Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00306 005454 13645729 na godz. na dobę w sumie
Wiedza i kapitał ludzki w środowiskach przedsiębiorczości. Podejście terytorialne - ebook/pdf
Wiedza i kapitał ludzki w środowiskach przedsiębiorczości. Podejście terytorialne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-685-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Ludzie i instytucje wytwarzają specyficzny klimat, warunki życia i działania, które kreują środowiska przedsiębiorczości. Wykorzystując lokalne właściwości terytorium oraz siły globalizacji, środowiska te zyskują zdolność konkurowania w skali międzynarodowej. Terytorialna logika funkcjonowania buduje atmosferę „bycia u siebie”, w miejscu dającym poczucie stabilności i siły. Bezprecedensowy wzrost znaczenia wiedzy i kapitału ludzkiego, a także potencjał lokalnej motoryki procesów rozwoju zdeterminowały definicję nowego terytorialnego paradygmatu rozwoju, bazującego na kapitale terytorialnym. Zakorzenienie społeczne procesów ekonomicznych, w większym niż kiedykolwiek zakresie, kształtuje organizację życia gospodarczego. Niemniej nadal czynniki rozwoju mają tendencję do koncentracji przestrzennej. Zasadniczym wyzwaniem polityki pozostają więc dylematy związane z rozprzestrzenianiem się zjawisk i efektów rozwojowych w nowych warunkach.

Regiony, które potrafią uruchamiać i wzmacniać systemy innowacji oparte na terytorialnej logice funkcjonowania, a zarazem aktywnie i efektywnie uczestniczą w produkcji, absorpcji i dyfuzji wiedzy, zdolne są czerpać korzyści z konkurencji w skali globalnej. środowiska przedsiębiorczości sprawnie dostosowujące się do nowych uwarunkowań stają się ośrodkami i inkubatorami procesów rozwoju gospodarczego i ważnymi animatorami relacji społecznych.

 

Książka jest adresowana do Czytelników dostrzegających wartość w ludziach i ich relacjach oraz ufających w efektywność otwartego modelu innowacji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zbigniew Przygodzki – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENT Andrzej Klasik REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Hanna Opala SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Zbigniew Przygodzki, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07877.17.0.M Ark. wyd. 16,0; ark. druk. 15,875 ISBN 978-83-8088-684-1 e-ISBN 978-83-8088-685-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Tymoteuszowi – z dumą i wiarą Spis treści Wstęp CZĘŚĆ 1 Terytorialny wymiar funkcjonowania środowisk przedsiębior­ czości w gospodarce opartej na wiedzy – potrzeby współcze­ snej gospodarki Rozdział 1 Terytorialny charakter procesów rozwoju w warunkach globali­ zacji 1.1. Terytorium – przestrzeń tworzenia się instytucji i koordynacji zachowań 1.2. Terytorializacja – „oswajanie” globalizacji 1.3. Terytorium – źródło budowania przewag konkurencyjnych przedsiębiorstw 1.4. Kapitał terytorialny jako zasób strategiczny dla przedsiębiorstw Rozdział 2 Ewolucja i istota środowisk przedsiębiorczości 2.1. Fenomen środowisk przedsiębiorczości 2.2. Instytucjonalny wymiar środowisk przedsiębiorczości – ewolucja terytorialnych systemów produkcji 2.3. Sieci w środowiskach przedsiębiorczości 2.4. Środowiska innowacyjne – od lokalności do środowiska umiędzynaradawiającego 11 19 21 21 30 37 48 59 59 67 75 83 8 Spis treści CZĘŚĆ 2 Wiedza i kapitał ludzki jako zasoby strategiczne w rozwoju terytorium – kluczowe czynniki rozwoju Rozdział 1 Wiedza jako specyficzny zasób terytorium 1.1. Terytorialne właściwości procesów produkcji i dyfuzji wiedzy 1.2. Terytorialny charakter luki wiedzy – wartość i zróżnicowanie zasobów wiedzy 1.3. Terytorialna koncentracja wiedzy – klastry i huby wiedzy 1.4. „Bliskość” w procesie tworzenia zasobów wiedzy Rozdział 2 Kapitał ludzki jako element aktywów terytorium 2.1. Interpretacja znaczenia kapitału ludzkiego w perspektywie terytorium 2.2. Pojęcie i właściwości kapitału ludzkiego – ujęcie syntetyczne 2.3. Terytorialna koncentracja kapitału ludzkiego 89 91 91 99 106 112 119 119 135 139 Rozdział 3 145 Procesy innowacyjne w środowiskach przedsiębiorczości 145 3.1. Modele zarządzania innowacjami zdeterminowane terytorialnie 154 3.2. Procesy uczenia się w środowiskach przedsiębiorczości 3.3. Środowiska kreatywne i innowacje ukryte w procesach rozwoju terytorium 160 3.4. Innowacyjność środowisk przedsiębiorczości – strategie specjalizacji i dywersyfikacji 174 CZĘŚĆ 3 Terytorialny wymiar inwestycji w wiedzę i rozwój kapitału ludzkiego na rzecz innowacyjnych środowisk przedsiębior­ czości. Case study regionu łódzkiego Rozdział 1 Dylematy inwestowania w wiedzę i kapitał ludzki – ujęcie podmio­ towe i metodyczne Rozdział 2 Percepcja inwestycji w wiedzę jako czynnika konkurencyjności przedsiębiorstw Rozdział 3 Świadomość potrzeb inwestycyjnych w kapitał ludzki w innowacyj­ nych środowiskach przedsiębiorczości 185 187 193 199 Spis treści 9 Rozdział 4 Partnerstwo władz samorządowych i instytucji pozarządowych w obszarze inwestycji w wiedzę i kapitał ludzki Zakończenie Decentralizacja i terytorializacja polityki rozwoju kapitału ludz­ kiego – wnioski i rekomendacje Bibliografia Streszczenie Summary Spis rysunków i tabel Nota o Autorze 207 215 223 243 247 251 253 Wstęp Mój region to część globalnego świata czy prowincja? Niepokój. Można odnieść wrażenie, że stan ten jest permanentnym i dominującym uczuciem towarzy- szącym człowiekowi. Niepokój o bezpieczeństwo jutra. Niepokój o trwałość wartości. Niepokój o trafność wyborów. Niepokój o utratę dominacji. Niepokój o utratę tożsamości. Niepokój powodowany ciągłą zmianą… Determinizm rozwoju cywilizacyjnego wywołuje presję zmiany. Według powszechnie akceptowanej definicji świata ludzie potrzebują rozwoju gospo- darczego, społecznego, ale także osobowościowego (indywidualnego), aby czuć satysfakcję, zadowolenie, maksymalizować poczucie dobrostanu, a przede wszystkim minimalizować poczucie niepokoju. Rozwój uwalnia człowieka. W sensie dosłownym i przenośnym przesuwa granice wolności działania, wy- boru, doświadczania i rozumienia. Paradoksalnie jednak pozbycie się granic lub nawet ich rozszerzanie wywołuje stan lęku i niepewności przed nieznanym, rodzi dotąd nierozpoznane zagrożenia. W ostatnich 30 latach zmiany te nasi- liły się w niespotykanej dotąd skali. Ich przyczyny określa się ogólnie pojęciem procesów globalizacji. Globalizacja ujawnia szereg zjawisk natury zarówno spo- łecznej, jak i gospodarczej, które w różnym stopniu zmieniają dotychczasowe zasady, style i modele funkcjonowania podmiotów gospodarczych, gospodarstw domowych, rodzin i jednostek. Globalizacja zdeterminowała ruch i ujawniła w szerokiej skali potrzebę aktywności. Bariery przewozu towarów, podróżo- wania i, szerzej, komunikacji ulegają minimalizacji. W wielu przypadkach po- trzeba posiadania ewoluowała do potrzeby dostępu. Zmiany te rewolucjoni- zują organizację rynku i, co ważniejsze, podnoszą znaczenie sfery społecznej w procesach rozwoju. Mechanizmy kształtujące zachowania społeczne w więk- szym zakresie niż do niedawna wpływają na organizację życia gospodarcze- go. Mobilność w różnych odmianach (przestrzenna, zawodowa, pracownicza itp.) stała się faktem. Praktycznie każdy może wszędzie pojechać, pracować, zamieszkać, odpoczywać. Zmieniła się także percepcja mobilności na skutek rozwoju technologii komunikacyjnych. Do kanonu języka naukowego weszły 12 Wstęp już takie pojęcia jak: bezczasowy czas czy przestrzeń przepływów, sugerujące zmiany percepcji dwóch podstawowych wymiarów czasu i przestrzeni w anali- zach społeczno-ekonomicznych1. Globalizacja, wbrew pozorom, zwraca uwagę przede wszystkim na człowieka. Klasyczne, w ujęciu ekonomicznym, czynniki produkcji ulegają przewartościo- waniu, w skali wpływającej na zmianę paradygmatów i rozumienia procesów gospodarczych. Z perspektywy czynników rozwoju to człowiek pojmowany w kategoriach kapitału oraz wiedza, czyli zasób, w który zostaje wyposażony, w zdecydowanej mierze determinują współczesne procesy rozwoju. Obserwo- wane zmiany nie mają przy tym charakteru rewolucyjnego, a raczej ewolucyjny. Dominujące czynniki rozwoju nadal mają tendencję do koncentracji przestrzen- nej. „Współczesne modele i koncepcje ekonomiczne świadczą o utrzymującej się pozycji teorii rozwoju spolaryzowanego w wyjaśnianiu zjawisk społeczno-ekono- micznych”2. Zjawiska te zdeterminowane są zarówno mechanizmami rynkowy- mi, na których są oparte, jak również utrwalone i zakorzenione w systemie insty- tucjonalnym3. Współczesne teorie rozwoju regionalnego4 bezpośrednio odwołują się do klasycznych wyjaśnień, interpretując przyczyny i mechanizmy rozwoju w świetle nowych uwarunkowań. Nadal zasadniczym wyzwaniem pozostają dylematy związane z rozprzestrzenieniem się zjawisk i efektów rozwojowych. 1 2 3 4 M. Castells, Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 451. P. Churski, Model polaryzacyjno-dyfuzyjny w przemianach polityki spójności – konsekwen- cje dla ukierunkowania polityki rozwoju. Rozwój regionalny i polityka regionalna, Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Adama Mic- kiewicza, Poznań 2014, s. 16. M.E. Sokołowicz, Rozwój terytorialny w świetle dorobku ekonomii instytucjonalnej. Prze- strzeń – bliskość – instytucje, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2015. Mowa tutaj m.in. o takich teoriach i koncepcjach jak: teoria wzrostu endogenicznego [P.M. Romer, Human Capital and Growth: Theory and Evidence, „National Bureau of Eco- nomic Research (NBER) Working Paper” 1989, nr 3173; R.E. Lucas, On the Mechanics of Economic Development, „Journal of Monetary Economics” 1988, nr 22], teoria nowej geo- grafii ekonomicznej (P. Krugman, Rewolucja rosnących przychodów w handlu i geografia, „Gospodarka Narodowa” 2010, nr 11–12), teoria innowacyjnych środowisk przedsiębior- czości (Ph. Aydalot, Milieux innovateurs en Europe, GREMI, Paris 1986), teoria klastrów (M.E. Porter, Porter o konkurencji, PWE, Warszawa 2001), koncepcja regionalnego syste- mu innowacji [C. Freeman, The National System of Innovation in Historical Perspective, „Cambridge Journal of Economics” 1995, nr 19; B.A. Lundvall (red.) National Innovation Systems: Towards a Theory of Innovation and Interactive Learning, Pinter, London 1992], koncepcja terytorialnego modelu innowacji [F. Moulaert, F. Sekia, Territorial Innovation Models: A Critical Survey, Debates and Surveys, „Regional Studies”, 2003, vol. 37(3)], kon- cepcja regionu uczącego się i klasy kreatywnej [R. Florida, Toward the Learning Region, „Futures” 1995, vol. 27, nr 5; idem, Cities and the Creative Class, „City and Community” 2003, vol. 2(1)], koncepcja miasta kreatywnego [K. Lynch, The Image of the City, Cambrid- ge 1960; A. Klasik (red.), Kreatywna aglomeracja – potencjały, mechanizmy, aktywności. Podejścia metodologiczne, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Karola Adamiec- kiego, Katowice 2008]. Wstęp 13 Zmiana polega przede wszystkim na uwzględnieniu efektów globalizacji, głównie w zakresie bezprecedensowego wzrostu znaczenia wiedzy i kapitału ludzkiego5, a z drugiej strony terytorializacji procesów rozwoju6. Stąd mowa dziś o gospo- darce opartej na wiedzy i terytorialnym paradygmacie rozwoju7. Zasoby wiedzy oraz sprawne systemy determinujące jej tworzenie i transfer pozwalają aktorom gospodarczym na aktywne uczestnictwo w otwartych sys- temach innowacji. Gospodarka sprawnie wykorzystująca wiedzę jako czynnik rozwoju w szczególny sposób zakorzeniona jest w procesach społecznych8. Za- sobna jest w kapitał społeczny oraz formalne i nieformalne instytucje podno- szące sprawność i zdolności innowacyjne przedsiębiorstw. Sieciowy charakter powiązań społeczno-gospodarczych pomiędzy głównymi aktorami procesów rozwoju stanowi infrastrukturę relacji rynkowych. Gospodarka oparta na wiedzy wykorzystuje nowoczesne rozwiązania informacyjno-komunikacyjne podnoszą- ce sprawność relacji z partnerami biznesowymi i klientami, a także obniżające koszty działalności. Jednym z najważniejszych filarów tego typu gospodarki jest także dostęp do kapitału ludzkiego. Jest to jeden z kluczowych czynników lokalizacji przedsiębiorstw, w tym także korporacji transnarodowych, charak- teryzujących się wysokim poziomem mobilności. Potwierdzeniem jest również fakt poszukiwania kapitału ludzkiego w przestrzeni przez podmioty gospodarcze i lokalizację w miejscach jego koncentracji. Tym samym uwaga zostaje zwrócona na terytorium, które potrafi koncentro- wać kapitał ludzki o zróżnicowanej specyfice, właściwościach, kompetencjach i umiejętnościach. Jest to kapitał, który często dysponuje specyficznym rodza- jem wiedzy. Kapitał ludzki, mimo że jest zasobem mobilnym przestrzennie, podlega procesom koncentracji, której jedną z ważnych determinant są efekty bliskości9. Oznacza to, że ludzie koncentrują się w wielu lokalizacjach. Każde miejsce ma swoją historię, tradycje, kulturę i zwyczaje, których doświadcza- ją jednostki znajdujące się w określonej przestrzeni oddziaływań. Terytorium wzbogacane jest nowymi relacjami o charakterze prywatnym i rynkowym, formalnym i nieformalnym. Tworzy się wartość, która ma znaczenie zarówno 5 6 7 8 9 W.M. Gaczek, Kapitał wiedzy a poziom wzrostu gospodarczego regionów europejskich, [w:] W.W. Budner (red.), Gospodarka przestrzenna. Udział poznańskiego Uniwersytetu Ekono- micznego w kształtowaniu współczesnego paradygmatu, t. 2: Zastosowania paradygmatu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2016, s. 153–178; R. Florida, Toward… A. Jewtuchowicz, Terytorium i współczesne dylematy jego rozwoju, Wydawnictwo Uniwersy- tetu Łódzkiego, Łódź 2013; I. Pietrzyk, Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w pań- stwach członkowskich, PWN, Warszawa 2000. A. Nowakowska, Regionalny wymiar procesów innowacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódz- kiego, Łódź 2011. K. Grzesiuk, Zakorzenienie społeczne gospodarki. Koncepcja Marka Granovettera, Wydaw- nictwo KUL, Lublin 2015. R.A. Boschma, Competitiveness of Regions from an Evolutionary Perspective, „Regional Stu- dies” 2004, vol. 38(9). 14 Wstęp społeczne, jak i gospodarcze – zaufanie10. Tym samym efekty globalizacji do- cierają do wielu miejsc i w nich pozostają zakotwiczone. Poczucie niepewności zostaje osłabione. Ludzie i instytucje – użytkownicy określonego terytorium – wytwarzają specyficzny klimat, warunki życia i działania, które kreują śro- dowiska przedsiębiorczości. Środowiska te, wykorzystując lokalne właściwości terytorium oraz siły globalizacji, zyskują zdolność konkurowania w skali glo- balnej. Terytorialna logika funkcjonowania stwarza poczucie „bycia u siebie” w miejscu, które daje wrażenie stabilności, jednocześnie pozbywając się wraże- nia prowincjonalności i separacji. Niewątpliwie jednak związki między globalizacją i lokalizacją są złożone i dynamiczne, wymagają koordynacji, stymulowania i inwestycji. Rynkowa lo- gika procesów gospodarczych oparta jest na mechanizmie rywalizacji, zatem aktywne konkurowanie dotyczy także środowisk przedsiębiorczości zoriento- wanych wokół kapitałów terytorialnych. Regiony, które potrafią uruchamiać i wzmacniać systemy oparte na teryto- rialnej logice funkcjonowania, a jednocześnie aktywnie i efektywnie uczest- niczą w produkcji, absorpcji i dyfuzji wiedzy, zdolne są uzyskiwać korzyści z konkurencji w skali globalnej. Środowiska przedsiębiorczości, które spraw- nie dostosowują się do nowych uwarunkowań, stają się liderami procesów rozwoju gospodarczego oraz ważnymi animatorami relacji i procesów spo- łecznych. W perspektywie badawczej celowa jest zatem identyfikacja zdolności środowisk przedsiębiorczości do absorpcji i wykorzystywania wiedzy i kapita- łu ludzkiego jako determinant procesów rozwoju terytorium oraz określenie ich rangi wśród czynników kształtujących konkurencyjność i innowacyjność środowisk przedsiębiorczości. Układ proponowanej pracy, w ujęciu teoretycz- nym i praktycznym, zorientowany jest na realizację celu badawczego. Roz- ważania podzielono na trzy części powiązane ze sobą logicznie. Część pierw- sza poświęcona jest identyfikacji potrzeb współczesnej gospodarki. W części drugiej określono współczesne czynniki rozwoju. Część trzecia zawiera na- tomiast syntetyczne wyniki badań dotyczących zdolności różnych grup pod- miotów tworzących środowiska przedsiębiorczości do wykorzystywania wie- dzy i identyfikujących warunki zaangażowania w inwestycje w kapitał ludzki (rys. 1). 10 F. Fukuyama, Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, PWN, Warszawa–Wrocław 1997. Wstęp 15 – 1. Dylematy inwestowania w wiedzę i kapitał ludzki 2. Percepcja inwestycji w wiedzę 3. Świadomość potrzeb inwestycyjnych w kapitał ludzki 4. Partnerstwo w obszarze inwestycji w wiedzę i kapitał ludzki 1. Terytorialny charakter procesów rozwoju 2. Ewolucja środowisk przedsiębiorczości 1. Wiedza jako specyficzny zasób terytorium 2. Kapitał ludzki jako element aktywów terytorium 3. Wiedza i procesy innowacyjne w środowiskach przedsiębiorczości Rysunek 1. Logiczny plan pracy Źródło: opracowanie własne W pierwszej części pracy dokonano identyfikacji i analizy terytorialnego wymiaru funkcjonowania środowisk przedsiębiorczości w gospodarce opartej na wiedzy. Rozdział pierwszy poświęcony jest analizie badań teoretycznych, dowodzących istnienia bezpośredniego związku i wzajemnych zależności po- między terytorium a gospodarką globalną. Procesy rozwoju mają terytorialny rodowód. Przestrzeń i miejsce są kolebką tworzenia się instytucji i koordy- nacji zachowań aktorów procesów rozwojowych. Instytucjonalne uwarun- kowania, determinowane specyfiką terytorium, określone są m.in. poprzez historię miejsca, tradycje lokalnej społeczności, tradycje gospodarcze regio- nu. Lokalność pozwala jednostce korzystającej z efektów globalizacji czuć się bezpiecznie, uwalniając od krępującego stanu niepewności. Dzięki relacyjnej strukturze kontaktów oraz kapitałowi społecznemu terytorium zaopatrzone zostaje w wiedzę, stanowiącą źródło budowania przewag konkurencyjnych. Potencjał konkurencyjny użytkowników terytorium uzależniony jest od jego specyficznych zasobów, które definiuje się pojęciem kapitału terytorialnego. Kapitał terytorialny jako zasób strategiczny jest źródłem budowania przewag konkurencyjnych zarówno małych i średnich podmiotów gospodarczych, jak również dużych korporacji, podmiotów sektora prywatnego, publicznego oraz pozarządowego. 16 Wstęp W rozdziale drugim poddano analizie ewolucyjne zmiany organizacji i in- stytucjonalizacji środowisk przedsiębiorczości. Analiza ta wsparta jest określe- niem różnic specyfiki i właściwości środowisk przedsiębiorczości, wynikających ze zróżnicowań w kapitale terytorialnym, i zróżnicowanej budowy sieci gospodar- czo-społecznych. Efektywność środowisk przedsiębiorczości opiera się na siecio- wej organizacji terytorialnie zakorzenionych systemów produkcyjnych. Społecz- na, gospodarcza i techniczna infrastruktura sieci pozwala tworzyć porozumienia, które w procesach koopetycji dają możliwość jednoczenia działań na rzecz osią- gania celów rynkowych partnerów sieci. Cele te zazwyczaj mają zindywidualizo- wany charakter, ale bliźniacza treść pozwala tworzyć lokalne koalicje na rzecz ich osiągania. Efekty dotyczą najczęściej korzyści zewnętrznych, skali i aglomeracji oraz oszczędności w kosztach transakcyjnych. W odpowiedzi na zidentyfikowane, aktualne potrzeby gospodarki drugą część pracy ukierunkowano na analizę współczesnych czynników determinujących pro- cesy rozwoju, czyli wiedzę, kapitał ludzki i innowacyjność środowisk przedsiębior- czości. Są to strategiczne czynniki rozwoju terytorium. W rozdziale pierwszym tej części książki dowodzi się, w jaki sposób z pozoru absolutnie mobilne zasoby wiedzy związane są z terytorium i jakie znaczenie ma lokalizacja w determinowaniu war- tości wiedzy. Terytorialna koncentracja wiedzy i związane z tym procesy dyfuzji, transferu i kreacji jej zasobów, m.in. na skutek efektów bliskości, determinują dyna- mikę i produktywność procesów innowacyjnych. Dzieje się tak tylko wówczas, gdy terytorium bogate jest w kapitał ludzki, który sprawia, że zasoby wiedzy mogą być wykorzystywane jako aktywa w procesie konkurowania. Kapitał ludzki, podobnie jak wiedza, także jest zasobem mobilnym, jednak podstawowe procesy inwestowa- nia w ludzi są ściśle związane z kapitałem terytorialnym i lokalizacją w konkretnej przestrzeni. Efektywność inwestycji w kapitał ludzki oraz zarządzanie zasobami tego kapitału na poziomie regionalnym są możliwe i pożądane z uwagi na silną tendencję do koncentracji kapitału ludzkiego w przestrzeni oraz jego zróżnicowanie. Innowacyjne środowiska przedsiębiorczości wymagają wiedzy dla swojego istnienia. Jest to warunek konieczny, determinujący terytorialne modele zarzą- dzania innowacjami i specyficzną formułę procesów uczenia. Terytorium wy- twarza przewagi konkurencyjne, staje się atrakcyjne dla zróżnicowanych grup adresatów, w tym klasy kreatywnej. Ten najcenniejszy element kapitału ludzkiego potrafi koncentrować i inicjować kreatywne środowiska, które z jednej strony wzmacniają zdolności innowacyjne gospodarki, a z drugiej ujawniają nowe lub dotąd nierozpoznane sfery jej produktywności. Identyfikowane są innowacje ukryte, które mają swój udział (często rosnący) w procesach rozwoju terytorium. Idealny klimat dla działania i koncentracji potencjału kreatywnego ujawniają miejsca o wysokim poziomie urbanizacji – miasta, najczęściej duże jednostki i metropolie. Procesy koncentracji nowych czynników rozwoju, determinujące tworzenie się i konkurencyjność środowisk przedsiębiorczości, związane są jed- nak z klasycznym dylematem dotyczącym wyboru strategii działania pomiędzy Wstęp 17 specjalizacją i dywersyfikacją. Badacze przyjmują powszechnie podział korzy- ści wynikających z koncentracji działalności gospodarczej, zdeterminowanej potencjałem endogenicznym, na efekty typu marshallowskiego11 i efekty typu J. Jacobs12. Zróżnicowane wyjaśnienia w tym zakresie obecne są w wielu teoriach ekonomicznych i podejściach do realizacji polityki rozwoju, włącznie z aktualnie promowaną koncepcją smart specialization. Koncepcja inteligentnych specjaliza- cji regionalnych wbrew pozorom nie skupia się wyłącznie na osiąganiu korzyści stricte ze specjalizacji. Warunki jej wdrażania dyskontują jednocześnie efekty dywersyfikacji sektorowej13. Trzecia część pracy zawiera komentarz empiryczny i syntetyczne wnioski z ba- dań dotyczących terytorialnego wymiaru inwestycji w wiedzę i kapitał ludzki na rzecz innowacyjnych środowisk przedsiębiorczości. Główny cel książki został zoperacjonalizowany w formie kompleksowych badań zrealizowanych wśród róż- nych grup odbiorców na przykładzie regionu łódzkiego. Adresatami badań były trzy grupy respondentów: przedsiębiorstwa (sektor prywatny), instytucje pozarzą- dowe (sektor społeczny) oraz samorządowe władze publiczne (sektor publiczny)14. Wyników badań nie należy mechanicznie uogólniać na obszar całego kraju, nie- mniej stanowią one cenne źródło informacji o charakterze pierwotnym. Podsta- wową tezą integrującą wszystkie obszary badawcze jest stwierdzenie, że inwestycje w wiedzę i kapitał ludzki w przedsiębiorstwach pozwalają generować przewagi konkurencyjne dzięki zwiększonej skłonności do innowacyjności przedsiębiorstw. Planując badania w przedsiębiorstwach, przyjęto trzy hipotezy badawcze15: 1. Funkcjonujące w środowiskach przedsiębiorczości podmioty oparte na wie- dzy mają świadomość znaczenia wiedzy i kapitału ludzkiego w budowaniu 11 12 13 14 15 E.L. Glaeser, H.D. Kallal, J.A. Scheinkman, A. Shleifer, Growth in Cities, „The Journal of Po- litical Economy”, 1992, vol. 100(6), s. 1126–1152; Griliches Z., The Search for R D Spillovers, „Scandinavian Journal of Economics”, 1992, nr 94, s. 29–47; M.E. Sokołowicz, Rozwój te- rytorialny w świetle dorobku ekonomii instytucjonalnej. Przestrzeń – bliskość – instytucje, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2015, s. 46. J. Jacobs, The Economy of Cities, Random House, New York 1969; M.P. Feldman, D.B. Au- dretsch, Innovation in Cities: Science-Based Diversity, Specialization and Localized Compe- tition, „European Economic Review” 1999, 43, s. 410–411. Z. Przygodzki, Specjalizacje regionalne – strategie długookresowe czy polityka dostosowaw- cza? Korzyści i zagrożenia, [w:] A. Klasik, F. Kuźnik (red.), Specjalizacja regionalna – współczesne podejścia, „Studia Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN” 2016, t. 170. Badania zrealizowane zostały w ramach projektu pt. „Polityka i narzędzia kreowania ka- pitału ludzkiego w regionie” pod kierownictwem Z. Przygodzkiego (nr grantu MNiSzW: NN 114 183938). Szczegółowe wyniki opublikowano w książkach pod redakcją Z. Przy- godzkiego pt.: Kapitał ludzki w regionie łódzkim. Społeczeństwo, edukacja, przestrzeń oraz Kapitał ludzki w regionie łódzkim z perspektywy przedsiębiorstw i rynku pracy, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014. Autorem badań zrealizowanych w przedsiębiorstwach opartych na wiedzy jest autor książki. Badanie zostało zrealizowane w ramach projektu pt. „Polityka i narzędzia kreowania kapita- łu ludzkiego w regionie” Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr N N114 183938. 18 Wstęp przewag konkurencyjnych, dlatego prowadzą w tym zakresie świadomą poli- tykę inwestycyjną. 2. Pozyskiwanie wiedzy specjalistycznej i kapitału ludzkiego z otoczenia jest efektywniejsze i korzystniejsze dla przedsiębiorstw niż inwestowanie w wiedzę ze środków własnych, ponieważ równie skutecznie umożliwia przedsiębior- stwu osiąganie przewag konkurencyjnych. 3. Przedsiębiorstwa oparte na wiedzy wykazują wysoką skłonność i zdolność do integracji środowiska przedsiębiorczości, ponieważ potrzebują wiedzy sek- torów pokrewnych i właściwego otoczenia instytucjonalnego w celu kreowania własnych innowacji. Równolegle zaplanowano i zrealizowano badania w instytucjach pozarządo- wych i wśród przedstawicieli władz samorządów terytorialnych16. W tym przy- padku sformułowano dwie hipotezy badawcze: 1. Partnerstwa publiczno-społeczne determinują sprawność i intensywność dzia- łań zmierzających do podnoszenia jakości kapitału ludzkiego w regionie, pod warunkiem odpowiedniego poziomu intensywności i zakresu współpracy bu- dującej zaufanie pomiędzy partnerami. 2. Zakres działań organizacji pozarządowych zaangażowanych w transfer wiedzy w regionie w partnerstwie z jednostkami samorządu terytorialnego jest ogra- niczony na skutek braku umiejętności współpracy i przekonania o skuteczno- ści efektów współpracy, co dodatkowo minimalizuje wyniki realizowanych przedsięwzięć. Wykonane badania pozwoliły na realizację postawionych celów oraz weryfika- cję hipotez badawczych. Syntetyczne wnioski zostały przedstawione w rozdziale podsumowującym: Decentralizacja i terytorializacja polityki rozwoju kapitału ludzkiego – wnioski i rekomendacje. W tej części pracy w sposób pragmatyczny dokonano syntezy analiz teoretycznych i empirycznych, formułując jednocze- śnie zalecenia w zakresie pożądanych kierunków interwencji publicznej i zakre- su stymulacji procesów rozwoju za pomocą polityki rozwoju kapitału ludzkiego. Badania ujawniają, że w przedsiębiorstwach innowacyjnych istnieje znaczny po- tencjał w obszarze skłonności do inwestowania w wartości niematerialne. Ak- tywności liderów środowisk przedsiębiorczości należy więc ukierunkowywać na poprawę skuteczności i efektywności procesu inwestycji w wiedzę i kapitał ludzki. Działania te powinny przede wszystkim bazować na wykorzystaniu efek- tów bliskości, wiedzy o potrzebach oraz specyficznych właściwościach środowisk przedsiębiorczości. 16 Autorami badań w instytucjach pozarządowych i wśród przedstawicieli władz samorządów terytorialnych są Z. Przygodzki i J. Chądzyński. Badanie zostało zrealizowane w ramach projektu pt. „Polityka i narzędzia kreowania kapitału ludzkiego w regionie” Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr N N114 183938. CZĘŚĆ 1 Terytorialny wymiar funkcjonowania środowisk przedsiębiorczości w gospodarce opartej na wiedzy – potrzeby współczesnej gospodarki Rozdział 1 Terytorialny charakter procesów rozwoju w warunkach globalizacji 1.1. Terytorium – przestrzeń tworzenia się instytucji i koordynacji zachowań Przestrzeń pojmowana w różnych wymiarach przez długi czas znajdowała się poza polem zainteresowania ekonomistów głównych nurtów nauki. Nie oznacza to jednak, że nie dostrzegano tej perspektywy jako uwarunkowania rozwoju, lecz że najczęściej nie włączano jej do analiz z uwagi na trudność wykorzystania w konstrukcji modeli rozwoju ekonomicznego. Przez lata prze- strzeń pojmowano jedynie w kategoriach przestrzeni fizycznej, sprowadzając większość analiz do kosztów transportu czy lokalizacji i możliwości wyko- rzystania zasobów naturalnych. W teoriach wzrostu gospodarczego na ogół abstrahowano od kontekstu i pojęcia „przestrzeni”, traktując je w sposób try- wialny. Aspekt przestrzeni wprowadzano czasami do analiz porównawczych dotyczących procesów wzrostu lub rozwoju gospodarczego w różnych krajach lub ugrupowaniach krajów. Jednak nie zmienia to faktu, że z punktu widzenia ekonomicznej analizy przestrzennej proponowane modele wyjaśniające pro- cesy wzrostu i rozwoju gospodarczego nadal miały charakter aprzestrzenny. Analizy mechanizmów i procesów wzrostu gospodarczego nie były związane z cechami konkretnej lokalizacji przestrzennej. Bowiem „trudno za taką uznać fakt, że analizujemy zmienność zagregowanych wielkości ekonomicznych w różnych krajach”1. Jeszcze w latach 90. badacze, posługując się pojęciem te- rytorium, pojmowali je w rozumieniu formy istnienia przestrzeni o znaczeniu 1 K. Malaga, O niektórych dylematach teorii wzrostu gospodarczego i ekonomii, Polskie Towa- rzystwo Ekonomiczne, http://www.pte.pl/pliki/2/12/K. 20Malaga.pdf (dostęp: 2 kwietnia 2009). 22 Rozdział 1. Terytorialny charakter procesów rozwoju… zredukowanym, akcentując przede wszystkim jej ograniczoność w zakresie granic administracyjnych2. Można przyjąć, że zmiana postrzegania przestrzeni zaczęła następować w la- tach 60. XX w. Do prekursorów niewątpliwie zaliczyć należy Françoisa Perrouksa, który dokonał rozróżnienia między tzw. przestrzenią geonomiczną i ekonomicz- ną. Przestrzeń geonomiczną nazwał przestrzenią „banalną”, posiadającą raczej techniczny wymiar. Dokonał jej interpretacji w kategoriach tradycyjnych czynni- ków lokalizacji. Natomiast przestrzeni ekonomicznej przypisał wymiar bardziej abstrakcyjny, interpretując ją w trzech ujęciach: ƒ przestrzeń decyzji, planów i zachowań strategicznych podmiotów gospo- ƒ przestrzeń będąca obszarem oddziaływania sił dośrodkowych i odśrodko- darczych wych ƒ przestrzeń stanowiąca homogeniczny agregat, wyodrębniony z otoczenia w kategoriach warunków produkcji, sprzedaży, kosztów itd.3 W podobnym kontekście, choć w zdecydowanie węższym ujęciu, inter- pretowali pojęcie przestrzeni urbaniści i badacze na gruncie geografii spo- łecznej. Dokonano wówczas rozróżnienia dwóch pojęć: przestrzeń i miejsce. Przestrzenność, jako kategoria bardziej ogólna, abstrakcyjna, jest blisko zwią- zana z pojęciem wolności. „Wolność implikuje przestrzeń”. Jednocześnie „za- mknięta i uczłowieczona przestrzeń staje się miejscem” – jak pisze Yi-Fu Tuan. Claude Raffestin określił to następująco: „działania aktorów terytorializują przestrzeń”4. W porównaniu z przestrzenią, miejsce jest spokojnym centrum ustalonych wartości. „Istotom ludzkim potrzebne jest zarówno miejsce, jak i przestrzeń. Życie człowieka jest dialektycznym ruchem między bezpiecznym schronieniem a przygodą, przywiązaniem a wolnością. W otwartej przestrzeni można intensywnie odczuć walory miejsca, a w samotności zacisznego miejsca ogrom rozciągającej się poza nim przestrzeni staje się dominujący”5. Wartość miejsca jest wypadkową wielu zmiennych, począwszy od estetyki6, przez kul- turę, historię do użyteczności. Elementy te, jak i wiele innych silnie oddziałują na jej walory i ocenę. 2 3 4 5 6 R. Szul, Przestrzeń. Gospodarka. Państwo, „Rozwój regionalny. Rozwój lokalny. Samorząd terytorialny” 26, Uniwersytet Warszawski, Europejski Instytut Rozwoju Lokalnego i Regio- nalnego, Warszawa 1991, s. 32. F. Perroux, Economic Space: Theory and Applications, „Quarterly Journal of Economics” 1950, vol. 64(1), s. 92–96, za: M.E. Sokołowicz, Zagadnienie bliskości w badaniach nad roz- wojem terytorialnym. Podejście instytucjonalne, [w:] A. Nowakowska (red.), Zrozumieć tery- torium. Idea i praktyka, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2013, s. 59–60. S. Elden, Land, Terrain, Territory, „Progress in Human Geography”, 2010, vol. 34(6), s. 803. Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, s. 75. Studia na temat estetyki krajobrazu miejskiego zaproponował w swojej pracy z 1960 r. K. Lynch, Obraz miasta, Wydawnictwo Archivolta, Kraków 2011.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wiedza i kapitał ludzki w środowiskach przedsiębiorczości. Podejście terytorialne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: