Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00104 004456 12613094 na godz. na dobę w sumie
Wielka historia Polski Tom 10 Od drugiej do trzeciej Rzeczypospolitej (1945 - 2001) - ebook/pdf
Wielka historia Polski Tom 10 Od drugiej do trzeciej Rzeczypospolitej (1945 - 2001) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Oficyna Wydawnicza Fogra Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-60657-20-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Określenie „Polska Ludowa” używane wobec państwa polskiego w latach 1945-1989 nie jest określeniem precyzyjnym. Niezależnie od tego, jaką oficjalną nazwę formalnie nosiła w tych latach Polska, istotne jest, że dominował w niej ustrój niedemokratyczny, w którym sprawowanie władzy było zagwarantowane dla ludzi przynajmniej formalnie deklarujących swoją przynależność do formacji komunistycznej oraz że państwo to było w zasadniczych sprawach zależne od władz ZSRR. W ten sposób Polska Ludowa wpisuje się w ciąg takich form państwowych, jak Księstwo Warszawskie czy Królestwo Kongresowe. Po okresie przejściowym, trwającym od częściowo demokratycznych wyborów parlamentarnych w 1989 roku po w pełni demokratyczne wybory prezydenckie, a następnie parlamentarne, powstało państwo, którego polityka zarówno wewnętrzna, jak i zagraniczna pozostają całkowicie w gestii jego władz. Symbolizuje to przyjęta nieformalnie i dość powszechnie używana nazwa – III Rzeczpospolita, nawiązująca głównie do II Rzeczypospolitej, państwa prowadzącego na arenie międzynarodowej całkowicie suwerenną politykę.
W narracji historycznej cezury pełnią rolę umowną. Zazwyczaj wiele procesów historycznych zazębia się ze sobą, tworząc skomplikowaną całość, której data przyjęta za graniczną niczego ani nie otwiera, ani nie zamyka. Tak jest też w wypadku uznania połowy 1945 r. za początek dziejów powojennej Polski. Bez wątpienia w tym właśnie czasie powstał rząd uznawany przez główne mocarstwa światowe i sprawujący władzę na terytorium całego państwa. Jednak trudno zrozumieć procesy zachodzące wówczas w Polsce, jeżeli pominie się mechanizmy władzy wytworzone w 1944 roku, w okresie tzw. Polski Lubelskiej, lub nie uwzględni faktu, że zbudowane dla potrzeb prowadzenia wojny konspiracyjne struktury Polski Podziemnej, podległe Rządowi RP na obczyźnie, istniały do sierpnia 1945 r. Z tego też powodu funkcjonowanie władz lubelskich w 1944 r. zostało omówione w niniejszej pracy, natomiast Czytelnik, chcący poznać złożoność ówczesnej sytuacji powinien zapoznać się z poprzednim tomem, gdyż tam zamieszczono opis rozgrywek dyplomatycznych, które doprowadziły do ugruntowania radzieckiej hegemonii nad wyłaniającym się z okupacji niemieckiej nowym państwem polskim oraz dokonano charakterystyki przemian, jakim w 1945 r. podlegały konspiracyjne instytucje, uznające władze RP na uchodźstwie za legalne.
Ostatnio coraz chętniej odchodzi się od cezury 1945 r., przyjmując zamiast niej 1 września 1939 r. Jest to data o wiele bardziej wyrazista, gdyż zapoczątkowała ona pierwszą kampanię II wojny światowej, w której wyniku nastąpiła okupacja terytorium II Rzeczypospolitej. W rzeczywistości bowiem geneza władzy komunistycznej w Polsce kryje się w meandrach polityki międzynarodowej całej II wojny światowej, a także w skutkach terroru niemieckiego i radzieckiego, jakim naród polski został w tych latach poddany.
Historia najnowsza zawsze służyła i nadal służy celom politycznym. Trudno więc się dziwić, że jej faktografia często jest prezentowana wybiórczo. Ponadto historia najnowsza jest w mniejszym lub większym stopniu częścią naszych osobistych doświadczeń, a przy tym jej interpretacja zależy od poglądów politycznych. Często opisujemy wydarzenia, których skutków nadal nie tylko nie znamy, ale także nie potrafimy przewidzieć. Uwzględniając ponadto brak dostępu do wielu podstawowych dokumentów, należy stwierdzić, iż sprecyzowanie, w jaki sposób przy prezentacji historii najnowszej można realizować podstawową w warsztacie historycznym zasadę obiektywizmu pozostaje sprawą ciągle otwartą. Powyższe uwarunkowania także Czytelnicy tej książki powinni brać pod uwagę.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WIELKA HISTORIA POLSKI Uniwersytetowi Jagielloñskiemu na szeœæsetlecie odnowienia dedykuj¹ - Autorzy, Komitet Redakcyjny i Oficyna Wydawnicza FOGRA ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== KOMITET REDAKCYJNY prof. dr hab. Stanis³aw Grodziski prof. dr hab. Jerzy Wyrozumski prof. dr hab. Marian Zgórniak ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej (1945 - 2001) Andrzej Leon Sowa ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== KOLEGIUM REDAKCYJNE Jan Pieszczachowicz - redaktor naczelny, Piotr Turkot - koordynator projektu, Piotr Rabiej - redaktor odpowiedzialny, Przemys³aw Gryc - opracowanie kapsu³ i tekstów Ÿród³owych Andrzej Najder - redakcja techniczna KOREKTA A³³a Sarachanowa PROJEKT GRAFICZ- NY KSI¥¯KI Piotr Turkot PROJEKT OK£ADKI Anna Siermontowska-Czaja WYBÓR ILUSTRACJI Bo¿ena Kuternoziñska-Kuler, Piotr Turkot Agencja Fotograficzno-Reklamowa „Najder”, Archiwum FOGRY, ZDJÊCIA Archiwum „Tygodnika Powszechnego”, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie, Archiwum NSZZ „Solidarnoœæ” Ma³opolska, Archiwum Pañstwowe we Wroc³awiu, Archiwum Uniwersytetu Jagielloñskiego w Krakowie, Corel Stock Photo Library, East News, Filmoteka Narodowa, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Muzeum Zamoyskich w Koz³ówce, Oœrodek „Karta” w Warszawie, Polska Agencja Prasowa - Centralna Agencja Fotograficzna, Wojskowa Agencja Fotograficzna, Wojskowy Instytut Historyczny w Warsza- wie, Wydawnictwo Dolnoœl¹skie, Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych w War- szawie, Zak³ad Historii Ruchu Ludowego w Warszawie, Zbiory Andrzeja Friszke, Zbiory Cze- s³awa Brzozy, Zbiory Emili i Tadeusza S³owakiewiczów, Zbiory Stanis³awa Stommy, Zbiory B. Wita, Zbiory B. Wróbel, Zbiory Zbigniewa Nosowskiego, ¯ydowski Instytut Historyczny w Warszawie, Jerzy Baranowski, Jacek Bednarczyk, Marek Broniarek, Erazm Cio³ek, Stani- s³aw D¹browiecki, S³awomir Dêbski, Andrzej Friszke, Mariusz Górka, Tomasz Gzell, Rafa³ Habielski, Aleksander Kêplicz, Stefan Kraszewski, Damazy Kwiatkowski, Zbigniew Matuszew- ski, Filip Miller, Rajmund Mydel, Jerzy Najder, Edmund Pepliñski, Rados³aw Pietruszka, Henryk Rosiak, Witold Rozmys³owicz, Rydzewski, Cliff Schiappa, Andrzej Leon Sowa, Szczeciñski, Mariusz Szyperko, Taragoñski, Jacek Turczyk, Agnieszka Turkot, Tymiñski, Edmund Uchy- miak, Jerzy Uklejewski, Piotr Walczak, Teodor Walczak, Tadeusz Warczak, Zdzis³aw Wdowiñ- ski, Wierucki, Andrzej Wituszyñski, Przemys³aw Wierzchowski, Leszek Wróblewski, Tadeusz ZagoŸdziñski, Teresa ¯ó³towska-Huszcza KAPSU£Y Andrzej Leon Sowa (s. 92), Maria Malatyñska (s. 225), Jan Pieszcza- chowicz (s. 156) MAPY, WYKRESY Przemys³aw Gryc, Piotr Rabiej, Tomasz Salwierz, Andrzej Leon Sowa, Grzegorz Telega ã by FOGRA OFICYNA WYDAWNICZA, KRAKÓW 2001 ISBN 83-85719-35-0 komplet ISBN 83-85719-62-8 T. 10. OFICYNA WYDAWNICZA KRAKÓW, ul. Marsza³ka Józefa Pi³sudskiego 19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treœci S³owo wstêpne I. Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego (1944-1948) Pocz¹tki w³adzy komunistycznej (1944-1945) Polska w nowych granicach. Przemiany spo³eczne i gospodarcze w latach 1945-1947 Próba wprowadzenia ustroju demokratycznego w Polsce (1945-1947) Totalitaryzacja systemu sprawowania w³adzy (1947-1948) Emigracja polityczna (1945-1948) ¯ycie kulturalne i naukowe (1944-1948) II. Kulminacja polskiego stalinizmu i prze³om paŸdziernikowy (1949-1956) Od powstania PZPR do rewelacji Józefa Œwiat³y (1949-1954) Polska gospodarka i spo³eczeñstwo w latach planu szeœcioletniego Lata odwil¿y (1955-1956) ¯ycie kulturalne i naukowe (1949-1956) Emigracja polityczna (1949-1956) III. „Siermiê¿ny socjalizm” W³adys³awa Gomu³ki (1957-1970) Umacnianie w³adzy (1957-1966) Od marca do grudnia (1967-1970) Ma³a stabilizacja czy stagnacja gospodarcza? Emigracja polityczna (1957-1970) ¯ycie kulturalne i naukowe (1957-1970) IV. Dekada Edwarda Gierka (1970-1980) „Aby Polska ros³a w si³ê, a ludzie ¿yli dostatniej” (1970-1976) Narastanie kryzysu politycznego (1976-1980) Strategia dynamicznego rozwoju gospodarczego i jej za³amanie (1970-1980) Emigracja polityczna (1970-1980) ¯ycie kulturalne i naukowe (1970-1980) V. Od powstania „Solidarnoœci” do sejmu „kontraktowego” (1980-1989) Pod znakiem „Solidarnoœci” (1980-1981) Lata stanu wojennego (1981-1983) Od prób stabilizacji systemu „realnego socjalizmu” do przegranych wyborów parlamentarnych (1983-1989) Zapaœæ gospodarcza Emigracja polityczna (1980-1989) ¯ycie kulturalne i naukowe (1980-1989) 7 9 9 27 39 55 67 71 81 81 113 121 147 159 167 167 191 210 219 222 233 233 249 264 272 276 281 281 297 311 329 335 337 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== VI. Lata Trzeciej Rzeczypospolitej (1989-2001) Przed pierwszymi wolnymi wyborami parlamentarnymi (1989-1991) Koalicje postsolidarnoœciowe u w³adzy (1991-1993) Rz¹dy socjaldemokratów i ludowców (1993-1997) Akcja Wyborcza „Solidarnoœæ” i Unia Wolnoœci u steru rz¹dów (1997-2001) Gospodarka i spo³eczeñstwo ¯ycie kulturalne i naukowe (1989-2001) Zakoñczenie Zestawienie wybranej literatury Indeks 343 343 357 363 371 382 394 399 401 403 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== S³owo wstêpne Okreœlenie „Polska Ludowa” u¿ywane wobec pañstwa polskiego w latach 1945-1989, nie jest pojêciem precyzyjnym. Niezale¿nie od tego, jak¹ nazwê nosi³ wówczas kraj, istotne jest, ¿e dominowa³ w nim ustrój niedemokratyczny, w którym sprawowanie w³adzy by³o zagwarantowane dla ludzi oficjalnie przynajmniej deklaruj¹cych swoj¹ przynale¿noœæ do formacji komunistycznej oraz ¿e by³ on w zasadniczych sprawach zale¿ny od w³adz ZSRR. W ten sposób Polska Ludowa wpisuje siê w ci¹g takich form pañstwowych, jak Ksiêstwo Warszawskie czy Królestwo Kongresowe. Po okresie przejœciowym, trwaj¹cym od czêœcio- wo demokratycznych wyborów do sejmu i senatu w 1989 r., po w pe³ni demokratyczne wybory prezydenckie, a nastêpnie parlamentarne, powsta³o pañstwo, którego polityka, zarówno wewnêtrzna, jak i zagraniczna, pozostaje ca³kowicie w gestii jego w³adz. Symbo- lizuje to przyjêta nieformalnie i doœæ powszechnie u¿ywana nazwa - III Rzeczpospolita, nawi¹zuj¹ca g³ównie do II Rzeczypospolitej, pañstwa prowadz¹cego na arenie miêdzy- narodowej politykê ca³kowicie suwerenn¹. W narracji historycznej cezury pe³ni¹ rolê umown¹. Zazwyczaj wiele procesów histo- rycznych zazêbia siê ze sob¹, tworz¹c skomplikowan¹ ca³oœæ, w której data przyjêta za graniczn¹ niczego ani nie otwiera, ani nie zamyka. Tak jest te¿ w wypadku uznania po³owy 1945 r. za pocz¹tek dziejów powojennej Polski. Bez w¹tpienia w tym w³aœnie czasie powsta³ rz¹d akceptowany przez g³ówne mocarstwa œwiatowe i sprawuj¹cy w³adzê na terytorium ca³ego pañstwa. Jednak trudno zrozumieæ procesy zachodz¹ce wówczas w Polsce, je¿eli pominie siê instytucje w³adzy utworzone w 1944 r., w okresie tzw. Polski Lubelskiej, lub nie uwzglêdni faktu, ¿e zbudowane dla potrzeb prowadzenia wojny konspiracyjne struktury Polski Podziemnej, podleg³e Rz¹dowi RP na obczyŸnie, istnia³y do sierpnia 1945 r. Z tego te¿ powodu funkcjonowanie w³adz lubelskich w 1944 r. zosta³o omówione w niniejszej pracy, natomiast Czytelnik, chc¹c zrozumieæ z³o¿onoœæ ówczesnej sytuacji, po- winien zapoznaæ siê z poprzednim tomem, gdy¿ tam zamieszczono opis rozgrywek dyplo- matycznych, które doprowadzi³y do ugruntowania radzieckiej hegemonii nad wy³aniaj¹cym siê z okupacji niemieckiej nowym pañstwem polskim oraz dokonano charakterystyki ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej przemian, jakim w 1945 r. podlega³y konspiracyjne instytucje, uznaj¹ce w³adze RP na uchodŸstwie za legalne. Ostatnio coraz chêtniej odchodzi siê od cezury 1945 r., przyjmuj¹c zamiast niej datê 1 wrzeœnia 1939 r. Jest ona o wiele bardziej wyrazista, gdy¿ zapocz¹tkowa³a pierwsz¹ kampaniê II wojny œwiatowej, w której wyniku nast¹pi³a okupacja terytorium II Rzeczypos- politej. W rzeczywistoœci bowiem geneza w³adzy komunistycznej w Polsce kryje siê w mean- drach polityki miêdzynarodowej ca³ego okresu II wojny œwiatowej, a tak¿e w skutkach terroru niemieckiego i radzieckiego, jakim naród polski zosta³ w tych latach poddany. Historia najnowsza zawsze s³u¿y³a i nadal s³u¿y celom politycznym. Trudno wiêc siê dziwiæ, ¿e jej faktografia czêsto jest prezentowana wybiórczo. Ponadto historia najnowsza jest w mniejszym lub wiêkszym stopniu czêœci¹ naszych osobistych doœwiadczeñ, a jej interpretacja zale¿y od pogl¹dów politycznych. Czêsto opisujemy wydarzenia, których skutków nadal nie tylko nie znamy, ale tak¿e nie potrafimy przewidzieæ. Uwzglêdniaj¹c równie¿ brak dostêpu do wielu podstawowych dokumentów, nale¿y stwierdziæ, ¿e sprecyzo- wanie, w jaki sposób przy prezentacji historii najnowszej mo¿na realizowaæ podstawow¹ w warsztacie historycznym zasadê obiektywizmu pozostaje spraw¹ ci¹gle otwart¹. Powy¿- sze uwarunkowania tak¿e Czytelnicy tej ksi¹¿ki powinni braæ pod uwagê. 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego (1944-1948) Pocz¹tki w³adzy komunistycznej (1944-1945) 22 lipca 1944 r. radio moskiewskie poda³o informacjê o utworzeniu w Che³mie, zajêtym przez Armiê Czerwon¹, Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN). Twórc¹ Komitetu mia³a byæ dzia³aj¹ca w Warszawie Krajowa Rada Narodowa (KRN), okreœlana jako tymczasowy parlament narodu polskiego. W rzeczywistoœci powo³any w Moskwie PKWN by³ wspólnym tworem Józefa Wissarionowicza Stalina, Centralnego Biura Komunistów Polskich (CBKP) oraz delegacji KRN, nie upowa¿nionej jednak do tworzenia tego typu instytucji. Rozg³oœnia moskiewska nada³a tak¿e tekst manifestu do narodu polskiego, w którym PKWN przedstawia³ siebie jako „legaln¹ tymczasow¹ w³adzê” wykonawcz¹, stawiaj¹c¹ sobie za jedno z g³ównych zadañ odbudowê pañstwowoœci polskiej. Manifest kamuflowa³ komunistyczny charakter nowej w³adzy i zawiera³ has³a maj¹ce pozyskaæ jak najszersze krêgi polskiego spo³eczeñstwa. Deklarowano w nim „przywrócenie wszystkich swobód demokratycznych, równoœci wszystkich obywateli bez ró¿nicy rasy, wyznania i narodowoœci, wolnoœci organizacji politycznych, zawodowych, prasy, sumienia”. Zastrze- gano te¿, ¿e zasady te nie odnosz¹ siê do „organizacji faszystowskich, jako antynaro- dowych”. Jednak dokument nie precyzowa³, kto mia³ decydowaæ, które organizacje zostan¹ uznane za faszystowskie. Zgodnie z manifestem, KRN i PKWN mia³y dzia³aæ „na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 r., jedynie obowi¹zuj¹cej konstytucji legalnej”. Stwierdzano, ¿e jej „podstawowe za³o¿enia [...] obowi¹zywaæ bêd¹ a¿ do zwo³ania wybranego w g³oso- waniu powszechnym, bezpoœrednim, równym, tajnym i stosunkowym Sejmu Ustawo- dawczego, który uchwali jako wyraziciel woli narodu now¹ konstytucjê”. Sformu³owanie, ¿e obowi¹zywaæ bêd¹ „podstawowe za³o¿enia konstytucji”, nie zaœ ca³a konstytucja, sprowadza³o, z prawnego punktu widzenia, wartoœæ tych deklaracji do zera. Poœrednio potwierdza³ to tekst manifestu, skoro - na wzór rozwi¹zañ radzieckich - przyjmowano w nim, ¿e PKWN „sprawuje w³adzê poprzez wojewódzkie, powiatowe, miejskie i gminne rady narodowe i przez upe³nomocnionych swych przedstawicieli”. Manifest zapowiada³ te¿ natychmiastowe przyst¹pienie do przeprowadzania szerokiej reformy rolnej, któr¹ zamierzano realizowaæ bez odszkodowania za utracon¹ ziemiê. Poza ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== PKWN i jego manifest 9 Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej tym wyj¹tkiem deklarowano poszanowanie dla wszelkiej w³asnoœci prywatnej i nie wspominano o nacjonalizacji przemys³u. Odwrotnie, wielkie „przedsiêbiorstwa przemys³owe, handlowe, banko- we, transportowe oraz lasy” mia³y „w miarê regu- lowania stosunków gospodarczych” powróciæ do w³aœcicieli. Je¿eli chodzi o politykê zagraniczn¹, to w ma- nifeœcie k³adziono nacisk „na trwa³y sojusz i s¹sie- dzkie wspó³dzia³anie po wojnie” z ZSRR, a tak¿e deklarowano poszerzenie tego uk³adu o Czecho- s³owacjê. Sojusze te mia³y byæ skierowane prze- ciwko niemieckiemu imperializmowi. W dalszej kolejnoœci zapowiadano d¹¿enie do przyjaŸni i utrwalenia stosunków sojuszniczych z Wielk¹ Brytani¹, Stanami Zjednoczonymi i Francj¹. Mani- fest stwierdza³, ¿e „emigracyjny «rz¹d» w Londy- nie i jego delegatura w kraju jest w³adz¹ nielegaln¹. Opiera siê na bezprawnej faszystowskiej konsty- tucji z kwietnia 1935 r. «Rz¹d» ten hamowa³ walkê z okupantem hitlerowskim, sw¹ awanturnicz¹ poli- tyk¹ pcha³ Polskê ku nowej katastrofie”. Ryc. 1. Manifest programowy PKWN, og³oszony przez Radio Moskwa wieczorem 22 lipca 1944 r., w Polsce jako autorskie dzie³o nowego rz¹du móg³ byæ propagowany najwczeœniej od 27 lipca. Sk³ad osobowy PKWN œwiadczy³ o d¹¿eniu do zachowania pozorów koalicyjnoœci. Oprócz komunistów tworzyli go wspó³pracuj¹cy z nimi cz³onkowie Stronnictwa Ludowego (SL), Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) oraz Stronnictwa Demo- kratycznego (SD). Wiêkszoœæ cz³onków Komitetu (10 z 15) stanowili ludzie, którzy ca³¹ wojnê spêdzili w ZSRR. Na czele sta³ ma³o znany dzia³acz socjalistyczny Edward Osóbka (od czasu pobytu w Moskwie u¿ywaj¹cy nazwiska Osóbka-Morawski), zarazem sprawuj¹cy funkcjê kierownika resortu spraw zagranicz- nych. Jednak to komuniœci obsadzali w Komitecie najbardziej newralgiczne resorty: kie- rownikiem resortu bezpieczeñstwa publicznego zosta³ Stanis³aw Radkiewicz, a wojsko podlega³o gen. Micha³owi Roli-¯ymierskiemu (oficjalnie bezpartyjnemu). sk³ad osobowy PKWN jurysdykcja radziecka na ziemiach polskich tajny polsko- -radziecki uk³ad graniczny (27 lipca 1944) Rz¹d ZSRR nawi¹za³ stosunki dyplomatyczne z PKWN i akredytowa³ przy nim gen. Niko³aja Bu³ganina, póŸniejszego marsza³ka i premiera ZSRR. Jeszcze w Moskwie przyjêto „ustawê” o przekszta³ceniu Armii Polskiej w ZSRR i konspiracyjnej Armii Ludowej w jednolite Wojsko Polskie, podporz¹dkowane kontrolowanemu przez Komitet Naczel- nemu Dowództwu Wojska Polskiego. 26 lipca w Moskwie Osóbka-Morawski i ludowy komi- sarz spraw zagranicznych ZSRR Wiaczes³aw Mo³otow podpisali uk³ad, zgodnie z którym najwy¿sza w³adza w strefie dzia³añ wojennych w granicach nowej Polski przys³ugiwa³a Wodzowi Naczelnemu wojsk radzieckich, czyli Józefowi Stalinowi. Do jurysdykcji w³adz radzieckich nale¿a³y przestêpstwa pope³niane przeciwko Armii Czerwonej. Nastêpnego dnia, w tajnym porozumieniu, dokonano ustaleñ dotycz¹cych granicy polsko-radzieckiej. Bieg³a ona w zasadzie zgodnie z granic¹ niemiecko-radzieck¹ z 28 wrzeœnia 1939 r., z pewnymi odchyleniami na korzyœæ Polski w rejonie Przemyœla, Podlasia, Puszczy Bia³owieskiej i Bia³ego- stoku. Przyjêto tak¿e, i¿ czêœæ Prus Wschodnich z Królewcem zostanie w³¹czona do ZSRR 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego oraz wyra¿ono opiniê, ¿e polska granica zachodnia powinna prze- biegaæ wzd³u¿ Odry i Nysy £u¿yckiej, z pozostawieniem Szczecina po stronie polskiej. Dopiero 27 lipca czêœæ cz³on- ków PKWN przyby³a do Che³- ma, a 1 sierpnia zainstalowa³a siê w Lublinie. Ryc. 2. Posiedzenie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w Lublinie w sierpniu 1944 r. (Polska Agencja Prasowa/Centralna Agencja Fotograficzna - PAP/CAF). Tereny, na których PKWN sprawowa³ w³adzê obejmowa- ³y w przybli¿eniu 80 tys. km2 i by³y zamieszkane przez ok. 5 mln osób, które z radoœci¹ przyjê³y koniec okupacji niemie- ckiej i z tego powodu serdecz- nie wita³y wkraczaj¹c¹ Armiê Czerwon¹. Entuzjazm ten nikn¹³ jednak wraz z pope³nianymi przez ¿o³nierzy radzieckich rabunkami, gwa³tami, a nawet morderstwami. Trzeba jednak podkreœliæ, ¿e przestêpstwa te by³y œcigane przez radzieckie organa bezpieczeñstwa, a ich czêstotliwoœæ wynika³a z faktu, ¿e w Polsce Lubelskiej stacjonowa³o wówczas ok. 2,5 mln ¿o³nierzy. Zupe³nie inaczej dzia³o siê na ziemiach nale¿¹cych przed 1939 r. do Niemiec, gdzie skala przestêpstw by³a ogromna, bowiem Stalin da³ wojsku swobodê postêpowania wobec tamtejszej ludnoœci. W strukturze ustroju politycznego, który utrzyma³ siê w Polsce a¿ do pocz¹tków 1947 r., formalnie najwa¿niejszym organem w³adzy pañstwowej by³a KRN, która po raz pierwszy na terenach zajêtych przez Armiê Czerwon¹ zebra³a siê 15 sierpnia. Cz³onkowie KRN byli przedstawicielami ró¿nych organizacji politycznych oraz spo³ecznych, mieli tytu³y pos³ów oraz immunitet, mimo ¿e nie pochodzili z wyborów. Przyjêto, ¿e ich liczba nie prze- kroczy 444 osób, jednak w 1946 r. by³a ona nieco wiêksza. KRN w rzeczywistoœci posiada³a znacznie szersze uprawnienia ni¿ powo³ywany zgodnie z konstytucj¹ marcow¹ sejm. Poza wydawaniem ustaw zajmowa³a siê m.in. uchwalaniem planów gospodarczych pañstwa i zatwierdzaniem bud¿etu, okreœlaniem liczebnoœci wojska oraz nadzorem nad radami narodowymi. Pomiêdzy sesjami jej funkcje (z wyj¹tkiem ustawodawczych) przejmowa³o Prezydium KRN, którego przewodnicz¹cym, a od grudnia 1944 r. prezydentem, by³ Bole- s³aw Bierut. £¹czy³ on kompetencje zarówno marsza³ka sejmu, jak i prezydenta RP, którego urz¹d uznano za opró¿niony. 15 sierpnia PKWN uzyska³ uprawnienia do wydawania dekretów z moc¹ ustawy, które przed og³oszeniem podlega³y zatwierdzeniu przez Prezy- dium KRN, a ostatecznie przez jej gremium. Na mocy dekretu z 21 sierpnia 1944 r. zlikwidowano wprowadzone przez okupantów podzia³y administracyjne i przywrócono przedwojenny system województw, powiatów i gmin. W latach 1944-1945 kraj podzielony by³ na województwa: rzeszowskie (czêœæ przedwojennego lwowskiego), lubelskie, bia³ostockie, krakowskie, kieleckie, warszawskie, ³ódzkie, œl¹skie (pozbawione ju¿ autonomii), poznañskie i pomorskie. W marcu 1945 r. powsta³o województwo gdañskie, a w maju 1946 r. na ziemiach poniemieckich utworzono województwa: wroc³awskie, szczeciñskie i olsztyñskie. Tych 14 województw (i dwa miasta wydzielone - Warszawa i £ódŸ) przetrwa³o do po³owy 1950 r. Przywrócono urzêdy wojewo- dów, w powiatach - starostów, a w gminach - wójtów. Terenowe rady narodowe zatrzyma³y ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== obszar i ludnoœæ Polski Lubelskiej ustrój polityczny rola KRN dekrety PKWN administracja terenowa 11 Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej funkcje kontrolne i pe³ni³y rolê lokalnych samorz¹- dów. Co charakterystyczne, nie pochodzi³y one z wyborów, lecz by³y wy³aniane przez organizacje polityczne i spo³eczne dzia³aj¹ce na danym terenie. Odbudowywa³o siê s¹downictwo cywilne. Do koñca 1944 r. funkcjonowa³y 3 s¹dy apelacyjne, 5 s¹dów okrêgowych i 57 s¹dów grodzkich. Z kom- petencji s¹dów powszechnych wy³¹czone zosta³y sprawy polityczne. Ryc. 3. Plakat propagandowy z 1945 r., proj. W³odzimierz Za- krzewski (Muzeum Plakatu w Wilanowie). Ju¿ wówczas ukszta³towa³ siê nieformalny system, w którym podstawowe decyzje o charak- terze politycznym i gospodarczym podejmowa³o Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej (BP CK PPR), a do w³adz pañstwo- wych nale¿a³o jedynie realizowanie jego dyrektyw. Na pocz¹tku sierpnia 1944 r., podczas spotka- nia przedstawicieli Centralnego Biura Komunistów Polskich (CBKP) z dzia³aczami konspiracyjnej PPR, powo³ano nowe w³adze tej partii. W Biurze Politycz- nym (BP) znaleŸli siê wówczas: W³adys³aw Go- mu³ka, Jakub Berman, Hilary Minc, Aleksander Zawadzki i Boles³aw Bierut. Mimo ¿e Gomu³ka piastowa³ stanowisko sekretarza Komitetu Central- nego PPR, to za cz³owieka ciesz¹cego siê zaufa- niem Moskwy uchodzi³ Bierut. Stosunki osobiste miêdzy nimi jeszcze w okresie wojny nie uk³ada³y siê dobrze, a ponadto ró¿ni³y ich koncep- cje polityczne. Gomu³ka próbowa³ tworzyæ, pod przywództwem PPR, szerok¹ koalicjê si³ centrowo-lewicowych, a Bierut stara³ siê wykonywaæ wszystkie polecenia centrali w ZSRR. Od paŸdziernika w pracach Biura Politycznego Bierut bra³ udzia³ niejawny, gdy¿ formal- nie z racji pe³nienia obowi¹zków g³owy pañstwa, wystêpowa³ jako osoba bezpartyjna. W Biurze Politycznym przewa¿ali komuniœci przybyli z ZSRR, a w utworzonym wówczas osiemnastoosobowym Komitecie Centralnym wiêkszoœæ stanowili cz³onkowie konspira- cyjnej PPR. W celu pozyskania jak najszerszej rzeszy zwolenników komuniœci chêtnie przedstawiali siê jako obroñcy niepodleg³oœci Polski oraz szermowali niesprecyzowanymi has³ami demokratycznymi. W sloganach propagandowych wszyscy zwolennicy wspó³pracy z komunistami i uznaj¹cy ich hegemoniê stanowili „obóz polskiej demokracji”, natomiast przeciwników takiej koncepcji okreœlano jako „faszystów” lub „reakcjonistów”. Przywódcy partyjni nie ukrywali, ¿e ich organizacja kieruje siê ideologi¹ marksizmu-leninizmu, ale starali siê nie akcentowaæ tych elementów doktryny, które mog³y, jak np. dyktatura prole- tariatu, podawaæ w w¹tpliwoœæ oficjaln¹ tezê o demokratycznym charakterze PPR. Ostro têpiono modne poprzednio w Komunistycznej Partii Polski (KPP) has³a nawo³uj¹ce do utworzenia z Polski republiki radzieckiej, co wywo³ywa³o sprzeciw ze strony czêœci wier- nych dawnej ideologii by³ych cz³onków tej partii, teraz okreœlanych przez kierownictwo PPR jako „sekciarze”. Stopniowo narasta³ tak¿e problem komunistów pochodzenia ¿ydow- skiego, aktywnych w CBKP oraz zajmuj¹cych od pocz¹tku kierownicze stanowiska nie tylko w resorcie bezpieczeñstwa publicznego i aparacie politycznym wojska, ale tak¿e w innych instytucjach pañstwowych. Grupa ta nie by³a liczna, ale wp³ywowa (np. wœród ok. 450 uk³ad si³ w kierownictwie PPR polityka PPR 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego najwy¿szych funkcjonariuszy resortu bezpieczeñstwa by³o - zgodnie z podawanymi przez Andrzeja Paczkowskiego obliczeniami - 131 osób pochodzenia ¿ydowskiego), a przez to sk³onna do tworzenia elity przywódczej PPR i pañstwa. Polski patriotyzm by³ dla nich synonimem nacjo- nalizmu, a wyznawany internacjonalizm sprowadza³ siê do œcis³ego wykonywania dyrektyw Moskwy. W tej sytuacji nastroje antysemickie, ¿ywe w okresie przedwojennym, a nastêpnie wspierane przez propagandê hitlerowsk¹, tra- fia³y do znacznej czêœci spo³eczeñstwa polskiego, a tak¿e znajdowa³y oddŸwiêk wœród cz³onków PPR pochodzenia nie¿ydowskiego. Od¿y³y te¿ przedwojenne pog³oski o „¿y- dokomunie” inspirowanej przez tajne organizacje masoñskie. Nowe w³adze w Polsce by³y ca³kowicie uzale¿nione od woli Stalina, do którego nale¿a³o ostatnie s³owo we wszystkich kluczowych decyzjach. Si³y bezpieczeñstwa ZSRR, za poœrednictwem komendantur wojskowych, czyn- nie wspiera³y tworzenie terenowych organów w³adzy pod- porz¹dkowanych PKWN. W pierwszym rzêdzie likwido- wano ujawniaj¹ce siê w ramach planu „Burza” cywilne i wojskowe organy podleg³e rz¹dowi na uchodŸstwie (Lub- lin, Bia³ystok, Rzeszów), a wielu internowanych oficerów AK wywieziono do obozów w ZSRR. ¯o³nierzy AK prze- trzymywano m.in. w dawnym obozie hitlerowskim na Majdanku, w wiêzieniu na zamku w Lublinie oraz w Krzeœlinie, Nowinkach, Krzesimowie, Kraskowie czy w Trzebusce. Ryc. 4. Ulotka kolportowana przez Armiê Krajow¹ we wrzeœniu 1944 r. na terenie Polski Lubelskiej. Kierownictwo PPR zmonopolizowa³o wp³yw na „resorty si³owe”. Intensywnie rozbu- dowywano w terenie aparat represji, w postaci wojewódzkich i powiatowych Urzêdów Bezpieczeñstwa (UB), którego placówki powo³ywano tak¿e w gminach. Do UB oraz samo- rzutnie powstaj¹cych struktur Milicji Obywatelskiej (MO), której tworzenie sankcjonowa³ dekret PKWN z 7 paŸdziernika 1944 r., najchêtniej kierowano dobrze znaj¹cych miejscowy teren by³ych partyzantów Armii Ludowej, a metody œledcze od pocz¹tku wzorowano na radzie- ckich i nierzadko wobec aresz- towanych stosowano tortury fizyczne i psychiczne. Oprócz budowy aparatu ad- ministracyjnego i aparatu repre- sji PKWN skupi³ uwagê na orga- nizowaniu Wojska Polskiego. Planowano, ¿e w dzia³aniach bojowych bêdzie uczestniczy³, wzorowany na strukturach ra- dzieckich, Front Polski, sk³ada- j¹cy siê z trzech armii. Plany te jednak okaza³y siê zbyt optymi- styczne. Mimo zarz¹dzonej Ryc. 5. Funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej w Gdyni (PAP/CAF). aparat represji 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej mobilizacji brakowa³o w woj- sku zarówno szeregowych, jak i kadry, choæ pocz¹tkowo przyj- mowano tak¿e oficerów AK. W Polsce Lubelskiej uda³o siê zmobilizowaæ ok. 100 tys. ¿o³- nierzy ró¿nych stopni, a ³¹cznie z tymi z terenów zajêtych przez Armiê Czerwon¹, w 1945 r. do Wojska Polskiego powo³ano ok. 400 tys. ludzi. Ostatecznie w dalszych walkach z Niemcami uczestniczy³y utworzona jesz- cze w ZSRR 1. Armia i sformo- wana na terenie Polski Lubel- skiej 2. Armia WP. Ryc. 6. Trybuna honorowa podczas obchodów Œwiêta Wojska Polskiego, 15 sierpnia 1944 r. (Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie - ADM). Istotnym instrumentem spra- wowania w³adzy i ogranicze- nia swobody wypowiedzi w mediach by³a cenzura prewencyjna. Pocz¹tkowo znajdowa³a siê ona w gestii resortu informacji i propagandy PKWN, a od 19 stycznia 1945 r. zajmowa³o siê ni¹ Centralne Biuro Kontroli Prasy, funkcjonuj¹ce w ramach Ministerstwa Bezpieczeñstwa Publicz- nego (MBP). postawy ludnoœci wobec w³adzy komunistycznej obowi¹zkowe dostawy p³odów rolnych i produktów zwierzêcych ugrupowania polityczne Postawy ludnoœci wobec KRN i PKWN trudno precyzyjnie okreœliæ. Dla wiêkszoœci dzia³aczy konspiracji niepodleg³oœciowej, stanowi¹cych najaktywniejsz¹ i najbardziej œwiadom¹ czêœæ spo³eczeñstwa, aresztowania dokonywane przez radzieckie si³y bezpie- czeñstwa oraz narzucenie marionetkowych w³adz by³y dowodem, i¿ okupacja niemiecka zast¹piona zosta³a przez sowieck¹. Mimo dekretu PKWN rozwi¹zuj¹cego dzia³aj¹ce w latach wojny organizacje podziemia, wiêkszoœæ ich cz³onków pozostawa³a w konspiracji. Rolników niechêtnie nastraja³y do nowej w³adzy bezwzglêdnie œci¹gane kontyngenty. 18 sierpnia PKWN uchwali³ dekret o obowi¹zkowych dostawach zbó¿ i ziemniaków, a kilka dni póŸniej poszerzono je o miêso, mleko i siano. Jednak coraz wiêcej by³o tak¿e osób, którym w³¹czenie siê w struktury nowej w³adzy otwiera³o drogê do niewyobra¿alnego wczeœniej awansu. Dobrze okreœla je póŸniejszy slogan: „Nie matura, lecz chêæ szczera zrobi z ciebie oficera”. Do tej grupy do³¹czali tak¿e karierowicze, licz¹cy, ¿e posiadane umiejêtnoœci u³atwi¹ im dostêp do udzia³u w rz¹dach. Natomiast przewa¿aj¹ca czêœæ spo³e- czeñstwa, bez wzglêdu na polityczne sympatie, chcia³a normalnie ¿yæ i dlatego anga¿owa³a siê w ró¿nego rodzaju prace konieczne dla funkcjonowania kraju. Symptomatyczna jest tutaj postawa wicepremiera ostatniego przedwrzeœniowego rz¹du RP, Eugeniusza Kwiat- kowskiego, który po powrocie do kraju z Rumunii w lipcu 1945 r., obj¹³ stanowisko pe³nomocnika w³adz do spraw odbudowy Wybrze¿a. Stopniowo rozpoczê³y formaln¹ dzia³alnoœæ ugrupowania polityczne, zaakceptowane przez w³adze komunistyczne. 18 sierpnia 1944 r. powo³ano w Lublinie Tymczasowy Zarz¹d G³ówny SD, 10 i 11 wrzeœnia socjaliœci obraduj¹cy w Lublinie bezprawnie uznali siê za XXV Kongres PPS i powo³ali naczelne w³adze partii, 17 i 18 wrzeœnia wspó³pracuj¹cy z KRN dzia³acze Stronnictwa Ludowego odbyli konferencjê, na której utworzono Tym- czasowy Zarz¹d G³ówny SL, natomiast w listopadzie powo³ano statutowe gremia kie- 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego rownicze tego stronnictwa. Na czele odtwarzanych ugrupowañ politycznych stanêli ludzie nie- znani przed wojn¹, ale w wiêk- szoœci ciesz¹cy siê zaufaniem kierownictwa PPR. Niechêæ Sta- lina budzi³a osoba Boles³awa Drobnera, przewodnicz¹cego Rady Naczelnej „lubelskiej” PPS, podejrzewanego o ugodo- woœæ wobec dzia³aczy z konspi- racyjnej PPS-WRN. Pod koniec roku na terenach zajêtych przez Armiê Czerwon¹ PPR liczy³a ok. 20 tys. cz³onków, PPS ok. 7 tys., a SL - ok. 5 tys. 24 listopada 1944 r. odby³o Ryc. 7. Manifestacja ch³opska w 1945 r. (PAP/CAF). siê zebranie organu koordynuj¹cego wspó³dzia³anie wszystkich partii - Centralnej Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Demokratycznych. W ten sposób komuniœci starali siê zapewniæ sobie wp³yw na dzia³ania innych organizacji politycznych. Ponadto czêœæ przywódców tworzonych partii i stronnictw by³a tajnymi cz³onkami PPR. W pierwszym okresie dzia³alnoœci, chc¹c pozyskaæ ludnoœæ, PKWN stara³ siê prowadziæ stosunkowo liberaln¹ politykê spo³eczn¹, tote¿ jak najczêœciej nawi¹zywano do tradycji II Rzeczypospolitej, m.in. utrzymano te same œwiêta pañstwowe, a zwi¹zanym z nimi uroczystoœciom nadawano oprawê religijn¹. Jednak ju¿ w 1945 r. zniesiono obchodzone 11 listopada Œwiêto Niepodleg³oœci, wprowadzaj¹c zamiast niego Œwiêto Odrodzenia Polski, przypadaj¹ce na 22 lipca. 6 wrzeœnia 1944 r. wydano pierwszy dekret o reformie rolnej. Jego za³o¿enia nie ró¿ni³y siê wiele od og³oszonych w manifeœcie PKWN. Sprecyzowano, ¿e wyw³aszczeniu bez odszkodowania bêd¹ podlega³y maj¹tki przekraczaj¹ce 50 ha u¿ytków rolnych, a na terenie województw: poznañskiego, pomorskiego i œl¹skiego wszystkie gospodarstwa powy¿ej 100 ha, bez wzglêdu na posiadany obszar gruntów u¿ytkowanych rolniczo. Skonfiskowane grunty, wraz z martwym i ¿ywym inwentarzem oraz budynkami, mia³y byæ przekazywane Pañstwowemu Funduszowi Ziemi i s³u¿yæ tworzeniu nowych gospodarstw lub uzupe³nianiu area³u istniej¹cych, tak by siêga³ on 5 ha u¿ytków rolnych. Reforma w tym kszta³cie by³a obliczona na pozyskanie jak najwiêkszej liczby zwolenników nowej w³adzy, kosztem stwo- rzenia nowoczesnej struktury rolnej, opartej na gospodarstwach œredniej wielkoœci, produ- kuj¹cych na rynek. Zapowiadano, ¿e byli w³aœciciele wyw³aszczonych maj¹tków bêd¹ otrzy- mywaæ miesiêczne uposa¿enia w wysokoœci uzale¿nionej od ich stosunku do okupanta, ale przepis ten nigdy nie zosta³ zrealizowany. Za uzyskan¹ ziemiê ch³opi mieli zap³aciæ rów- nowartoœæ przeciêtnych rocznych zbiorów, roz³o¿on¹ na 10-20 lat. Realizacja reformy przebie- ga³a jednak powoli, gdy¿ wielu dzia³aczy, w tym kierownik resortu rolnictwa i reform rolnych PKWN Andrzej Witos (brat Wincentego), zdawa³o sobie sprawê, ¿e jej celem nie jest poprawa struktury polskiego rolnictwa, ale wy³¹cznie realizacja politycznych celów komunistów. Trudno by³o tak¿e prze³amaæ nieufnoœæ ch³opów, w¹tpi¹cych w trwa³oœæ dokonywanych parcelacji. Stalin bardzo krytycznie ocenia³ tempo i sposób prowadzenia reformy rolnej, nie zado- wala³y go tak¿e dzia³ania podejmowane przez w³adze PKWN wobec przeciwników Centralna Komisja Porozumie- wawcza Stronnictw Demokra- tycznych œwiêta pañstwowe dekret o reformie rolnej (6 wrzeœnia 1944) 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej Ryc. 8. Banknot wyemitowany przez Narodowy Bank Polski w 1948 r. systemu. Podczas wizyty delegacji KRN i PKWN w Moskwie (od 28 wrzeœnia do 3 paŸdziernika) wypo- wiedzia³ siê on bardzo bru- talnie na temat rzekomego liberalizmu w³adz lubelskich, tak w stosunku do ¿o³nierzy AK, jak i w³aœcicieli ziem- skich. Reprymenda ta spo- wodowa³a zaostrzenie re- presji wobec „wrogów ludu”. 9 paŸdziernika ze stanowiska wiceprzewodnicz¹cego PKWN zosta³ odwo³any Witos, a jego funkcjê kierownika resortu rolnictwa i reform rolnych przej¹³ Osóbka-Morawski. W ka¿dym województwie i powiecie mianowano pe³nomocników PKWN do spraw reformy rolnej. Do podzia³u ziemi wysy³ano brygady parcelacyjne, z³o¿one w du¿ym stopniu z aktywistów PPR, oraz zaanga¿owano wojsko. Niektórych w³aœcicieli ziemskich aresztowano, czêœæ z nich wywieziono do ZSRR. Ostatecznie do koñca 1944 r. na terenie Polski Lubelskiej rozparcelowano ponad 212 tys. ha ziemi pomiêdzy ok. 110 tys. rodzin. Nadzia³ami objêto gospodarstwa ju¿ istniej¹ce; utworzono tak¿e prawie 33 tys. nowych, w których przeciêtna area³u wynosi³a ok. 2,8 ha. W maju 1945 r. Gomu³ka t³umaczy³ Georgiemu Dymitrowowi, zastêpcy kierownika Wydzia³u Informacji Miêdzynarodowej KC Wszechzwi¹zkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), ¿e k³opoty z realizacj¹ reformy rolnej wynika³y z faktu, i¿ „ch³opi pol- scy bardzo siê ko³chozów boj¹, nie chc¹ ko³chozów, [...] na obecnym etapie nie ma co nawet myœleæ o polskich ko³chozach, powiemy wprost ch³opstwu, ¿e nasza partia jest przeciw ko³chozom, ¿e nasza partia nie pójdzie przeciw woli narodu.[...] Podkreœli³em: na obecnym etapie”. Wa¿nym polem dzia³alnoœci PKWN by³a równie¿ odbudowa gospodarki. Wznawiano pracê elektrowni oraz zak³adów przemys³owych, a tak¿e odbudowywano linie energe- tyczne, sieci ³¹cznoœci i komunikacji. Pewne odcinki torów kolejowych poszerzano zgodnie z normami obowi¹zuj¹cymi w ZSRR. Kierownictwo przedsiêbiorstw przemys³owych czêsto przejmowa³y tworzone samorzutnie robotnicze komitety fabryczne. W listopadzie 1944 r. zaczêto tworzyæ tzw. grupy operacyjne, z³o¿one ze specjalistów, maj¹ce zabezpie- czaæ i uruchamiaæ zak³ady przemys³owe na terenach pozostaj¹cych jeszcze pod okupacj¹ niemieck¹. Odegra³y one ogromn¹ rolê w pierwszych miesi¹cach 1945 r. W celu zapewnienia zaopatrzenia ludnoœci, g³ównie miejskiej, w podstawowe artyku³y codziennego u¿ytku zachowano system kartkowy wprowadzony przez Niemców. Poniewa¿ produkty z obowi¹zkowych dostaw przeznaczono w pierwszym rzêdzie na zaopatrzenie wojska, normy kartkowe by³y pokryte tylko w 60 . W pewnym stopniu braki uzupe³nia³y dostawy zbo¿a z ZSRR, niemniej ludnoœæ cierpia³a z powodu niedoboru ¿ywnoœci. Na rynku finansowym panowa³ chaos. W obiegu pocz¹tkowo znajdowa³y siê okupa- cyjne z³ote, radzieckie ruble i niemieckie marki. Po wydrukowaniu (w ZSRR) nowych banknotów, jesieni¹ 1944 r., stopniowo zaczêto zastêpowaæ nimi œrodki p³atnicze pozo- staj¹ce dot¹d w obiegu. Nominaln¹ instytucj¹ emisyjn¹ powo³an¹ przez PKWN by³a Centralna Kasa Skarbowa, w rzeczywistoœci nowe banknoty - popularnie zwane „bierutka- mi” - sprowadzano z Moskwy. Dekretem z 15 stycznia 1945 r. powo³ano Narodowy Bank zaostrzenie polityki PKWN (paŸdziernik 1944) odbudowa gospodarki system kartkowy rynek finansowy 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego Polski (NBP), jako instytucjê emituj¹c¹ banknoty, maj¹ce zostaæ œrodkami p³atniczymi w Polsce. Na mocy dekretu z 6 stycznia 1945 r. ka¿da doros³a osoba mog³a do koñca lutego wymieniæ na nowe banknoty 500 okupacyjnych z³otych, przedsiêbior- stwa prywatne mia³y prawo wymiany 2 tys. z³, a pañstwowe i spó³dzielcze - ca³ej posiadanej go- tówki. Obywatele polscy zamieszkuj¹cy tereny w³¹czone do Rzeszy wymieniali 500 marek nie- mieckich w relacji 2 do 1. W ten sposób uda³o siê zapobiec zjawisku hiperinflacji, jednak wiele osób utraci³o oszczêdnoœci. Wkrótce z obiegu zosta³y wycofane tak¿e ruble. Ryc. 9. Plakat propagandowy z 1945 r., proj. W³odzimierz Zakrzewski (Muzeum Plakatu w Wilanowie). Kapitulacja powstania warszawskiego pos³u- ¿y³a jako pretekst do rozwiniêcia propagandy ata- kuj¹cej w niewybredny sposób Armiê Krajow¹ i jej rzekome powi¹zania z Niemcami. Symbolem tej propagandy sta³ siê rozpowszechniany od lutego 1945 r. plakat autorstwa W³odzimierza Zakrzew- skiego ze sloganem: Olbrzym i zapluty karze³ reak- cji, na którym „karze³” wyobra¿a³ Armiê Krajow¹. Nasilaj¹ce siê wobec cz³onków podziemia przeœla- dowania wywo³a³y z ich strony chêæ samoobrony. Wielu wznawia³o akcje zbrojne, np. uderzenia na wiêzienia, w których przetrzymywani byli ich koledzy (m.in. w Zamoœciu i w Rzeszowie), wykonywano te¿ wyroki na cz³onków PPR oraz osoby oskar¿anych o wspó³pracê z w³adzami bezpieczeñstwa. Jesieni¹ 1944 r. znacznie wzros³a liczba wypadków zbiorowych dezercji z WP. Najwiêksza mia³a miejsce 12 paŸdziernika, kiedy do lasu zbieg³o ponad 660 ¿o³nierzy 31. pu³ku piechoty. Do Moskwy dociera³y informacje o rzekomo przygotowywanym „puczu” podziemia niepodleg³oœcio- wego przeciwko PKWN. Wywo³a³y one kolejn¹ reprymendê Stalina pod adresem PPR. Terror stosowany coraz powszechniej wobec przeciwników nowej w³adzy zosta³ zalega- lizowany przez wprowadzanie niezwykle restrykcyjnych norm prawnych. Ju¿ 31 sierpnia 1944 r. PKWN wyda³ dekret o „wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy […] oraz dla zdrajców Narodu Polskiego”, który by³ wykorzystywany tak¿e do œcigania cz³onków organizacji niepodleg³oœciowych. 23 wrzeœnia przyjêto w formie dekretu Kodeks Karny WP, przewiduj¹cy karê œmierci w siedemnastu wypadkach, m.in. za „publiczne l¿enie, zniewa¿anie albo wyszydzanie ustroju pañstwa polskiego”. 30 paŸdziernika PKWN wyda³ (obowi¹zuj¹cy z moc¹ wsteczn¹, od 15 sierpnia) dekret o ochronie pañstwa, wprowadzaj¹cy karê wiêzienia lub œmierci w jedenastu artyku³ach, np. za utrudnianie realizacji reformy rolnej, uchylanie siê od obowi¹zku uiszczania œwiadczeñ osobistych lub rzeczowych czy posiadanie odbiorników radiowych. Wszystkie sprawy wyszcze- gólnione w tym dekrecie podlega³y jurysdykcji s¹dów wojskowych. Wiele wykonanych wyroków œmierci, dotycz¹cych zreszt¹ g³ównie ¿o³nierzy AK, zosta³o zatwierdzonych m.in. przez genera³ów: Micha³a Rolê-¯ymierskiego, Zygmunta Berlinga i Karola Œwier- czewskiego. Równoczeœnie, zgodnie z decyzj¹ Biura Politycznego KC PPR, zaczêto dezercje z Wojska Polskiego dekrety zaostrzaj¹ce terror wyroki œmierci 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej internowaæ oficerów i ¿o³nierzy AK s³u¿¹- cych w Wojsku Polskim i w pocz¹tkach listopada 1944 r. w Skrobowie ko³o Lubar- towa zorganizowano dla nich centralny obóz. Do 6 listopada internowano ok. 500 oficerów i ¿o³nierzy AK s³u¿¹cych w WP. W walkê z aktywizuj¹cym siê podzie- miem zbrojnym zaanga¿owane by³y specjal- nie wydzielone si³y radzieckie, m.in. od paŸdziernika 1944 r. zbiorcza dywizja wojsk NKWD (Ludowego Komisariatu Spraw Wewnêtrznych) w Lublinie (póŸniejsza 64. Dywizja NKWD), licz¹ca ponad 8 tys. ¿o³- nierzy, dzia³aj¹ca do koñca sierpnia 1946 r. na terenie ca³ej Polski. Tylko ona areszto- wa³a do stycznia 1945 r. na terenie Polski Lubelskiej ponad 16,8 tys. osób. Polskie instytucje aparatu przemocy, ³¹cznie z wojskiem, by³y pod pe³n¹ kontrol¹ radzieck¹. W bezpieczeñstwie i administra- cji publicznej zapewniali j¹ doradcy ra- dzieccy, których dzia³anie zosta³o usankcjo- nowane w lutym 1945 r., a w wojsku umo¿- liwia³ sk³ad wy¿szej kadry oficerskiej, w ogromnej wiêkszoœci rekrutuj¹cej siê z Armii Czerwonej. W 1945 r. w ka¿dym z 250 po- wiatowych urzêdów bezpieczeñstwa by³ przy- najmniej jeden doradca radziecki, a ³¹cznie w ca³ym by³o ich resorcie ok. 350-400. Zgodnie z dotychczas prowadzon¹ poli- tyk¹ faktów dokonanych, Stalin wyrazi³ zgodê na przekszta³cenie PKWN w Rz¹d Tymczasowy RP, maj¹cy staæ siê dla niego istotnym elementem przetargowym, podczas przygotowywanego w Ja³cie spotkania Wielkiej Trójki. 31 grudnia 1944 r. formaln¹ uchwa³ê w tej sprawie podjê³a KRN. W porównaniu z PKWN w sk³adzie powo³anego rz¹du pojawi³o siê kilka nowych nazwisk, choæ dotychczasowy klucz partyjny stosowany przy obsadzie stanowisk nie uleg³ wiêkszej zmianie. Premierem i ministrem spraw zagranicznych zosta³ Osóbka-Morawski, a pier- wszym wicepremierem Gomu³ka. Poza „resortami si³owymi” (wojsko i bezpieczeñstwo) komuniœci kierowali bardzo wa¿nym Ministerstwem Przemys³u, obsadzonym jeszcze w trakcie funkcjonowania PKWN przez Hilarego Minca, oraz Ministerstwem Oœwiaty. 12 stycznia 1945 r. na ca³ym froncie niemiecko-radzieckim ruszy³a potê¿na ofensywa sowiecka. 17 stycznia zajêto ruiny Warszawy, w której w trakcie powstania i póŸniejszej niemieckiej celowej dzia³alnoœci ca³kowitemu zniszczeniu uleg³o ok. 44 zabudowañ, a w Œródmieœciu ponad 70 . W nastêpnych dniach wojska radzieckie zdoby³y: 19 stycznia Kraków i £ódŸ, 23 - Bydgoszcz, a 27 - Katowice. Do pocz¹tków kwietnia 1945 r. wyparto wojska niemieckie za Odrê i Nysê £u¿yck¹. W trakcie ofensywy prawie w po³owie zos- ta³ zniszczony Poznañ, bardzo ucierpia³y te¿ miasta niemieckie, czêœæ - jak Wroc³aw - Ryc. 10. Druk propagandowy G³ównego Zarz¹du Polityczno-Wycho- wawczego Wojska Polskiego, grudzieñ 1944 r. (Biblioteka Narodowa w Warszawie). utworzenie Rz¹du Tymczaso- wego RP (31 grudnia 1944) ofensywa styczniowa (1945) 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego ocalenie Krakowa przeniesienie siedziby rz¹du do Warszawy demokracja „ludowa” konferencja ja³tañska rozpad AK w wyniku przeci¹gaj¹cych siê dzia³añ wojennych, inne - jak Gdañsk - podpalone ju¿ po zdobyciu ich przez Armiê Czerwon¹. Z wiêkszych miast Polski w najlepszym stanie zachowa³y siê Kraków i £ódŸ. Do dzisiaj trwa dyskusja, czy ocalenie Krakowa by³o wynikiem œwiadomych dzia³añ dowódz- twa radzieckiego d¹¿¹cego przede wszystkim do zachowania przemys³u Œl¹ska, czy te¿ dzie³em przypadku. Ju¿ 1 lutego, za sugesti¹ Stalina, Rada Ministrów podjê³a uchwa³ê o przeniesieniu siedziby rz¹du do Warszawy, co mo¿na uznaæ za równoznaczne z decyzj¹ odbudowy stolicy. Odrzucono pojawiaj¹c¹ siê koncepcjê ulokowania centralnych w³adz w £odzi. Jak argu- mentowa³ Bierut, rz¹d mia³ byæ „polski”, a nie „³ódzki”. 6 i 7 lutego 1945 r. odby³o siê plenum KC PPR, na którym starano siê okreœliæ miejsce PPR w tworzonym systemie w³adzy. Mia³a ona nadal pozostawaæ hegemonem. Gomu³ka, który sta³ na stanowisku ³¹czenia represji z dzia³aniami typu politycznego, uzna³, ¿e obecnie realizuje siê, poprzez porozumienie czterech partii, demokracja typu „ludowego” i zapowiedzia³, ¿e nastêpnym etapem bêdzie „demokracja typu proletariackiego” (czyli stalinowskiego). W lutym 1945 r. odby³a siê w Ja³cie konferencja Wielkiej Trójki. W sprawach polskich (omówionych szerzej w poprzednim tomie) zakoñczy³a siê ona pe³nym sukcesem Stalina. Za podstawê utworzenia nowego rz¹du w Polsce przyjêto powo³any z jego woli Rz¹d Tymczasowy RP, który mia³ zorganizowaæ w kraju wolne, wybory parlamentarne, co do których jednak, z powodu odrzucenia mo¿liwoœci objêcia ich kontrol¹ miêdzynarodow¹, nie by³o ¿adnych gwarancji, ¿e nie zostan¹ sfa³szowane. Perspektywa sformowania nowego rz¹du, z udzia³em przedstawicieli emigracji, wzmog³a wysi³ki kierownictwa radzieckiego oraz Rz¹du Tymczasowego zmierzaj¹ce do ugruntowania w kraju pozycji komunistów. Za jeden z g³ównych celów przyjêto os³abienie, je¿eli wrêcz nie likwidacjê, podziemia niepodleg³oœciowego, w którym przegrana „bitwa o Warszawê” oraz utworzenie Polski Lubelskiej spowodowa³y pog³êbiaj¹ce siê zamiesza- nie. Stopniowo rozpada³a siê AK, scalona z organizacji wojskowych o ró¿nej orientacji politycznej. Rozkaz gen. Leopolda Okulickiego z 19 stycznia 1945 r. o rozwi¹zaniu AK, maj¹cy prawdopodobnie zmyliæ w³adze radzieckie, mimo wszystko pog³êbi³ tendencje rozk³adowe w podziemiu wojsko- wym. Czêœæ dowództw AK nie podporz¹dkowa³a siê temu poleceniu. Tak by³o na przyk³ad w Okrêgu Bia³ostockim, kierowanym przez pp³k. W³adys³awa Liniarskiego, który dla zatrzymanego w konspiracji ca³ego podleg³ego mu stanu liczebnego przyj¹³ nazwê Obywatelska Armia Krajowa. Inne okrêgi AK zwalnia³y z przysiêgi ¿o³nierzy, pozostawiaj¹c w konspiracji zredukowane sztaby, œrodki walki i ³¹cznoœci. Próbowa³y funkcjonowaæ tworz¹ce siê struktury organizacji NIE. Decyduj¹cy cios podziemiu niepodleg³oœciowemu zada³ jeden z szefów dzia³aj¹cej na terenie Polski radzieckiej s³u¿by bezpieczeñstwa, a zarazem doradca w polskim MBP, gen. Iwan Sierow, który zorganizowa³ porwanie 15 przywódców Polski Podziemnej. Choæ po protestach u Stalina ze strony Gomu³ki, który akcjê tak¹ na terenie Polski traktowa³ jako wyraz obni- ¿enia presti¿u w³adz w oczach spo³eczeñstwa, Sierowa w MBP zast¹pi³ gen. Niko³aj Seliwanowski, to w sprawie aresztowa- nych przywódców Polski Podziemnej Stalin nie zmieni³ zda- Ryc. 11. Leopold Okulicki. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej Informacja o Polakach - jeñcach wojennych i internowanych w ZSSR [...] Wed³ug stanu z 20 czerwca 1945 roku Ogó³em Polaków, jeñców wojennych i internowanych, przetrzymywanych w obozach i batalionach roboczych GUPWI NKWD ZSSR Wœród nich: 1. Polaków, jeñców wojennych, którzy s³u¿yli w armii niemieckiej Z tej ogólnej liczby, Polscy jeñcy wojenni wziêci do niewoli w okresie kapitulacji Niemiec Pozostali Polacy, wziêci do niewoli w ró¿nych okresach wojny 2. Internowani Polacy, przetrzymywani w obozach GUPWI NKWD ZSSR W tej liczbie: 1. Kadra dowódczo-kierownicza Armii Krajowej do szczebla dowódców oddzia³ów 2. Werbownicy œredniego i ni¿szego szczebla dowodzenia, w³aœciciele drukarni podziemnych i kolporterzy literatury AK 3. Cz³onkowie terrorystycznych i dywersyjnych grup AK 4. W³aœciciele lokali konspiracyjnych AK 5. Szeregowcy AK, których przynale¿noœæ i dzia³alnoœæ jest potwierdzona przez materia³y 6. Agenci Gestapo i SD 7. Policjanci i ¿andarmi 8. Zdrajcy narodu polskiego i niemieccy wspólnicy 9. Dezerterzy z Wojska Polskiego 10. Aresztowani przy przechodzeniu linii frontu z terytorium przeciwnika 11. Volksdeutsche, którzy przyjêli obywatelstwo niemieckie 12. Pozostali internowani Polacy, przetrzymywani w obozach w ma³ych grupach, o których nie mamy informacji Wœród internowanych Polaków, przetrzymywanych w obozach NKWD Nr 41, 178 i 270 [jest:] a) kobiet 438 osób b) dzieci 11 osób Z ogólnej liczby internowanych Polaków, przetrzymywanych w obozach NKWD Nr 41, 178 i 270 aresztowano i przetrzymuje siê w wiêzieniach pod stra¿¹ W tej liczbie: a) Aktywnych cz³onków AK b) Agentów organów wywiadu i kontrwywiadu c) W³aœcicieli lokali konspiracyjnych [3.] Internowanych i zmobilizowanych Polaków, pracuj¹cych w przedsiêbiorstwach przemys³owych w 16 obwodach Zwi¹zku Sowieckiego i znajduj¹cych siê w batalionach roboczych NKWD ZSSR w tej liczbie Polaków polskiej narodowoœci Ogó³em Polaków Œciœle tajne 54 761 osób 34 710 8438 osób osób 26 272 osoby 12 875 osób 296 osób 542 osoby osób 30 osób 36 5698 osób osób 196 78 osób 254 osoby 233 osoby 3 osoby osób 350 5159 osób 61 osób 24 osoby osób 27 10 osób 10 434 osoby osób 54 761 osób 7176 ZAST. SZEFA ZARZ¥DU G£ÓWNEGO DO SPRAW JEÑCÓW WOJENNYCH I INTERNOWANYCH NKWD ZSSR Komisarz Bezpieczeñstwa Pañstwowego 3 rangi (A. KOBU£OW) “ ” czerwca 1945 roku Powrót ¿o³nierzy AK z sowieckich ³agrów, opracowa³ Andrzej Paczkowski, Warszawa 1995, s. 127-128 nia i ich proces w Moskwie w czerwcu 1945 r. by³ policzkiem nie tylko dla przebywaj¹cego tam Miko³ajczyka, którego podw³adnych w³aœnie s¹dzono, ale tak¿e dla komunistycz- nych rz¹dców Polski. Wczesn¹ wiosn¹ 1945 r. fala terroru ze strony radzieckich si³ bezpieczeñstwa ogar- nê³a Pomorze i Œl¹sk, a dawne obozy hitlerowskie w Potulicach i Oœwiêcimiu zape³ni³y siê wiêŸniami. Represje wobec dzia³aczy niepodleg³oœciowych ze strony radzieckich i polskich si³ bezpieczeñstwa spotyka³y siê ze wzrastaj¹cym oporem. Wiosn¹ 1945 r. nasili³a siê fala buntów i dezercji z oddzia³ów WP - zdezerterowa³y np. dwa bataliony Wojsk Wewnêtrznych MBP. Wiosn¹ i latem 1945 r. nast¹pi³a ofensywa oddzia³ów „leœnych”, m.in. 9 marca 1945 r. uwolniono aresztowanych z wiêzienia w Bia³ej Podlaskiej, 10 marca mia³a miejsce masowa ucieczka z wiêzienia w Sandomierzu, a 24 kwietnia zdobyto wiêzienie w Pu³awach. Noc¹ z 8 na 9 maja oddzia³y AK uderzy³y na Grajewo, rozbroi³y garnizon i za³ogê oraz ofensywa podziemia 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego uwolni³y 214 wiêŸniów. Znaczny rozg³os zyska³o rozbicie przez oddzia³ AK por. „Wichury” (Edwarda Wasilewskiego) w nocy z 20 na 21 maja obozu NKWD w Rembertowie pod War- szaw¹ oraz przeprowadzona w nocy 4 sierpnia wyprawa kpt. „Szarego” (Antoniego Hedy) na Kielce, w trakcie której uwolniono ponad 300 ludzi. Z 8 na 9 wrzeœnia po- dobn¹ akcjê przeprowadzi³ w Radomiu por. „Harnaœ” (Stefan Bembiñski). Ryc. 12. £ubianka - moskiewska siedziba NKWD. W tej sytuacji radzieckie si³y bezpieczeñstwa zaanga¿owane w walkê z polskim podzie- miem zosta³y wzmocnione i od grudnia 1944 do maja 1945 r. powiêkszy³y siê z ok. 14 do ok. 35 tys. ¿o³nierzy. W lipcu 1945 r. dwie radzieckie dywizje piechoty oraz 62. Dywizja NKWD (³¹cznie ok. 45 tys. ludzi) przeprowadzi³y pacyfikacjê wiosek okalaj¹cych Puszczê Augustowsk¹, m.in. Gib. W wyniku tej akcji zaginê³o bez œladu ok. 1,6 tys. Polaków, prawdopodobnie zamordowanych na terenie puszczy. Aresztowanych nadal wywo¿ono w g³¹b ZSRR. Wed³ug danych radzieckich z 20 czerwca 1945 r. w obozach dla jeñców wojennych i internowanych oraz w batalionach pracy na terenie ZSRR przebywa³o 54 761 Polaków, w tym co najmniej 6602 cz³onków AK. Inne dokumenty radzieckie zawieraj¹ dane jeszcze wy¿sze, st¹d te¿ niektórzy historycy szacuj¹ liczbê Polaków represjonowanych przez w³adze radzieckie w po³owie 1945 r. na prawie 65 tys. osób, z tym ¿e wiêkszoœæ z nich stanowili obywatele polscy wcieleni do armii niemieckiej. Powroty internowanych z sowieckich obozów rozpoczê³y siê latem 1945 r. Akcja ta z ró¿nym nasileniem trwa³a do 1948 r. Wojsko Polskie utrzymywano na stopie wojennej do jesieni 1945 r. - jeszcze w paŸdzier- niku armia liczy³a ok. 433 tys. ¿o³nierzy. W samym korpusie oficerskim by³o ponad 40 tys. ludzi, w tym 40 oficerów radzieckich. W sk³adzie WP znajdowa³o siê wówczas 18 dywizji piechoty, 5 dywizji artylerii, 4 dywizje lotnicze, korpus pancerny, 2 samodzielne brygady pancerne, 3 samodzielne pu³ki czo³gów, 6 samodzielnych pu³ków artylerii pancernej, 5 dywizji i 11 brygad saperów oraz wiele innych jednostek, dowództw oraz instytucji. W trakcie przechodzenia wojska na stopê pokojow¹, zapocz¹tkowanego we wrzeœniu 1945 r., nastêpowa³a jego czêœciowa demobilizacja i reorganizacja. Ju¿ 1 lutego 1945 r. na terenie kraju utworzono szeœæ dowództw okrêgów wojskowych (warszawskiego, lubelskiego, krakowskiego, ³ódzkiego, poznañskiego i pomorskiego); w sierpniu 1945 r. utworzono œl¹ski okrêg wojskowy. Na ich terenach wydzielano siedziby dla wycofywanych z frontu jednostek bojowych. Coraz wiêksza liczba oficerów radzieckich wraca³a do ZSRR. Ich miejsce zajmowali oficerowie wywodz¹cy siê z partyzantki, armii przedwrzeœniowej i Polskich Si³ Zbrojnych na Zachodzie. 1 stycznia 1946 r. stan etatowy WP wynosi³ ok. 265 tys. ¿o³nierzy i obni¿a³ siê nadal. 24 maja 1945 r. Rada Ministrów wyda³a uchwa³ê o formowaniu Korpusu Bezpieczeñ- stwa Wewnêtrznego (KBW). Liczy³ on ponad 30 tys. ¿o³nierzy dowodzonych przez terror NKWD wywózki w g³¹b ZSRR Wojsko Polskie demoralizacja i reorganizacja 21 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej Walka z reakcj¹ trwa WOJSKO POLSKIE G£. ZARZ¥D POL.-WYCH. Oddzia³ Propagandy Sierpieñ 1945 r. Wydawnictwo masowe nr 45 WALKA Z REAKCJ¥ TRWA! W nieustannej walce z reakcj¹ wszelkiej maœci zbudowaliœmy podwaliny nowej, sprawiedliwej Polski. Nie pomog³y intrygi, prowokacje, strza³y bratobójcze! Nie uda³o siê wznieciæ wojny domowej pacho³kom obszarniczym! Wszyscy uczciwi Polacy-demokraci stanêli pod naszymi sztandarami, pod sztandarami Rz¹du Jednoœci Narodowej. Nawet cz³onkowie oddzia³ów zbrojnych AK, do niedawna otumanieni faszystowsk¹ propagand¹, w coraz wiêkszej liczbie opuszczaj¹ lasy, sk³adaj¹ broñ, przystêpuj¹ do pracy dla Polski. Ale reakcja nie daje za wygran¹. Watahy faszystowskie Bohuna, które wraz z Niemcami pierzchnê³y z terenu Polski, kieruj¹ dalej z zagranicy akcj¹ dywersyjn¹. Hydra faszyzmu nie dobita! ¯o³nierzu! Czy widzisz jej ohydne macki?! W £odzi ginie z rêki bandyty z NSZ para starych dzia³aczy robotników, uczestników walki konspiracyjnej. W Krakowie grupa faszystów niemieckich i polskich podburza mêty spo³eczne do mordowania nielicznych ocala³ych ¯ydów. Na LubelszczyŸnie plugawe rêce obrzucaj¹ granatami jad¹cych na ¿niwa artylerzystów pomorskiej jednostki ob. Bolkowskiego. Dziesiêciu kolegów, weteranów Odry i £aby, zginê³o od bratobójczej broni. W Koñskiem pada od kuli zbrodniarza mjr Wir-Czerwiñski, by³y kierownik grupy dywersyjnej AK, który z³o¿y³ broñ i stan¹³ do dyspozycji Rz¹du Jednoœci Narodowej. Ohydn¹ plotk¹, oszczerstwem, kul¹ i granatem usi³uj¹ wyrodki reakcyjne szkodziæ nowej Polsce. Chc¹ narodowi odebraæ pokój, któryœmy krwi¹ nasz¹ zdobyli. Chc¹ skompromitowaæ Polskê wobec ca³ego œwiata hecami antysemickimi. Bacznoœæ ¿o³nierzu! Reakcja znów podnosi ³eb, próbuje k¹saæ - my jej ten ³eb ukrêcimy! Nie po to przelewaliœmy krew... Nie po to od Dniepru do £aby rozsiane s¹ koœci naszych ¿o³nierzy... Nie po to o ch³odzie i g³odzie budowa³ ¿o³nierz, robotnik i ch³op now¹ Polskê.... ...¿eby nam teraz bruŸdzi³y faszystowskie szakale! Precz z Bohunami, Jaksami i ich agentami w kraju! Niech ¿yje Rz¹d Jednoœci Narodowej! Niech ¿yje Polska Demokratyczna! Ignacy Blum, Z dziejów Wojska Polskiego w latach 1945-1948, Warszawa 1960, s. 292 radzieckiego genera³a Boles³awa Kieniewicza i by³ przeznaczony do walki z oddzia³ami podziemia; pod koniec sierpnia korpus podporz¹dkowano ministrowi bezpieczeñstwa publicznego. Szacuje siê, ¿e polski aparat represji liczy³ wówczas ponad 100 tys. osób. Zabezpieczeniem granic zajmowa³y siê Wojska Ochrony Pogranicza (WOP), tak¿e stano- wi¹ce od 1949 r. czêœæ MBP. Wed³ug niepe³nych danych, w³adze bezpieczeñstwa w 1945 r., na który przypad³o apogeum dzia³alnoœci zbrojnego podziemia, zabi³y ok. 2830 osób, w czasie ró¿nego rodzaju pacyfikacji ujê³y 5306, a za kontakty oraz wspó³pracê z konspiracj¹ aresztowa³y 6319. Straty dotycz¹ce ludzi zwi¹zanych z w³adz¹ komunistyczn¹ trudno jednoznacznie ustaliæ. Zreszt¹ sami historycy partyjni nie byli w stanie podaæ, ile osób utraci³o ¿ycie w wyniku akcji podziemia niepodleg³oœciowego, a ile na skutek dzia³alnoœci band o charakterze kryminalnym. Wed³ug jednych danych, zginê³o wówczas w walce lub zosta³o zabitych ponad 3,5 tys. osób zwi¹zanych z now¹ w³adz¹, w wiêkszoœci funkcjonariuszy UB i MO. Nie obejmuj¹ one strat WP, KBW i WOP. Wed³ug innych obliczeñ, od czerwca 1945 r. do pocz¹t- ku kwietnia 1946 r. wojsko, KBW, UB i MO mia³o 978 zabitych i ponad tysi¹c rannych. Dla nowego kierownictwa Polskiego Pañstwa Podziemnego, w osobach p.o. Delegata Rz¹du Stefana Korboñskiego i Delegata Si³ Zbrojnych na Kraj p³k. dypl. Jana Rzepeckiego „O¿oga”, najwa¿niejszym problemem by³o doprowadzenie do samorozwi¹zania tkwi¹- cych ci¹gle w lasach oddzia³ów partyzanckich, ale wzrost terroru s³u¿b bezpieczeñstwa utworzenie KBW bilans walk z podziemiem w 1945 r. nowe kierow- nictwo Pol- skiego Pañstwa Podziemnego 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego spowodowa³, ¿e apele kierownictwa podziemia o zaprzestanie dzia³alnoœci okaza³y siê bezskuteczne. Dzia³ania aparatu represji oraz jego coraz wiêksza samo- wola by³y nawet przedmiotem obrad plenum KC PPR, które odbywa³o siê 20-21 i 26 maja 1945 r. w Warszawie. Wyg³o- szony tam przez Gomu³kê referat, ostro atakuj¹cy zachowanie Armii Czerwonej oraz radzieckiej i polskiej s³u¿by bezpie- czeñstwa, by³ skonsultowany ze Stalinem i mia³ podnieœæ nadwerê¿ony tymi dzia³aniami presti¿ kierownictwa PPR. Jak twierdzi³ Gomu³ka, „masy powinny nas uwa¿aæ za polsk¹ partiê, niech nas atakuj¹ jako polskich komunistów, a nie jako agenturê”. W wyniku postanowieñ plenum nowymi cz³onkami Biura Politycznego zostali gen. Marian Spychalski, kieruj¹cy prac¹ polityczn¹ w wojsku, i Roman Zambrowski, od kwietnia kierownik sekretariatu KC PPR. Kraj nêka³y powa¿ne k³opoty gospodarcze. Wprawdzie wysy³ane za wojskami radzieckimi rz¹dowe grupy operacyjne organizowa³y w³adze i stara³y siê uruchamiaæ gospodarkê, jednak poziom jej zniszczeñ opóŸnia³ wykonanie tego zadania. Pocz¹tkowo g³ówn¹ troskê budzi³a dewastacja rolnictwa. Za najtrudniejsze uwa¿ano szybkie pozyskanie miêsa i t³uszczu, zw³aszcza ¿e braki w zaopatrzeniu w ¿ywnoœæ oraz niskie p³ace by³y przyczyn¹ licznych strajków w zak³adach pracy. Za miesiêczn¹ przeciêtn¹ p³acê robotnik na wolnym rynku móg³ wówczas kupiæ ok. 3 kg t³uszczu lub 5 kg cukru. Mo¿liwoœæ odbudowy przemys³u kszta³towa³a siê nieco lepiej. Najbardziej zniszczony by³ rejon Warszawy oraz Radomia. Na innych terenach odbudowywano przemys³ metalowy, m.in. zak³ady w Stalowej Woli, Mielcu i Rzeszowie. Uruchamiano tak¿e przemys³ spo¿ywczy. Dewastacjê pog³êbia³y w³adze radzieckie, które demontowa³y zak³ady niemieckie wybudowane w czasie wojny na terenie II Rzeczypospolitej, traktowa³y je bowiem jako zdobycz wojenn¹. Ryc. 13. Jan Rzepecki. Mimo wszystkich k³opotów gospodarczych i politycznych, Rz¹d Tymczasowy zwiêk- sza³ swoje wp³ywy. Starano siê inicjowaæ dzia³ania, które by³yby pozytywnie oceniane przez spo³eczeñstwo. Chwytliwy okaza³ siê slogan „Razem odbudujemy swoj¹ stolicê”. Kontynuowano realizacjê reformy rolnej. W czerwcu 1945 r. w³adza dla wzmocnienia swego presti¿u wykorzysta³a konflikt z Czechos³owacj¹ o Zaolzie i Kotlinê K³odzk¹. Strona polska grozi³a wrêcz u¿yciem si³y zbrojnej. Ostatecznie spór rozstrzygn¹³ Stalin, polecaj¹c Polsce zwróciæ Zaolzie, a Czechos³owacji zrezygnowaæ z poniemieckich obsza- rów Œl¹ska. Wiosn¹ 1945 r. mia³ te¿ miejsce konflikt ze S³owakami o polsk¹ czêœæ Spiszu i Orawy. W maju 1945 r., mimo protestów miejscowej ludnoœci s³owackiej (ok. 16-20 tys. osób), przywrócono na tym terenie granicê sprzed 1938 r. Mimo ¿e aktyw „historycznych” partii, takich jak: Stronnictwo Narodowe (SN), Stron- nictwo Pracy (SP), PPS (u¿ywaj¹ca do maja 1944 r. nazwy: Wolnoœæ, Równoœæ, Niepod- leg³oœæ - WRN), SL „Roch” czy Zjednoczenie Demokratyczne (dawne Stronnictwo Demo- kratyczne), pozostawa³ nadal w konspiracji, ros³y szeregi jawnie dzia³aj¹cych organizacji politycznych. Liczba cz³onków PPR ulega³a wahaniom. Weryfikacja szeregów tej faktycznie rz¹dz¹cej partii spowodowa³a w 1945 r. spadek jej liczebnoœci z 300 tys. w kwietniu do ok. 190 tys. w lipcu. problemy gospodarcze konflikty o Zaolzie, Kotlinê K³odzk¹, Spisz i Orawê (1945) rozwój organizacji politycznych liczba cz³onków PPR 23 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej Wœród legalnie dzia³aj¹cych partii pewne znaczenie mia³a PPS, skupiaj¹ca w po³owie 1945 r. ok. 150 tys. cz³onków. Jej kierownictwo stara³o siê od- grywaæ w ¿yciu politycznym kraju coraz bardziej znacz¹c¹ rolê. W lutym 1945 r. skrytyko- wano wystêpuj¹ce we w³adzach PPR tendencje do traktowania PPS jako organizacji w pe³- ni dyspozycyjnej. Miêdzy 29 czerwca a 1 lipca odby³ siê XXVI Kongres PPS. Zadeklaro- wano na nim sojusz z ZSRR, utrzymanie jednolitego frontu z PPR, jednak model socjalizmu proponowany dla Polski zna- cz¹co siê ró¿ni³ od koncepcji komunistycznych. Mia³ to byæ socjalizm „humanistyczny”, przyjêty przez spo³eczeñstwo dobrowolnie, a nie wprowadzony rewolucyjnie, czyli z pogwa³ceniem zasad demokracji. Postulowano utrzymanie pluralizmu politycznego. PPS chcia³a nadaæ zwi¹zkom zawo- dowym charakter autonomiczny oraz przywi¹zywa³a du¿¹ wagê do rad robotniczych. Ustrój gospodarczy mia³ opieraæ siê nie na monopolu pañstwa, ale na wspó³istnieniu trzech sekto- rów: pañstwowego, spó³dzielczego i prywatnego. W³adzê w PPS objê³o centrowe skrzyd³o partii, w osobach Stanis³awa Szwalbego (przewodnicz¹cego Rady Naczelnej), Edwarda Osóbki-Morawskiego (przewodnicz¹cego CKW) oraz Józefa Cyrankiewicza (sekretarza generalnego partii). Cyrankiewicz, przed wojn¹ i w jej trakcie (jako dzia³acz WRN) zdeklarowany antykomunista, podczas pobytu w Oœwiêcimiu albo radykalnie zmieni³ swoje pogl¹dy, albo, co jest bardziej prawdopodobne, pod wp³ywem prze¿yæ obozowych sta³ siê politycznym oportunist¹. Ryc. 14. Odgruzowywanie placu Trzech Krzy¿y w Warszawie, 1947 r. Stronnictwo Ludowe Stronnictwo Demokratyczne klasowe zwi¹zki zawodowe organizacje m³odzie¿owe W po³owie 1945 r. szeregi zwi¹zanego z komunistami Stronnictwa Ludowego liczy³y ok. 200 tys. osób. W wy³onionych w marcu nowych w³adzach, oprócz kryptokomunistów, takich jak sekretarz generalny stronnictwa Antoni Korzycki lub wiceprezes W³adys³aw Ko- walski, znajdowali siê autentyczni ludowcy, np. prezes Stanis³aw Bañczyk czy Boles³aw Œcibiorek. W szeregach oficjalnego SL by³o te¿ wielu zwolenników Miko³ajczyka. Znikom¹ rolê odgrywa³o Stronnictwo Demokratyczne, kierowane przez kontrower- syjnego przed wojn¹ literata Wincentego Rzymowskiego. Liczy³o ono ok. 50 tys. cz³onków, g³ównie przedstawicieli inteligencji, wolnych zawodów i rzemieœlników. Rozrasta³y siê tzw. klasowe zwi¹zki zawodowe, pozostaj¹ce pod wp³ywami socjalistów i komunistów, skupiaj¹ce ok. 700 tys. cz³onków. Miêdzy 18 a 21 listopada 1945 r. odby³ siê I Kongres Zwi¹zków Zawodowych. Przewodnicz¹cym Komisji Centralnej Zwi¹zków Zawodowych zosta³ Kazimierz Witaszewski (PPR). W tym okresie rozwija³y siê tak¿e organizacje m³odzie¿owe, licz¹ce w po³owie 1945 r. ok. 500 tys. cz³onków. Z PPR zwi¹zany by³ Zwi¹zek Walki M³odych (ZWM). Ideow¹ prze- wodniczk¹ Organizacji M³odzie¿y Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (OMTUR) by³a PPS, na wsi funkcjonowa³ Zwi¹zek M³odzie¿y Wiejskiej RP „Wici”, dzia³alnoœæ podj¹³ 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Walka o kszta³t ustrojowy pañstwa polskiego tak¿e Zwi¹zek M³odzie¿y Demo- kratycznej. Podobnie jak partie polityczne, organizacje m³o- dzie¿owe zwi¹zane by³y one porozumieniem o wspó³dzia³a- niu. Reaktywowa³y siê te¿ inne organizacje, takie jak: Zwi¹zek Harcerstwa Polskiego (ZHP), Katolicki Zwi¹zek M³odzie¿y Mêskiej i Katolicki Zwi¹zek M³odzie¿y ¯eñskiej. 21 kwietnia - wyraŸnie w ra- mach wzmacniania pozycji Rz¹- du Tymczasowego w planowa- nych w Moskwie rozmowach, maj¹cych na celu utworzenie Tymczasowego Rz¹du Jednoœci Narodowej - podpisano na lat 20 radziecko-polski uk³ad o przyjaŸni, pomocy wzajemnej i wspó³pracy powojennej. Ryc. 15. Obrady XXVI Kongresu PPS w Warszawie, 29 czerwca - 1 lipca 1945 r. (ADM). Zanim dosz³o do zgody Stalina na dopuszczenie do dzia³ania w Polsce legalnej opozycji, podstawy stalinowskiego systemu w³adzy, polegaj¹ce na rz¹dach jednej partii (PPR), dysponuj¹cej stoj¹cym ponad prawem aparatem terroru oraz wojskiem, zosta³y ju¿ zbu- dowane. W tej sytuacji inne dzia³aj¹ce partie, nawet mimo i¿ formalnie part
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wielka historia Polski Tom 10 Od drugiej do trzeciej Rzeczypospolitej (1945 - 2001)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: