Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00152 006197 18444489 na godz. na dobę w sumie
Wiedza o społeczeństwie. Korepetycje maturzysty. Ebook - ebook/pdf
Wiedza o społeczeństwie. Korepetycje maturzysty. Ebook - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 304
Wydawca: Wydawnictwo Lingo Sp. J. Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7892-206-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Potrzebujesz korepetycji z WOS-u? Powtórki przed maturą? Szybkiej pomocy przed klasówką? Nowa seria repetytoriów dla licealistów 'OLDSCHOOL - stara dobra szkoła' to skuteczna nauka tego, czego naprawdę potrzebujesz. Weź to na rozum! My w Ciebie wierzymy!

Seria została przygotowana przez doświadczonych korepetytorów i metodyków, a konsultowana z nauczycielami i samymi maturzystami. Repetytorium przeznaczone jest dla wszystkich uczniów szkół średnich, którzy potrzebują powtórki z WOS-u, a zarazem chcą poznać wszystkie zagadnienia przydatne na maturze. Może też być świetną pomocą dla nauczycieli i korepetytorów.

Główne zalety repetytorium:

Domowe korepetycje tylko z OLDSCHOOL!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SZYMON KRAWCZYK WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE KOREPETYCJE MATURZYSTY Redaktor serii: Marek Jannasz Korekta: Marek Kowalik, Paweł Pokora Projekt okładki: Teresa Chylińska-Kur, KurkaStudio Projekt makiety i opracowanie graficzne: Kaja Mikoszewska © Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2013 www.cel-matura.pl ISBN: 978-83-63165-38-3 ISBN wydania elektronicznego: 978-83-7892-206-3 Skład i łamanie: Kaja Mikoszewska Druk i oprawa: Pozkal Wstęp 3 Książka „Wiedza o społeczeństwie. Korepetycje maturzysty” powstała z myślą o tych, którzy przygotowują się do matury z tego przedmiotu, zarówno na poziomie podstawo- wym, jak i rozszerzonym. Jest także pomocna w utrwalaniu wiedzy z lekcji na lekcję, na bieżąco, ułatwia przygotowanie do sprawdzianów i testów. Na poziomie licealnym „Korepetycje...” są kompleksowym kompendium wiedzy o społeczeństwie, polityce, pra- wie, stosunkach międzynarodowych i udziale w nich Polski. Podręcznik został podzie- lony właśnie na takie klasyczne cztery działy główne (Społeczeństwo, Państwo i polityka, Prawo i Stosunki międzynarodowe). Taki podział jest przejrzysty i czy- telny. Pomaga szybko dotrzeć do poszukiwanych treści. Na końcu prawie wszystkich rozdziałów znajdują się pytania powtórkowe. Odnaleźć można także najważniejsze pojęcia dotyczące tematyki danego rozdziału. Poszukiwanie odpowiedzi na pytania oraz ponowne przypomnienie pojęć mają pomóc utrwalić i usys- tematyzować wiedzę z przedmiotu. Stanowią one jednocześnie wskazówkę, które z wia- domości zawartych w rozdziale mają pierwszorzędne znaczenie. W „Korepetycjach...” zamieszczone zostały liczne ciekawostki i fakty wykraczające poza programy naucza- nia, pozwalające poszerzyć wiedzę i lepiej zrozumieć niektóre zagadnienia. Z życzeniami matury na 100 procent Szymon Krawczyk 4 Spis treści Prawidłowości życia społecznego 8. Normy społeczne 9. Prawidłowości życia społecznego • Postawy w życiu społecznym • Procesy społeczne • Konflikty społeczne i sposoby ich rozwiązywania • Instytucje społeczne Wstęp DZIAŁ 1. SPOŁECZEŃSTWO Grupy i zbiorowości społeczne 1. Człowiek jako istota społeczna 3 7 8 • Socjologia • Życie społeczne • Teoria hierarchii potrzeb • Socjalizacja i role społeczne 2. Grupy i zbiorowości społeczne 13 • Więzi społeczne • Etapy kształtowania się więzi społecznej • Zbiorowość, kategoria i grupa społeczna • Typologia grup społecznych 3. Struktura społeczna 18 • Pojęcie struktury społecznej • Klasy i warstwy społeczne • Ruchliwość społeczna • Sprawiedliwość społeczna 4. Rodzina jako forma życia 22 społecznego • Funkcje rodziny • Modele życia rodzinnego • Rodzina w świetle prawa RP • Przeszkody w zawarciu związku małżeńskiego • Wspólność majątkowa • Problemy współczesnej rodziny • Pokrewieństwo i powinowactwo 5. Naród jako grupa społeczna 29 • Definicja narodu. Tożsamość i świadomość narodowa • Geneza narodu • Czynniki narodowotwórcze • Postawy wobec narodu 32 6. Naród polski i jego cechy 7. Społeczeństwo polskie 36 i jego cechy • Zmiany struktury społecznej w Polsce po II wojnie światowej • Struktura klasowo‑warstwowa • Struktura demograficzna • Struktura narodowościowa • Struktura zawodowa • Struktura religijna 43 45 50 52 55 59 61 67 70 75 79 83 10. Teorie rozwoju społecznego 11. Historyczne formy organizacji społeczeństw 12. Współczesne formy organizacji społeczeństw 13. Kultura i jej rola w życiu społecznym 14. Główne religie współczesnego świata Problemy współczesnych społeczeństw 15. Problemy polityczne 16. Problemy społeczno‑ekonomiczne 17. Problemy cywilizacyjno‑kulturowe 18. Problemy moralne DZIAŁ 2. PAŃSTWO I POLITYKA Państwo 19. Istota państwa 84 • Pojęcie państwa • Suwerenność państwa • Państwo jako terytorialna organizacja przymusowa. Obywatelstwo • Władza. Legitymizacja władzy 20. Geneza państwa 88 • Koncepcje genezy państwa • Powstanie i upadek państwa • Historyczne przykłady form państw Spis treści 21. Funkcje i formy państwa 22. Państwo a gospodarka 91 95 • Funkcje państwa w gospodarce rynkowej • Formy interwencjonizmu państwowego 23. Budżet państwa Demokracja 24. Państwo demokratyczne 98 102 • Pojęcie demokracji • Historyczny rozwój demokracji • Podstawowe zasady demokracji 104 106 25. Demokracja bezpośrednia 26. Demokracja pośrednia 27. Obywatel w państwie demokratycznym • Prawa i obowiązki obywateli • Czynniki ograniczające stosowanie praw 110 28. Społeczeństwo w państwie demokratycznym 113 • Społeczeństwo obywatelskie • Stowarzyszenia i fundacje • Organizacje pożytku publicznego i wolontariat • Ruchy społeczne • Opinia publiczna i sondaż 29. Zagrożenia dla współczesnej demokracji 118 Modele ustrojowe państw demokratycznych 30. System prezydencki. Ustrój Stanów Zjednoczonych 31. System parlamentarno‑ ‑gabinetowy. Ustrój Wielkiej Brytanii 123 126 32. System parlamentarno‑ ‑komitetowy. Ustrój Szwajcarii 130 33. System półprezydencki. Ustrój Francji 34. System kanclerski. Ustrój Niemiec doktryna, program polityczny 44.‑47. Główne współczesne doktryny polityczne 48. Inne współczesne doktryny polityczne 49. Partie polityczne 50. Polskie partie polityczne DZIAŁ 3. PRAWO Podstawowe pojęcia z dziedziny prawa 51. Podstawowe pojęcia prawne 52. Przepis prawny a norma prawna Wybrane aspekty prawa RP 53. Źródła prawa tworzonego w Polsce 133 137 54. Polskie prawo karne 55. Postępowanie cywilne i administracyjne 5 141 144 147 161 161 Ustrój Rzeczypospolitej 35. Konstytucje w Polsce 36. Konstytucyjne zasady ustroju państwowego RP 37. Organy władzy RP 40. Władza sądownicza w Polsce 41. Organy kontroli państwowej i ochrony państwa w Polsce 42. Samorząd terytorialny w Polsce 168 Doktryny polityczne i systemy partyjne 43. Myśl polityczna: ideologia, 173 175 189 194 199 205 206 208 212 215 221 6 Spis treści 64. Instytucje Unii Europejskiej 256 • Rada Europejska • Rada Unii Europejskiej • Komisja Europejska • Parlament Europejski • Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej • Trybunał Obrachunkowy • Europejski Bank Centralny • Komitet Ekonomiczno‑Społeczny • Komitet Regionów 65. Unia Europejska – wielopłaszczyznowa wspólnota Europejczyków 66. Wybrane obszary działalności UE 67. System prawa w Unii Europejskiej Wybrane aspekty polityki zagranicznej 68. Polityka zagraniczna Polski po 1989 r. 69. Konflikty Wschód‑Zachód w okresie zimnowojennym 70. Wybrane konflikty na świecie po 1989 r. 263 269 278 284 290 296 Prawa człowieka 56. Prawa człowieka i ich ochrona 225 • Współczesna idea praw człowieka • Katalog najważniejszych praw człowieka • Międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka • Ochrona wolności i praw człowieka w Polsce DZIAŁ 4. STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Organizacje międzynarodowe 57. Istota stosunków międzynarodowych 231 232 58. Organizacja Narodów Zjednoczonych 59. Rada Europy 60. Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) 61. Inne organizacje międzynarodowe Unia Europejska 62. Procesy integracyjne w Europie i na świecie po II wojnie światowej 236 240 243 245 250 • Koncepcje integracji europejskiej po II wojnie światowej • Europejska Wspólnota Węgla i Stali • Europejska Wspólnota Energii Atomowej (EUROATOM) i Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG) • Integracja w Europie Wschodniej. RWPG i Układ Warszawski 63. Proces integracji europejskiej 254 Dział 1. SPOŁECZEŃSTWO Podstawowym zadaniem pierwszej części książki pt. „Społeczeństwo” jest przegląd najważniejszych pojęć z zakresu socjologi, określających zjawiska, które towarzyszom ludziom na co dzień. Dotyczy to przede wszystkim elementów struktury społecznej (grupy i zbiorowości społeczne), których człowiek jest częścią – tych najmniejszych części składowych społeczeństwa, jak rodzina a także wielkich zbiorowości, jak naród i społeczeństwo – oraz, rzecz jasna, tych zjawisk, które wyznaczają zasady życia w społeczeństwie (kultura i normy społeczne). 8 GRUPY I ZBIOROWOŚCI SPOŁECZNE 1. Człowiek jako istota społeczna Socjologia Nauka, która zajmuje się opisem i badaniem funkcjonowania społeczeństwa, obowią- zujących w nim reguł, natury ludzkiego zachowania i związków międzyludzkich, to socjologia. Za twórcę nowoczesnej socjologii powszechnie uważa się francuskiego filozofa Auguste’a Comte’a (1798-1857). Opracował on jedną z pierwszych teorii nauki. Oddzielił nauki abstrakcyjne od nauk konkretnych. Za abstrakcyjne uważał te opisujące prawa rzą- dzące przyrodą, należały do nich m.in.: matematyka, astronomia, fizyka, chemia, bio- logia i socjologia. Samo pojęcie „socjologia” zostało stworzone przez Comte’a w 1838 r. Programem tej nauki miało być badanie metodą przyrodniczą, empiryczną i historyczną ludzkich społeczeństw, panującego w nich porządku i warunków postępu. Wybitnymi socjologami byli także Niemiec Max Weber (1864-1920) i Francuz Émile Durkheim (1858-1917). Weber nie uznawał socjologii, tak jak ją widział Auguste Comte, za naukę przyrodniczą. Pragnął nadać naukom społecznym ścisły i obiektywny charakter poprzez opracowanie specyficznej dla nich metodologii i filozofii nauki, opisywanie ich precyzyjnym językiem (Weber jest autorem wielu do dziś użytecz- nych pojęć) oraz prowadzenie zakrojonych na szeroką skalę badań historyczno-porów- nawczych. Zdaniem Durkheima socjologia, jako nauka o faktach społecznych, jest naj- ważniejszą z  nauk społecznych. Fakty społeczne to wszelkie zjawiska zdolne do wywierania na jednostkę przymusu zewnętrznego. Do najbardziej znanych polskich socjologów należą m.in. Florian Znaniecki (1882-1958), Stanisław Ossowski (1897-1963), Jan Szczepański (1913-2004) oraz Zygmunt Bauman (ur. 1925 r.). Znaniecki był twórcą stanowiska zwanego „kultu- KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 9 ralizmem”. Jego zdaniem socjologia powinna zajmować się wytworami kultury, ponie- waż jest nauką o kulturze. Ossowski był przedstawicielem orientacji humanistycznej. Uważał, że między naukami przyrodniczymi a naukami społecznymi występują zasad- nicze różnice. Według Ossowskiego wszystkie zjawiska życia społecznego mają aspekt świadomościowy. Szczepański twierdził, że „socjologia poszukuje praw zjawisk zacho- dzących między ludźmi, zajmuje się badaniem struktur, czyli wzajemnego przyporząd- kowania sobie ludzi w zbiorowościach”. Z kolei Zygmunt Bauman jest jednym z głów- nych twórców koncepcji postmodernizmu, czyli ponowoczesności. Życie społeczne Człowiek nazywany jest istotą społeczną dla- tego, że żyje wśród innych ludzi i wśród nich odbywa się jego prawidłowy rozwój. Życie społeczne zaś to zbiór wszystkich zjawisk wynikających ze wzajemnego oddziaływania jednostek i  zbiorowości przebywających na odpowiednio wyodrębnionej przestrzeni. Do czynników kształtujących życie społeczne ludzi należą m.in. uwarunkowania przyrodni- cze, ekonomiczne i kulturowe. Czy wiesz, że... W 2000 r. wszedł na ekrany kin film amerykańskiej produkcji pt. „Cast Away. Poza światem”. Jego główny bohater, Chuck Noland (Tom Hanks), w wyniku katastrofy samolotu przelatującego nad Pacyfikiem trafia na bezludną wyspę. Film przedstawia między innymi wątki zmagania człowieka z samotnością oraz potrzebę obcowania z innymi ludźmi. Wśród uwarunkowań przyrodniczych życia społecznego ludzi znajdują się m.in. biolo- giczne, geograficzne i demograficzne podstawy życia społecznego. Do biologicznych podstaw życia społecznego (cechy naszego organizmu, jego budowa i fizjologia) należą m.in.: • całkowicie wyprostowana postawa ciała, wysklepione stopy (bez przeciwstawnego palucha) przystosowane do dwunożnego chodu • chwytno-mani- pulacyjne kończyny górne z przeciwstawnym kciukiem • silnie rozwinięty mózg wyka- Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 10 zujący podział funkcjonalny obu półkul • porozumiewanie się przy użyciu mowy umoż- liwiającej przekazywanie pojęć abstrakcyjnych • zdolność do celowej obróbki wtórnej narzędzi • stały popęd płciowy oraz wydłużony okres sprawowania opieki nad dziećmi, aż  do  osiągnięcia przez nie samodzielności, będące warunkiem powstania rodziny – podstawowej grupy społecznej • tworzenie wysoko zorganizowanych społeczeństw. Do geograficznych podstaw życia społecznego należą m.in.: • klimat • ukształtowa- nie terenu • rodzaj gleby i roślinności • świat zwierzęcy • dostęp do wody • eksploato- wane bogactwa naturalne. Do demograficznych podstaw życia społecznego zalicza się m.in. czynniki warun- kujące zjawiska i procesy społeczne, np. kulturowe, gospodarcze, polityczne itp. Są to m.in.: • gęstość zaludnienia • płeć • wiek • płodność • przyrost naturalny • przeciętna długość życia • zdrowotność. Na uwarunkowania ekonomiczne życia społecznego ludzi składają się m.in.: • sposoby użytkowania zasobów środowiska geograficznego • narzędzia i maszyny • organizacja pracy • forma własności środków produkcji. Uwarunkowania kulturowe życia społecznego przejawiają się w następujących zjawi- skach: • socjalizacja i kształtowanie osobowości jednostki – procesy te przejawiają się wielostronnym wychowaniem młodej istoty ludzkiej do życia zbiorowego • ustanawia- nie systemów wartości i kryteriów, które je określają • ustalanie wzorów zachowań i postępowania • konstruowanie modeli (ideałów) zachowań, instytucji i systemów. Ważnym czynnikiem wpływającym na zachowanie się jednostki w społeczeństwie są jej potrzeby oraz sposoby ich zaspokajania. Do najważniejszych potrzeb jednostki w rela- cji ze społeczeństwem należą: • potrzeby biologiczne, takie jak potrzeba zaspokajania głodu i pragnienia • potrzeba przedłużenia gatunku • potrzeba bezpieczeństwa, przy- należności i miłości oraz potrzeba uznania i współzawodnictwa. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 11 Teoria hierarchii potrzeb W 1954 r. Abraham Harold Maslow (1908-1970) przedstawił teorię hierarchii potrzeb ludzkich, tzw. piramidę potrzeb. Według tej teorii człowiek w swoim działaniu dąży do zaspokojenia potrzeb, rozpoczynając od potrzeb niższego stopnia (np. potrzeba pożywie- nia i wody), a kończąc na potrzebach wyższego stopnia (potrzeba samodoskonalenia, np. praca nad sobą). Na samym szczycie piramidy potrzeb Maslowa znajdują się potrzeby samorealizacji. Poprzedzają je potrzeby bezpieczeństwa, społeczne (przyjaźń, miłość) i szacunku. Na samym dole piramidy potrzeb Maslowa znajdują się potrzeby fizjologiczne. potrzeby samorealizacji samodoskonalenie potrzeby szacunku i uznania potrzeby społeczne przyjaźń, miłość, przynależność i akceptacja potrzeby bezpieczeństwa potrzeby fizjologiczne głód, pragnienie, sen, potrzeby seksualne Socjalizacja i role społeczne Socjalizacja to proces przyswajania przez człowieka form i norm życia w społeczeń- stwie (czyli proces rozwoju społecznego człowieka). Powszechnie dokonuje się podziału na socjalizację pierwotną i socjalizację wtórną. Socjalizacja pierwotna to przyswajanie norm i zasad życia społecznego nieświadomie, często przez naśladownictwo. Socjaliza- cja wtórna to świadome i samodzielne kształtowanie osobowości. W procesie socjalizacji człowiek nabywa umiejętność odgrywania rożnych ról społecznych. W swoim życiu odgrywa cały szereg ról, niektóre jednocześnie. Rolą społeczną nazywa się Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 12 zbiór oczekiwań wobec jednostki związany z posiadaniem określonego statusu społecz- nego. Jest to zespół praw i obowiązków wynikających z zajmowanej pozycji społecznej, przejawiający się typowym zachowaniem, powierzchownością, a nawet sposobem komu- nikowania się. W życiu człowieka zdarzają się sytuacje związane z odgrywaniem ról spo- łecznych powodujące problemy i trudności w ich odgrywaniu. Należą do nich m.in.: • Zmiana roli społecznej (przechodzenie z jednej roli społecznej w drugą, np. przejście z roli ucznia w rolę pracownika). • Funkcjonowanie stałych stereotypów dotyczących ról społecznych. • Odgrywanie przez jedną osobę jednocześnie ról społecznych wymagających sprzecznych ze sobą zachowań powodujących konflikt ról społecznych. Pytania powtórkowe Socjologia: Jaki jest przedmiot badania socjologii? Życie społeczne: Dlaczego człowiek nazywany jest istotą społeczną? Jakie uwarunkowania wpływają na życie społeczne? Teoria hierarchii potrzeb: Na czym polega teoria hierarchii potrzeb? Jakie są najważniejsze potrzeby według teorii hierarchii potrzeb? Kto jest autorem teorii hierarchii potrzeb? Socjalizacja i role społeczne: Co w socjologii oznacza pojęcie „socjalizacja”? Czym są role społeczne i jakie problemy są związane z ich odgrywaniem? Powtórzenie najważniejszych pojęć Socjologia to nauka, która zajmuje się opisem i badaniem funkcjonowania społeczeństwa, obowiązujących w nim reguł, natury ludzkiego zachowania i związków międzyludzkich. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 13 Socjalizacja to proces przyswajania przez człowieka form i norm życia w społeczeństwie (czyli proces rozwoju społecznego człowieka). Powszechnie dokonuje się podziału na socjalizację pierwotną i socjalizację wtórną. Rola społeczna to zespół praw i obowiązków wynikających z zajmowania pozycji społecznej, przejawiający się typowym zachowaniem, powierzchownością, a nawet sposobem komunikowania się. Proponowana bibliografia do nauki B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003. Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski (red.), Warszawa 2002. 2. Grupy i zbiorowości społeczne Więzi społeczne Więzi społeczne to pojęcie w socjologii, które określa całokształt stosunków społecznych, instytucji i środków kontroli społecznej, wiążących jednostki w grupy i kręgi społeczne i zapewniających ich trwanie. Innymi słowy – to relacje i zależności wiążące jednostkę z grupą bądź inną jednostką. Wyróżniamy trzy typy więzi społecznych: więzi naturalne, więzi zrzeszeniowe i więzi stanowione. Więzi naturalne opierają się na wspólnym pochodzeniu i pokrewieństwie ludzi. Więzi zrzeszeniowe powstają na zasadzie własnej decyzji człowieka, a stanowione powstają w wyniku decyzji innych ludzi, są narzucane lub ustanawiane siłą. Etapy kształtowania się więzi społecznej W socjologii wyróżniamy pięć etapów kształtowania się więzi społecznej. Do pierwszego etapu należą trzy następujące po sobie styczności. Pierwszą z nich jest styczność prze- strzenna. Jednostki spostrzegają innych ludzi, lokalizują ich w przestrzeni i uświadamiają Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 14 sobie ich obecność. Spoiwem jest wspólnie użytkowana przestrzeń. Drugą stycznością jest styczność psychiczna. Pojawia się na tym etapie zainteresowanie innymi, ponie- waż dostrzegamy, że inni mogą zaspokoić nasze potrzeby. Kolejną stycznością jest styczność społeczna. Następuje ona, kiedy wystąpią wspólne przebywanie i zaintere- sowanie – osoby zaczynają na siebie oddzia- ływać, komunikować się, podejmować wspólne działania. Czy wiesz, że... Zagadnienie więzi społecznej rozwinęło się przede wszystkim w ramach polskiej szkoły socjologii (pojęcie to nie ma swojego odpowiednika w socjologii wielu innych państw, m.in. amerykańskiej). Pojęciu więzi społecznej i jej rozwojowi dużo uwagi poświęcali m.in. Ludwik Krzywicki i Stanisław Ossowski. Do drugiego etapu kształtowania się więzi społecznych należą wzajemne oddziały- wania, czyli podejmowanie działań zmierzających do wywołania odpowiedniej reakcji u  partnera/partnerów, np. odpowiednie zachowanie się, zmiana powierzchowności. Do  trzeciego etapu kształtowania się więzi społecznych należą działania społeczne, czyli pobudzanie przez jednostkę czy grupę w miarę stałych działań (zachowań) społecz- nych – w celu zaspokojenia potrzeb zbiorowych. Do czwartego etapu kształtowania się więzi społecznych należą stosunki społeczne, czyli kształtowanie się trwałych układów, określonych normami i obowiązkami. Do piątego etapu kształtowania się więzi społecz- nych należą wzajemne zależności, czyli powstawanie określonej hierarchii i wzajem- nych zależności, np. zależności służbowej między pracownikiem a pracodawcą. Zbiorowość, kategoria i grupa społeczna Zespół ludzi, wśród których wytworzyła i utrzymuje się (chociaż na krótki czas) więź społeczna, nazywamy zbiorowością społeczną. Zbiór ludzi wyróżnionych ze względu na jakąś wspólną, względnie stałą cechę, ważną dla życia społecznego, np.: wiek, płeć, zawód, wykształcenie itp., nazywamy kategorią społeczną. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 15 Według najpowszechniejszej socjologicznej definicji grupę społeczną tworzą co najmniej trzy osoby, połączone względnie trwałymi więziami społecznymi i poczuciem odrębno- ści. Grupa społeczna powstaje na podłożu odczuwanych i uświadamianych wspólnych potrzeb, wartości i interesów. trzy osoby grupa społeczna cele, interesy, potrzeby wartości poczucie odrębności Typologia grup społecznych Ze względu na wielkość grupy wyróżnia się grupy małe i duże. Grupy małe liczą kilka lub kilkanaścioro osób, umożliwiają bezpośrednie stosunki między członkami (np. rodzina, grupy rówieśnicze). Grupy duże charakteryzują się minimalnymi kontaktami bezpośrednimi lub ich brakiem, gdyż duża liczebność uniemożliwia nawiązywanie bez- pośrednich stosunków między ich członkami (np. grupa zawodowa, narody). Ze względu na typ członkostwa w grupie wyróżniamy grupy ekskluzywne (zamknięte), do których dostęp jest bardzo trudny (stosuje się tu liczne i rygorystyczne kryteria przy- jęć nowych członków, na przykład rodzaj wykonywanego zawodu, majątek, pochodzenie społeczne itp.), grupy ograniczone, w których stosuje się mniej rygorystyczne kryteria przyjęcia (takie jak np. wiek, miejsce zamieszkania lub konieczność wypełnienia dekla- racji członkowskiej), oraz grupy inkluzywne, czyli otwarte dla wszystkich. Ze względu na stopień sformalizowania wyróżnia się grupy formalne oraz grupy niefor- malne. Grupy formalne posiadają ściśle określone struktury, cele, normy, często wyzna- czane z zewnątrz. Działalność określają prawo i przepisy (np. partie polityczne, Zwią- zek Harcerstwa Polskiego). Grupy nieformalne powstają spontanicznie, w ich ramach Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 16 występują instytucje nieformalne, a zasady działania wynikają ze wzajemnych interak- cji (np. grupy koleżeńskie, subkultury młodzieżowe). Ze względu na typ więzi społecznych wyróżnia się grupy pierwotne i grupy wtórne. W gru- pach pierwotnych istnieją więzi emocjonalne oparte na kontaktach osobistych. Charak- terystyczną cechą takich grup jest ich niewielka liczebność, przy czym przynależność do takiej grupy nie zawsze jest dobrowolna (np. rodzina, grupa rówieśnicza). Przynależ- ność do grup wtórnych jest rezultatem świadomego wyboru. Grupy takie cechuje duża liczebność, a tworzone są dla osiągnięcia określonego celu (np. partie polityczne). typologia grup społecznych wielkość małe duże typy więzi stopień sformalizowania pierwotne wtórne członkostwo formalne nieformalne ekskluzywne ograniczone inkluzywne Pytania powtórkowe Więzi społeczne: Czym są więzi społeczne? Jakie znasz rodzaje więzi społecznych? Co jest podstawą więzi zrzeszeniowych i więzi stanowionych? Czy wiesz, na czym opierają się więzi naturalne? Etapy kształtowania się więzi społecznej: Jakie wyróżnia się etapy kształtowania się więzi społecznych? KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 17 Jakie interakcje zachodzą na poszczególnych etapach kształtowania się więzi społecznych? Zbiorowość, kategoria i grupa społeczna: Jak nazywa się zbiór ludzi wyróżnionych ze względu na jakąś wspólną, względnie stałą cechę? Jak nazywa się zespół ludzi, wśród których wytworzyła i utrzymuje się (chociaż na krótki czas) więź społeczna? Jakie jeszcze cechy wyróżniają grupę społeczną? Typologia grup społecznych: Jakie są główne kryteria podziału grup społecznych? Jakie można wyróżnić rodzaje grup społecznych? Powtórzenie najważniejszych pojęć Więzi społeczne to relacje i zależności wiążące jednostkę z grupą bądź inną jednostką. Zbiorowość społeczna to zespół ludzi, wśród których wytworzyła i utrzymuje się (chociaż na krotki czas) więź społeczna. Kategoria społeczna to zbiór ludzi wyróżnionych ze względu na jakąś wspólną, względnie stałą cechę. Grupa społeczna to co najmniej trzy osoby o wspólnych celach, interesach, potrzebach i wartościach, połączone względnie trwałymi więziami społecznymi i poczuciem odrębności. Proponowana bibliografia do nauki B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003. Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski (red.), Warszawa 2002. Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 18 3. Struktura społeczna Pojęcie struktury społecznej Społeczeństwo składa się z  różnych elemen- tów. Pomiędzy tymi elementami występują określone relacje. Zbiór elementów tworzą- cych społeczeństwo oraz relacje między nimi to struktura społeczna. Nauka socjologii przedstawia trzy schematy struktury społecznej. Są to: Czy wiesz, że... ...według słownika języka polskiego PWN struktura to: 1. Układ i wzajemne relacje elementów stanowiących całość. 2. Całość zbudowana w pewien sposób z poszczególnych elementów. • Schemat funkcjonalny struktury społecznej, w którym przedstawiana jest ona jako system wzajemnych zależności wynikających z podziału funkcji, oparty na harmonii i integracji społeczeństwa. • Schemat dychotomiczny struktury społecznej, w którym społeczeństwo jest podzielone na dwie przeciwstawne, walczące ze sobą grupy. • Schemat gradacyjny struktury społecznej, według którego społeczeństwo dzieli się na grupy wyodrębniane ze względu na stopień posiadanej przez nie cechy, stanowiącej kryterium podziału. Wyróżnić można również elementy struktury społecznej, które są wyrazem różnic w społeczeństwie: • struktura klasowa (najczęściej utożsamiana ze statusem materialnym), • struktura warstwowa (społeczeństwo dzieli się na poszczególne warstwy, których cechą wyróżniającą jest sposób życia, np. rodzaj wykonywanego zajęcia, sposób korzystania z dóbr kultury), • struktura zawodowa (podział społeczny w związku z wykonywanym zawodem), KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 19 • struktura demograficzna (podział ludności według wieku, płci, miejsca zamieszkania itd.). Klasy i warstwy społeczne Klasy społeczne to w najczęstszym ujęciu grupy zróżnicowane pod względem ekono- micznej pozycji w społeczeństwie. Powszechnie uznaje się, że jako jeden z pierwszych o  społeczeństwie klasowym, opartym na kryteriach ekonomicznych, pisał angielski myśliciel, Adam Smith (1723-1790). Wyróżniał on trzy podstawowe klasy społeczne: właścicieli ziemskich, kapitalistów i robotników. Obecnie w socjologii występuje wiele koncepcji podziałów na klasy. Do najsłynniejszych należą koncepcje stojące na gruncie ekonomii: koncepcja Karola Marksa, według której społeczeństwo dzieli się na dwie skonfliktowane klasy: posiadaczy środków produkcji i robotników, oraz koncepcja Maxa Webera, który określał klasę społeczną jako grupę osób, które charakteryzują się wspólnym położeniem ekonomicznym i wynikającymi z niego podobnymi szansami życiowymi. Obecnie często stosuje się podział dokonany przez Williama Lloyda Warnera (1898-1970), amerykańskiego antropologa społecz- nego i socjologa. Przynależność do klasy w socjologii Williama Warnera określana jest poprzez wysokość dochodów i  szacunek społeczny. Według Warnera występują trzy klasy: klasa wyższa, klasa średnia i klasa niższa. Każda z warnerowskich klas dzieli się na (wyższą i niższą, np. klasa wyższa-wyższa i klasa wyższa-niższa). Pojęcie warstwy społecznej ma rożne znaczenia. Wyróżnia się m.in.: • Warstwy o określonych cechach i interesach w obrębie klas społecznych. • Warstwy jako kategorie społeczno-zawodowe, które wyodrębniają się ze względu na miejsce i rolę w społeczeństwie oraz charakter podejmowanej pracy (np. inteligencja). • Warstwy jako grupy ludzi żyjących w podobnych warunkach, którzy tworzą wspólnotę obyczajów i stylu życia (np. chłopi). Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 20 Ruchliwość społeczna Wyróżnia się ruchliwość społeczną pionową i ruchliwość społeczną poziomą. O ruchli- wości społecznej mówi się, kiedy dochodzi do zmiany pozycji społecznej (czyli miejsca w hierarchii społecznej) przez jednostkę lub grupę. Ruchliwość pionowa występuje, gdy mamy do czynienia z przejściem jednostki z jed- nej klasy bądź warstwy społecznej do drugiej (zarówno w sensie awansu, jak i degra- dacji społecznej), zaś o poziomej ruchliwości społecznej mówi się, kiedy jednostki bądź grupy przemieszczają się w obrębie tej samej klasy bądź warstwy społecznej. Najczę- ściej jest to ruchliwość związana ze zmianą miejsca pracy lub miejsca zamieszkania. Społeczeństwa, w których nie odnotowuje się ruchliwości społecznej, to społeczeństwa zamknięte (w odróżnieniu od otwartych, w których zjawisko to występuje). Sprawiedliwość społeczna Sprawiedliwość to pojęcie stanowiące w wielu ideologiach jedną z podstawowych war- tości. Pojęcie sprawiedliwości społecznej, jako pojęcie społeczno-polityczne, utożsa- miane jest ze słusznym podziałem dóbr materialnych (tj. według określonych zasad, procedur i kryteriów) lub też oznacza równość szans i uprawnień obywateli wobec prawa (niezależnie od ich pochodzenia, majątku, zdolności itp.). Pojęcie to budzi jed- nak wiele kontrowersji, definiowane jest ono inaczej z różnych politycznych (ideolo- gicznych) pozycji. Do najbardziej znanych formuł sprawiedliwości społecznej należą: • Każdemu równo (tyle samo). Formuła ta zakłada, że każdy powinien otrzymać tyle samo dóbr, niezależnie od wkładu pracy i potrzeb. • Każdemu według jego potrzeb. Formuła ta zakłada, że najbardziej dobrami obdarowywani powinni być ci, którzy nie są w stanie zabezpieczyć swego minimum życiowego. • Każdemu według zasług. Formuła ta zakłada, że ludzie powinni być traktowani odpowiednio do wyników pracy. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 21 Czy wiesz, że... Jeden z najbardziej wpływowych amerykańskich myślicieli filozof polityczny John Rawls (1921‑2002) przedstawił dwie zasady sprawiedliwości społecznej: 1. Równe prawo wszystkich do wolności, uwzględniające wolności innych (m.in. bierne i czynne prawo wyborcze, wolność słowa, myśli, prawo do zgromadzeń, prawo do własności prywatnej, nietykalność osobista itd.). 2. Konieczność ułożenia stosunków społeczno‑ekonomicznych tak, by były one z jak największą korzyścią dla najbardziej upośledzonych, oraz tak, aby gwarantowały dostępność urzędów i stanowisk dla wszystkich, w warunkach autentycznej równości szans. Pytania powtórkowe Pojęcie struktury społecznej: Czym jest struktura społeczna? Jakie są elementy struktury społecznej? Jakie są schematy struktury społecznej? Klasy i warstwy społeczne: Czym są klasy społeczne? Jakie są najsłynniejsze koncepcje podziału klasowego społeczeństwa? Czym są warstwy społeczne? Jakie są znaczenia pojęcia warstwy społecznej? Ruchliwość społeczna: Czym jest ruchliwość społeczna? Jakie są rodzaje ruchliwości społecznej? Powtórzenie najważniejszych pojęć Struktura społeczna to zbiór elementów tworzących społeczeństwo oraz relacje między nimi. Klasy społeczne to w najczęstszym ujęciu grupy zróżnicowane pod względem ekonomicznej pozycji w społeczeństwie. Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 22 Warstwy społeczne to najczęściej grupy społeczno-zawodowe, które wyodrębniają się ze względu na miejsce i rolę w społeczeństwie oraz charakter podejmowanej pracy. Ruchliwość społeczna to najczęściej zmiana pozycji społecznej (czyli miejsca w hierarchii społecznej) przez jednostkę lub grupę. Sprawiedliwość społeczna to kategoria społeczno-polityczna utożsamiana ze słusznym podziałem dóbr materialnych (tj. według określonych zasad, procedur i kryteriów) lub też oznaczająca równość szans i uprawnień obywateli wobec prawa. Proponowana bibliografia do nauki B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003. 4. Rodzina jako forma życia społecznego Rodzina jest najstarszą formą życia społecznego. Socjologia postrzega rodzinę jako pod- stawową małą grupę społeczną lub instytucję społeczną. Rodzina składa się z rodzi- ców i dzieci oraz krewnych. Podstawą więzi rodzinnych jest małżeństwo, rodzicielstwo i pokrewieństwo. Rodzina jest podstawą funkcjonowania społeczeństw. Funkcje rodziny Rodzina w społeczeństwie odgrywa szereg funkcji. Do najważniejszych funkcji rodziny należą: • Funkcja socjalizacyjna – polega na wychowywaniu potomstwa i przygotowywaniu go do życia społecznego. • Funkcja prokreacyjna – polega na zachowaniu gatunku ludzkiego. • Funkcja seksualna – polega na regulacji zachowań dotyczących współżycia płciowego w społeczeństwie. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 23 • Funkcja stratyfikacyjna – polega na nadawaniu przez rodzinę pozycji społecznej swoim członkom. • Funkcja ekonomiczna – polega na zaspokojeniu materialnych potrzeb rodziny. • Funkcja opiekuńczo-zabezpieczająca – polega na zapewnieniu środków niezbędnych do życia oraz sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnymi, chorymi lub starszymi członkami rodziny. • Funkcja rekreacyjna – polega na zaspokajaniu potrzeb odpoczynku, relaksu, rozrywki (wspólne wyjście do kina, na mecz; oglądanie telewizji). • Funkcja kulturowa – polega na przekazywaniu dzieciom dziedzictwa kulturowego przez zapoznawanie ich z dziełami sztuki, literatury, zabytkami itp. Modele życia rodzinnego We współczesnym świecie przeważa model rodziny nuklearnej, tzn. składającej się z rodziców i dzieci (rodzina dwupokoleniowa). Model rodziny obejmującej kilka pokoleń to model rodziny wielkiej (tradycyjnej). W typach społeczeństw, w których władza w rodzinie należy wyłącznie do ojca, stan taki nazywamy patriarchatem, natomiast kiedy władza w rodzinie należy wyłącznie do matki, stan taki nazywamy matriarchatem. Małżeństwa egalitarne to małżeństwa o równym podziale obowiązków i władzy. Rodzina w świetle prawa RP W Polsce źródłem prawa, dotyczącym stosun- ków rodzinnych, jest Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Pod- stawą funkcjonowania rodziny jest małżeń- stwo. Ustawa stanowi, że małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i  kobieta jednocze- śnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują Czy wiesz, że... Istotną rolę dla wierzących chrześcijan odgrywa także prawo kanoniczne regulujące stosunki w rodzinie. Kwestii małżeństwa w Kodeksie Prawa Kanonicznego dotyczy Księga IV, Tytuł VI: Małżeństwo. Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 24 ze sobą w związek małżeński, oświadczenia powinny być złożone publicznie w obecno- ści dwóch pełnoletnich świadków. Czy wiesz, że... W 1993 r. Rzeczpospolita Polska zawarła ze Stolicą Apostolską umowę międzynarodową, tzw. konkordat, na mocy którego ślub wyznaniowy traktowany jest przez państwo polskie na równi ze ślubem urzędowym, cywilnym. Duchowny kościoła powinien w ciągu 5 dni od daty zawarcia małżeństwa przesłać dokumenty do urzędu stanu cywilnego, który sporządza akt zawarcia małżeństwa. Konkordat, mimo że jest zawierany ze Stolicą Apostolską i dotyczy spraw katolików, stanowi podstawę do przyznania wyznawcom innych religii takich samych uprawnień jak te zapisane w konkordacie, np. małżeństwa kościelne wszystkich legalnych wyznań w Polsce są traktowane na równi z małżeństwami zawieranymi w urzędach stanu cywilnego. Przeszkody w zawarciu związku małżeńskiego Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 10-15 definiuje przeszkody w zawarciu małżeństwa: • Nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa osoby niepełnoletnie (sąd rodzinny może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła 16 lat). • Nie mogą zawrzeć małżeństwa osoby ubezwłasnowolnione całkowicie oraz osoby dotknięte chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym (w drugim przypadku sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa w sytuacji, kiedy stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie). • Nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa osoby, kiedy jedna z nich bądź obie osoby pozostają w związku małżeńskim; zakaz bigamii (dwużeństwa) i poligamii (wielożeństwa). KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 25 • Nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa krewni w linii prostej (np. ojciec-córka, babcia-wnuk). Nie można także zawrzeć małżeństwa z rodzeństwem rodzonym i przyrodnim. • Nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa przysposabiający i przysposobiony. • Zabroniony jest także związek małżeński między powinowatymi w linii prostej (np. zięć-teściowa), ale z ważnych powodów sąd może zezwolić na zawarcie związku małżeńskiego między tymi osobami. Jeżeli małżeństwo zostało zawarte przez osobę niespełniającą warunków prawnych, to sąd może pozbawić małżeństwo mocy prawnej i uznać za nieważne od samego początku. Wspólność majątkowa W Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w dziale III, pt. „Małżeńskie ustroje majątkowe”, wyróżniona została wspólność majątkowa ustawowa i wspólność majątkowa umowna (intercyza). W małżeństwie, w którym obowiązuje ustrój wspólności majątkowej ustawowej, wystę- pują trzy masy majątkowe: majątek wspólny małżonków oraz dwa majątki osobiste każdego z małżonków. Majątki te zwykle w trakcie trwania wspólności ustawowej nie są wyodrębnione i stanowią jedną całość gospodarczą. Ich podział następuje dopiero po ustaniu wspólności. Rozdzielenie takie może być dokonane w drodze umowy pomię- dzy małżonkami lub może być wynikiem postępowania sądowego o podział majątku wspólnego. Art. 33 Kodeksu rodzinnego i  opiekuńczego wymienia majątek osobisty każdego z małżonków: 1) 2) przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił, Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 26 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom, przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków, prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie, przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej, wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków, przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków, prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy, przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W przepisach prawa wyróżnia się dwa rodzaje wspólności majątkowej umownej: wspól- ność majątkowa umowna rozszerzona oraz wspólność majątkowa umowna ograniczona. Pierwsza ww. wspólność powstaje w drodze małżeńskiej umowy majątkowej i stanowi rozszerzenie wspólności majątkowej ustawowej na przedmioty majątkowe wchodzące w  skład majątku osobistego. Druga ww. wspólność powstaje w  drodze małżeńskiej umowy majątkowej i stanowi ograniczenie wspólności majątkowej ustawowej. Problemy współczesnej rodziny Negatywny wpływ na życie rodzinne mają rożnego rodzaju zjawiska społeczno-ekono- miczne, takie jak bezrobocie, niskie płace, wzrost kosztów utrzymania i edukacji oraz patologie, jak alkoholizm, narkomania, przemoc. Skutkiem wpływu negatywnych zja- KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 27 Czy wiesz, że... Według danych GUS na 2010 r. w Polsce doszło do 61,3 tys. rozwodów. W 2004 r. za główne przyczyny rozwodów podawano: niezgodność 32 charakterów: 24 zdrada: nadużywanie alkoholu: 23 naganny stosunek do członków rodziny: problemy finansowe: inne: 9 9 3 wisk na rodzinę jest jej dysfunkcjonalność, tzn. niemożność wypełniania podstawowych funkcji lub rozpad. W dziale VI Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustanowiono, że ustanie małżeństwa następuje w  wyniku śmierci jednego z  małżonków lub uznania jednego z małżonków za zmarłego oraz w  wyniku rozwodu, czyli rozwiązania związku małżeńskiego przez sąd na żądanie jednej lub obu stron. W kodeksie istnieje także kategoria separacji, czyli uchylenie wspólnoty małżeńskiej bez prawa wstąpienia w nowy związek. Pokrewieństwo i powinowactwo Pokrewieństwo to związek krwi pomiędzy oso- bami pochodzącymi od wspólnego przodka. Wyróżnia się dwa rodzaje pokrewieństwa: w linii prostej i w linii bocznej. Pokrewień- stwo w linii prostej występuje, gdy jedna osoba pochodzi od drugiej (np. ojciec-syn). Pokrewieństwo w linii bocznej występuje, gdy osoby mają wspólnego przodka, ale nie pochodzą jedna od drugiej. Powinowactwo to stosunek rodzinny pomiędzy daną osobą a krewnymi jej współmałżonka (teść, teściowa, zięć, synowa). Pytania powtórkowe Rodzina. Funkcje rodziny: Czym jest rodzina w socjologii? Jakie znasz funkcje rodziny? Modele życia rodzinnego: Co oznacza termin „rodzina nuklearna”? Czym jest patriarchat, a czym matriarchat w rodzinie? Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 28 Rodzina w świetle prawa RP: Co stanowi źródło prawa w stosunkach rodzinnych w Polsce? Jakie są przeszkody w zawarciu małżeństwa według prawa RP? Jakie są rodzaje wspólności majątkowej w małżeństwie według prawa RP? Co stanowi majątek osobisty małżonka w ustawowej wspólności majątkowej? Kiedy według prawa RP ustaje małżeństwo? Czym jest pokrewieństwo, a czym powinowactwo? Problemy współczesnej rodziny: Jakie zjawiska we współczesnym świecie mają negatywny wpływ na życie rodziny? Powtórzenie najważniejszych pojęć Rodzina to najstarsza forma życia społecznego. Socjologia postrzega rodzinę jako podstawową małą grupę społeczną lub instytucję społeczną. Pokrewieństwo to związek krwi pomiędzy osobami pochodzącymi od wspólnego przodka. Powinowactwo to stosunek rodzinny pomiędzy daną osobą a krewnymi jej współmałżonka (teść, teściowa, zięć, synowa). Intercyza to umowa regulująca stosunki majątkowe między małżonkami, na mocy której małżonkowie mogą rozszerzyć, ograniczyć lub wyłączyć ustawową wspólność majątkową. Kuratela to nadzór prawny nad osobą niepełnoletnią lub niebędącą w pełni władz umysłowych, sprawowany przez wyznaczonego przez sąd kuratora. Proponowana bibliografia do nauki B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 1964 Nr 9 poz. 59. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 29 5. Naród jako grupa społeczna Definicja narodu. Tożsamość i świadomość narodowa W socjologii nie występuje jednolita definicja narodu. Ustanowienie jednolitych kryte- riów, za pomocą których dokonywane byłoby rozróżnienie między narodem jako zbio- rowością i innymi wielkimi zbiorowościami, jest, wobec wielorakości istniejących naro- dów, niemożliwe. Próba zdefiniowania narodu mogłaby przypominać próbę zdefiniowania innych wiel- kich zbiorowości, np. społeczeństwa. W przypadku narodu kryterium wyróżniającym mogłaby być etniczność, jednak istnieją narody bardzo pod tym względem zróżnico- wane, w Europie np. Szwajcarzy czy Belgowie, a za najznamienitszy przykład mógłby posłużyć naród amerykański. Pojęcie społeczeństwa, w odróżnieniu od pojęcia narodu, dotyczy innych kwestii. Społe- czeństwo ma wartość głównie instrumentalną, jako forma organizacji życia zbiorowego na konkretnym terytorium. Naród jest wartością samą w sobie, z narodem wiążą się silne uczucia, świadomość, wynikająca z niej tożsamość i wartości. Tożsamość narodowa to poczucie odrębności wobec innych narodów. Warunkiem niezbędnym dla istnienia poczu- cia odrębności wobec innych narodów jest świadomość narodowa, czyli poczucie przyna- leżności do danego narodu, poczucie więzi kulturowo-etnicznej z określoną zbiorowością ukształtowaną w jakimś określonym czasie, poczucie związku z danym terytorium. Często zatem przyjmuje się, że naród to duża grupa społeczna powstała w wyniku pro- cesu dziejowego jako wspólnota terytorialna o podłożu politycznym, gospodarczym, spo- łecznym i kulturowym. Geneza narodu Narody kształtowały się, jak wspomniano, w wyniku długotrwałego procesu dziejowego. Kształtowaniu się narodów sprzyjały następujące zjawiska: Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 30 • Zniesienie podziałów stanowych i zrównanie ludzi wobec prawa (co spowodowało zanik tożsamości stanowej, w pewnym sensie konkurencyjnej wobec tożsamości narodowej). • Upowszechnianie oświaty, które powodowało poszerzenie kręgu ludzi uczestniczących w tej samej kulturze, co sprzyjało ujednolicaniu zbiorowości. • Migracje ludzi ze wsi do miast, w wyniku industrializacji, oznaczały często zerwanie dawnych więzi społecznych występujących w społecznościach lokalnych i powstanie potrzeby przynależności do innych zbiorowości. • Laicyzacja społeczeństwa, która spowodowała, że w pewnej mierze uczucia religijne przesuwały się na sferę uczuć wobec narodu. • Odgrywanie przez ludzi coraz to liczniejszych ról społecznych. Wobec tego zjawiska poczucie tożsamości narodowej działa stabilizująco. W nauce wyróżnia się dwa typy narodów: pierwszy typ – etniczny, w którym naród powstał jako wspólnota kulturowa kształtowana oddolnie, i  drugi typ – polityczny, w którym istniejące od stuleci państwo odgórnie, przy pomocy środków administracyj- nych, integrowało różnoraką etnicznie ludność. Czynniki narodowotwórcze Czynniki narodowotwórcze to zjawiska, które wpływają na wykształcenie się narodu. Do głównych czynników narodowotwórczych należą: • wspólne pochodzenie etniczne •  wspólne terytorium • wspólna organizacja polityczna • integracja gospodarcza • integracja społeczna • wspólna kultura. Postawy wobec narodu Patriotyzm to postawa poszanowania i umiłowania ojczyzny. Nacjonalizm to ideologia, która uznaje własny naród i jego interes za dobro najwyższe. Skrajną formą nacjona- lizmu jest szowinizm. W odróżnieniu od nacjonalizmu, oprócz przekonania o wyższości i idealizacji własnego narodu, szowinizm głosi jeszcze wrogość wobec innych narodów. Rasizm to teoria głosząca, że rasy ludzkie nie są sobie równe, a wartość człowieka zależy od przynależności do konkretnej rasy. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 31 Jedną z postaw wobec narodu jest kseno- fobia. Charakteryzuje się ona wrogością wobec przedstawicieli innych ras (naro- dów), religii i  kultur. Antysemityzm jest jedną z form ksenofobii i oznacza uprze- dzenie, niechęć, wrogość i dyskryminację wobec Żydów. Postawa będąca odwrotnością ksenofo- bii i oznaczająca umiłowanie odmienno- ści, inności, to ksenofilia. Kosmopolityzm z kolei opiera się na założeniu, że ojczyzną człowieka jest cały świat, a nie konkretne państwo czy jakiś obszar. Pytania powtórkowe Czy wiesz, że... Jedną z najbardziej znanych organizacji rasistowskich jest Ku Klux Klan (KKK) w Stanach Zjednoczonych, ruch walczący niegdyś o utrzymanie supremacji białych w USA i dążący do ograniczenia praw Afroamerykanów, Żydów oraz katolików, często przy użyciu przemocy, także zabójstw. Obecnie składa się z szeregu marginalnych i niezależnych od siebie organizacji. Definicja narodu: Jakie problemy występują podczas próby zdefiniowania narodu? Geneza narodu: Jakie zjawiska sprzyjały powstawaniu narodów? Jakie występują w nauce dwa typy narodów? Czynniki narodowotwórcze: Jakie są główne czynniki narodowotwórcze? Postawy wobec narodu: Jakie występują postawy wobec narodu? Powtórzenie najważniejszych pojęć Naród to duża grupa społeczna powstała w wyniku procesu dziejowego jako wspólnota terytorialna o podłożu politycznym, gospodarczym, społecznym i kulturowym. Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 32 Tożsamość narodowa to poczucie odrębności wobec innych narodów. Świadomość narodowa to poczucie przynależności do danego narodu. Proponowana bibliografia do nauki B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003. 6. Naród polski i jego cechy Liczebność i rozmieszczenie Naród polski posiada organizację państwową. Obecne granice państwa polskiego mają oparcie m.in. o Morze Bałtyckie na północy i pasma Sudetów i Karpat na połu- dniu, o Odrę i Nysę Łużycką na zachodzie i Bug na wschodzie. Powierzchnia admi- nistracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Polska jest zamieszkiwana przez ponad 38,5 miliona ludzi i zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, 8. w Europie i 6. w Unii Europejskiej. Obecnie poza granicami państwa polskiego przebywa około 20 milionów Polaków. Naj- więcej Polaków poza granicami Polski żyje w Stanach Zjednoczonych. Żyje tam obec- nie ponad 10 milionów Polaków. Następnymi skupiskami Polonii, czyli skupiskami Polaków poza granicami Polski, są Niemcy oraz Brazylia. Od zachodu Polska graniczy z  Niemcami, od południa z  Czechami i  Słowacją, od wschodu z  Ukrainą i  Białorusią, od północnego wschodu z  Litwą oraz od północy z Rosją poprzez jednostkę administracyjną o nazwie Obwód Kaliningradzki. Ponadto większość północnej granicy Polski wyznacza wybrzeże Morza Bałtyckiego. Polska wyłączna strefa ekonomiczna na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 33 Polskie symbole narodowe Polskie symbole narodowe wymienia Ustawa z dnia z 31 stycznia 1980 r. o godle, bar- wach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych (tekst jedno- lity z 2005 r.). W artykule 1 ustawy zapisano: 1. 2. 3. Orzeł biały, biało-czerwone barwy i „Mazurek Dąbrowskiego” są symbolami Rzeczypospolitej Polskiej. Otaczanie tych symboli czcią i szacunkiem jest prawem i obowiązkiem każdego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej oraz wszystkich organów państwowych, instytucji i organizacji. Symbole Rzeczypospolitej Polskiej pozostają pod szczególną ochroną prawa, przewidzianą w odrębnych przepisach. Artykuł 2 ustawy opisuje sylwetkę orła białego: „Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego ze złotą koroną na głowie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, z dziobem i szponami złotymi, umieszczony w czerwonym polu tarczy”. Artykuł 12 ustawy stanowi, że: „Hymnem państwowym Rzeczypospolitej Polskiej jest «Mazurek Dąbrowskiego»”. „Mazurek Dąbrowskiego” powstał w 1797 r. we Włoszech. Słowa do hymnu napisał Józef Wybicki. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce W  okresie międzywojennym mniej- szości narodowe stanowiły około 32 ludności Polski. Obecnie mniejszości narodowe stanowią około 3 ludności Polski. Po II wojnie światowej w gra- nicach Polski znalazła się grupa około miliona Ślązaków, Kaszubów i Mazu- rów, byłych obywateli III Rzeszy, Czy wiesz, że... W 1947 r. przeprowadzono w południowo‑wschodnich rejonach Polski akcję „Wisła”. Polegała ona na wysiedlaniu ludności ukraińskiej z tego regionu. Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 34 deklarujących polskie pochodzenie. Nazywano ich autochtonami. Jeszcze w trakcie wojny z tzw. ziem odzyskanych przed nadejściem Armii Czerwonej uszło ok. 4 milio- nów ludności niemieckiej, a dalsze 3 miliony zostały wysiedlone po wojnie (łącznie ok. 7 milionów). W wyniku II wojny światowej z rąk niemieckich zginęło ok. 6 milionów obywateli polskich. Największe straty w ludziach ponieśli Żydzi (ok. 50 wszystkich zabitych obywateli Polski). Czy wiesz, że... Zgodnie z punktem 1 artykułu 2 Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym za mniejszość narodową w Polsce uznano grupę polskich obywateli, która spełnia łącznie następujące warunki: 1) jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej, 2) w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją, 3) dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji, 4) ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę, 5) jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat, 6) utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Najważniejszym aktem prawnym w Polsce określającym prawa mniejszości jest Ustawa o  mniejszościach narodowych i  etnicznych oraz języku regionalnym, która precyzuje pojęcie mniejszości narodowych i  mniejszości etnicznych. Ustawa została uchwalona 6 stycznia 2005 r. Punkt 2 artykułu 2 ustawy wymienia uznane mniejszości narodowe w Polsce: białoruską, czeską, litewską, niemiecką, ormiańską, rosyjską, słowacką, ukra- ińską, żydowską. W punkcie 4 artykułu 2 ustawy wymienione zostały uznane mniejszości etniczne w Polsce: karaimska, łemkowska, romska, tatarska. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 35 Czy wiesz, że... Punkt 3 artykułu 2 ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym definiuje pojęcie mniejszości etnicznej w Polsce. Mniejszością etniczną, w rozumieniu ustawy, jest grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki: 1) jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej, 2) w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją, 3) dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji, 4) ma świadomość własnej historycznej wspólnoty etnicznej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę, 5) jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat, 6) nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Pytania powtórkowe Liczebność i rozmieszczenie: Jaka jest obecnie liczba mieszkańców Polski? Jakie jest położenie Polski? Jaka jest liczebność Polonii polskiej? Polskie symbole narodowe: Jakie są polskie symbole narodowe? Jaka ustawa stanowi o polskiej symbolice narodowej? Mniejszości narodowe i mniejszości etniczne: Jakie mniejszości narodowe występują w Polsce? Jakie mniejszości etniczne występują w Polsce? Jaka jest liczebność mniejszości narodowych w Polsce obecnie, a jaka była przed II wojną światową? Jaki akt prawny reguluje sytuacje mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce? Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 36 Powtórzenie najważniejszych pojęć Polonia to w najszerszym rozumieniu skupiska Polaków poza granicami Polski. Mniejszość narodowa to grupa polskich obywateli zamieszkujących obecne terytorium Polski od 100 lat, która dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji innej niż polska, ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i utożsamia się z narodem zorganizowanym w innym państwie. Mniejszość etniczna to grupa obywateli polskich, zamieszkujących obecne terytorium Polski od 100 lat, która dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji innej niż polska, ma świadomość własnej historycznej wspólnoty etnicznej, lecz nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Proponowana bibliografia do nauki K. Sawicki, Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2009, Warszawa 2009. Mały rocznik statystyczny Polski 2012, GUS, Warszawa 2012. Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, Dz.U. z 2005 r. Nr 17, poz. 141, Nr 62, poz. 550. Ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych (tekst jednolity z 2005 r.), Dz.U. 2005, nr 235, poz. 2000. 7. Społeczeństwo polskie i jego cechy Zmiany struktury społecznej w Polsce po II wojnie światowej Zmiany struktury społecznej po II wojnie światowej dotyczyły wielu jej części składo- wych i były głównie skutkiem: • eksterminacji przez okupantów hitlerowskich polskich Żydów i emigracji Żydów w okresie PRL, co spowodowało zmianę w strukturze narodowościowej i religijnej społeczeństwa polskiego, KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 37 • przesunięcia granic państwa polskiego oraz przesiedlenia Niemców i Ukraińców, co spowodowało zmianę w strukturze narodowościowej społeczeństwa polskiego, • industrializacji i urbanizacji, procesów, które spowodowały migracje ze wsi do miast i w efekcie wzrost liczebności robotników, czyli przemiany w strukturze warstwowej, • upowszechnienia edukacji, co spowodowało m.in. likwidację analfabetyzmu, wzrost liczby specjalistów oraz inteligencji, czyli zmiany w strukturze warstwowej społeczeństwa polskiego, • odebrania, w okresie PRL, osobom prywatnym własności środków produkcji i przekazania jej państwu, co spowodowało likwidację dwóch klas społecznych: ziemiaństwa i burżuazji oraz zmniejszenie liczby drobnomieszczaństwa oraz chłopów, czyli zmiany w strukturze klasowej społeczeństwa polskiego, Czy wiesz, że... • restrukturyzacji przemysłu i rolnictwa po przemianach politycznych w 1989 r., co doprowadziło do zmiany struktury zatrudnienia, której efektem był wzrost zatrudnienia w sektorze usług, czyli zmiany w strukturze zawodowej społeczeństwa polskiego, • rozwoju nowych technologii, który doprowadził do powstania nowych zawodów, co spowodowało zmiany w strukturze zawodowej społeczeństwa polskiego, Ważnym etapem w procesie likwidacji burżuazji była ustawa uchwalona 3 stycznia 1946 r. przez KRN o nacjonalizacji przemysłu (upaństwowione miały być przedsiębiorstwa zatrudniające powyżej 50 pracowników na jedną zmianę), a rok później rozpoczął się proces likwidacji prywatnego handlu, zwany „bitwą o handel”. • spadku dzietności Polek, co powoduje starzenie się społeczeństwa, czyli zmiany w strukturze demograficznej społeczeństwa polskiego, • rozwoju medycyny i świadomości higieny, co spowodowało wzrost długości życia, czyli zmiany w strukturze demograficznej. Grupy i zbiorowości społeczneWWW.CEL-MATURA.PL 38 Struktura klasowo-warstwowa Struktura klasowo-warstwowa w Polsce powojennej ulegała ciągłym zmianom. Otwar- cie dróg awansu społecznego w Polsce powojennej było efektem przyjęcia egalitary- zmu – poglądu, który zakłada, że życie społeczne i polityczne powinno opierać się na równości szans awansu społecznego. Przeciwieństwem egalitaryzmu jest elitaryzm, czyli przekonanie o  tym, że prawo większego wpływu na życie społeczne powinny mieć osoby lub grupy, które dysponują jakimiś szczególnymi cechami charakteru lub rodzajem dóbr. Przemiany społeczne w Polsce na początku lat 90. XX w. były przede wszystkim skut- kiem przemian gospodarczych polegających na przejściu od gospodarki nakazowo-roz- dzielczej do nowego sposobu gospodarowania, charakterystycznego dla państw kapi- talistycznych, czyli do gospodarki rynkowej. W  Polsce transformacja lat 90. XX  w. przyniosła duże zmiany w zakresie dochodów poszczególnych kategorii społeczno-zawo- dowych. Grupą, która w wyniku przemian zyskała najwięcej, są wyższe kadry kierow- nicze w administracji państwowej i dyrektorzy przedsiębiorstw. Grupą, która w wyniku przemian straciła najwięcej, są właściciele gospodarstw i robotnicy rolni. Struktura demograficzna Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 w Polsce mieszka 38,5 mln osób. Z tego 18 432 tys. stanowią mężczyźni, a 20 067 tys. – kobiety. W porównaniu z wynikami spisu z 2002 r. ludność Polski w 2011 r. zwiększyła się o bli- sko 271 tys. osób. W świetle wyników spisu z 2011 r. liczba ludności zamieszkałej w miastach zmniejszyła się i wyniosła ok. 23 169 tys., co stanowiło ok. 60,2 ogółu. Zwiększyła się natomiast liczba ludności wiejskiej do ok. 15 332 tys. osób, co stanowiło 39,8 . W spisie z 2011 r. udział ludności w wieku 0-17 lat w ogólnej populacji wynosił ok. 19,0 wobec 23,2 w 2002 r. Zmniejszanie się liczby dzieci i młodzieży jest rezultatem prze- KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 39 mian w procesach demograficznych, jakie zachodziły w latach 90. ubiegłego stulecia oraz w ostatniej dekadzie. Dotyczy to przede wszystkim niskiej dzietności kobiet – pomimo wzrostu liczby urodzeń w latach 2004-2010.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wiedza o społeczeństwie. Korepetycje maturzysty. Ebook
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: