Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00435 003481 12431004 na godz. na dobę w sumie
Wielka historia świata. Tom II. Stary i nowy świat - ebook/pdf
Wielka historia świata. Tom II. Stary i nowy świat - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Oficyna Wydawnicza Fogra Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-60657-36-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).


Drugi tom z 12 z serii Wielka Historia Świata Oficyny Wydawniczej FOGRA (wydawcy m.in. 10 tomowej edycji Wielka Historia Polski).
Od prehistorii do współczesności - najnowsza synteza historii powszechnej
Wielka historia świata to owe spojrzenie na powstawanie i upadek wielkich cywilizacji
Wielka historia świata to dzieło najwybitniejszych uczonych stworzone pod patronatem Polskiej Akademii Umiejętności
Wielka historia świata to kompendium wiedzy bardzo przydatne nie tylko dla naukowców, studentów i kandydatów na studia, ale dla wszystkich miłośników historii.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W I E L K A H I S T O R I A  W I ATA STARY I NOWY ÂWIAT Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego tom 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WIELKA HISTORIA ŒWIATA tom II pierwsze strony t.2 (podrozdzial).p65 1 2004-08-30, 11:13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== KOMITET REDAKCYJNY prof. dr hab. Józef Andrzej Gierowski prof. dr hab. Stanis³aw Grodziski prof. dr hab. Jerzy Wyrozumski Pod patronatem naukowym Polskiej Akademii Umiejêtnoœci pierwsze strony t.2 (podrozdzial).p65 2 2004-08-30, 11:13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WIELKA HISTORIA ŚWIATA tom II Stary i nowy świat od rewolucji neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego Jan Chochorowski Krzysztof M. Cia³owicz Ma³gorzata Kaczanowska Janusz K. Koz³owski Janusz A. Ostrowski Joachim Œliwa Joanna Wolska-Lenarczyk Adina Zemanek Jaros³aw ra³ka pierwsze strony t.2 (podrozdzial).p65 3 2004-08-30, 11:13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dyrektor Ludwik Czopek Redaktor naczelny Jan Pieszczachowicz Redaktor tomu Magdalena Olkuœnik Redaktor techniczny Jacek Orzechowski Korekta Barbara Florczyk, Zofia Szymecka, Kacper Œledziñski Projekt graficzny ksi¹¿ki Look Studio Projekt ok³adki Ma³gorzata Karkowska Wybór ilustracji Wojciech Adamski, Jan Chochorowski, Krzysztof M. Cia³owicz, Ma³gorzata Kaczanowska, Janusz K. Koz³owski, Janusz A. Ostrowski, Joachim Œliwa, Joanna Wolska-Lenarczyk, Adina Zemanek, Bogdan S. Zemanek, Jaros³aw ra³ka Mapy Andrzej Najder, Iwona Orzechowska, Jacek Orzechowski Grafika i rysunki Tomasz Domañski, Piotr Galus, Andrzej Kowalczyk, Dariusz Kronowski, Andrzej Najder, Iwona Orzechowska, Jacek Orzechowski Skanowanie zdjêæ Andrzej Najder ISBN 83-85719-80-6 komplet ISBN 83-85719-83-0 Tom 2 ISBN 978-83-7391-581-7 ISBN 83-7391-581-8 NR 4831 ã by FOGRA OFICYNA WYDAWNICZA, KRAKÓW 2005 ã for the book-club edition by Bertelsmann Media Sp. z o.o., Warszawa 2005 OFICYNA WYDAWNICZA KRAKÓW, ul. Marsza³ka Józefa Pi³sudskiego 19 Warszawa, ul. Roso³a 10 pierwsze strony t.2 (podrozdzial)_2 ISBN.p65 4 2006-08-30, 17:38 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== S³owo wstêpne Kolejny tom historii powszechnej obejmuje dzieje Starego i Nowego Œwiata, poczynaj¹c od VII tysi¹clecia p.n.e., czyli od wprowadzenia w neolicie (m³odszej epoce kamienia) nowych umiejêtnoœci i podstaw gospodarowania opartych na uprawie roœlin i hodowli zwierz¹t (w tej czêœci tekstu, podobnie jak w t. I, stosowany jest zapis B.C. lub BC, odnosz¹cy siê do dat kalibrowanych, w³aœciwy dla opracowañ z zakresu prahistorii). Tak istotne osi¹gniêcia w dziejach ludzkoœci pozwalaj¹ na doszukiwanie siê pew- nej cezury i prowadzenie naszych dociekañ z uwzglêdnieniem licznych przesuniêæ etnicznych i migracji zmierzaj¹cych ku epoce br¹zu, kiedy na obszarze Bliskiego Wschodu nast¹pi³ kolejny niezwykle istotny krok w dziejach cywilizacji – wynale- zienie pisma i ogromna od tego czasu rola przekazów pisanych. Rozwa¿ania nasze w sposób doœæ oczywisty koncentruj¹ siê na dziejach klasycznych tzw. wysokich cywilizacji ¯yznego Pó³ksiê¿yca, Egiptu i Indii, w du¿ym stopniu tak¿e na dziejach „barbarzyñskiej” Europy wch³aniaj¹cej z zewn¹trz liczne inspiracje i osi¹gniêcia. Autorzy starali siê uzupe³niæ przegl¹d wydarzeñ politycznych i gospodarczych informacjami dotycz¹cymi dziejów sztuki, wierzeñ czy literatury, maj¹c na celu spój- ny, zintegrowany, szerszy obraz obejmuj¹cy najwa¿niejsze zjawiska z dziejów cywi- lizacji ca³ego omawianego obszaru. Pragnêli równie¿ uwzglêdniæ wyniki nie tylko swoich badawczych przemyœleñ czy doœwiadczeñ dydaktycznych, ale te¿ osi¹gniê- cia zwi¹zane z w³asnymi badaniami terenowymi, prowadzonymi na obszarach opi- sywanych cywilizacji. Tok naszych rozwa¿añ i przegl¹d wa¿niejszych wydarzeñ doprowadzony zosta³ do oko³o po³owy IV w. p.n.e., czyli do pocz¹tków epoki hellenistycznej. Wraz z ni¹ powstaj¹ nowe zjawiska, wyraŸnie zmienia siê oblicze staro¿ytnego œwiata, jedno- cz¹cego siê pod wp³ywem nowych idei politycznych, filozoficznych i religijnych, by wreszcie znaleŸæ siê w krêgu bezpoœredniego lub poœredniego oddzia³ywania Impe- rium Romanum. Autorzy pragn¹ wyraziæ podziêkowania Oficynie Wydawniczej „Fogra” za owocn¹ wspó³pracê i troskliw¹ opiekê nad powstaniem tego tomu. pierwsze strony t.2 (podrozdzial).p65 5 2004-08-30, 11:13 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== pierwsze strony t.2 (podrozdzial).p65 6 2004-08-30, 11:13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Pocz¹tki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie Epipaleolit i neolit preceramiczny Epipaleolit Schy³ek plejstocenu i pocz¹tek holocenu (oko³o 13 000-8000 p.n.e.) przyniós³ nie- zwykle istotne zmiany w ¿yciu i gospodarce grup bytuj¹cych na Bliskim Wschodzie oraz w pó³nocno-wschodniej Afryce. Zmiany te by³y wstêpem do, fundamentalnego dla rozwoju cz³owieka, przejœcia z gospodarki przyswajalnej do gospodarki wytwór- czej, a wiêc do produkcji ¿ywnoœci umo¿liwiaj¹cej nie tylko stopniowe uniezale¿nienie siê od œrodowiska ale i, a mo¿e przede wszystkim, podporz¹dkowanie go sobie. Zmia- ny te wystêpowa³y w poszczególnych regionach z ró¿nym natê¿eniem i nie koniecznie w tych samych okresach chronologicznych. Mia³y one jednak bardzo wiele wspólnych, uchwytnych archeologicznie cech, pozwalaj¹cych na zrozumienie i odtworzenie za- chodz¹cych wówczas procesów. Dla Bliskiego Wschodu najwa¿niejsz¹ w tym wzglêdzie by³a kultura natufijska, na przyk³adzie której mo¿na dok³adnie przeœledziæ zachodz¹ce przemiany. Rozwija³a siê ona w X i IX tysi¹cleciu p.n.e. (do oko³o 8300 roku p.n.e.) na terenie Syro-Palestyny, a jej wp³ywy siêga³y a¿ po Cylicjê i byæ mo¿e pó³nocny Synaj. Wywodzi siê j¹ z tradycji wczesnego epipaleolitu, a ze wzglêdu na wystêpuj¹ce lokalne zró¿nicowania bardziej prawid³owo by³oby okreœliæ j¹ jako kompleks kultur natufijskich, wyrastaj¹cych z tego samego (kebaryjsko-falickiego) pod³o¿a. Przemys³ natufijski przeszed³ w ci¹gu 2 tysiêcy lat swego rozwoju wyraŸn¹ ewolucjê. W X tysi¹cleciu p.n.e. charakteryzowa³ go przede wszystkim wysoki (dochodz¹cy do 50 ) udzia³ zbrojników w inwentarzu kamiennym oraz stosowanie pó³stromego dwustron- nego retuszu (tzw. retusz heluañski). W IX tysi¹cleciu p.n.e. nast¹pi³a dalsza miniatury- zacja narzêdzi geometrycznych oraz zwiêkszenie siê wystêpowania mikrorylców i prze- k³uwaczy. Pojawi³y siê te¿ wówczas groty strza³. Wa¿nym zjawiskiem by³ ponadto obser- wowany w tym czasie tzw. proces wyjœcia z jaskiñ, które by³y rzadziej wykorzystywane, ustêpuj¹c stopniowo miejsca stanowiskom otwartym, lokalizowanym na terenach do- t¹d niezamieszkanych, najczêœciej w pasie sawanny i lasów pistacjowych (g³ównie obo- zowiska macierzyste, np. Rosz Horesza czy Rosz Zin), a nawet na terenach pó³pustyn- nych (obozowiska sezonowe). Natufijczycy stosowali gospodarkê zbieracko-³owieck¹, w której daje siê zauwa¿yæ przejœcie od intensywnego zbieractwa do wyspecjalizowanego zbieractwa i ³owiectwa. Jako pierwsi wykorzystywali w znacznym stopniu dziko rosn¹ce jêczmieñ i pszenicê, czego dowodzi nie tylko lokalizacja ich obozowisk, ale tak¿e znacz- przechodzenie z gospodarki przyswajalnej do wytwórczej bliskowschodnia kultura natufijska ewolucja przemysłu natufijskiego 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 7 2004-04-16, 10:46 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat Ryc. 1 Bliski Wschód przedhisto− ryczny gospodarka zbieracko− −łowiecka pochówki natufijskie rejon gór Taurus i Zagros na liczba (do 14 ) zbrojników z wyœwieceniem ¿niwnym, powsta³ym w wyniku d³ugo- trwa³ego œcinania dziko rosn¹cych zbó¿. Pojawi³y siê te¿ wówczas koœciane oprawki sier- pów oraz zestaw kamiennych narzêdzi s³u¿¹cych do przygotowywania pokarmów ro- œlinnych: ¿arna, t³uczki, rozcieracze i moŸdzierze. Natufijczycy specjalizowali siê równie¿ w ³owiectwie, poluj¹c g³ównie na gazele, których pozosta³oœci kostne stanowi¹ do 80 odnalezionych szcz¹tków zwierzêcych. Na wielu stanowiskach (np. Ain Mallaha, Beida) odkryto resztki kolistych chat i os³on od wiatru. By³y one zag³êbione w ziemi, a ich œciany wzmacniano ró¿nymi materia³ami, choæ Natufijczycy nie potrafili jeszcze wznosiæ murów z luŸnych kamie- ni. W pochówkach brak wyraŸnej zasady orientacji szkieletu wzglêdem stron œwiata, pojawia³y siê natomiast mocno skurczona pozycja cia³a oraz zwyczaj sk³adania zmar- ³ych w obrêbie obozowisk. Dary grobowe by³y skromne i zawiera³y najczêœciej ozdoby osobiste: naszyjnik czy bransolety wykonane z muszli i koœcianych lub kamiennych paciorków oraz koœci œródstopia gazeli. Po raz pierwszy w Syro-Palestynie pojawi³y siê te¿ œlady dzia³alnoœci artystycznej: rzeŸbione w koœci lub kamieniu figurki oraz przed- mioty u¿ytkowe dekorowane ornamentem geometrycznym. Obecnoœæ na stanowiskach po³o¿onych w g³êbi l¹du muszli morskich, a tak¿e wystêpowanie w tym rejonie anato- lijskiego obsydianu wskazuje na istnienie jakiejœ formy wymiany handlowej. Zjawiska podobne do zachodz¹cych w kulturze natufijskiej wystêpowa³y tak¿e na stokach Taurusu i Zagrosu. Odkrycia z wielu jaskiñ, takich jak: Öküzini, Beldibi (Tur- cja), Palegawra, Szanidar, Zarzi (Irak), Gar-i-Char (Iran) oraz na stanowiskach otwar- tych, m.in.: Abu Hureyra (Syria), Hallam Çemi Tepesi (Turcja), Zawi Szemi (Irak), Tepe Asiab (Iran) wskazuj¹, ¿e w X i IX tysi¹cleciu p.n.e. dokona³o siê przejœcie od mobilne- go zbieractwa i ³owiectwa do niemal osiad³ego trybu ¿ycia. Okr¹g³e struktury miesz- kalne ods³oniête na stanowiskach otwartych s¹ podobne do natufijskich. Wystêpuj¹- ce w inwentarzu narzêdzia (wk³adki sierpowe, ¿arna, moŸdzierze, rozcieracze) dowodz¹ wzrostu znaczenia pokarmu roœlinnego, g³ównie ziaren dzikich zbó¿, w diecie miej- scowej ludnoœci. Analiza szcz¹tków kostnych wykazuje natomiast, ¿e specjalizowano siê wówczas w polowaniu na najpopularniejsze w okolicy gatunki zwierz¹t. Na niektó- 8 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 8 2004-05-11, 09:21 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie Ryc. 2 Narzędzia krzemienne kultury natufijskiej rych ze wspomnianych stanowisk (np. Hallam Çemi Tepesi) znaleziono ponadto wy- raŸne œlady istnienia wymiany dalekosiê¿nej. Inaczej potoczy³y siê losy grup afrykañskich. Pod koniec plejstocenu (miêdzy oko³o 12 500 - 8500 p.n.e.) na terenie pó³nocno-wschodniej Afryki panowa³ klimat ch³odniej- Ryc. 3 Przedmioty z kości (m.in. u dołu jeleń z Umm ez−Zuma) i kamienia kultury natufijskiej 9 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 9 2004-04-15, 15:33 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat Ryc. 4 Narzędzia mikrolityczne kul− tury esnańskiej epipaleolityczne kultury afrykańskie elkabien – powrót do łowiectwa i rybołówstwa szy i bardziej wilgotny ni¿ obecnie. Na zboczach doliny w Górnym Egipcie, na obrze¿ach Delty, nad brzegiem Morza Œródziemnego, wreszcie w oazach na Pustyni Zachodniej i w¹wozach na Pustyni Wschodniej ros³y w tym czasie ³any dzikich zbó¿ (jêczmienia). Dosz³o wówczas do wyraŸnej zmiany w gospodarce: ³owiectwo zosta³o zast¹pione przez gospodarkê ³owiecko-zbieracko-ryback¹, a niektóre grupy zaczê³y siê specjalizowaæ. W rejonie górnoegipskiego Kom Ombo w okresie 11 500-10 000 p.n.e. rozwija³a siê kultura affiañska. Najlepiej zbadana osada tej kultury mia³a oko³o 1 ha powierzchni, a znalezione w niej liczne kamienne ¿arna œwiadcz¹ o rozcieraniu dzikich ziaren przez jej mieszkañców. Nadal wa¿n¹ rolê odgrywa³o jednak myœlistwo. Z nieco m³odsz¹ kultur¹ esnañsk¹ (oko³o 10 600-9500 p.n.e.), rozwijaj¹c¹ siê na pó³noc od poprzedniej, zwi¹zane s¹ du¿e obozowiska, w których wystêpuj¹ liczne ¿arna i krzemienne wk³adki sierpów z wyœwieceniem ¿niwnym, wskazuj¹ce na istnienie gospodarki zbierackiej z wyraŸnymi elementami specjalizacji. Na lata 12 000-9500 p.n.e. datowana jest pó³nocnonubijska kultura qadañska. Licz¹ce oko³o 20 osób grupy pozostawi³y po sobie ma³e obozowiska, w których znaleziono m.in. ¿arna i mikrolityczne ostrza z wyœwieceniem ¿niwnym. Z t¹ jednostk¹ kulturow¹ zwi¹zane s¹ trzy cmentarzyska. Najbardziej znane odkryto w Ge- bel Sahaba, gdzie zmar³ych uk³adano na lewym boku, w pozycji skurczonej, z d³oñmi w okolicy g³owy. W nastêpnych tysi¹cleciach w Afryce nast¹pi³y niekorzystne zmiany klimatyczne, które spowodowa³y zanik ³anów dzikich zbó¿ oraz traw i pojawienie siê w ich miejsce bardziej mokrych lasów. W okresie oko³o 7400-5000 p.n.e. poziomy wylewów Nilu uleg³y obni¿eniu, co zmusi³o ludzi do przeniesienia siê na tereny po³o¿one ni¿ej nad rzek¹. Ponowny wzrost wylewów Nilu spowodowa³ skuteczne zatarcie ewentualnych œladów pozostawionych przez nich. Od po³owy VII do po³owy VI tysi¹clecia p.n.e. w Górnym Egipcie rozwija³ siê zespó³ zwany elkabienem (od stanowiska Elkab). Na skutek wspomnianych zmian jego twórcy zarzucili gospodarkê zbierack¹ i powrócili do bardziej tradycyjnych form: ³owiectwa i rybo³ówstwa. Do produkcji narzêdzi stoso- wali technikê mikrolityczn¹. Przetrwanie ludnoœci elkabienu by³o mo¿liwe tylko dziê- 10 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 10 2004-04-15, 15:33 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Çayönü Tepesi – najstarsze ślady stałego osadnictwa anatolijskiego inne aceramiczne osady z Anatolii Ryc. 5 Plan osady Can Hassan III Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie ki sezonowym wêdrówkom z Pustyni Zachodniej, gdzie bytowa³a w zimie, nad Nil, gdzie w porze letniej zajmowa³a siê myœlistwem i rybo³ówstwem. Neolit preceramiczny Najstarsze dowody osiad³ego trybu ¿ycia pochodz¹ ze wschodniej i po³udniowej Anatolii. Do wa¿niejszych nale¿y, po³o¿ona na wschód od górnego Eufratu, osada w Çayönü Tepesi (oko³o 8000 roku p.n.e.), ukazuj¹ca proces przechodzenia od gospo- darki przyswajalnej do wytwórczej. Cztery fazy osadnictwa obejmuj¹ oko³o 500 lat. Najstarsze chaty by³y owalne i zag³êbione w ziemiê, potem pojawi³y siê budynki pro- stok¹tne (5 x 11,5 m). W m³odszych fazach wznoszono wieloizbowe, prostok¹tne domy. Gospodarka w okresach najstarszych by³a jeszcze przyswajalna, ale w fazie III i IV poja- wi³y siê jednoczeœnie uprawne roœliny (pszenica, soczewica, groch) i udomowione zwie- rzêta (owca, koza, œwinia). Pewn¹ rolê w gospodarce mog³a odgrywaæ miedŸ pozyski- wana z pobliskiej kopalni. Znalezione na stanowisku szpile, szyd³a i haczyki rybackie reprezentuj¹ pierwsze przyk³ady wykorzystania miedzi do produkcji narzêdzi, a wzrost w fazie IV u¿ycia obsydianu z rejonu Nemrut Dagi sugeruje, ¿e surowiec ten móg³ byæ importowany w ramach wymiany. Liczne czaszki odkryte na stanowisku œwiadcz¹ praw- dopodobnie o istnieniu kultu przodków, gliniane figurki zaœ s¹ byæ mo¿e manife- stacj¹ artystyczn¹. W pe³ni neolitycznym, choæ jeszcze aceramicznym stanowiskiem jest le¿¹ce w po³udniowo-zachodniej Anatolii Hacilar, którego siedem najstarszych warstw jest datowanych na 1. po³owê VII tysi¹clecia p.n.e. Osada o sta³ym charakterze by³a zabu- dowana prostok¹tnymi domami, z³o¿onymi z jednego lub dwóch pomieszczeñ i dzie- dziñca. Przemys³ kamienny jest s³abo poznany, wykonywano przede wszystkim wióry i siekierki. Podstaw¹ utrzymania ludnoœci by³a uprawa jêczmienia, pszenicy i soczewi- cy. Znaleziono równie¿ szcz¹tki kostne psa, œwiadcz¹ce o udomowieniu tego zwierzê- cia. Z 2. po³owy VII tysi¹clecia p.n.e. pochodz¹ równie¿ aceramiczne osady Suberde i Can Hassan III. Druga z nich ju¿ w najni¿szych warstwach nosi œlady sta³ego osadnic- twa, odznaczaj¹cego siê zwart¹ zabudow¹. Jej mieszkañcy uprawiali zbo¿a, a tak¿e hodowali owce i byd³o. ¡ Okres neolitu preceramicznego wydziela siê równie¿ w prehistorii Palestyny, po krótkim epizodzie tzw. kultur postnatufijskich. Jego faza wczeœniejsza, neolit precera- miczny A (oko³o 8350-7350 p.n.e.) najlepiej poznana zosta³a dziêki badaniom prowa- dzonym w Jerycho. Na okres ten przypada 25 kolejnych warstw rozbudowy i przebu- dowy sta³ej osady. By³a ona zabudowana kolistymi lub nieregularnymi chatami, w wiêkszoœci jednoizbowymi, czêœciowo zag³êbionymi w ziemi, których grube œciany wznoszono z p³asko-wypuk³ych cegie³ mu³owych. W jed- nej z póŸniejszych warstw ods³oniêto najstarsze na Bli- skim Wschodzie potê¿ne umocnienia, z³o¿one z ka- miennego muru i przylegaj¹cej do niego okr¹g³ej wie¿y oraz zewnêtrznej fosy. Fortyfikacje otacza³y prawdopo- dobnie obszar ca³ej osady, a ich d³ugoœæ ocenia siê na 700 m. Zmar³ych sk³adano w jamach pod pod³ogami chat lub pomiêdzy nimi. Nie natrafiono na œlady da- rów grobowych. W kilku miejscach odkryto natomiast osobno pogrzebane czaszki, co mo¿e byæ przejawem kultu przodków oraz wyrazem postêpuj¹cego rozwar- stwienia spo³ecznego. Podstaw¹ gospodarki w okresie neolitu preceramicznego A by³a uprawa udomowionych 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 11 2004-04-16, 10:50 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat Ryc. 6 Jerycho preceramiczne A, przekrój fortyfikacji neolit preceramiczny w Syro− −Palestynie Ryc. 7 Neolit preceramiczny B, Beida: a) plany szałasów z fazy najstarszej, b) plan domu z fazy młodszej a zbó¿. Nie ma natomiast jeszcze w tym czasie ¿adnych œladów œwiadcz¹cych o hodowli, a miêso zdobywano wy³¹cznie dziêki polowaniom. Neolit preceramiczny B (oko³o 7500-5500 p.n.e.) cechuje siê wieloma nowymi ele- mentami. Przypuszcza siê, ¿e na jego kszta³t mia³y wp³yw migracje wychodz¹ce z pó³- nocnej Syrii. Jego cech¹ charakterystyczn¹ by³o upowszechnienie siê uprawy zbó¿, a przede wszystkim ich pojawienie siê poza stref¹ naturalnego wystêpowania. Upra- wiano wówczas tak¿e soczewicê, wykê i groch. Jednoczeœnie pojawi³y siê najstarsze w Palestynie œlady hodowli zwierz¹t, a jako pierwsz¹ udomowiono kozê. Okres ten wyró¿nia ponadto wzrost liczby sta³ych osad, zabudowywanych zazwyczaj prostok¹t- nymi domami, wznoszonymi przede wszystkim z ceg³y, czasem na kamiennych fun- damentach. Na szczególn¹ uwagê zas³uguje Beida, gdzie w kilku warstwach ods³oniê- to 65 budynków, ukazuj¹cych zmiany zachodz¹ce w rozwoju architektury tego okre- su. W najstarszych warstwach dominuj¹ owalne, wsparte na s³upach sza³asy, w m³od- b 12 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 12 2004-04-15, 15:33 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie d a b c szych owalne i nieregularnie prostok¹tne domy z ceg³y, w najm³odszych zaœ prosto- k¹tne, prawdopodobnie dwukondygnacyjne domy. Elementem wspólnym dla ca³ego rejonu jest niemal jednolity na wszystkich sta- nowiskach inwentarz krzemienny, okreœlany jako przemys³ tahuñski, charakteryzu- j¹cy siê obecnoœci¹ wyd³u¿onych wiórów odbijanych z ³ódkowatych rdzeni. W tym okresie pojawi³y siê te¿ g³adzone siekierki z twardych gatunków kamienia. Zmar³ych nadal chowano w obrêbie osad, w jamach, w pozycji lekko skurczonej, bez darów. Rozpowszechni³ siê natomiast obyczaj od³¹czania czaszek i grzebania ich osob- no lub trzymania w domach. Czasem pokrywano je warstw¹ gliny, w której modelo- wano rysy twarzy, a oczy inkrustowano muszelkami. Równie¿ zlokalizowane na stokach Zagrosu nieliczne stanowiska neolitu precera- micznego wykazuj¹ najwa¿niejsze cechy neolitu, jakimi s¹ domestykacja i osiad³y tryb ¿ycia, nie zawieraj¹ jednak ceramiki. Przejœcie do neolitu dobrze ilustruje stanowisko Ali Kusz (Chuzestan) nale¿¹ce do kultury Karim Szahir (VIII tysi¹clecie p.n.e.). Mieszkañcy tej osady przybyli z Lurestanu przynosz¹c ze sob¹ znajomoœæ uprawy zbó¿ (pszenicê p³askurkê i dwurzêdowy jêczmieñ okryty) i hodowli zwierz¹t (owca, koza). Nadal jednak najwa¿niejszym Ÿród³em po¿ywienia pozostawa³o zbieractwo, pokrywaj¹ce do 90 ogól- nego zapotrzebowania. Osada by³a sezonowa, zamieszkiwana od jesieni do lata. Chaty budowano na planie prostok¹ta, o ma³ych pomieszczeniach, a ich œciany wznoszono z wycinanych w lokalnych pok³adach gliny ma³ych p³yt, uk³adanych jak ceg³y. Jedynym znanym stanowiskiem, na którym warstwy aceramiczne wystêpuj¹ w ci¹g³ej sekwencji poni¿ej tych z ceramik¹ jest D¿armo (opisane ni¿ej). Zjawisko w pewnym sensie odwrotne mo¿na zaobserwowaæ w Afryce Pó³nocno- -Wschodniej, gdzie niekorzystne zmiany klimatyczne zmusi³y cz³owieka do zer- wania z wyspecjalizowanym zbieractwem i powrotu do paleolitycznych form gospoda- Ryc. 8 Narzędzia i broń z neolitu preceramicznego B: a) tahu− ńskie wkładki sierpowe wy− konane na wiórach, b) groty strzał typu Amuk, Jerycho i Byblos, c) gładzone siekiery, d) głowa gliniana neolit preceramiczny w górach Zagros powrót społeczności północnoafrykańskich do paleolitycznych form gospodarowania 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 13 2004-04-15, 15:33 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat Ryc. 9 Ceramika wczesnochartum− ska tarifien – obecność prymitywnej ceramiki rowania. W œrodkowym Sudanie rozwija³a siê wówczas kultura wczesnochartumska (oko³o 8000-5000 p.n.e.), charakteryzuj¹ca siê rozwiniêt¹ gospodark¹ przyswajaln¹. Jedn¹ z wyró¿niaj¹cych j¹ cech by³a produkcja ceramiki, zdobionej ornamentem rytych linii falistych. Podobne naczynia wystêpowa³y na Saharze ju¿ od IX tysi¹clecia p.n.e. Analogiczne zjawisko znane jest tak¿e z Egiptu, gdzie na prze³omie VI i V tysi¹cle- cia p.n.e. w rejonie tebañskim rozwija³ siê zespó³ zwany tarifienem, którego przemys³ krzemienny mia³ wyraŸnie lokalny charakter. Cech¹ charakterystyczn¹ tarifienu by³a obecnoœæ prymitywnej ceramiki, przy jednoczesnym braku œladów znajomoœci upra- wy roli i hodowli. Wydaje siê wiêc, ¿e mo¿na w tym przypadku mówiæ o lokalnej fazie ceramicznej schy³kowego paleolitu i kulturze ³owiecko-zbierackiej. Neolit i eneolit Neolit Ali Kusz – osada wczesnorolnicza zmiany w obrządku pogrzebowym Datowane na 1. po³owê VII tysi¹clecia p.n.e. warstwy we wspomnianym ju¿ Ali Kusz w Chuzestanie cechowa³a gospodarka typowo wczesnorolnicza. Znacznie po- wiêkszy³ siê w tym czasie udzia³ w diecie ziaren udomowionych, choæ nadal przewa¿a- ³y ich dzikie odmiany. Hodowano kozy, a tak¿e w mniejszym zakresie owce. Osada, maj¹ca ju¿ zdecydowanie sta³y charakter, by³a zabudowana prostok¹tnymi, wieloizbo- wymi domami, pomiêdzy którymi znajdowa³y siê dziedziñce i w¹skie uliczki. Wzno- szone z mu³owych p³yt œciany wzmacniano wewnêtrznymi przyporami. Zmar³ych grze- bano pod pod³ogami domów, w zgiêtej pozycji, a ich cia³a owijano matami lub posy- pywano ochr¹. Dary grobowe by³y nieliczne, lecz sk³ada³y siê z cennych ozdób. Wœród narzêdzi przewa¿a³y nieretuszowane wióry i mikrolity. W 2. po³owie VII tysi¹clecia p.n.e. mieszkañcy Ali Kusz zaczêli produkowaæ kruch¹ ceramikê, której formy naœladowa³y naczynia kamienne. Osady tej fazy, zwanej Mu- hammad D¿affar, sta³y siê wiêksze, choæ sposób budowania czy inwentarz kamienny niewiele siê zmieni³y. Okres ten stanowi³ wiêc pod wzglêdem typologicznym œcis³¹ kontynuacjê lokalnej kultury wczesnoneolitycznej. Znaczne zmiany zaobserwowaæ mo¿na natomiast w obrz¹dku pogrzebowym: groby zaczêto kopaæ poza domostwa- mi, zmar³ych uk³adano w pozycji skurczonej na lewym boku, z twarz¹ zwrócon¹ na zachód, a pochówki zawiera³y tak¿e, oprócz ozdób, koszyki z ¿ywnoœci¹. Wczesny neolit strefy Zagrosu okreœla siê mianem kultury D¿armo (VII tysi¹cle- cie p.n.e.). Sta³a osada eponimiczna, w której wyró¿niono 11 warstw, zajmowa³a oko³o 14 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 14 2004-04-15, 15:33 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie a b Ryc. 10 Kultura Dżarmo: a) plan do− mu, b) ceramika kultura Dżarmo kultura Hassuna 1,5 ha powierzchni. Mog³o j¹ zamieszkiwaæ 100-150 osób. Od pocz¹tku podstawy gospodarcze osady stanowi³y rolnictwo i hodowla (kozy, owce, w póŸnych fazach tak¿e œwinie), choæ polowanie nadal zajmowa³o wa¿ne miejsce. Wznoszone z ubite- go mu³u prostok¹tne domy sk³ada³y siê z dziedziñca, na którym sta³ piec chlebowy, i kilku niewielkich pomieszczeñ. Ceramikê odnaleziono dopiero w 7. warstwie. By³a ona lepiona rêcznie z gliny schudzonej sieczk¹, a jej ukszta³towane w pe³ni formy wskazuj¹ na rozwiniêt¹ technologiê ceramiczn¹. Liczne by³y figurki gliniane przed- stawiaj¹ce ludzi i zwierzêta. Pod koniec VII i w VI tysi¹cleciach p.n.e. w pó³nocnej Mezopotamii rozwija³y siê trzy du¿e jednostki archeologiczne: Hassuna, Halaf i po³o¿ona nieco dalej na po³udnie Samar- ra, bêd¹ce pierwszymi bardziej rozprzestrzenionymi terytorialnie kulturami tego rejonu. Zespó³ Hassuna (oko³o 6200-5700 p.n.e.) wyró¿niony zosta³ nad górnym Tygry- sem, a jego po³udniow¹ granicê wyznacza³ Ma³y Zab. Do najwa¿niejszych stanowisk tego zespo³u nale¿¹: Yarim Tepe I, Tell Hassuna i Tell Szemszara. Od pocz¹tku upra- wiano pszenicê, jêczmieñ, soczewicê i groch oraz hodowano kozy, owce, œwinie i byd³o, którego rola stopniowo wzrasta³a. Domy wznoszono z ubitego mu³u lub wycinanych a b Ryc. 11 Ceramika kultury Hassuna: a) archaiczna, b) standar− dowa 15 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 15 2004-04-15, 15:33 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat Ryc. 12 Ceramika kultury Samarra Ryc. 13 Plan osady Tell es−Sawwan bloków gliny, na planie ko³a i prostok¹ta. W fazach póŸniejszych przewa¿a³y prosto- k¹tne chaty z³o¿one z kilku pomieszczeñ i centralnego dziedziñca. W osadach grzeba- no niemowlêta, resztê zmar³ych prawdopodobnie poza nimi. Podstawowym wyró¿ni- kiem tej kultury by³a ceramika: archaiczna i standardo- wa, zdobiona malowanymi i nacinanymi wzorami geo- metrycznymi. Wytwarzano naczynia o prostych for- mach: tacki, owalne pó³miski, pó³koliste misy oraz ku- liste dzbany z krótk¹ cylindryczn¹ szyjk¹. Do produk- cji narzêdzi wykorzystywano lokalny krzemieñ, znacz- nie rzadziej – importowany obsydian. W inwentarzu licz- nie wystêpuj¹ wk³adki sierpowe, drapacze, zgrzeb³a, no¿e oraz siekierki krzemienne o g³adzonym ostrzu, a tak¿e ¿arna, moŸdzierze, t³uczki, g³owice maczug i przêœliki, dowodz¹ce znacznego rozwoju tkactwa. Kultura Samarra (oko³o 6100-5500 p.n.e.) zajmo- wa³a obszar na po³udnie od kultury Hassuna, rozci¹ga- j¹cy siê od œrodkowego Eufratu na zachodzie, do pod- nó¿y Zagrosu na wschodzie, siêgaj¹cy na po³udniu do wysokoœci dzisiejszego Bagdadu. Do najwa¿niejszych stanowisk, oprócz eponimicznego, nale¿¹ Tell es-Saw- wan i Czoga Mami. Twórcy kultury Samarra hodowali kozy i owce, uprawiali tak¿e pszenicê, jêczmieñ, len i soczewicê. Prawdopodobnie wprowadzono ju¿ wów- czas, przynajmniej w pewnym zakresie, sztuczn¹ iryga- cjê, co potwierdzaj¹ odkryte w Czoga Mami w¹skie ka- na³y nawadniaj¹ce, pieczo³owicie odnawiane co jakiœ czas. W rozwoju kultury Samarra wydziela siê trzy fazy. Wczesn¹ cechowa³a ceramika jednobarwna, czasem zdo- biona dekoracj¹ ryt¹. W fazie œrodkowej (klasycznej) po- jawi³a siê ceramika malowana i ryta. Obok wzorów geo- 16 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 16 2004-04-16, 10:51 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie metrycznych, podporz¹dkowanych dekoracji strefowej, odnaleŸæ mo¿na tak¿e pierw- sze naturalistyczne: roœlinne, zoo- i antropomorficzne. Faza póŸna charakteryzowa³a siê odejœciem od motywów naturalistycznych przy dalszym rozwoju geometrycznych. Olbrzymie znaczenie dla rozwoju budownictwa mia³o zastosowanie w tym okresie, po raz pierwszy w Mezopotamii, ceg³y mu³owej. W Tell es-Sawwan ju¿ w najstarszej osa- dzie, otoczonej fos¹, wzniesiono du¿e prostok¹tne trójdzielne domy, w których po- mieszczenie centralne by³o flankowane z dwóch stron przez korytarz i seriê ma³ych pomieszczeñ. Zabudowania te zosta³y postawione wed³ug wczeœniejszego planu, co mo¿na uznaæ za pocz¹tki prawdziwej architektury. Pod jednym z domów znaleziono 130 grobów wyposa¿onych w przedmioty z alabastru: figurki kobiet i miniaturowe naczynia. W warstwie IIIA w Tell es-Sawwan, datowanej na okres klasyczny, zmieni³a siê architektoniczna koncepcja osady. By³a ona otoczona przez mur i fosê. Wewn¹trz natomiast odkryto pozosta³oœci budynków wzniesionych na planie litery T. Ich po- wierzchnia – oko³o 58 m2 – by³a dwukrotnie mniejsza ni¿ tych omówionych wy¿ej, a plan niezmienny we wszystkich budynkach. Na „nó¿ce” T zgrupowane by³y dwa relatywnie du¿e pomieszczenia i kilka mniejszych, na „poprzeczce” zaœ centralny kory- tarz i kilka ma³ych pokoi. W Tell es-Sawwan IIIB mur i fosa przesta³y istnieæ, a T- -kszta³tne budynki konstruowano poza nimi, a nawet na nich. Wymiary domów po- wiêkszy³y siê jednak do oko³o 112 m2. Mury starych budynków, zamienionych teraz na spichlerze, zosta³y wzmocnione przez przypory z cegie³. Domy mieszkalne nato- miast wznoszono na peryferiach osady. Kultura Halaf (5600-5000 p.n.e.) rozwija³a siê w pó³nocnej Syrii i Mezopotamii, obejmuj¹c swym zasiêgiem obszar od wybrze¿y Morza Œródziemnego do podnó¿y gór Zagros. Do najwa¿niejszych stanowisk tej kultury nale¿¹: Tell Arpaczija, Tell Halaf, Yarim Tepe II, Tell Hassan, Chagar Bazar, Niniwa, Ras Szamra, Yunus, Tepe Gawra. Podstawy gospodarcze jej twórcom zapewnia³a hodowla, przede wszystkim byd³a, w mniejszym stopniu uprawa roli. Na podstawie wykopalisk prowadzonych w Tell Arpaczija kultura Halaf zosta³a po- dzielona na trzy fazy. Z fazy najstarszej pochodz¹ fragmenty prostok¹tnych chat o œcia- nach z ubitego mu³u, z jej schy³ku zaœ pozosta³oœci zabudowy o kultowym byæ mo¿e charakterze: na wierzcho³ku wzgórza, oddzielone od reszty osady murem z ubitego mu³u, wzniesione zosta³y koliste budowle (tzw. tolosy). W obrêbie okrêgu odkryto liczne po- Ryc. 14 Tolosy kultury Halaf kultura Samarra – początki planowej architektury kultura Halaf – tzw. tolosy 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 17 2004-05-11, 09:22 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat chówki jamowe, zawieraj¹ce cia³a u³o¿one na boku, w pozycji skurczonej, oraz pochówki samych czaszek, umieszczonych w naczyniach. Na innych stanowiskach odkryto groby jamowe i szybowe tworz¹ce ekstramuralne cmentarzyska. W fazie œrodkowej rozpo- wszechnione by³o budownictwo na planie ko³a, niekiedy równolegle wznoszono tak¿e budowle prostok¹tne. Obydwa typy zabudowañ mog³y mieæ charakter mieszkalny, na obszarze Tell Arpaczija nadal konstruowano tolosy, czasem z prostok¹tnymi przedsion- kami, uwa¿ane za kultowe. W budownictwie fazy póŸnej zaniknê³y prawie ca³kowicie budowle okr¹g³e, zast¹pione przez du¿e budynki z ubitego mu³u, o œcianach wzmocnio- nych przyporami – w kulturze Halaf nie znano ceg³y mu³owej. Ceramika fazy wczesnej by³a stosunkowo prosta – dominowa³y naczynia pokrywa- ne jasnym slipem (rodzaj polewy wykonanej z bardzo rozdrobnionej glinki), g³adzone oraz malowane czerwonobr¹zow¹ farb¹ we wzory geometryczne i naturalistyczne: sty- lizowane sylwetki ptaków, onagrów (podgatunek kuana), leopardów, ryb i wê¿y, a tak¿e bukraniony (element dekoracyjny w kszta³cie g³owy byka). Ceramikê fazy œrod- kowej cechowa³a lepsza jakoœæ techniczna oraz wiêksza ró¿norodnoœæ form. Pocz¹t- kowo jednobarwna, stopniowo zast¹piona zosta³a przez dwukolorow¹ – motywy na- k³adane jasn¹ farb¹ na ciemnym, wczeœniej pomalowanym tle. Do dekoracji wykorzy- stywano wzory geometryczne lub mocno stylizowane wyobra¿enia roœlinne. W fazie póŸnej dominowa³a ceramika wielobarwna, a ulubionymi motywami by³y rozety, krzy¿e i czterolistne kwiaty. We wszystkich okresach wystêpowa³y pos¹¿ki kobiet oraz zdobione wzorami geo- metrycznymi pieczêcie stemplowe, uwa¿ane za jeden z wyró¿ników tej kultury. Prze- mys³ krzemienno-obsydianowy kultury halafskiej jest natomiast s³abo znany, nie ule- ga³ zreszt¹ niemal ¿adnym zmianom w ci¹gu jej rozwoju. Wykorzystywano lokalny krzemieñ i obsydian sprowadzany znad jeziora Wan (oko³o 1/3 znalezisk). W inwenta- rzu przewa¿aj¹ wk³adki sierpowe, do których oprawy wykonywano z koœci. Licznie reprezentowane s¹ równie¿ wyrabiane z innych kamieni ¿arna, rozcieracze, moŸdzie- rze, siekierki, toporki i przêœliki. W czasie, w którym w pó³nocnej Mezopotamii rozwija³y siê omówione jednostki, w jej po³udniowej czêœci pojawi³a siê kultura Ubaid, która w fazach póŸniejszych ekspan- dowa³a w wielu kierunkach, obejmuj¹c swoim zasiêgiem tak¿e pó³nocn¹ Mezopotamiê, Syriê oraz wybrze¿a Zatoki Perskiej. Obecnie wyró¿nia siê w jej rozwoju kilka etapów, choæ wydzielenie niektórych, zw³aszcza ostatniego, pozostaje dyskusyjne. Badania wy- kopaliskowe prowadzone w Tell el-Ueili (ko³o Larsy) pozwoli³y wyodrêbniæ fazê najwczeœ- niejsz¹, okreœlan¹ jako Ubaid 0 (oko³o 6200/6100-5500 p.n.e.). Wyró¿niane dawniej fazy Ubaid 1 i 2, zwane równie¿ kulturami Eridu i Had¿i Mohammed, s¹ obecnie rozpatry- wane razem i datowane na oko³o 5500-5000/4800 p.n.e. Faza Ubaid 3 rozwija³a siê ceramika kultury Halaf południowomezopotamska kultura Ubaid – kilka faz rozwoju Ryc. 15 Halafskie pieczęcie stem− plowe 18 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 18 2004-04-15, 15:34 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie a b c Ryc. 16 Ceramika kultury Halaf: a) wczesna, b) środkowa, c) późna 19 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 19 2004-04-15, 15:34 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat w okresie oko³o 5000-4500 p.n.e., a cechowa³a j¹ przede wszystkim ekspansja terytorialna. Pocz¹tki fazy Ubaid 4 okreœla siê na oko³o 4500 rok p.n.e. Na czêœci stanowisk (np. Eridu) zosta³a ona bardzo szybko zast¹piona cecha- mi charakterystycznymi dla kultury Uruk i ju¿ oko³o 4000 roku p.n.e. nast¹pi³ jej schy³ek. Na innych natomiast (np. Ur) wyró¿niono jednak fazê przejœciow¹, zwan¹ Uba- id 5, datowan¹ na oko³o 4200-4000/3800 p.n.e. Trudno- œci z wyraŸnym i jednoznacznym wyznaczeniem granic miêdzy fazami czy poszczególnymi kulturami wynikaj¹ z istnienia wielu lokalnych wariantów kulturowych oraz ró¿nej szybkoœci z jak¹ przyjmowano nowinki technolo- giczne czy obyczajowe. W Tell el-Ueili odkryto, datowane na fazê Ubaid 0, zespo³y magazynów-spichlerzy oraz du¿e domy (do 240 m2) o trójdzielnym planie, z centraln¹ sal¹ i boczny- mi skrzyd³ami. Osada ta sk³ada³a siê zapewne z kilku do- mów i liczy³a niewielu mieszkañców. Konstrukcje z Tell el-Ueili by³y, podobnie jak bu- dynki z Tell es-Sawwan, zaplanowane przed wzniesieniem i budowane z takich samych cegie³, co œwiadczyæ mo¿e o wspólnych korzeniach i podobnej tradycji, b¹dŸ o intensyw- nych bezpoœrednich kontaktach mieszkañców obu stanowisk. Znajdowali siê oni na tym samym etapie rozwoju spo³ecznego – egalitarnej wspólnoty rolniczej. Ceramika z okresu Ubaid 0 mia³a proste formy i by³a zdobiona motywami geometrycznymi. Faza Ubaid 1 (kultura Eridu) znana jest g³ównie ze stanowiska Tell el-Ueili oraz warstw XIX-XV z Eridu. Od pocz¹tku tej fazy obok prymitywnej kuchennej ceramiki wystêpowa³y naczynia wysokiej jakoœci, starannie malowane ciemn¹, matow¹ farb¹, a geometryczne ornamenty komponowane by³y w szerokich pasach. Pozosta³oœci architektury na obu sta- nowiskach zachowa³y siê jedynie we fragmentach. Najlepiej rozpoznana konstrukcja z war- stwy XV z Eridu by³a niemal kwadratowa (8,4 x 7,3 m), mia³a liczne wewnêtrzne przypory, mu³ow¹ platformê przy jednej ze œcian oraz niewielkie pomieszczenie w pó³nocno-zachod- nim naro¿niku. Niewiele wiadomo o gospodarce tej fazy – rolnictwo by³o prawdopodob- nie irygacyjne, a hodowla opiera³a siê g³ównie na udomowionych owcach i bydle. Nie od- naleziono natomiast ¿adnych pochówków z tego okresu. Faza Ubaid 2 (kultura Had¿i Mohammad) by³a czêœciowo wspó³czesna fazie po- przedniej, a na niektórych stanowiskach wrêcz trudna do odró¿nienia od niej. Do naj- wa¿niejszych stanowisk, oprócz eponimicznego, le¿¹cego ko³o Uruk, nale¿y nadal Eri- du (warstwy XIV-XII) oraz Ras el-Amija ko³o Kisz. W okresie tym kultura Ubaid opa- nowa³a ca³¹ po³udniow¹ Mezopotamiê. Nie zachowa³y siê jednak praktycznie ¿adne pozosta³oœci architektury charakterystycznej dla tej kultury. Odkryto natomiast spo- ro ceramiki, nie tylko kuchennej, ale równie¿ bardziej luksusowej, malowanej w geo- metryczne wzory, ciemn¹ farb¹ na jaœniejszym tle naczynia. Gospodarka by³a podob- na do tej z fazy poprzedniej, choæ zauwa¿alny jest wzrost znaczenia hodowli byd³a. Przemys³ kamienny pozosta³ ubogi, co wi¹¿e siê m.in. z surowcowym ubóstwem tej czêœci Mezopotamii. Najczêœciej w inwentarzu wystêpuj¹ wióry z krzemienia i obsy- dianu, a tak¿e wykonane z innych kamieni g³adzone siekiery, moŸdzierze i t³uczki. Okres Ubaid 3 by³ pierwszym obejmuj¹cym ca³¹ Mezopotamiê, ³¹cznie z czêœci¹ pó³- nocn¹, a jego wp³ywy siêga³y na wschodzie do Elamu, na zachodzie do pó³nocnej Syrii i Cylicji, na po³udniu zaœ po wybrze¿a Arabii i wyspy Zatoki Perskiej (Bahrajn), gdzie znaleziono wyraŸne œlady sezonowych osad ubaidzkich. W fazie tej nadal istnia³y lokal- ne ró¿nice, wynikaj¹ce m.in. z odmiennych warunków klimatycznych czy wodnych oraz dostêpnoœci surowców. Obecnie dostrzega siê coraz wiêcej takich ró¿nic, co powoduje Ryc. 17 Plan domu z fazy Ubaid 0 w Tell el−Ueili faza Ubaid 1 – kultura Eridu faza Ubaid 2 – kultura Hadżi Mohammad faza Ubaid 3 – objęcie jej zasięgiem północnej Mezopotamii 20 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 20 2004-05-11, 09:23 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie a b Ryc. 18 Ceramika faz: a) Ubaid 1, b) Ubaid 2 odmienne uwarunkowania gospodarcze północnej i południowej Mezopotamii wyd³u¿enie czasu trwania omawianej fazy na pó³nocy i nie wydzielanie w tym rejonie fazy nastêpnej, Ubaid 4, któr¹ wyodrêbnia siê jedynie na po³udniu. Pó³noc pozostawa³a wiêc d³u¿ej na etapie fazy Ubaid 3, a nastêpnie powsta³a tam odrêbna lokalna jednostka okreœlana mianem zespo³u Gawra. Z warunków klimatycznych wynika równie¿ zró¿nicowanie gospodarcze miêdzy pó³nocn¹ a po³udniow¹ Mezopotami¹. Podczas gdy w Dolnym Miêdzyrzeczu rozwija- ³o siê, w ograniczonym stopniu, rolnictwo irygacyjne, to Górne pozostawa³o nadal na etapie rolnictwa deszczowego. Na pó³nocy podstawê hodowli stanowi³y owce i kozy, natomiast na po³udniu przewa¿a³ chów œwiñ, a przede wszystkim byd³a, które- go dominuj¹ca rola wynika³a nie tylko z prowadzenia hodowli o charakterze mleczno- -miêsnym, ale tak¿e z wykorzystywania tych zwierz¹t jako si³y poci¹gowej. Rad³o, a nawet prymitywny p³ug ci¹gnione przez wo³y by³y ju¿ bowiem wówczas stosowane na po³udniu. Tam te¿ ³owiectwo nie odgrywa³o niemal ¿adnej roli, rybo³ówstwo nato- miast wci¹¿ pozostawa³o wa¿nym Ÿród³em zdobywania po¿ywienia. Z odmiennych uwarunkowañ gospodarczych wynika³y ró¿nice w typach osadnic- twa oraz stylu ¿ycia w poszczególnych regionach Mezopotamii. Mieszkañcy po³udnia, 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 21 2004-04-15, 15:34 21 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat ze wzglêdu na dostêp do wody tylko w okreœlonych miejscach i z powodu trudnoœci surowcowych, byli w innej sytuacji ni¿ osadnicy na pó³nocy. Tym ostat- nim warunki klimatyczne umo¿liwia³y podobn¹ egzy- stencjê do istniej¹cej wczeœniej i nie sk³ania³y ich do po- szukiwania nowych dróg rozwoju. Nie by³a konieczna ani koncentracja si³y roboczej, ani osiedlanie siê w œci- œle okreœlonych rejonach wzd³u¿ strumieni czy rzek, co nie zmusza³o ich do zak³adania wiêkszych osad lub roz- budowy starych. Równie¿ surowce do produkcji narzê- dzi by³y ³atwiej dostêpne. Natomiast niekorzystne pod wieloma wzglêdami, choæ rekompensowane w inny spo- sób, warunki w Dolnej Mezopotamii sprzyja³y powsta- waniu wiêkszych i szybciej rozwarstwiaj¹cych siê spo- ³ecznoœci. Dziêki temu mog³y one ³atwiej podo³aæ trud- noœciom zwiêkszaj¹c wydajnoœæ rolnictwa i hodowli, znacznie rozwijaj¹c handel i tworz¹c miejsca, gdzie móg³ siê on odbywaæ. By³a to prawdopodobnie jedna z g³ów- nych przyczyn, dla których osady po³udniowoubaidz- kie by³y nie tylko wiêksze od pó³nocnych, ale tak¿e od osad z czasów póŸniejszych. W okresie, kiedy osadnic- two rozszerzy³o siê na ca³¹ po³udniow¹ i œrodkow¹ Me- zopotamiê, lepszym rozwi¹zaniem sta³y siê grupy ma- ³ych wiosek skoncentrowanych dooko³a wiêkszego oœrodka protomiejskiego, rozwija- j¹cego siê ze wspomnianych du¿ych osad ubaidzkich. Jedn¹ z przyczyn przyjêcia takie- go rozwi¹zania mog³a byæ postêpuj¹ca degradacja i zasolenie gleb. Najwa¿niejszym stanowiskiem na po³udniu pozosta³o Eridu (warstwy XI-IX). Do jego najlepiej poznanych budowli nale¿y konstrukcja ods³oniêta w warstwie IX. Wznie- siono j¹ na oblicowanej ceg³ami platformie ziemnej, dostêpnej dziêki d³ugiej rampie. Budynek zajmowa³ oko³o 130 m2 i mia³ trójdzielny plan. Centralna sala (12,4 x 4,3 m) flankowana by³a ma³ymi pomieszczeniami. Od po³udnia przylega³ do niej d³ugi i w¹- ski korytarz. Cienkie œciany zewnêtrzne wzmocnione zosta³y regularnie rozmieszczo- nymi pilastrami. Okres Ubaid 3 w po³udniowej Mezopotamii wyró¿nia³ siê nowymi, wczeœniej nie spotykanymi cechami. Zaczê³y pojawiaæ siê wówczas wypalane w wysokiej temperatu- rze i bardzo twarde przedmioty gliniane (sierpy, siekiery i m³oty, a tak¿e tzw. zagiête gwoŸdzie), których czêœæ nosi wyraŸne œlady zu¿ycia. Wykonywanie narzêdzi u¿ytko- wych z gliny œwiadczy o istniej¹cym w Dolnej Mezopotamii kryzysie surowcowym. Przemys³ krzemienny by³ bardzo ubogi. W fazie Ubaid 3 wynalezione zosta³o wolnoobrotowe ko³o garncarskie, co znacz- nie zwiêkszy³o produkcjê ceramiki oraz umo¿liwia³o wytwarzanie naczyñ wiêkszych, o znacznie cieñszych œciankach. Pojawi³o siê wiele nowych form ceramiki: ró¿ne ro- dzaje dzbanów, liczne misy, tzw. wazy ¿ó³wiowe, delikatne miseczki, zwane od cien- kich œcianek ceramik¹ skorupkow¹, puchary i czarki na stopkach. Masowa niemal produkcja ceramiki doprowadzi³a natomiast do uproszczenia dekoracji i mniejszej starannoœci jej wykonania. Motywy geometryczne i mocno stylizowane wyobra¿enia roœlinne malowano ciemn¹ farb¹ na p³owym tle naczyñ. Do najwa¿niejszych stanowisk pó³nocnej fazy Ubaid 3 nale¿¹: Tepe Gawra (war- stwy XIX-XIII), Yarim Tepe III, Tell Madhur oraz Tell Abada. Najbardziej imponuj¹c¹ zabudowê odkryto na stanowisku Tepe Gawra w warstwie XIII, gdzie rozleg³y (18 x 15 m) dziedziniec otoczony by³ z trzech stron przez prostok¹tne budowle wzniesio- Ryc. 19 Plan budynku z Eridu IX budowle trójdzielne wykonywanie narzędzi użytkowych z gliny wynalezienie wolnoobrotowego koła garncarskiego 22 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 22 2004-04-15, 15:34 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Ryc. 20 Ceramika fazy Ubaid 3: a) waza żółwiowa, b) na− czynia skorupkowe obrządek pogrzebowy znaczący rozwój w fazie Ubaid 4 Ryc. 21 Plan zabudowy Tepe Gawra XIII Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie a b ne na planie trójdzielnym, zwane tradycyjnie œwi¹tyniami, chocia¿ prawdopodobnie by³y to domy przywódców miejscowej wspólnoty. Obrz¹dek pogrzebowy pó³nocnej Mezopotamii zosta³ poznany znacznie lepiej ni¿ w czêœci po³udniowej: dzieci i doros- ³ych chowano pod pod³ogami domów lub na dziedziñcach, w jamach, w pozycji skur- czonej, najczêœciej na prawym boku wyposa¿aj¹c ich w skromne dary - pojedyncze naczynie i paciorki. Na wielu stanowiskach w pó³nocnej Mezopotamii odkryto tak¿e liczne odciski pieczêci stemplowych (na po³udniu nale¿¹ one do rzadkoœci), zdobione skomplikowan¹ dekoracj¹ geometryczn¹; zaczynaj¹ siê na nich pojawiaæ równie¿ przed- stawienia figuralne, m.in. postaci ludzi. Najwiêkszy rozkwit i postêp nast¹pi³ w okresie Ubaid 4. Do najwa¿niejszych sta- nowisk na po³udniu nale¿¹, oprócz Eridu (warstwy VIII-VI), Uruk, Tell el-Ubaid, Tell Ukair i Ur. Architektura tej fazy by³a wyraŸn¹ kontynuacj¹ poprzedniego okresu, szcze- gólnie widoczn¹ w sekwencji tzw. sonda¿u œwi¹tynnego z Eridu. Nadal dominowa³y budowle trójdzielne - jedna z najwa¿niejszych, zajmuj¹ca 280 m2, odkryta zosta³a w warstwie VI Eridu. Do ka¿dego z dwóch d³u¿szych boków bardzo wyd³u¿onej centralnej sali (20,7 x 3,8 m) przylega³o piêæ, dostêpnych z niej, ma³ych pomieszczeñ. Do jednego z nich prowadzi³y dodatkowo schody z ze- wn¹trz. Przy pó³nocnej, krótszej œcianie w sali g³ównej znajdowa³o siê podium pokryte popio³ami, w których znaleziono liczne rybie oœci. Przy jednym z krótszych boków sta³a krótka ³awa. Domy takie znane s¹ równie¿ z innych stanowisk (m.in. Uruk, Tell Ukair). Uwagê zwracaj¹ ich znaczne wymiary oraz architektoniczne po- dobieñstwo: trójdzielne plany z du¿ymi salami central- nymi i ma³ymi pomieszczeniami bocznymi, fasady ze- wnêtrzne pokryte pilastrami nie tylko wzmacniaj¹cy- mi mury, ale i nadaj¹cymi im charakterystyczny rytm, a tak¿e podmurowania z cegie³, tworz¹ce rodzaj plat- formy. Na wielu stanowiskach (np. Ur, Tell el-Ubaid) obok budynków trójdzielnych odkryto równie¿ œlady prostych domostw z trzciny i ceg³y mu³owej. Monumen- talne budowle trójdzielne by³y od momentu odkrycia interpretowane jako œwi¹tynie, co wynika³o z ich roz- miarów oraz lokalizacji w miejscach póŸniejszych oœrod- ków kultu. Czêœæ badaczy sugeruje jednak, ¿e wielkie trójdzielne budynki mog³y wykszta³ciæ siê ze zwyk³ych 23 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 23 2004-04-16, 10:53 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Ryc. 22 Budynek z warstwy VI son− dażu świątynnego w Eridu Ryc. 23 Idole kultury Ubaid 4 Stary i nowy œwiat domów, a ich rozmiary wynika³y z rangi zamieszkuj¹- cej je osoby oraz z faktu przyjmowania przez ni¹ w cen- tralnej czêœci pozosta³ych wspó³plemieñców. Z fazy Ubaid 4 pochodz¹ najwczeœniejsze cmenta- rzyska w po³udniowej Mezopotamii. Na cmentarzysku wspó³czesnym w warstwie VI w Eridu przebadano kil- kaset grobów jamowych, b¹dŸ zbudowanych z ceg³y mu- ³owej. Zw³oki, orientowane na pó³nocny zachód, cho- wano w pozycji wyprostowanej na plecach, z rêkami na brzuchu lub wzd³u¿ boków. Dary sk³ada³y siê zazwy- czaj z kilku (1-6) glinianych naczyñ (talerz, czara, dzban) zawieraj¹cych ¿ywnoœæ, paciorków z kryszta³u górskie- go, obsydianu lub innych kamieni oraz glinianych fi- gurek. Te ostatnie zaczê³y pojawiaæ siê w omawianym okresie stosunkowo licznie. Przedstawiaj¹ one zarów- no zwierzêta, jak i ludzi (najczêœciej kobiety) z tzw. wê- ¿owatymi g³owami, owalnymi oczami z ukoœnymi na- ciêciami oraz mocno podkreœlonymi anatomicznymi cechami p³ciowymi. Ceramikê produkowano na kole wolnoobrotowym, a pod koniec fazy tak¿e na szybkoobroto- wym. Znaczny wzrost produkcji ceramiki doprowadzi³ do stopniowego zaniku praco- ch³onnej dekoracji malowanej i spowodowa³ pogorszenie siê jakoœci naczyñ. Charak- teryzuj¹c spo³eczeñstwo ubaidzkie Dolnej Mezopotamii podkreœliæ nale¿y jego zna- czenie jako etapu poœredniego miêdzy ma³ymi rolniczymi wspólnotami z prze³omu VII i VI tysi¹clecia p.n.e., a pojawieniem siê spo³eczeñstwa miejskiego epoki Uruk. Od pocz¹tku VI tysi¹clecia p.n.e. nastêpowa³o coraz wyraŸniejsze ró¿nicowanie siê kultur mezopotamskich i irañskich. O ile na obszarze Mezopotamii wy³oni³y siê wów- czas omówione wy¿ej du¿e zespo³y, o tyle na terenie Ira- nu z lokalnych tradycji wyros³y nowe, niewielkie jednost- ki, o odmiennych cechach. Po odkryciach dokonanych na stanowisku Czoga Sefid w Chuzestanie wydzielono kulturê Sefid, która kontynuowa³a tendencje zapocz¹t- kowane w Ali Kusz fazy Muhammad D¿affar. Zwi¹zki te widaæ najwyraŸniej w produkcji ceramiki, powielaj¹- cej technologie i kszta³ty okresu poprzedniego. Niewiele zmieni³ siê równie¿ przemys³ krzemienny, w którym form¹ dominuj¹c¹ pozosta³y nieretuszowane wióry. W niewielkiej osadzie w Czoga Sefid wznoszono wów- czas ma³e, wieloizbowe domy z wewnêtrznymi dziedziñ- cami. W œrodku osady odkryta zosta³a du¿a (10 x 7 m), ceglana platforma o nieznanym przeznaczeniu. Czoga Sefid by³o zamieszkiwane sezonowo, co mo¿e wynikaæ z przyczyn gospodarczych i œwiadczyæ o zdecydowanej przewadze pasterstwa (owce, kozy) nad rolnictwem. Bez- poœredni¹ kontynuatork¹ omówionej jednostki by³a rozwijaj¹ca siê pod koniec 1. po³owy VI tysi¹clecia p.n.e. kultura Surkh. Dopiero wraz z jej upadkiem pojawi³y siê w Chuze- stanie wyraŸne zmiany w sposobie ¿ycia, gospodarce i kulturze materialnej. Nowe grupy przechodzi³y powoli do rolnictwa irygacyjnego, a w pasterstwie dominuj¹c¹ rolê zaczê³o odgrywaæ byd³o. Te tradycje rozwija³y siê 24 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 24 2004-04-16, 10:53 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie Ryc. 24 Ceramika fazy Chazine pozostające pod wpływem Międzyrzecza kultury Chuzestanu bazujące na rolnictwie deszczowym samodzielne jednostki północno−zachodniego Iranu i Wyżyny Irańskiej przechodzące do rolnictwa irygacyjnego przez prawie ca³e V tysi¹clecie p.n.e. Uwa¿a siê, ¿e ich pojawienie mia³o zwi¹zek z kul- tur¹ Samarra, a zw³aszcza z procesami zachodz¹cymi w tzw. przejœciowej kulturze Czoga Mami (po³owa VI tysi¹clecia p.n.e.). Osadnicy, którzy przybyli w tym okresie do Czoga Sefid, byli przede wszystkim rolnikami, uprawiaj¹cymi tak¿e roœliny wymagaj¹ce sztucz- nego nawadniania. W 2. po³owie VI tysi¹clecia p.n.e. na bazie wspomnianej jednostki przejœciowej powsta- ³a oryginalna kultura irañska, zwana Sabz. Jej stanowisko eponimiczne, Tepe Sabz, znaj- duje siê nieco na po³udnie od Czoga Sefid. Podstawê rolnictwa kultury Sabz stanowi³a uprawa pszenicy, jêczmienia, soczewicy, wyki oraz lnu, czêœciowo oparta na irygacji. Hodo- wano g³ównie kozy, w mniejszym stopniu owce i byd³o. Narzêdziami charakterystycznymi dla tej kultury by³y kamienne, g³adzone kopaczki osadzane w drewnianych rêkojeœciach za pomoc¹ bituminu. W ostatniej æwierci VI tysi¹clecia p.n.e. omawiana jednostka przekszta³ci³a siê w kulturê Chazine, wykazuj¹c¹ podobieñstwa do wspó³czesnej jej fazy Ubaid 2 z po³udniowej Mezopotamii. Nast¹pi³o wówczas szybkie rozprzestrzenienie siê no- wych wzorców kulturowych, wzros³a równie¿ liczba osad. Kultura ta wystêpowa³a tak- ¿e na terenie wschodniej Suzjany, gdzie fazie Chazine odpowiada faza Suzjana b. Go- spodarka tego okresu nadal opiera³a siê na rolnictwie deszczowym. Uprawiano przede wszystkim pszenicê, jêczmieñ, wykê i soczewicê. WyraŸnie zwiêkszy³o siê natomiast pog³owie owiec, które sta³y siê drugimi, obok kóz, podstawowymi zwierzêtami ho- dowlanymi. Osady by³y ma³e, zabudowane prostok¹tnymi chatami. Charakterystycz- na dla tej kultury by³a bardzo dobrze wypalona ceramika, malowana czarno na p³o- wym tle. Dekoracja geometryczna pokrywa³a niemal ca³¹ powierzchniê naczynia. O ile rozwój kulturowy Chuzestanu pozostawa³ wyraŸnie pod wp³ywem Miêdzy- rzecza, o tyle w pó³nocno-zachodnim Iranie i na p³askowy¿u irañskim rozwija³y siê nowe samodzielne jednostki. W pó³nocno-zachodnim Iranie powsta³a rolnicza, bazu- j¹ca w du¿ej mierze na irygacji kultura Had¿i Firuz. Du¿o istotniejsza, z punktu wi- dzenia rozwoju cywilizacyjnego, by³a jednak kultura Tepe Sialk z Wy¿yny Irañskiej. Powsta³a ona najpóŸniej w po³owie VI tysi¹clecia p.n.e. i przez ponad 2500 lat wywiera- ³a olbrzymi wp³yw na cywilizacjê Iranu. Dwie najstarsze fazy jej rozwoju przypad³y na okres neolitu, trzecia zaœ by³a ju¿ eneolityczna. Twórcy fazy zwanej Sialk I byli rolnikami uprawiaj¹cymi przede wszystkim jêczmieñ i hoduj¹cymi kozy. Podstawowymi narzêdziami tego okresu by³y: ¿arna, siekierki, ko- paczki, no¿e, drapacze, a przede wszystkim zbrojniki do sierpów. Ceramikê Sialk I dzieli siê na cztery grupy, wœród których najbardziej charakterystyczna jest grupa br¹zowych naczyñ pokrytych kremowym slipem, na którym czarn¹ farb¹ malowano dekoracjê geo- metryczn¹. Wykorzystywano równie¿ miedŸ, z której poprzez m³otkowanie na zimno 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 25 2004-04-15, 15:34 25 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== kultura Tepe Sialk – fazy I i II neolit ceramiczny w Anatolii Çatal Hüyük – najbardziej znane stanowisko dyskusyjna rola Çatal Hüyük Stary i nowy œwiat wyrabiano szpile i ig³y. Domy wznoszono na planie prostok¹ta z ubitego mu³u. Zmar- ³ych grzebano pod pod³ogami chat, w pozycji skurczonej i posypywano ochr¹. Na prze³omie VI i V tysi¹clecia p.n.e. rozpoczê³a siê faza Sialk II, cechuj¹ca siê ekspansj¹ terytorialn¹ i pojawieniem siê nowych stanowisk. NajwyraŸniejsze zmia- ny zasz³y wówczas w ceramice. Do jej wypa³u zaczêto stosowaæ piece, a dominuj¹c¹ form¹ zdobienia naczyñ sta³y siê wzory malowane czarn¹ farb¹ na czerwonym tle. Obok motywów geometrycznych zaczê³y pojawiaæ siê tak¿e stylizowane sylwetki zwierz¹t i ludzi. Budownictwo tej fazy najlepiej zbadane zosta³o na stanowisku Za- ghe, gdzie ods³oniêto kilkanaœcie wzniesionych z ceg³y suszonej, prostok¹tnych do- mów, z³o¿onych zazwyczaj z dwóch pomieszczeñ. Obok nich znajdowa³y siê ogro- dzone dziedziñce z piecami chlebowymi i naczyniami na wodê. Przemys³ kamienny w tym okresie by³ podobny do fazy poprzedniej. Nadal wykorzystywano miedŸ, sto- suj¹c w niektórych wypadkach jej obróbkê na ciep³o. Podstaw¹ gospodarki wci¹¿ pozostawa³o rolnictwo, a oprócz kóz hodowano równie¿ œwinie. Cz³owiekowi towa- rzyszy³ tak¿e udomowiony pies. Neolit ceramiczny w Anatolii datowany jest na oko³o 6500-5500 p.n.e. Le¿¹ce na p³askowy¿u Konya, Çatal Hüyük (Wschód) jest najbardziej znanym stanowiskiem tego okresu. Osada sk³ada³a siê z przylegaj¹cych œciœle do siebie budynków, miêdzy który- mi nie by³o ani ulic, ani dziedziñców. Budynki, dostêpne jedynie przez dach, mia³y grube œciany tworz¹ce rodzaj zewnêtrznej fasady, stanowi¹cej prawdopodobnie prosty œrodek obronny. Wewn¹trz œciany domów pokryte zosta³y tynkiem, a nastêpnie po- malowane na czerwono lub ozdobione freskami o tematyce krajobrazowo-figuralnej. Dobrze zachowane wyposa¿enie budynków zawiera³o: zasobniki na ziarno, paleniska, piece chlebowe, platformy i ³awy s³u¿¹ce zapewne jako ³o¿a lub sto³y. Zmar³ych chowa- no w obrêbie osady, pod platformami w domach mieszkalnych lub w budynkach na- zywanych sanktuariami, wyró¿niaj¹cych siê bogatym wystrojem malarskim. Dary gro- bowe ofiarowywano tylko nielicznym zmar³ym, ale by³y one wówczas bardzo bogate i zawiera³y: obsydianowe lusterka, g³owice maczug, naczynia kamienne, krzemienne sztylety z ozdobnymi koœcianymi rêkojeœciami. Mieszkañcy Çatal Hüyük prawdopodobnie czerpali zyski z handlu obsydianem i produkcji przedmiotów z tego cennego surowca. Obsydianowe narzêdzia i broñ, sta- nowi¹ce 90 znalezionych na tym stanowisku przedmiotów, wyró¿niaj¹ siê wyj¹tkow¹ starannoœci¹ wykonania, a wiele wyrobów nie mia³o wspó³czeœnie sobie równych. Gro- ty strza³, w³óczni i ostrza sztyletów wytwarzano technik¹ p³askiego dwustronnego re- tuszu. Te ostatnie stanowi³y broñ reprezentacyjn¹ lub rytualn¹. Najstarsza ceramika by³a œrednio wypalona, g³adzona i pokryta kremowym slipem. PóŸniej pojawi³a siê ceramika ciemna, cienkoœcienna i lepiej wypalona. Przewa¿a³y wówczas misy i wysokie pêkate naczynia z guzkami. Du¿e bogactwo form cechowa³o plastykê - glinian¹ i ka- mienn¹. Obok przedstawieñ schematycznych odnaleziono tak¿e realistyczne figurki zwierz¹t i ludzi, m.in. mê¿czyzn siedz¹cych na bykach, ciê¿arne kobiety, kobiety z le- opardami, a nawet ca³e sceny rodzajowe, jak ca³uj¹c¹ siê parê w towarzystwie matki z dzieckiem. Pojawi³y siê tak¿e w tym czasie du¿e gliniane pieczêcie, zdobione deko- racj¹ geometryczn¹. Zarówno zachowane szcz¹tki, jak i tematyka przedstawieñ wyraŸ- nie wskazuj¹, ¿e najwa¿niejsz¹ dziedzin¹ gospodarki by³a wówczas hodowla, przede wszystkim byd³a. Uprawa roli mog³a mieæ znaczenie drugorzêdne, zw³aszcza ¿e praw- dopodobnie musia³a opieraæ siê na jakiejœ formie irygacji. Interpretacja znalezisk z Çatal Hüyük wzbudza znaczne dyskusje. Przypisywanie mu bowiem roli oœrodka kultowego dla s¹siednich spo³ecznoœci wydaje siê niczym nie uzasadnione. Jest bardziej prawdopodobne, ¿e jego wyj¹tkowoœæ wynika³a ze wzglê- dów gospodarczych, stanowi¹cych wystarczaj¹c¹ bazê dla rozwiniêcia wymiany dale- kosiê¿nej, a byæ mo¿e równie¿ zmonopolizowania wymiany surowców. Niew¹tpliwie 26 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 26 2004-04-15, 15:34 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie b d a c e Ryc. 25 Çatal Hüyük: a) rekonstrukcja zabudowy osady, b) rekon− strukcja typowego domu, c−d) tzw. sanktuaria, e) fresk we wnętrzu domu Ryc. 26 Obsydianowy sztylet z koś− cianą rękojeścią z Çatal Hüyük 27 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 27 2004-04-15, 15:34 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat Ryc. 27 Gliniane figurki przedsta− wiające kobiety i pieczęcie stemplowe z Çatal Hüyük anatolijski późny neolit – Hacilar północnosyryjska kultura Amuk – fazy A−E omówiona spo³ecznoœæ musia³a byæ ju¿ znacznie zhierarchizowana, a sama osada sta- nowi³a kolejny krok w kierunku urbanizacji. Wraz ze schy³kiem Çatal Hüyük rozpocz¹³ siê okres anatolijskiego póŸnego neoli- tu. Do jego najwa¿niejszych stanowisk nale¿¹ Erbaba i Mersin, a przede wszystkim Hacilar (warstwy IX-VI), które w VI tysi¹cleciu p.n.e. zosta³o ponownie zasiedlone przez spo³ecznoœæ utrzymuj¹c¹ siê g³ównie z uprawy roli. Ju¿ na pocz¹tku tego okresu poja- wi³a siê w Hacilar wysokiej jakoœci ceramika malowana. Pozosta³oœci architektury zna- ne s¹ z najm³odszych warstw. Osada by³a zabudowana prostok¹tnymi domami (oko³o 60 m2 ), grupowanymi wokó³ centralnych dziedziñców. Ich œciany wznoszono z cegie³ k³adzionych na kamiennych fundamentach. Dachy podparte by³y przez drewniane s³upy, co sugeruje istnienie piêtra. Wyposa¿enie domów stanowi³y ¿arna, moŸdzierze, piece chlebowe i paleniska. Przemys³ krzemienny by³ ubogi. Charakterystycznym ele- mentem by³y natomiast liczne gliniane figurki, ukazuj¹ce kobiety z mocno zaakcen- towanymi cechami p³ciowymi. W warstwie VI Hacilar zosta³o zniszczone na skutek nieznanego kataklizmu. W Syro-Palestynie osadnictwo neolityczne koncentrowa³o siê w pasie nadmorskim i na nizinach. Liczne stanowiska pojawi³y siê na pó³nocnosyryjskiej równinie Amuk. Elementem charakterystycznym by³a ciemna, wyg³adzana ceramika, której kolejne wa- rianty charakteryzuj¹ nastêpuj¹ce po sobie etapy kultury Amuk. Jej pocz¹tki (faza A) datuje siê na oko³o 6000 rok p.n.e., schy³ek zaœ (faza Q) siêga okresu hellenistycznego. Gospodarka fazy Amuk A opiera³a siê na uprawie zbó¿ oraz hodowli œwiñ i kóz. Cha- rakterystyczne dla tej fazy by³y groty typu Amuk, krótkie zbrojniki do sierpów, g³adzo- ne siekierki oraz naczynia kamienne. Zaczê³y pojawiaæ siê równie¿ wykonane z kamie- nia stemple, zdobione ornamentem geometrycznym. Podobne zjawiska z tego czasu mo¿na obserwowaæ na stanowiskach le¿¹cych poza równin¹ Amuk (m.in. w Ras Szamra VB czy Tell Ramad III). Oko³o 5600 roku p.n.e. rozpoczê³a siê faza Amuk B, nie przynosz¹ca wiêkszych zmian. Bezpoœrednia kontynuacja fazy poprzedniej widoczna jest zarówno w gospo- darce, jak i w technikach produkcji narzêdzi. Bardziej zró¿nicowana by³a natomiast 28 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 28 2004-04-16, 10:56 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie Ryc. 28 Ceramika wygładzana z fazy Amuk B Ryc. 29 Zabytki przemysłu krzemien− nego i ceramika kultury Yarmuk 29 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 29 2004-04-15, 15:34 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stary i nowy œwiat ceramika, zdobiona malowanymi i wyg³adzanymi wzorami geometrycznymi. Wspó³- czeœnie z faz¹ Amuk B rozwija³a siê na terenie obecnego Libanu faza, zwana od najwa¿- niejszego stanowiska wczesnym neolitem Byblos. Osadê eponimiczn¹ zajmowa³y pro- stok¹tne jednoizbowe domy, a jej mieszkañcy trudnili siê przede wszystkim rolnic- twem i myœlistwem. Ceramika nawi¹zywa³a do wzorów Amuk B. Pod koniec VI tysi¹clecia p.n.e. równina Amuk (w fazie C) dosta³a siê pod wyraŸne wp³ywy kultury Halaf z pó³nocnej Mezopotamii, co jest widoczne zw³aszcza w ceramice i architekturze (tolosy). Zaniknê³y wówczas groty strza³ i w³óczni, pojawi³y siê natomiast wióry o równoleg³ych krawêdziach tn¹cych, zwane kananejskimi, oraz liczne gliniane pociski do proc. Na pocz¹tku V tysi¹clecia p.n.e. rozwija³a siê faza Amuk D, o której niewiele wiadomo, oraz nieco lepiej poznane, tzw. œrodkowoneolityczne Byblos. Du¿¹ osadê zajmowa³y prostok¹tne domy. Najciekawszy z nich, uznany za sanktuarium, sk³a- da³ siê z trzech pomieszczeñ, w których znaleziono liczne naczynia gliniane i kamienne oraz umieszczone pod pod³og¹ ludzkie czaszki i kompletne szkielety. objęcie równiny Amuk wpływami północnomezopo− tamskimi Ryc. 30 Kierunki neolityzacji Egiptu Faza E kultury Amuk zwi¹zana by³a z kultur¹ Ubaid, której wp³ywy widoczne by³y g³ównie w ceramice (80 ceramiki Amuk wykazuje wp³ywy ubaidzkie), podczas gdy narzêdzia kontynuowa³y tradycje lokalne. O gospodarce i architekturze tej fazy wia- domo bardzo niewiele. Wspó³czesna jej faza osady w Byblos nazywana jest póŸnone- olityczn¹ (po³owa V tysi¹clecia p.n.e.). Wznoszone wówczas domy by³y d³ugie (do kil- kunastu metrów) i w¹skie, mia³y jedn¹ lub wiêcej izb. Zmar³ych grzebano prawdopo- dobnie poza osad¹. Ceramika natomiast wykazuje ce- chy kryzysu: formy sta³y siê bardziej prymitywne, a de- koracja praktycznie zanik³a. Opuszczona, byæ mo¿e na skutek zmian klimatycz- nych, pod koniec neolitu preceramicznego B Palestyna zosta³a ponownie zasiedlona w po³owie VI tysi¹clecia p.n.e. wchodz¹c w okres zwany ceramicznym lub póŸ- nym neolitem Palestyny. Podzielony on zosta³ na trzy fazy: kulturê Yarmuk (oko³o 5500-5000 p.n.e.), neolit ceramiczny A (oko³o 5200-4800 p.n.e.) oraz neolit cera- miczny B (oko³o 4500-4000 p.n.e.). Pierwsz¹ z nich ce- chowa³a prymitywna ceramika, dekorowana prostymi geometrycznymi wzorami, wykazuj¹ca, podobnie jak przemys³ krzemienny, wyraŸne wp³ywy neolitycznego Byblos. Na najwa¿niejszym stanowisku tej fazy w Sza ar Hagolan odkryto koliste pó³ziemianki, a tak¿e narzê- dzia wyrabiane z du¿ych otoczaków, zbieranych nad rzek¹ Yarmuk. Cechami typowymi dla tej kultury by³y ponadto: nacinana dekoracja ceramiki oraz drobna pla- styka – gliniane g³ówki kobiet i przedstawienia byd³a, a tak¿e rzeŸbione na bazaltowych i wapiennych otocza- kach figurki ludzi. Neolit ceramiczny A znany jest g³ów- nie z Munhata i Jerycho IX. Osady, zabudowane okr¹g- ³ymi i lekko zag³êbionymi w ziemi chatami z cegie³ su- szonych, by³y sezonowe. W inwentarzu obok prymityw- nej ceramiki wystêpuje tak¿e lepsza gatunkowo, pokry- ta czerwonym lub kremowym slipem i malowana w pro- ste geometryczne wzory. Neolit ceramiczny B przyniós³ dalsze zmiany w ceramice – poprawi³a siê jej jakoœæ, a dekoracja sta³a siê bardziej zró¿nicowana (malowa- nie, odciskanie, aplikacje). Na wiêkszoœci stanowisk 30 1 rozdz - Cialowicz-inter OK.p65 30 2004-05-25, 09:38 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Początki cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Egipcie Kultura wczesnochartumska i neolit chartumski Na obszarze dzisiejszego środkowego Sudanu w okresie około 8000−5000 p.n.e. rozwijała się kultura wczesnochartum− ska, która następnie dała początek neolitowi chartumskiemu (około 5000−3000 p.n.e.). Rejon ten stanowił strefę szczegól− nie aktywnej działalności gospodarczej oraz obszar intensyw− nych zmian społecznych. Obydwie te sfery oddziaływały w znaczący sposób na rozwój terenów ościennych. W okresie kultury wczesnochartumskiej na terenach śr
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wielka historia świata. Tom II. Stary i nowy świat
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: