęście, że wszedłem w życie polityczne, mając lat trzydzieści, w wieku 43 lat zosta- łem kanclerzem Rzeszy, a teraz mam dopiero 52 lata!... Wiek osłabia optymizm, na- pięcie opada. Kiedy w 1923 roku padłem, miałem tylko jedną myśl: znów powstać. Dziś fizycznie nie byłbym w stanie przemawiać co wieczór. Świadomość, że już bym tego nie potrafił, przygnębia8. Po części przynajmniej świadomość, że z wolna zaczyna tracić energię, popchnęła go do rozpętania wojny światowej zaraz po 50 urodzinach, które przypadały w kwiet- niu 1939 roku. Podobny motyw krył się za najazdem na Rosję. Do ataku tego skłoniły go także trzy główne składowe jego politycznego credo. Jak zauważa Ian Kershaw, Hitler miał bardzo „niewielką liczbę fundamentalnych, niezmiennych idei, którymi się kierował”9. Jego Weltanschauung, światopogląd, opie- rał się na imperatywie, że Niemcy muszą mieć dominującą pozycję w Europie, muszą zdobyć „przestrzeń życiową” i rozprawić się z Żydami. Te idee Hitlera po- zostały niezmienne i stanowią jądro jego filozofii, począwszy od lat dwudziestych aż do jego śmierci 20 lat później. Wszystkie trzy cele można było zrealizować po- przez najazd na Rosję, a bez najazdu nie dałoby się osiągnąć żadnego z nich. Ale to nie wszystko, były jeszcze inne powody marszu na Wschód. 1 lutego 1941 roku feldmarszałek Fedor von Bock – jeden z beneficjentów zbiorowego awansu z 19 lipca 1940 roku – został wezwany do Hitlera. „Führer przyjął mnie nader ser- decznie” – notował Bock w swoim obszernym dzienniku. „Brytyjscy dżentelmeni nie są głupi, tylko tak się zachowują – powiedział Hitler – ale w końcu uświadomią sobie, że dalsze prowadzenie wojny nie ma sensu w sytuacji, gdy również Rosja zo- stanie pobita i upokorzona”. Bock postawił wtedy pytanie, czy „Rosję uda się zmusić do zawarcia pokoju?”. „No cóż – odparł Hitler – jeśli okupacja Ukrainy, upa- dek Moskwy i Leningradu nie wystarczą, to pójdziemy dalej, do Jekaterynburga, 14 a przynajmniej wyślemy tam jednostki zmotoryzowane”10. Jeśli pamiętać, że Je- katerynburg (ówcześnie Swierdłowsk) leży na Uralu, mniej więcej 1500 kilome- trów na wschód od Moskwy, to widać, że Hitler żywił niezłomną wprost wiarę w totalne zwycięstwo. „Jestem pewien – dodał z dziwnym uśmiechem – że spad- niemy na nich jak grad”. No cóż, w pewnym sensie miał rację. Grad bywa przykry, ale zwykle nie trwa długo, a po wszystkim wsiąka po prostu w ziemię. Hitler uważał, że olbrzymiemu deficytowi rąk do pracy – w okresie 1939–1944 zatrudnienie w niemieckim przemyśle spadło z 25,4 miliona do 13,5 – będzie moż- na zaradzić w dwojaki sposób, po pierwsze pracą niewolniczą (we wrześniu 1944 roku 7,5 miliona robotników przymusowych z podbitych krajów pracowało na te- renie Rzeszy), a po wtóre szeregi pracujących zasilą żołnierze po planowanej po zwycięstwie nad Rosją demobilizacji11. Opanowanie kaspijskich pól naftowych zaspokoi nienasycony apetyt Niemiec na paliwa do napędu czołgów, samolotów i okrętów, a ukraińskie rolnictwo wyżywi głodną Rzeszę. W 1942 roku ZSRS miał więcej żołnierzy i czołgów niż reszta świata, a samolo- tów mniej więcej tyle samo, co wszystkie inne armie razem wzięte. Hitler oczywiś- cie doskonale o tym wiedział. Kiedy Halder wspomniał kiedyś o 10 000 rosyjskich czołgów, „Hitler wygłosił piętnastominutowy monolog, cytując z pamięci dane o rosyjskiej produkcji w ciągu ostatnich dwudziestu lat”12. Immanentną częścią hitlerowskiej filozofii aryjskiej rasy panów było przekonanie, że Germanie górują nad Słowianami pod każdym względem, a liczby, choćby czołgów, nie mają naj- mniejszego znaczenia. Na tej podstawie wyjaśnić można również, dlaczego w kwiet- niu 1941 roku, kiedy do Berlina przybył japoński minister spraw zagranicznych Yosuke Matsuoka, Hitler odrzucił znakomitą okazję wzięcia ZSRS w dwa ognie. Führer mógł przecież ujawnić Japończykom swój plan napaści na Rosję, mógł wejść z nimi w porozumienie, obiecać wszystkie terytoria, które sobie życzyliby na Dalekim Wschodzie, w zamian za zobowiązanie do zaatakowania ZSRS równo- cześnie z Niemcami. Tego jednak nie uczynił, nie próbował nawet zwerbować Ja- pończyków do największej operacji w swoim życiu, choć wiedział, że gra toczyć się będzie na taką właśnie skalę. Każda dywizja, którą Rosjanie musieliby wycofać spod Leningradu, Moskwy i Stalingradu, aby bronić Syberii i Dalekiego Wscho- du, byłaby dla Niemców na wagę złota w latach 1942 i 1943. Japonia należała do państw Osi, była sprzymierzeńcem Berlina i w interesie tego właśnie sprzymie- rzeńca Hitler nie zawahał się osiem miesięcy później przystąpić do wojny ze Sta- nami Zjednoczonymi. „Fakt, że Hitler nie zapewnił sobie współdziałania Japonii przeciwko Związkowi Sowieckiemu, trzeba uznać za jeden z jego największych błędów”13 – pisał biograf Roosevelta Conrad Black. 15 Błędem także było rozpoczęcie kampanii rosyjskiej 22 czerwca, a więc stosun- kowo późno, kiedy dni zaczynają się już skracać. Czynnik czasu odgrywał w tej operacji ważną rolę, trzeba było bowiem pokonać rozległą przestrzeń, nim jesienne deszcze i zimowe śniegi uniemożliwią jakikolwiek ruch. Atak planowano pierwot- nie na 15 maja, choć nie był to termin ostateczny. Hitler wyznaczył datę 22 czerwca wtedy, kiedy Halder zapewnił go, że nie będzie kłopotów z transportem. Wcześ- niejszą datę wykluczała wyjątkowo mokra wiosna tamtego roku. Atak na Grecję od początku planowano w powiązaniu z kampanią rosyjską, więc działania na połu- dniu w żaden sposób nie opóźniły operacji „Barbarossa”. Ale czołgi, które wzięły udział w akcji na Bałkanach, wymagały remontu, bo jeździły zbyt szybko po złych drogach i tu zarysowuje się pewien związek czasowy między operacją w Grecji a kampanią rosyjską. Hitlera obwiniano o przesunięcie daty ataku na Rosję z 15 ma- ja na 22 czerwca, podkreślając, że gdyby zaczął wcześniej, zapewne wygrałby przed nadejściem zimy, jednak jego biograf Ian Kershaw słusznie odrzuca taki pogląd jako „skrajne uproszczenie”14. Wcześniej nie można było rozpocząć kampanii, bo było za mokro, więc czołgi i ciężarówki utknęłyby na gruntowych drogach. Pogo- da w 1941 roku w ogóle zresztą Hitlerowi nie sprzyjała. Często pojawia się teza, że Hitler nie powinien był wdawać się w operacje na Bałkanach, w Grecji i na Krecie w kwietniu i maju, ponieważ to one doprowadziły do opóźnienia kampanii rosyjskiej. Prawda jest zupełnie inna: ponieważ Hitler nie mógł rozpocząć ataku na Rosję przed czerwcem, wdał się w operacje na południu Europy i w basenie Morza Śródziemnego. Hitlera nie można oskarżać o to, że tylko on „dążył do wyrównania rachunku z bolszewikami”. Na ostatniej wielkiej naradzie wojskowej przed operacją „Bar- barossa”, zwołanej w Kancelarii Rzeszy 14 czerwca 1941 roku (generałowie przy- bywali w pojedynkę i o różnym czasie, aby nie wywoływać podejrzeń), żaden z jej uczestników nie wyraził obawy, że oto zaczyna się zgubna wojna na dwa fronty, choć wszyscy bez wyjątku ćwierć wieku wcześniej wzięli udział w takiej właśnie przegranej wojnie. Być może uważali, że jest już za późno, by wpłynąć na zmianę decyzji Führera; może powodował nimi strach, że jeśli okażą zbyt mało entuzja- zmu, to złamią sobie karierę; a może obawiali się, że wskazanie takich czy innych pułapek źle wpłynie na morale pozostałych; faktem jest, że nikt nie wyraził wątpli- wości, nikt nie wystąpił z krytyką planu, a dowódcy wojsk lądowych Brauchitsch i Halder w ogóle nie zabrali głosu15. „Wszyscy oficerowie z OKW i OKH, z który- mi rozmawiałem – wspomina Heinz Guderian – wyrażali niezłomny optymizm, niczego nie kwestionowali, nie wyrażali żadnych wątpliwości”16. On sam twierdzi, że zwłaszcza po naradzie 14 czerwca uważał, iż powstała groźba katastrofalnej wojny na dwa fronty i że „hitlerowskie Niemcy były jeszcze mniej zdolne do prowadzenia 16 takiej wojny niż Niemcy z roku 1914”17. Generał Günther Blumentritt w niepubli- kowanym dotąd liście z 1965 roku pisał, że „z wojskowego i politycznego punktu widzenia Niemcy przegrały wojnę z chwilą, kiedy Hitler zaatakował Rosję, nie za- wierając uprzednio pokoju z Zachodem”18. Tylko że nawet jeśli Blumentritt myślał w ten sposób, nie wyraził tego w żadnej formie wtedy, kiedy była pora. „Próbowałem odwieść Hitlera od pomysłu wojny na dwa fronty – twierdził w Norymberdze odpowiedzialny za uzbrojenie Luftwaffe Erhard Milch. – Wierzę, że Göring też próbował. Ale mi się nie udało”19. Prawda jest chyba inna. Göring mówił swojemu psychiatrze w maju 1946 roku: „Führer był geniuszem. To on opracował plany kampanii w Polsce i we Francji. Owocem jego geniuszu był także plan kampanii rosyjskiej. Zawiodła jednak realizacja tego planu. Kampania ro- syjska powinna była się zakończyć w 1941 roku, oczywiście zwycięstwem”20. Kiedy do Göringa dotarło, że Rundstedt ocenił plan najazdu na Rosję jako „głupi”, machnął tylko ręką i powiedział: „Generałowie raptem okazują się mądrzejsi od Hitlera, ale kiedy on sprawował władzę, słuchali go na baczność, ciesząc się z jego rad”21. W tym akurat Göring miał rację. Jeszcze inną osobą, która powinna była uświadomić Hitlerowi niebezpieczeń- stwo związane z planem napaści na największy kraj świata – mający wtedy 193 mi- liony ludności, wobec 79 milionów Niemców – był szef OKW Wilhelm Keitel, ale nigdy tego nie zrobił. Kiedy pytano go w Norymberdze, dlaczego godził się z pla- nem napaści na ZSRS, wyjaśniał, że Führer obawiał się, iż Rosja może doprowa- dzić do przerwania dostaw ropy z Rumunii, a Niemcy czerpali stamtąd 150 000 ton ropy miesięcznie, a więc blisko połowę swojego miesięcznego zapotrzebowania, wynoszącego ówcześnie 350 000 ton, z czego 100 000 szło na potrzeby Luftwaffe. „Atak na Rosję był aktem nierozważnym” – oceniał Keitel z perspektywy czasu, ale, dodawał, „wierzyłem Hitlerowi, a sam miałem za mało danych. Nie jestem taktykiem, nie miałem też pojęcia o rosyjskim potencjale wojskowym i gospodar- czym, bo niby skąd miałbym to wiedzieć”22. Można by zauważyć, że podstawowym obowiązkiem Keitla jako szefa OKW było właśnie to: wiedzieć, jaki jest rosyjski potencjał militarny i gospodarczy. Za sprawą swojego stanowiska był jednym z trzech najważniejszych strategów Trzeciej Rzeszy. Według Keitla wielokrotnie przypominał on Hitlerowi, że powinien zaangażować na funkcję szefa OKW lep- szego taktyka niż on, Keitel, na co Hitler miał odpowiadać, że „obsada tego sta- nowiska należy do niego jako naczelnego wodza”23. Hitlerowi zupełnie nie przeszkadzało, że szefem OKW jest człowiek, który ma tak złe zdanie o swoich umiejętnościach strategicznych. Stawiało go to po przeciwnej stronie niż Roosevelt, który na szefa sztabu armii wyznaczył George’a Marshalla, i Churchill, który szefem Imperialnego Sztabu Generalnego mianował Alana 17 Brooke’a. Hitler nie życzył sobie doradcy, który wiedziałby więcej o zagadnie- niach wielkiej strategii od niego, bo ktoś taki mógłby mu się sprzeciwiać. „Zawsze chciałem zarządzać majątkiem ziemskim albo zostać leśnikiem – zwierzał się Keitel po wojnie – a tymczasem dostałem się w całe to bagno, bo byłem słaby i pozwoliłem sobą kierować. Nie urodziłem się na feldmarszałka”. Skarżył się także, że kiedy zaproponowano mu objęcie funkcji sprawowanej do tej pory przez Blomberga, to nie był na to w ogóle przygotowany. „Wezwano mnie nagle, nie dano czasu, żebym się zastanowił, a później wszystko działo się w oszałamiającym tempie. Tak to się właśnie odbywało”24. Najpierw „bagno”, potem stryczek. Na szubienicę zasłużył w całej pełni za sprawą brutalnych rozkazów, które podpisał przed najazdem na Rosję. Będąc małym człowieczkiem, Keitel służył Hitlerowi wiernie jak pies. „Pracowałem w rozmaitych sztabach jako młodszy oficer, zawsze podlegałem za- wodowym oficerom, wykształconym jak ja. Więc wszystko, co Hitler kazał mi robić, z mojego punktu widzenia brzmiało jak rozkaz oficera wyższego rangą... Tylko że teraz ów wyższy oficer był politykiem, a nie zawodowym wojskowym – człowie- kiem, który miał zupełnie inne spojrzenie na sprawy niż ja”25. To powinno raczej zachęcać Keitla do wyrażania własnego zdania albo prezentowania zdania armii. Było jednak inaczej. Trzydzieści sześć lat służby w korpusie oficerskim nauczyło feldmarszałka przede wszystkim posłuszeństwa, to zaś po sukcesach Hitlera w spra- wie Nadrenii, Austrii, Sudetów, Czechosłowacji, po zwycięstwie w Polsce i Francji przekształciło się w nabożne, wręcz niewolnicze uwielbienie. Przykład Keitla jest ważny, bo pokazuje, jak Hitler zdołał zdominować niemiecki korpus oficerski, który mimo klęski poniesionej w 1918 roku nadal czerpał dumę ze swej tradycji i wyjątkowego miejsca w niemieckim społeczeństwie. Na jeszcze inne możliwe wyjaśnienie, dlaczego nikt z oficerów nie skrytykował operacji „Barbarossa”, wska- zuje Liddell Hart, który po wojnie przeprowadził wywiady z wieloma niemieckimi generałami. „Jak wielu innych specjalistów, generałowie mieli znikomą wiedzę o sprawach nie wchodzących w zakres ich specjalności i Hitlerowi łatwo było ich przekonać do ataku na Rosję. Führer odwoływał się do informacji «politycz- nych», dobranych oczywiście tak, aby wskazywały na konieczność operacji «Bar- barossa». Przekonywał, że wewnętrzna słabość sowieckiego państwa rzutuje na rosyjskie siły zbrojne”26. Hitler był mistrzem dezinformacji i tym razem swój ta- lent wykorzystał przeciwko własnym generałom. Hitlerowi potrzebny był ktoś, i to w najbliższym otoczeniu, kto ostrzegałby go przed niebezpieczeństwami związanymi z wojną przeciwko Rosji. Führer powie- dział kiedyś Rundstedtowi, że w Rosji „wystarczy rozbić drzwi, a cały gmach legnie w gruzach”. Pycha miała swój materialny wyraz. Do dziś w Centralnym Muzeum Sił Zbrojnych w Moskwie można obejrzeć zapas dwóch ton Żelaznych Krzyży, 18 które kazano wybić, by mieć czym nagradzać zdobywców stolicy ZSRS. Hitler głęboko wierzył, że Związek Sowiecki upadnie. Wiarę tę ugruntowywały stalino- wskie czystki w Armii Czerwonej w latach trzydziestych, właściwa systemowi ko- munistycznemu niewydolność i okrucieństwa, a także początkowe porażki Armii Czerwonej w Finlandii. Führer nie wziął jednak pod uwagę odporności rosyjskiego żołnierza, prostego frontowika. A ten właśnie żołnierz, choć „fatalnie wyszkolony, jeszcze gorzej dowodzony i wyekwipowany, zmienił bieg historii dzięki swojej od- wadze i uporowi w pierwszym roku walk”27. Prosty czerwonoarmista wiedział, że Matka Rosja wymaga poświęceń, a komisarze polityczni przydzieleni do każdej jednostki wykorzystywali tę poddańczą mentalność, stanowiącą charakterystycz- ną cechę życia w Rosji. Przodkowie czerwonoarmistów z drugiej wojny światowej cierpieli w przeszłości za Romanowów, teraz znosić będą jeszcze większe męki za następców carów – bolszewików. „Stalinizm to w istocie carat tylko z proletariac- kim szyldem”28. Ale nawet gdyby Hitler miał w swoim otoczeniu samych zdecydowanych prze- ciwników wojny z Rosją, to i tak ataku nie dałoby się powstrzymać, gdyż wojna ta wpisana była wręcz w nazistowskie DNA. Hitler najechał ZSRS, bo wierzył, iż taki jest sens jego istnienia, że po to przyszedł na świat. Pisał w Mein Kampf: „My narodowi socjaliści musimy pozostać wierni temu, co jest celem naszej polityki zagranicznej, a jest nim zapewnienie naszemu narodowi przestrzeni i ziemi, która nam się należy”29. Było absolutnie oczywiste, gdzie leży owa ziemia. Kilka stron dalej Hitler pisał o „polityce wschodniej w sensie pozyskania koniecznej ziemi dla niemieckiego narodu”. Nie miał na myśli wyłącznie Polski. W innym miejscu Mein Kampf twierdził, że Niemcy „opływać będą w dostatki”, jeśli tylko wejdą w posiada- nie ukraińskiego zboża, uralskich surowców i syberyjskiego drewna. Czternaście państw, które Niemcy zajęli lub podporządkowali sobie do połowy 1941 roku, to za mało, bo jak pisał Hitler w swoim politycznym manifeście: „Większość z nas uznaje dziś konieczność wyrównania rachunków z Francją... to jednak będzie miało zna- czenie tylko wtedy, gdy pozwoli nam zabezpieczyć tyły dla dalszego powiększania naszej przestrzeni życiowej w Europie”30. Mając po zajęciu Francji zabezpieczone tyły, Hitler uważał, że Rosję da się po- konać – „rozbić” – bez większego trudu. 22 sierpnia 1939 roku na naradzie w Berg- hofie zapowiedział „zmiażdżenie Związku Sowieckiego”. 29 lipca 1940 roku Jodl informował OKW w Bad Reichenhall, że Führer „wyraźnie życzy sobie”, aby niezwłocznie przystąpić do opracowywania planów ataku na ZSRS. Dyrektywa Führera nr 18, wydana 12 listopada 1940 roku, nie pozostawiała wątpliwości, że trwające wówczas w Berlinie rozmowy z Mołotowem to tylko zasłona dymna. „Niezależnie od rezultatów tych rozmów, wszystkie przygotowania do operacji na 19 Wschodzie będą kontynuowane”. Cele sformułowano w dyrektywie nr 21 z 18 grud- nia. Jej pierwsze zdanie brzmiało: „Niemieckie siły zbrojne muszą się przygotować, by jeszcze przed zakończeniem wojny z Anglią rozgromić Rosję Sowiecką w toku jednej błyskawicznej kampanii (operacja «Barbarossa»)”31. Jedno tylko wydarzenie mogło odwieść Hitlera od ataku na Rosję, a mianowi- cie dziwny lot jego zastępcy Rudolfa Hessa do Wielkiej Brytanii. Hess wystartował o 6 wieczorem, w sobotę, 10 maja 1941 roku. Hitler mógł się obawiać, że ujawni on plan „Barbarossa”. W latach dwudziestych i trzydziestych Hess był najbardziej zaufanym i najbliższym współpracownikiem Hitlera, potem jednak, zwłaszcza po wybuchu wojny, zaczął tracić uprzywilejowaną pozycję na rzecz rywali. Przekona- ny, głęboko ideowy nazista, uważał, że Niemcy i Wielka Brytania nie powinny ze sobą walczyć i w tajemnicy przed Führerem obmyślił śmiały – jeśli nie szalony – plan doprowadzenia do pokoju między narodami należącymi do tej samej anglosa- skiej rodziny. Pięciogodzinny lot myśliwcem Bf-110 z dodatkowymi zbiornikami paliwa był sam w sobie majstersztykiem pilotażu i nawigacji. Kiedy jednak Hess wylądował na spadochronie we wsi Eaglesham w Renfrewshire w Szkocji, jego plan zaczął się chwiać. Pierwszym problemem było znalezienie kogoś o odpo- wiedniej pozycji, z kim mógłby rozpocząć rozmowy o pokoju. Wybrał Szkocję jako miejsce lądowania w błędnym przekonaniu, że książę Hamilton, którego jak mniemał – też zresztą mylnie – poznał w czasie olimpiady w Berlinie w 1936 roku, ma z racji tytułu duże wpływy w brytyjskiej polityce. Przy lądowaniu Hess złamał sobie nogę w kostce i został oczywiście schwytany. Przesłuchiwali go między inny- mi lord Beaverbrook i lord kanclerz Simon. Szybko zrozumiał, że rządu Chur- chilla nie interesują żadne propozycje pokojowe. Z tą chwilą zaczął cierpieć na prawdziwą bądź udawaną amnezję. Zdradzał zresztą objawy wielu schorzeń psychicznych, z paranoją włącznie; w większym bądź mniejszym nasileniu będą mu one towarzyszyć do końca życia. Hitler zareagował na „zdradę” swego zastępcy wybuchem wściekłości, choć ten bynajmniej nie zdra- dził tajemnicy planu „Barbarossa”. W oficjalnej propagandzie zbywano incydent, argumentując, że Hess jest chory psychicznie. Tymczasem Hessa internowano w Tower w Londynie, a po wojnie posadzono na ławie oskarżonych w Norymber- dze za spiskowanie przeciwko pokojowi. Dzięki temu, że wybrał się do Szkocji, uniknął oskarżenia o zbrodnie wojenne, a tym samym wyroku śmierci. Został skazany na dożywocie i – za sprawą uporu Rosjan, którzy w 1945 roku chcieli go powiesić – resztę życia spędził w więzieniu Spandau w Berlinie, gdzie w 1987 roku, w wieku 92 lat, popełnił samobójstwo. Barbarossą (Rudobrodym) zwano okrutnego, śmiałego i niebywale ambitne- go dwunastowiecznego cesarza Fryderyka I z dynastii Hohenstaufów. Uchodził 20 za największego ze średniowiecznych władców Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Hitler wszelako nie dostrzegł pewnego paradoksu kryjącego się w doborze kryp- tonimu operacji. Otóż po klęsce w bitwie z Ligą Lombardzką pod Legnano w roku 1176 Fryderyk radykalnie zmienił swoją polityką na wyraźnie koncyliacyjną. To prawda, że w 1189 roku zorganizował III krucjatę, aby pokonać Saladyna i islam, podobnie jak Hitler zamierzał pokonać Stalina i bolszewizm, nie doczekał jednak końca wyprawy, utopił się w rzece Salef w Antiochii – ponoć pomogli mu w tym jego ludzie. Na wyborze kryptonimu kampanii rosyjskiej mogła też zaważyć... geogra- fia, a ściślej położenie alpejskiej rezydencji Hitlera, Berghofu, w Obersalzbergu niedaleko Berchtesgaden. Wedle legendy cesarz Barbarossa ma spoczywać ska- mieniały wraz ze swoimi rycerzami w jaskini pod Untersbergiem, najwyższym szczytem w okolicach Berchtesgaden, i tylko czeka na wezwanie, by znów ocalić Niemcy. Hitler był bardzo dumny ze swoich związków z tym regionem, a przybył tam po raz pierwszy incognito jako „Herr Wolf” jeszcze przed puczem monachijskim na spotkanie z Dietrichem Eckartem, wybitnym działaczem NSDAP. W następ- nych latach przebywał w Obersalzbergu wielokrotnie, zatrzymując się w okolicznych gospodach. W 1933 roku kupił tam willę, którą rozbudował i nazwał Berghofem. Niedaleko zbudowali sobie domy Martin Bormann, Hermann Göring i Albert Speer – każdy zabiegał o jak najbliższy dostęp do Führera. Podczas wojny wyeks- mitowano ze wsi wszystkich jej 400 mieszkańców, a w zboczu góry zbudowano system betonowych schronów przeciwlotniczych dla nazistowskich hierarchów. „O tak, wiele mnie łączy z Obersalzbergiem – zwierzał się Hitler swemu oto- czeniu w styczniu 1942 roku. – Zrodziło się tu tak wiele pomysłów i tak wiele wydało owoce. Spędziłem tu najlepsze chwile mojego życia. Stąd biorą początek wszystkie moje wielkie przedsięwzięcia. Tu się zrodziły i tu dojrzewały. I tu wresz- cie wypoczywałem w otoczeniu czarujących przyjaciół!”. Berghof wszelako nie był perełką architektury, za jaką miał go Hitler. Zdaniem historyka Normana Stone’a budynek „nadawałby się na siedzibę któregoś z czarnych charakterów z powieści Iana Fleminga. Wszędzie pełno czerwonego marmuru, na ścianach kradzione obrazy, grube dywany na podłodze, wielki kominek i równie wielkie fotele rozsta- wione tak szeroko, że siedzący w nich rozmówcy musieli zapewne krzyczeć do sie- bie, gdy o zmierzchu skry sypały się z płonących na kominku bierwion”32. Z Berghofu roztaczał się widok na umiłowany przez Hitlera Salzburg i całą oko- licę. Z okazji pięćdziesiątych urodzin Führera, w kwietniu 1939 roku, partia ofia- rowała mu cudeńko budownictwa lądowego, budynek zwany Adlerhorst (Orle Gniazdo), wzniesiony na liczącym 2000 metrów szczycie góry Kehlstein. Wjeżdżało się tam windą, której szyb wykuto we wnętrzu góry. 21 Ale wspaniały widok na dostojne góry za panoramicznymi oknami Berghofu nie wpłynął na uspokojenie jego duszy, bo właśnie tam zaplanował swoje najbar- dziej śmiałe posunięcia, łącznie z rozbiorem Czechosłowacji. Joseph Goebbels, częsty gość w Berghofie, notował w dzienniku z wyraźnym żalem, że Führer spę- dza tam zbyt wiele czasu. Ale z zadowoleniem podkreślał jednocześnie, że pobyt w „górskiej samotni” pobudza Hitlera do radykalnych działań. Pod koniec marca 1933 roku właśnie tam Hitler skonkretyzował pomysł narodowego bojkotu żydo- wskiego handlu, usług, żydowskich prawników i lekarzy w Trzeciej Rzeszy. Wspa- niały górski krajobraz wpływał na Hitlera odmiennie niż na innych ludzi – nie łagodził go, nie przydawał mu ludzkich cech, przeciwnie, serce przemieniał w ka- mień i przepełniał go żądzą władzy. ... Przypisy SKRÓTY ALAB BRGS Spuścizna marszałka Alanbrooke’a przechowywana w Liddell Hart Centre for Military Archives, King’s College, Londyn Spuścizna Lawrence’a Burgisa w Churchill Archives Centre, Churchill College, Cambridge Spuścizna admirała Cunninghama przechowywana w British Library Cunningham Ian Sayer Archive Zbiory prywatne Iana Sayera KENN Spuścizna generała majora Johna Kennedy’ego przechowywana w Liddell Hart Centre for Military Archives, King’s College, Londyn Spuścizna Basila Liddella Harta przechowywana w Liddell Hart Centre for Military Archives, King’s College, Londyn Spuścizna George’a C. Marshalla przechowywana w George C. Marshall Foundation, Lexington, Wirginia US Army Military History Institute, Carlisle, Pensylwania British National Archives w Kew (CAB oznacza akta rządu, FO akta Ministerstwa Spraw Zagranicznych, a PREM akta premiera) Spuścizna Charlesa Portala przechowywana w Christ Church, Oksford „Times Literary Supplement” Spuścizna Bruce’a Wylliego znajdująca się w rękach prywatnych LH MARS MHI NA Portal TLS Wyllie Archive 23 5: ROZBIJANIE DRZWI 1 Trevor-Roper (ed.), Hitler’s Table Talk, s. 319 2 Kershaw, Hitler: Nemesis, s. 31 3 Ryback, Hitler’s Private Library, ss. 164–165 4 Ibid., s. 180 5 Ibid., ss. 183–184 6 Trevor-Roper (ed.), Hitler’s Table Talk, s. 681 7 Adolf Hitler, Rozmowy przy stole 1941–1944, Warszawa 1996, s. 88 8 Ibid., s. 175 9 Kershaw, Hitler, the Germans, s. 90 10 Gerbet (ed.), Von Bock War Diary, ss. 197–198 11 Wright (ed.), World at Arms, s. 174 12 Ryback, Hitler’s Private Library, s. 179 13 Black, Roosevelt, s. 645 14 Kershaw, Hitler: Hubris, s. 368 15 Kershaw, Hitler: Nemesis, s. 384 16 Clark, Barbarossa, s. 48 17 Young (ed.), Atlas, s. 82 18 Ian Sayer Archive 19 Goldensohn, Nuremberg Interviews, s. 360 20 Ibid., s. 111 21 Ibid. 22 Ibid., s. 160 23 Ibid., s. 159 24 Ibid., s. 164 25 Ibid., s. 165 26 Liddell Hart, Other Side, s. 15 27 Clark, Barbarossa, s. 20 28 Antony Beevor, „Literary Review”, sierpień 1998, s. 7 29 Cameron Watt (ed.), Mein Kampf, s. 596 30 Ibid., s. 597 31 Guderian, Wspomnienia żołnierza, Załącznik 22, s. 394 32 Stone, Hitler, ss. 86–87
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wicher wojny. Nowa historia drugiej wojny światowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: