Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00210 005411 13255211 na godz. na dobę w sumie
Wiedzieć i rozumieć, aby być obywatelem - ebook/pdf
Wiedzieć i rozumieć, aby być obywatelem - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1432-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Edukacja obywatelska w czasie kryzysów ekonomicznych i politycznych, w czasie doraźności i relatywizacji wartości oraz postępującego zaniku więzi społecznych nabiera szczególnego znaczenia.

Jednym z podstawowych zadań szkoły jest wychowanie młodych obywateli dysponujących bogatym zasobem cnót i kompetencji obywatelskich określanych w kategoriach świadomości oraz motywacji i dyspozycji do uczestnictwa społecznego. Czy szkoła wywiązuje się z tego zadania w Polsce, Europie i w świecie?

Międzynarodowe badania ICCS (International Civic and Citizenship Education Study), których wyniki są przedmiotem analiz w tej książce, objęły trzy wymiary: systemy szkolnej edukacji obywatelskiej, wiedzę obywatelską oraz postawy obywatelskie czternastolatków. Problematyka publikacji dotyczy dwóch pierwszych. Autorka dokładnie przedstawia i poddaje analizie rezultaty badania wiedzy obywatelskiej polskich gimnazjalistów na tle ich rówieśników z 37 krajów świata.

Książka jest adresowana zarówno do środowiska pedagogów akademickich oraz przedstawicieli nauk społecznych, jak i władz oświatowych oraz nauczycieli na co dzień zajmujących się wychowaniem młodzieży.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Tematem tej książki jest szkolna edukacja obywatelska, a dokładnie te jej aspekty, które stanowiły przedmiot międzynarodowego badania wiedzy i postaw obywatel- skich – ICCS (International Civic and Citizenship Education Study). Źródeł socjali- zacji oraz desocjalizacji obywatelskiej jest oczywiście wiele. Ich cele, treści i sposoby przekazu są bardzo zróżnicowane, w tym znaczący obszar nie jest kontrolowany przez osoby, którym przypisana jest funkcja nauczycieli, czy posiadające formalne umoco- wanie przewodników w procesie edukowania. Mając świadomość złożoności badanej materii, badacze ICCS głównym przedmiotem swojego studium uczynili edukację szkolną w tym zakresie, przyjmując, że to od szkoły oczekuje się systemowej edukacji obywatelskiej. Z wielu publikacji wydawanych w różnych krajach można wniosko- wać, że mimo zobowiązań wynikających z licznych dokumentów międzynarodowych i krajowych, w tym bezpośrednio dotyczących edukacji, np. programów szkolnych, w ostatnich latach zaobserwowano rosnącą przepaść między zaplanowanymi celami i programami edukacji obywatelskiej a codzienną rzeczywistością szkolną. Chodzi tu zarówno o treści kształcenia realizowane w toku lekcji, jak i kulturę szkół oraz relacje z najbliższym otoczeniem społecznym. Badanie, którego wyniki będą omawiane, przeprowadzono w 2009 roku w 38 kra- jach świata. W Polsce realizował je siedmioosobowy zespół badawczy złożony z peda- gogów i socjologów1. Członkowie zespołu uczestniczyli w pracach koncepcyjnych na poziomie międzynarodowym oraz odpowiadali za realizację wszystkich etapów badania w Polsce, zarówno pilotażowego, jak i właściwego. Badacze mieli swój wkład w konstruowanie narzędzi badawczych (także formułowanie dodatkowych pytań 1 W skład polskiego zespołu badawczego, pracującego pod kierunkiem dr. hab. Krzysztofa Koseły, wchodzili dr hab. Roman Dolata, dr Ewa Sielawa-Kolbowska, dr hab. Anna Wiłkomirska, dr hab. Anna Zielińska. Ekspertem od analiz statystycznych był mgr Mariusz Grzęda, a za organizację badań z ramienia 4P research mix odpowiadał mgr Jakub Cichosz. wiedziec.indb 7 2013-12-01 10:38:06 8 Wstęp „narodowych”) oraz zgłaszali propozycje dotyczące analiz danych empirycznych. Koordynowali i kontrolowali przeprowadzanie badania terenowego w Polsce. Projekt ICCS częściowo wpisuje się w międzynarodowe badania osiągnięć szkol- nych, obok takich przedsięwzięć jak: PISA, TIMMS czy PIRLS, w których Polska też uczestniczy. Celem prezentowanych badań międzynarodowych jest weryfikacja i porównanie kompetencji edukacyjnych dla określonej kategorii wiekowej, w ustalo- nym zakresie uznanym przez ekspertów lub decydentów politycznych za niezbędny i istotny dla przyszłego satysfakcjonującego funkcjonowania w społeczeństwie wiedzy i społeczeństwie obywatelskim. W projekcie ICCS badaniu poddano trzy podstawowe wymiary: treści edukacji, wymiar afektywno-behawioralny i wymiar poznawczy. Analizowano, jakie zagadnie- nia są ujęte w treściach edukacji obywatelskiej, jakie są przekonania i nastawienia społeczne dotyczące funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, jakie działa- nia obywatelskie są podejmowane przez uczniów oraz jakie są ich przewidywania związane z uczestnictwem w różnych wymiarach życia społecznego i politycznego w wieku dorosłym. Ostatni wymiar – poznawczy – obejmował badanie trzech pod- stawowych procesów poznawczych: definiowania, opisywania i egzemplifikacji oraz procesów rozumowania i analizowania (wykorzystywanie wiedzy obywatelskiej do formułowania wniosków, poczynając od prostej aplikacji wiedzy do bardziej komple- ksowych analiz np. społecznych skutków dyskryminacji). Książka poświęcona jest przede wszystkim części badania powiązanej z ostatnim, trzecim wymiarem – w sposób ogólny określanej w projekcie jako wiedza obywatel- ska. Ten fragment analiz, zobrazowany przez ranking krajów ze względu na osiągnięte w nich wyniki testu wiedzy uczniów, budzi z reguły największe emocje, niestety nie tylko wśród polityków. Nieco mniejszym zainteresowaniem cieszą się dane ukazujące postawy uczniów wobec ważnych zagadnień społecznych czy ich aktywność społeczną na terenie szkoły i poza nią. To oznacza wyraźny brak zrozumienia celów edukacji oby- watelskiej i sprowadzenie jej istoty do najprostszych wskaźników osiągnięć szkolnych, jakimi są stopnie, punkty, rankingi. Tymczasem trzy wymiary wyodrębnione w ICCS są ze sobą funkcjonalnie powiązane. Badanie samej wiedzy przynosi interesujące dane na temat kompetencji poznawczych uczniów, co dla nauczycieli i badaczy procesów szkolnych powinno być ważnym materiałem do analiz. Celem książki, obok publikacji samych wyników badania i ich interpretacji, jest właśnie skłonienie do refleksji grup odpowiedzialnych za edukację – pedagogów akademickich, którzy mają obowiązek zabierania głosu w sprawie jakości edukacji, polityków oświaty, którzy dostają gotową diagnozę stanu edukacji z sugestiami koniecznych zmian, oraz nauczycieli, którzy na co dzień są za kształcenie odpowiedzialni. Planowane są następne publikacje, nad którymi pracują członkowie zespołu, dotyczące postaw obywatelskich i związków szkolnej edukacji obywatelskiej ze środowiskiem lokalnym. Xymena Bukowska i Edmund Wnuk-Lipiński (2009) wyróżnili poznawczy (kogni- tywny) i behawioralny aspekt obywatelskości. Kognitywny aspekt obywatelskości wiedziec.indb 8 2013-12-01 10:38:06 Wstęp 9 jest częścią ogólnych kompetencji poznawczych jednostki. Wyższy poziom ogólnych kompetencji poznawczych pozwala rozwinąć wyższe kompetencje społeczne. Kompe- tencje poznawcze są kształtowane zarówno przez codzienne doświadczenia życiowe, jak i wiedzę o świecie i mechanizmach życia społecznego zdobywaną systematycznie, w procesie kształcenia. Wiele badań socjologicznych i pedagogicznych, w tym pro- wadzone w Polsce regularnie badania CBOS, pokazują wyraźny pozytywny związek poziomu wykształcenia z zakresem zaangażowania społecznego. W projekcie ICCS badane są 14-latki, w naszym kraju są to gimnazjaliści. Warto oczywiście sprawdzić, jaka jest wiedza obywatelska polskich nastolatków, i porównać ją z poziomem wiedzy uczniów z różnych krajów Europy i świata. Gimnazjaliści to osoby znajdujące się w szczególnej fazie rozwoju, za młodzi wprawdzie na posiada- nie uzasadnionych przekonań dotyczących ważnych kwestii społeczno-politycznych, ale już na tyle dojrzali, by uczestniczyć w różnych formach działań obywatelskich, a nawet organizować je na terenie szkoły lub poza nią. 14-latki są również w ważnym momencie rozwoju tożsamości i ich doświadczenia edukacyjne w tym czasie mają istotne znaczenie dla kształtowania się określonych postaw. Jest to także etap rozwoju kluczowych dyspozycji poznawczych: refleksyjności, myślenia krytycznego, wycią- gania wniosków i budowania niezależności sądów. W tym czasie, pełnym napięć i wahań, kształtuje się bardziej dojrzały system wartości. Wreszcie wychowawcy mają możliwość spożytkowania ogromnych pokładów młodzieńczej energii wymagają- cych ukierunkowania. Czy szkoła wykorzystuje tę szansę? Kiedy w badaniu CIVED w 1999 roku (poprzednia edycja badania ICCS) polskie 14-latki wykazały się naj- większą wiedzą obywatelską (pojęciową) wśród uczniów z 28 krajów świata, polscy badacze mieli prawdziwy problem z wyjaśnieniem tej zaskakująco wysokiej pozycji. Zdecydowanie łatwiej przychodzi nam krytyka polskiej szkoły niż dostrzeżenie jej dobrych stron. Jednocześnie jednak na skali umiejętności interpretacji przekazów społeczno-politycznych nasi ósmoklasiści wypadli wyraźnie słabiej. Pokazywało to teoretyczny charakter obywatelskiej wiedzy – opresyjna szkoła wymusza na uczniach przyswajanie zawartości podręcznika, w mniejszym stopniu kształtuje dyspozycje krytycznej analizy treści różnorodnych przekazów, umiejętność wyciągania wnio- sków czy argumentowania (por. Dolata i in. 1999). Edukacja szkolna w Polsce, podobnie jak w innych krajach, poddawana jest cią- głej ocenie przez wielu różnych autorów, w tym również badaczy tej problematyki. Interpretacje wyników badań najczęściej ukazują pracę szkół w ciemnych barwach, zwłaszcza w wymiarze rozwijania tzw. dyspozycji miękkich: emocjonalnych i spo- łecznych. Chociaż sami uczniowie nie oceniają swoich szkół bardzo krytycznie, badacze pokazują niedostrzegalne dla młodzieży deficyty m.in. w zakresie Brune- rowskich postulatów, tj. rozwijania refleksji, sprawstwa i współpracy (Dudzikowa, Wawrzyniak-Beszterda 2010). Krytykowany jest także niedostatek demokratycznych praktyk w szkole (Sielawa-Kolbowska 2008), brak warunków do rozwijania kapitału społecznego w szkołach (Dudzikowa 2011), korzystanie z anachronicznych podręcz- wiedziec.indb 9 2013-12-01 10:38:06 10 Wstęp ników (Szafraniec 2011), słabsza niż w innych krajach oferta zajęć pozalekcyjnych (Education at a Glance, 2011) oraz niewystarczające przygotowanie nauczycieli (Citi- zenship…, 2012). Nie buduje się również motywacji do uczenia się przez całe życie (Stobińska 2009). Wszystkie te czynniki odgrywają zasadniczą rolę w kształtowaniu postaw obywatelskich. Wśród polskich pedagogów wyraźna jest również narracja antyegalitarna i anty- liberalna. Szkoła oskarżana jest o wzmacnianie społeczno-ekonomicznych procesów selekcyjnych, rezygnację z budowania kapitału społecznego uczniów ze środowisk o niższym statusie, włączanie się w konstrukcję wiedzy opartej na znaczeniach klasy dominującej. Według pedagogów krytycznych i zwolenników demokracji radykalnej szkoła przekazuje też neoliberalną koncepcję obywatelstwa, promując np. postawy obywatela-lidera, na co zwraca uwagę Monika Popow (2013), lub dzieląc uczniów na beneficjentów i zwolenników (Ichilov 2008). Najsurowszym krytykiem przenoszenia idei neoliberalnych na teren oświaty jest w Polsce Eugenia Potulicka, która piętnuje takie społeczne następstwa neoliberalizmu jak komercjalizacja dostępu do władzy i kształcenia, obniżanie poziomu uspołecznienia i niszczenie solidarności społecznej (Potulicka 2010). Zwolennicy idei demokracji radykalnej uważają, że edukacja oby- watelska powinna dekonstruować wiedzę na temat porządku społecznego i wzorów obywatela, po to by przygotować młodych do rekonstrukcji istniejącego ładu politycz- nego, między innymi w kierunku większej inkluzyjności. Uczniowie muszą zrozu- mieć sieć powiązań i uwarunkowań politycznych, także jako kontekst swojej pozy- cji w społeczeństwie. Szkoła powinna umożliwiać też praktykowanie uczestnictwa w kwestionowaniu istniejącego dyskursu (poprzez różne formy wypowiadania się). Osoby, które nie potrafią kwestionować, poszerzać pola dyskursu przestają w nim uczestniczyć, są wykluczane przez tworzących kształt edukacji, ale też wykluczają się same, nie interesując się własną emancypacją. Wielokrotnie też zwracał na to uwagę w swoich pracach Zbigniew Kwieciński (1996, 2000). Maria Mendel i Tomasz Szkudlarek (2013) także z perspektywy demokracji kry- tycznej zwracają uwagę na zbyt wąskie i konwencjonalne rozumienie uczestnictwa. Za uzasadnione uważają włączenie dystansu jako formy kontrującej partycypacji. Nie wyklucza ona „poczucia obywatelstwa”, którego wyrazem jest podzielanie celu – orientacji na dobro wspólne. Chodzi o to, by w demokracji było także miejsce na „izolację demokratyczną”, ponieważ dystans także może utrwalać demokrację poprzez krytyczność zdystansowanych, którzy chronią ją przed pokusami totalita- ryzmu. Krytyczność sprzeciwia się też kreowaniu szczegółowo opisanych wzorów obywatelstwa i obywatela oraz określonej „gotowej” formy edukacji obywatelskiej. Odejście od koncepcji „dobrego obywatela” w kierunku „obywatela aktywnego” lub „obywatela dojrzałego” (Wiktorska-Święcka 2011) postuluje wielu autorów zajmują- cych się tematyką społeczeństwa obywatelskiego i edukacji obywatelskiej. Zupełnie odmienne od przywołanych krytyków przesłanie liberalizmu ponowo- czesnego formułuje Giddens (2006), twierdząc, że zrodził się on we wspólnocie wiedziec.indb 10 2013-12-01 10:38:06 Wstęp 11 doświadczającej wolności i uznającej etosowo autonomiczny wybór wartości i nieza- leżność przekonań. Co nie oznacza, że sam nie ma prawa definiować, czym jest dobro. Ceniąc indywidualizm, liberałowie ponowocześni dostrzegają również wagę więzi społecznych, solidarności i odpowiedzialności nie tylko za siebie, ale i innych. Nie są też bezkrytyczni wobec dominacji rynku i technokracji, dostrzegają płynące stąd zagrożenia dla demokracji i społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego też tak ważne jest według nich ożywianie idei obywatelskich, zwłaszcza w warunkach płynności, wymuszającej nowe wzory życia, w których tworzeniu lepiej uczestniczyć, niż być pasywnym, nierozumiejącym przemian outsiderem. Ożywianie to jest niewątpliwie zadaniem dla edukacji obywatelskiej. Socjologowie najczęściej koncentrują się na czynnikach warunkujących postawy obywatelskie, włączając w krąg swoich rozważań edukację. „Stan polskiej sfery publicznej określa permanentna atrofia postaw obywatelskich” – twierdzi Piotr Weryński (2008, s. 139) i ta opinia podzielana jest w zasadzie przez wszystkich socjo- logów i politologów zajmujących się postawami obywatelskimi Polaków. Diagnoza ta jest trudna do zaaprobowania w społeczeństwie, które moim zdaniem od ponad 20 lat ma aspiracje bycia społeczeństwem obywatelskim, nie zawsze w zgodzie z potrzebami liderów politycznych. Wydaje się również, że znane są ważniejsze bariery budowania społeczeństwa obywatelskiego w Polsce oraz przyczyny małej aktywności obywatel- skiej Polaków. Ubolewa się nad niskim poziomem zaufania społecznego, niechęcią do kooperacji, koncentracją na własnych interesach. Powstało na ten temat wiele publikacji, część z nich będzie analizowana na stronach tej książki. Za jedną z istot- nych przeszkód w aktywności obywatelskiej uważa się niski poziom wiedzy zarówno deklaratywnej, jak i proceduralnej, który powoduje brak kompetencji niezbędnych do uczestniczenia w życiu publicznym. Deficyty obywatelskości nie dotyczą tylko Polski, być może nawet naukowcy i publicyści polscy bardziej surowo oceniają nasz rodzimy indyferentyzm społeczno-polityczny, nie biorąc pod uwagę kondensacji i złożoności procesów, które w naszym kraju zachodziły w ostatnim dwudziestoleciu, jak również zmian stylu komunikacji i działania młodych ludzi, którzy nie potrzebują formalnych instytucji ani zorganizowanego wolontariatu, żeby zaangażować się w sprawy spo- łeczne. Według Shilsa (2010), jednego z często cytowanych filozofów polityki, filarem społeczeństwa obywatelskiego jest wiedza wykraczająca poza jednostkowe doświad- czenie, budująca zbiorową świadomość. W społeczeństwach obywatelskich zdobywa- nie takiej wiedzy powinno być zapewniane przez powszechne szkolnictwo, wspierane przez osiągnięcia nauki i kultury. Niebagatelna jest też rola instytucji państwa, od ich postrzegania bowiem w dużej mierze zależy poziom kapitału społecznego. Siciński (1992) wyraźnie podkreśla mechanizmy warunkujące równowagę społeczną, takie jak: przepisy prawa, sieć organizacji wyrażających, ale i łączących interesy różnych grup społecznych. Niezbędne jest wykształcenie kultury obywatelskiej, zestawu powszechnie akceptowanych wartości, przekonań, postaw i wzorów zachowań, które wiedziec.indb 11 2013-12-01 10:38:06 12 Wstęp umożliwiają powstanie i funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego, takich jak: gotowość i umiejętność współpracy z innymi, szacunek dla prawa i pracy, zachowy- wanie standardów etycznych. Kluczowe jest poczucie odpowiedzialności za społe- czeństwo, motywujące do uczestnictwa w życiu społecznym, i wypełniania obowiąz- ków wobec państwa, które powinno być uznawane za dobro wspólne. Także Piotr Gliński (1996) sądzi, że społeczeństwo obywatelskie wymaga okreś- lonego poziomu wiedzy obywatelskiej, co pozwala na internalizację wzorów zacho- wań i cnót obywatelskich opartych na podzielanym systemie wartości społecznych, wśród których najważniejsze wydaje się zaangażowanie społeczne, tożsamości i więzi grupowe, niezależność i samorządność w działaniu, aktywność indywidualna, soli- darność – także ze wspólnotą państwową. Pomimo nieuniknionych różnic w podejściach do problematyki obywatelstwa i społeczeństwa obywatelskiego socjologowie, politolodzy i pedagodzy zgadzają się, że dzisiaj za główne cnoty obywatelskie należy uznać gotowość do działań na rzecz innych i dobra wspólnego, nie tylko w wymiarach zaangażowania osobistego, lecz także w formach współdziałania z innymi osobami oraz kolektywnego poczucia odpowiedzialności. Cnoty te budują w wymiarze jednostkowym podmiotowość oby - watelską oraz stają się podstawą etyczną funkcjonowania całego społeczeństwa obywatelskiego. Postawa obywatelskości – zdaniem Wnuka-Lipińskiego (2005) – to przeświadczenie o istotności określonych wartości, takich jak: solidarność, brater- stwo, równość, zaufanie, współpraca, podmiotowość obywateli, szacunek dla usta- lonych zasad społecznych i dobra wspólnego. Pewien stopień konsensu dotyczący wartości obywatelskich jest również niezbędny, by zastanowić się nad koncepcją edukacji obywatelskiej. Zdobywanie wiedzy i refleksja nad modelem polityczno-prawnym oraz doświad- czenia społeczne i wynikające z nich oceny prowadzą zdaniem Dziubki (2001) do ukształtowania się zbiorowej i indywidualnej świadomości politycznej, od któ- rej zależy poziom motywacji partycypacyjnej. Edukacja polityczna jest niewątpliwie jedną z części edukacji obywatelskiej. Korzenie refleksji polskich badaczy wyraźnie sięgają słynnej i klasycznej już dzisiaj publikacji pionierów współczesnych badań empirycznych nad kulturą obywatelską Gabriela Almonda i Sidneya Verby The Civic Culture. Political Attitudes and Democracy in Five Nations (1963). W warunkach ano- mii, po dramacie II wojny światowej autorzy poszukiwali odpowiedzi na pytanie o szanse na zbudowanie kultury politycznej, która zapewniłaby trwałe istnienie porządku demokratycznego. Uznali, że kulturę polityczną budują jednostki o okreś- lonej wiedzy i postawach moralnych i społecznych. Obywatelska kultura polityczna, umożliwiająca rozwój demokracji opiera się na aktywnych, świadomych politycznie jednostkach i instytucjach, które ją wspierają. Obywatelskie orientacje kształtują się w dynamicznym i trwającym przez całe życie procesie socjalizacji politycznej, który jest warunkowany doświadczeniami percepcji systemu politycznego i doświad- czeń wynikających z uczestnictwa. Obok kultury parafialnej i poddańczej wyróżnili wiedziec.indb 12 2013-12-01 10:38:06 Wstęp 13 uczestniczącą, obywatelską kulturę polityczną, w której obywatele zainteresowani są zarówno tym, co oferuje system polityczny, jak i własną partycypacją w tym systemie. Problemy partycypacji oczywiście można rozważać w różnych kontekstach teoretycz- nych i behawioralnych, nadając im wymiar zobowiązania lub akcentując „paradoks demokracji”, napięcie między wolnością a obowiązkiem uczestniczenia. Można też radykalnie kontestować obywatelskość zawsze uwikłaną w relacje z władzą. Uzasadnianie, jak wielkie znaczenie ma przygotowanie młodzieży do pełnienia ról obywatelskich, wydaje się dzisiaj zbędne. Jednak dyskusja nad współczesnym kształ- tem obywatelstwa i przygotowania do uczestnictwa w społeczeństwie obywatelskim w toku edukacji jest nieodzowna zarówno w debacie społecznej, jak i badaniach naukowych. Kompetencje społeczno-obywatelskie zostały włączone do kompetencji kluczowych. Rok 2005 Rada Europy ogłosiła nawet Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Rok 2011 był Europejskim Rokiem Wolontariatu, a rok 2013 został oficjalnie ogłoszony Europejskim Rokiem Obywateli. Jednak działania administra- cyjne, nawet w połączeniu ze środkami finansowymi przeznaczonymi na różnorodne programy wsparcia rozwoju obywatelskiego, nie wystarczą, jeżeli będą miały charak- ter akcyjny, a ich przesłanie będzie często stało w sprzeczności z doświadczeniami codziennymi, obrazującymi brak praktyk obywatelskich w otoczeniu. Ponadto może pojawić się poczucie zagrożenia związane z dominacją polityków i urzędników w dys- kursie nad obywatelstwem. Destrukcyjna dla dzisiejszych, raczej wspólnotowych spo- łeczeństw może być zarówno próba formalizowania czy wręcz „upaństwowiania” ich, jak i kolonizowania przez struktury unijne z pokaźnym zapleczem finansowym. Może to rodzić opór i krytykę stwarzające dalsze bariery w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego. Warunkiem przetrwania takich społeczeństw jest faktyczne współ- tworzenie przez obywateli porządku aksjologicznego i procedur działania. Koncepcja edukacji obywatelskiej zarówno formalnej, jak i nieformalnej zależy właśnie od przyjęcia określonych założeń aksjologicznych, które pozwolą określić jej funkcję, wytyczyć cele. Zarzutu polityczności raczej nie da się uniknąć, dlatego warto zadbać o pokazanie różnic, podjąć wysiłek uczenia wyboru stanowiska, umiejętności dyskusji i uzasadniania swoich wyborów i przekonań, pokazania zagrożeń, jakie płyną z ograniczania obywatelskości w wymiarze jednostkowym i kolektywnym. Na zakończenie warto dodać kilka zdań o samej młodzieży. Rzetelnych badań nad postawami uczniów 14-letnich nie jest wiele. Najmłodsi uwzględniani w niektó- rych szerokich sondażach mają 15 lat. Trochę starsza młodzież często jest oskarżana o brak zaangażowania społecznego, egoizm, postawy konsumpcyjne, materializm, koncentrację na przyjemnościach i niechęć do ponoszenia odpowiedzialności. Część z tych cech, jak choćby ostatnia, wynika z prawidłowości rozwojowych, część jest rezultatem splątanych ścieżek socjalizacji. Dzisiejsze pokolenie młodzieży w świat konsumpcjonizmu wrastało w sposób naturalny. Postawy w tym zakresie kształtowali przede wszystkim rodzice skoncentrowani w dużym stopniu na zarabianiu pieniędzy, gromadzeniu dóbr materialnych i przekazujący marzenia o karierze ekonomicznej wiedziec.indb 13 2013-12-01 10:38:06 14 Wstęp swoim dzieciom oraz barwny medialny świat reklam, obiecujący tak wiele. W wielu rodzinach, już nie tylko inteligenckich, na pierwszym miejscu stawiane były kreowane przez aspiracje rodziców „potrzeby dzieci”, zwłaszcza edukacyjne, skierowane na przy- szłą karierę, młodzież nagradzana była za indywidualistyczną koncentrację na swoich wynikach. Młodzi obdarzeni często zbyt dużą samodzielnością przez zajętych rodzi- ców, zauroczeni światem oferowanym przez media, wyposażeni w cudowne narzędzia technologii XXI wieku zanurzają się w świat wirtualny, oferujący także nowy styl relacji i komunikacji społecznej, coraz bardziej oddalający ludzi od siebie w wymiarze tradycyjnym i coraz bardziej zbliżający w wymiarze globalnym. Socjalizacja medialna i wirtualna jest światem oferty bez stawiania wymagań, bez nadzoru, bez przewodnic- twa. Czy w tej sytuacji postępująca atrofia postaw obywatelskich nie jest uzasadniona? Problem wydaje się znacznie bardziej złożony. Z badań Stowarzyszenia Klon/Jawor wynika, że uczniowie i studenci częściej podejmują działania społeczne niż osoby z wyższych kategorii wiekowych (Przewłocka 2011). W latach 2005–2009 odnoto- wano wyraźny wzrost aktywności społeczno-politycznej młodzieży starszej, podniosły się też wskaźniki kapitału społecznego (Szafraniec 2011). Trzeba też uwzględnić poza- formalny, najczęściej nieujmowany w badaniach zakres aktywności młodych ludzi, inspirowany np. przez Internet. Wreszcie trzeba pamiętać, że doświadczenia społeczne kształtują postawy obywatelskie. Jaki wizerunek polskiego społeczeństwa obywatel- skiego może zobaczyć młodzież na ulicach, zwłaszcza dużych miast? Jaki obraz poka- zują media? Jaki wynika z przekazu dorosłych? Świat polityki w ostatnich kilkunastu latach młodzież systematycznie określa jako brudny, cyrkowy, bezsensowny (Sułek 1999, Biernat 2006). Czy zasadnie dziwimy się, że młodzież odwraca się od takich doświadczeń? Może naszym najważniejszym zadaniem jest przygotowanie jej do auto- nomicznego kreowania wzorów i sposobów uczestnictwa obywatelskiego, dystansu do obserwowanego świata i przekonania, że dysponują siłą, aby go zmieniać? Struktura niniejszej książki jest podporządkowana logice prezentacji wyników badania. W polskim zespole badawczym był jasny podział zadań organizacyjnych i naukowych. Przedmiotem moich analiz była część określana w międzynarodo- wym konsorcjum jako wiedza obywatelska. Oznaczało to szczególne zaangażowanie w prace nad narzędziem do badania wiedzy, jego tłumaczeniem, co samo w sobie w przypadku badań w wielu różnojęzycznych krajach jest przedsięwzięciem nieła- twym, wymagającym nie tylko kompetencji językowych, lecz także znajomości uwa- runkowań historycznych i kulturowych oraz specyfiki socjalizacji szkolnej i pozasz- kolnej. Sam proces opracowywania wyników poprzedzały spotkania dyskusyjne zespołu oraz wielodniowe wyjazdowe seminaria. Zakres analiz prezentowanych w tej książce jest wyborem autorskim. Wszystkie państwa biorące udział w projekcie miały pełny dostęp do trzydziestu ośmiu krajowych baz danych. Umożliwiło to dokonanie analiz porównawczych. Wykorzystałam też część danych zawartych w raporcie mię- dzynarodowym, którego struktura i zawartość były przez nasz zespół konsultowane. Wiele analiz zrobiłam samodzielnie. wiedziec.indb 14 2013-12-01 10:38:06 Wstęp 15 Omówienie wyników badania poprzedza zawarta w rozdziale pierwszym reflek- sja nad teoretycznymi ujęciami i konceptualizacją pojęć takich jak: obywatel, oby- watelstwo, obywatelskość i społeczeństwo obywatelskie. W rozdziale drugim na tle przedstawionych empirycznych prób określania wskaźników obywatelstwa i społe- czeństwa obywatelskiego oraz syntezy samych wyników badań została szczegółowo omówiona metodologia projektu ICCS. Rozdział trzeci poświęcony został omówieniu form i zakresu edukacji obywatelskiej w Europie i na świecie oraz zaprezentowaniu danych zebranych w badaniu ICCS. Kluczowy dla problematyki książki jest rozdział czwarty zawierający obszerne omówienie wyników testu wiedzy obywatelskiej i analizę ich uwarunkowań w pró- bie polskiej i międzynarodowej. Ostatni rozdział poświęcony jest charakterystykom nauczycieli, ich opiniom na temat celów edukacji obywatelskiej, jej treści i metod. Chciałabym także osobiście podziękować naszym badanym, dyrektorom szkół, nauczycielom i uczniom za zgodę na udział w niełatwych i długich badaniach, zro- zumienie dla surowych reguł organizacji i metodologii badania, życzliwość i zainte- resowanie wynikami badania. Mam nadzieję, że ta publikacja pozwoli lepiej poznać zagadnienia edukacji oby- watelskiej w naszym kraju i na świecie. Liczę, że zainteresuje polityków odpowie- dzialnych za oświatę oraz zainspiruje przedstawicieli nauk humanistycznych i spo- łecznych, w tym pedagogów, zarówno teoretyków, jak i praktyków, do analizy tej problematyki, a te i kolejne badania będą służyć nie tylko lepszej edukacji obywatel- skiej w szkole, lecz także rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. wiedziec.indb 15 2013-12-01 10:38:06
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wiedzieć i rozumieć, aby być obywatelem
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: