Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00264 014435 12792857 na godz. na dobę w sumie
Wielkie osiedla mieszkaniowe w mieście postsocjalistycznym. Geneza, rozwój, przemiany, percepcja - ebook/pdf
Wielkie osiedla mieszkaniowe w mieście postsocjalistycznym. Geneza, rozwój, przemiany, percepcja - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 352
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8211-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Wielkie socjalistyczne osiedla mieszkaniowe o zabudowie blokowej popularnie określane „blokowiskami” lub „osiedlami z wielkiej płyty” stanowią szczególne środowisko mieszkaniowe obecne w wielu miastach europejskich, ale przede wszystkich w miastach Europy Środkowo-Wschodniej. W książce poddano analizie genezę, rozwój, przemiany oraz percepcję tej formy zabudowy w wybranych miastach postsocjalistycznych. Podjęcie refleksji dotyczącej tej tematyki uznano za ważne, ponieważ osiedla te są najbardziej widocznym i rozległym przestrzennie dziedzictwem socjalizmu we współczesnych miastach i dominującą formą zamieszkiwaną przez niemal połowę ludności tych miast. Ponadto obszary te, mimo swej powszechności, są wciąż stosunkowo mało poznane i postrzegane przez pryzmat wielu stereotypów, które należy weryfikować w badaniach w różnych skalach przestrzennych i przy użyciu różnych metod. Praca ma walory nie tylko poznawcze ale także aplikacyjne. Jej rezultaty są ważnym głosem w toczącej się obecnie dyskusji na temat aktualnego stanu oraz przyszłości wielkich osiedli mieszkaniowych we współczesnych miastach postsocjalistycznych. Stanowi źródło niezbędnej wiedzy w procesach modernizacji i humanizacji tej formy zabudowy, czyli działań zmierzających do zapewnienia takich warunków zamieszkania, które w lepszy niż dotychczas sposób mogą zaspokoić potrzeby ich mieszkańców. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ewa Szafrańska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych Instytut Geografii Miast i Turyzmu, ul. Kopcińskiego 31, 90-142 Łódź ADIUSTACJA, REDAKCJA TECHNICZNA I SKŁAD KOMPUTEROWY RECENZENT Jacek Kotus REDAKTOR INICJUJĄCY Damian Rusek Elżbieta Paradowska MAPY I RYSUNKI Anna Wosiak PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/susha Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Ewa Szafrańska, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07011.15.0.M Ark. druk. 22,0 ISBN 978-83-8088-210-2 e-ISBN 978-83-8088-211-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE ...................................................................................................... 9 1.1. Problem badawczy .............................................................................................. 10 1.2. Założenia i cele pracy .......................................................................................... 15 1.3. Podstawy teoretyczne pracy .............................................................................. 18 1.4. Metody badań i materiały źródłowe ................................................................ 21 2. KONTEKST TEORETYCZNY PRACY ....................................................................... 27 2.1. Mieszkalnictwo jako przedmiot badań naukowych ..................................... 27 2.2. Wielkie osiedle mieszkaniowe jako forma urbanistyczna i społeczna ...... 32 2.3. Podejścia teoretyczne w badaniach osiedli mieszkaniowych ..................... 37 2.4. Wielkie osiedla mieszkaniowe w badaniach naukowych ............................ 41 2.5. Koncepcje wyjaśniające przemiany osiedli mieszkaniowych ..................... 47 3. GENEZA I UWARUNKOWANIA ROZWOJU WIELKICH OSIEDLI MIESZKA- NIOWYCH W MIASTACH EUROPEJSKICH ........................................................... 3.1. Koncepcje urbanistyczno-architektoniczne z XIX i z I połowy XX wieku 3.2. Pierwsze realizacje wielkoskalowych modernistycznych założeń osied- 63 64 lowych w miastach europejskich ...................................................................... 77 3.3. Uwarunkowania rozwoju wielkich osiedli mieszkaniowych w powojen- nej Europie ........................................................................................................... 82 3.4. Podsumowanie ..................................................................................................... 85 4. ROZWÓJ I EWOLUCJA WIELKICH OSIEDLI MIESZKANIOWYCH W MIEŚCIE SOCJALISTYCZNYM ................................................................................................... 89 4.1. Miasto socjalistyczne jako idea i byt realny .................................................... 4.2. Czynniki kształtujące strukturę rezydencjalną w mieście socjalistycznym 4.3. Uwarunkowania rozwoju wielkich osiedli mieszkaniowych w mieście socjalistycznym ................................................................................................... 4.4. Od osiedla społecznego do wielkiego osiedla mieszkaniowego – ewo- 89 91 100 lucja wielorodzinnej zabudowy osiedlowej w powojennej Polsce ...... 103 4.5. Wielkie osiedla mieszkaniowe w mieście socjalistycznym u progu trans- formacji .................................................................................................................. 4.6. Podsumowanie ..................................................................................................... 115 130 5. PRZEMIANY WIELKICH OSIEDLI MIESZKANIOWYCH W MIEŚCIE POST- SOCJALISTYCZNYM ................................................................................................... 135 5.1. Miasto postsocjalistyczne – główne cechy ...................................................... 135 5.2. Procesy kształtujące strukturę rezydencjalną w mieście postsocjali- stycznym ............................................................................................................... 139 5.3. Przemiany wielkich osiedli mieszkaniowych w miastach postsocjali- stycznych – wybrane przykłady ...................................................................... 147 5.3.1. Przemiany w strukturze demograficznej i statusie społecznym mieszkańców .............................................................................................. 148 5.3.2. Przemiany w strukturze funkcjonalno-przestrzennej i morfologii .. 163 5.3.3. Przemiany fizjonomiczne ......................................................................... 173 5.4. Podsumowanie ..................................................................................................... 175 6. PERCEPCJA I WALORYZACJA WIELKICH OSIEDLI MIESZKANIOWYCH W MIEŚCIE POSTSOCJALISTYCZNYM ................................................................... 6.1. Teoretyczne podstawy badań percepcji i waloryzacji środowiska miesz- 183 kaniowego ............................................................................................................. 183 6.2. Uwarunkowania percepcji i waloryzacji środowiska mieszkaniowego ... 192 6.3. Percepcja i waloryzacja wielkich osiedli mieszkaniowych w mieście postsocjalistycznym – wybrane przykłady ..................................................... 197 6.3.1. Satysfakcja mieszkaniowa, poczucie więzi z miejscem zamieszkania i preferencje migracyjne ............................................................................ 200 6.3.2. Ocena wybranych aspektów zagospodarowania i wyposażenia osiedli oraz ich walorów architektoniczno-urbanistycznych i este- tycznych ....................................................................................................... 204 6.3.3. Relacje społeczne i więzi mieszkańców ................................................. 207 6.3.4. Poczucie bezpieczeństwa w osiedlach ................................................... 211 6.4. Podsumowanie ..................................................................................................... 214 7. WIELKIE OSIEDLA MIESZKANIOWE ŁODZI – STUDIUM PRZYPADKU ........ 219 7.1. Ewolucja struktury społeczno-przestrzennej miasta .................................... 219 7.2. Wielkie osiedla mieszkaniowe Łodzi – rozwój przestrzenny i charak- terystyka ............................................................................................................... 232 7.3. Przemiany wielkich osiedli mieszkaniowych Łodzi po 1990 roku ............ 249 7.3.1. Przemiany w strukturze demograficznej i statusie społecznym mieszkańców .............................................................................................. 249 7.3.2. Przemiany struktury funkcjonalno-przestrzennej i morfologii ........ 264 7.3.3. Przemiany fizjonomiczne ......................................................................... 277 7.4. Percepcja i waloryzacja wielkich osiedli mieszkaniowych Łodzi – wybrane aspekty ................................................................................................. 282 7.5. Podsumowanie ..................................................................................................... 297 8. ZAKOŃCZENIE ........................................................................................................... Bibliografia ....................................................................................................................... Summary .......................................................................................................................... 303 318 343 1. WPROWADZENIE Rewolucja przemysłowa zapoczątkowana w Europie na przełomie XVIII i XIX wieku zaburzyła naturalne procesy ewolucji miejskich struktur prze- strzennych i stworzyła potrzebę zweryfikowania dotychczasowych modeli rozwoju miast oraz sformułowania nowych doktryn urbanistycznych (Ostrowski 1975). Powstałe wówczas duże zapotrzebowanie na siłę roboczą w miastach wywołało masowy napływ ludności ze wsi i dynamiczny roz- wój urbanizacji. Żywiołowe przemiany przestrzenne prowadziły do pow- stawania obszarów chaotycznej zabudowy i przemieszania terenów prze- mysłowych z terenami mieszkaniowymi oraz innymi funkcjami miejskimi. Dążenie do coraz bardziej intensywnego wykorzystania terenu powodo- wało większe zagęszczenie zabudowy i koncentrację ludności. Tempo roz- woju miast było tak intensywne, że budownictwo i tworzące się systemy infrastruktury technicznej nie były w stanie zaspokoić potrzeb mieszkańców (Chmielewski 2001, Słodczyk 2012). Chaos przestrzenny oraz ciągłe pogarszanie się warunków egzystencji mieszkańców sprawiły, że od początku XIX do I połowy XX wieku pojawiło się wiele idei i koncepcji urbanistyczno-architektonicznych oraz społecz- nych proponujących poprawę tego stanu przez zmiany w organizacji miesz- kalnictwa (Ostrowski 1975, Benevolo 1995). Wiele z tych koncepcji wywarło bezpośredni bądź pośredni wpływ na kształtowanie się powojennego śro- dowiska mieszkaniowego w Europie, w tym w szczególności na rozwój wie- lorodzinnego budownictwa osiedlowego. Do najważniejszych z nich należą: utopijne idee przestrzennej organizacji społeczeństwa europejskich socjali- stów (głównie Ch. Fouriera i R. Owena), prace środowiska architektów sku- pionych wokół Międzynarodowego Kongresu Architektury Nowoczesnej (CIAM)1 i niemieckiej szkoły Bauhausu (w tym przede wszystkim Le Cor- busiera i W. Gropiusa), amerykańska idea jednostki sąsiedzkiej (Perry 1939) oraz koncepcja osiedla społecznego, rozwijana w polskiej myśli urbanistycz- 1 Congrès Internationaux d’Architecture Moderne to międzynarodowa organizacja architek- tów modernistycznych utworzona w celu konsolidacji i wzajemnej konsultacji środowiska pro- pagującego rozwój architektury współczesnej. Powstała w 1928 r. na znak manifestu nowego trendu w architekturze i sztuce, jakim był modernizm. W ramach jej działalności zorganizowa- no 10 zjazdów, które odbywały się nieregularnie do 1956 r. nej (Brukalska 1948, Syrkus 1976). Autorzy tych koncepcji, uważani za twór- ców i prekursorów nowoczesnej urbanistyki, dążyli do takiego zaplanowa- nia miasta, które stanowiąc jednocześnie miejsce pracy i zamieszkania za- pewniałoby wyższy standard życia mieszkańców i funkcjonalność całego układu. Najważniejszą przesłanką ich powstawania była bowiem poprawa warunków życia w przeludnionych i nieharmonijnie rozwijających się mias- tach przemysłowych. Na historyczne kształtowanie się idei organizacji przestrzeni mieszka- niowej w poszczególnych krajach europejskich, w tym koncepcji osiedli wie- lorodzinnych, wpływ miała sytuacja społeczno-polityczna i ekonomiczna, w jakich idee te powstawały2. Z jednej strony miały one bowiem charakter ideologiczny związany z kształtowaniem nowych wzorów życia, z drugiej zaś pragmatyczny, wynikający z konieczności bardziej intensywnego wyko- rzystania terenu w miastach poprzez budowanie wzwyż, a także z potrzeby zapewnienia jak największej liczby tanich i szeroko dostępnych mieszkań. Najbardziej pragmatyczny charakter, motywowany przede wszystkim czyn- nikami ekonomicznymi i koniecznością zaspokojenia drastycznego głodu mieszkaniowego, miały koncepcje osiedlowe formułowane w Niemczech okresu Republiki Weimarskiej, gdzie narodziła się idea „der soziale Siedlungs- bau” – masowej budowy małych, tanich, zuniformizowanych mieszkań speł- niających minimum egzystencjalne3 (Goldzamt 1971, Rembarz 2010). Tam też w latach 20. XX wieku powstały pierwsze osiedla mieszkaniowe zabudo- wane powtarzalnymi w formie, standaryzowanymi budynkami utrzyma- nymi w duchu modernizmu i funkcjonalnego strefowania miasta. Stały się one pierwowzorem początkowo niewielkich, a z czasem coraz większych założeń osiedlowych, budowanych masowo od Atlantyku po Władywostok po II wojnie światowej, których geneza, rozwój, przemiany i percepcja są za- sadniczym przedmiotem niniejszej pracy. 1.1. Problem badawczy Idea wielkich osiedli mieszkaniowych o zabudowie blokowej, w języku po- tocznym i w literaturze naukowej określanych też „blokowiskami” (Boro- wik 2003, 2007) lub „osiedlami z wielkiej płyty” (Rembarz 2010), jakkolwiek 2 W literaturze dotyczącej historii rozwoju miast (np. Goldzamt 1971) podkreśla się szcze- gólnie odmienność uwarunkowań panujących w krajach anglosaskich i w Europie kontynen- talnej, które miały wpływ na kształt omawianych koncepcji. 3 Osiedla takie powstawały w tym czasie także w Austrii (w Wiedniu), Holandii (w Am- sterdamie i Rotterdamie) oraz w Polsce (m.in. w Warszawie i Łodzi), lecz na największą skalę budowano je w Niemczech. 10 w swej genezie sięga koncepcji architektoniczno-urbanistycznych i plani- stycznych powstających już od początku XIX wieku, najpełniej miała szanse zmaterializować się dopiero w warunkach zniszczeń, jakie w miastach euro- pejskich spowodowała II wojna światowa. Szczególnie dogodne warunki do ich powstawania pojawiły się w krajach realnego socjalizmu, gdzie ich budowa na masową skalę niemającą sobie równych w krajach zachodniej Europy4 w dużej mierze była związana ze specyfiką tego ustroju i podykto- wana wymogami tzw. socjalistycznej urbanizacji podporządkowanej for- sownej industrializacji (Jałowiecki 1995, Sagan 2000a). Okres rozwoju wiel- kich osiedli mieszkaniowych, budowanych powszechnie w Europie od koń- ca lat 50. XX wieku, w krajach socjalistycznych trwał do przełomu lat 80. i 90., czyli do końca trwania tego ustroju, podczas gdy w krajach zachodnio- europejskich już od lat 70. rezygnowano z tej formy zabudowy, dostrzegając w niej obszary problemowe5 (Turkington i in., red. 2004). W efekcie, jak po- dają szacunki, w krajach całej Europy (z wyłączeniem byłego ZSRR), w wiel- kich osiedlach o zabudowie blokowej, liczących ponad 2,5 tys. mieszkań w początkach lat 90. zamieszkiwało ponad 40 mln mieszkańców, z czego ponad 34 mln stanowiła ludność krajów Europy Centralnej i Wschodniej (Knorr-Siedow 1997). W osiedlach tych oferowano ujednolicone pod względem standardu, teoretycznie dostępne dla każdego, oraz dobrze wyposażone i nowoczesne jak na owe czasy mieszkania, co sprawiło, że w krajach socjalistycznych stały się one wręcz wizytówką socjalizmu i materialną emanacją przyjętej w tym ustroju ideologii egalitaryzmu6. Równocześnie zamieszkiwanie w nich, poprzedzone długim (zazwyczaj kilkunastoletnim) okresem oczeki- wania na „przydział”, przywiązywało ludzi do miejsca i podporządkowy- wało władzy, która poprzez realizację tzw. normatywu mieszkaniowego oraz centralnie sterowane rozdzielnictwo, ignorujące indywidualne prefe- rencje lokalizacyjne i jakościowe, decydowała, kto, jak i gdzie ma mieszkać (Woroniecka 2007, Jarosz 2010). Osiedla te charakteryzowały: wielka skala urbanistyczna i demograficzna (największe z nich zamieszkiwane były przez kilkadziesiąt, a niektóre nawet przez ponad 100 tys. mieszkańców), 4 W niektórych krajach Europy Zachodniej (np. Francja, Holandia, Szwecja) wielkie osied- la mieszkaniowe osiągały skalę porównywalną z osiedlami budowanymi w krajach socjali- stycznych, jednak ich udział w całych zasobach mieszkaniowych był znacznie mniejszy. 5 Krajem europejskim, w którym najwcześniej (na przełomie lat 60. i 70 XX w.) wycofano się ze wznoszenia wielkich osiedli o zabudowie blokowej, była Wielka Brytania. W pozosta- łych krajach zachodniej i północnej Europy osiedla wznoszono jeszcze do około połowy lat 70., natomiast w krajach Europy Południowej jeszcze w latach 80. XX w. 6 W krajach socjalistycznych, szczególnie w początkowej fazie tego ustroju, polityka przy- działu mieszkań oparta była na celowym przemieszaniu mieszkańców, tak aby tworzyli zróż- nicowaną statusowo zbiorowość, co w założeniu miało tworzyć solidarność nowego społe- czeństwa (Czepczyński 1999). 11 monotonna architektura zabudowy, którą tworzyły jednolite, powtarzalne w formie, szare budynki wielorodzinne określane blokami, niska jakość wy- konania i niewielkie powierzchnie mieszkań, a także brak zróżnicowania funkcjonalnego i niedostateczne wyposażenie w infrastrukturę społeczną i usługową. Chaotyczna i bezładna struktura przestrzenna tych osiedli, w tym przede wszystkim brak archetypicznego dla miasta uliczno-pierzejo- wego układu zabudowy i wyraźnie wyodrębnionych przestrzeni publicz- nych, a także rozległe niezagospodarowane przestrzenie międzyblokowe (w efekcie tworzące „przestrzenie niczyje”) pozbawione walorów „miejsca” (w rozumieniu Y.F. Tuana 1987) sprawiły, że nie bez powodu osiedla te zys- kały miano „blokowisk”, „szarych betonowych pustyni” lub „miejskich sy- pialni” (Coudroy de Lille 2000). Ich peryferyjne położenie i na ogół niewy- starczające w stosunku do potrzeb połączenia komunikacyjne z centrum miasta, ubogie wyposażenie infrastrukturalne i monofunkcyjność oraz hete- rogeniczna i przypadkowa struktura społeczna, na którą w dużej mierze składali się napływający do pracy w przemyśle mieszkańcy wsi bez uprzed- nich doświadczeń życia miejskiego (Węcławowicz 2007) sprawiały, że osied- la te, zwłaszcza w początkowym okresie po oddaniu do użytku, będąc częś- cią miast miały niemiejski charakter i w istocie stanowiły – parafrazując me- taforę „nie-miejsc” M. Augé7 – „nie-miasto”. Mimo to w krajach realnego socjalizmu zamieszkanie w takim osiedlu stwarzało niemal jedyną możliwość poprawy złych warunków życia (Węc- ławowicz 2007). Dotyczyło to zwłaszcza ludności migrującej ze wsi oraz mieszkańców przedwojennej substandardowej zabudowy miejskiej. W Pol- sce, podobnie jak w innych krajach socjalistycznych, silny strukturalny defi- cyt na rynku mieszkaniowym („głód mieszkań”) powstały na skutek dyna- micznej urbanizacji, postępująca degradacja przejętych przez państwo przedwojennych zasobów mieszkaniowych oraz ograniczenia dla budow- nictwa indywidualnego, a także niskie (spłaszczone na skutek polityki ega- litaryzmu społecznego) dochody ludności i związane z tym relatywnie nis- kie aspiracje mieszkaniowe, tworzyły warunki, w których – jak podaje M. Le- wicka (2004, s. 311): „mieszkanie w bloku stanowiło obiekt marzeń więk- szości obywateli, niezależnie od ich statusu społecznego”. Wielkie osiedla 7 „Nie-miejsca” (fr. non-lieux), zgodnie z koncepcją zaproponowaną w 1992 r. przez antro- pologa kultury Marca Augé, stanowią opozycję do tzw. miejsc antropologicznych, historycznie zdefiniowanych, określonych w danym miejscu i czasie. Nie-miejsca według tego autora pow- stają w czasach supernowoczesności w wyniku krzyżowania się ze sobą ludzi i informacji z odległych od siebie miejsc i środowisk. M. Augé pisząc o nie-miejscach miał na myśli nie tyl- ko nie-miejsca w rozumieniu przestrzennym, ale też społecznym (relacji osób przebywających w takich miejscach) – zarówno w stosunku do siebie nawzajem, jak i w odniesieniu do tych miejsc. Nie-miejsca są „wszędzie takie same” i pozbawione swoistego, lokalnego kolorytu (Augé 2010). 12 blokowe w krajach tego ustroju były obszarem zamieszkiwania nie tylko ludności robotniczej, ale także „socjalistycznej klasy średniej”, a nawet przedstawicieli socjalistycznych elit (Kovács, Herfert 2012, Erőss 2013). Sytuacja ta zmieniła się na przełomie lat 80. i 90. XX wieku. Zapocząt- kowane wówczas przemiany ustrojowe, którym towarzyszył znaczny wzrost zróżnicowania społecznego, a w konsekwencji możliwości nabywczych i as- piracji mieszkaniowych całych grup mieszkańców miast socjalistycznych, sprawiły, że zamieszkiwanie w osiedlu blokowym straciło na atrakcyjności. Można nawet twierdzić, że w wielu środowiskach społecznych, w szczegól- ności obejmujących grupy, które stały się beneficjentami procesu transfor- macji ustrojowej, zostało napiętnowane jako „zły adres”. Osiedla blokowe w krajach postsocjalistycznych, choć zróżnicowane pomiędzy poszczegól- nymi krajami oraz miastami, wielu badaczy już w pierwszych latach trans- formacji zdiagnozowało jako obszary problemowe (lub potencjalnie prob- lemowe), zagrożone „slamsowieniem”, obszary „ucieczkowe”, fizycznie i społecznie zdegradowane, a także pozbawione więzi wspólnotowych i zwią- zków z terytorium (por. Szelényi 1996, Jałowiecki 1995, Czepczyński 1999, Rykiel 1999, Gaczek, Rykiel 1999). Na zły wizerunek i niski prestiż tego typu zabudowy, który w latach 90. minionego stulecia funkcjonował nie tylko w świadomości potocznej i w literaturze naukowej, ale także w dyskursie publicznym i medialnym, wpływ miało zapewne przekonanie, że wielkie osiedla mieszkaniowe po zmianie ustroju wejdą w kolejną fazę cyklu roz- woju zaobserwowaną w krajach zachodnioeuropejskich już od końca lat 70. XX wieku, określaną w literaturze jako „syndrom wielkiego osiedla” (Knorr- -Siedow 1997) lub „spirala upadku” (Prak, Priemus 1986)8. W ich wyniku wiele osiedli blokowych w krajach zachodniej Europy (głównie we Francji, w Holandii i krajach skandynawskich) stało się obszarami wykluczenia spo- łecznego, gettami, terenami zamieszkałymi przez imigrantów oraz ludność o niskim statusie społeczno-ekonomicznym. W krajach postsocjalistycznych ten negatywny wizerunek blokowisk jako środowisk mieszkaniowych o niskich walorach społecznych, urbani- styczno-architektonicznych, estetycznych i symbolicznych w większości nie znalazł jednak potwierdzenia w badaniach empirycznych. Wyniki prac ba- dawczych dowodzą, że wiele osiedli o zabudowie blokowej w krajach Euro- py Środkowo-Wschodniej charakteryzuje się relatywnie wysokimi udziała- mi osób z wyższym wykształceniem, aktywnych zawodowo i społecznie (Turkington i in., red. 2004, Zborowski 2005, Csaba 2006, Węcławowicz i in. 2003, Węcławowicz 2007, Szafrańska 2008, Kovács, Herfert 2012, Kabisch, Grossmann 2013). Powszechność tego habitatu sprawia, że zamieszkiwanie w blokowisku nie jest postrzegane jako społecznie degradujące, a miesz- 8 Por. rozdział 2.3. 13 kańcy tych osiedli na ogół deklarują wysoką satysfakcję z zamieszkiwania w nich i niską skłonność do migracji (Borowik 2003, 2007, Węcławowicz i in. 2005, Szafrańska 2009, Wiest 2011, Kovács, Herfert 2012, Andráško i in. 2013). Również badania dotyczące warunków mieszkaniowych dowodzą, że osiedla o zabudowie blokowej wciąż charakteryzują relatywnie dobre warunki zamieszkania, zwłaszcza w miastach o względnie dużym udziale starych, substandardowych i zaniedbanych zasobów mieszkaniowych (Kacz- marek 1996, Dzieciuchowicz 2002, 2011, Marcińczak 2009). Podobnych wniosków dostarczają badania preferowanych miejsc zamieszkania, które wysoko sytuują osiedla blokowe w strukturze miasta (Groeger 2004, Wiest 2011, Kovács, Herfert 2012, Andráško i in. 2013). Także status społeczny mieszkańców blokowisk, mimo odpływu ludności najzamożniejszej o wyso- kich aspiracjach mieszkaniowych, nie obniża się (Szafrańska 2012, Zborow- ski 2005). A wciąż utrzymująca się, choć upłynęło ponad 20 lat od początku transformacji, relatywnie wysoka pozycja tych osiedli w strukturze społecz- no-przestrzennej większości miast postsocjalistycznych (Musterd, van Kem- pen 2005, Węcławowicz 2007, Zborowski 2005, Marcińczak 2009) przeczy przewidywanej w początkach lat 90. XX wieku ich społecznej i fizycznej degradacji zapowiadanej jako nieuchronne następstwo transformacji ustro- jowej (por. Jałowiecki 1995, Szelényi 1996). Warto także odnotować, że po 1990 roku w wielu osiedlach mieszkanio- wych o zabudowie blokowej zachodzą przemiany, które zmieniają ich strukturę społeczną, przestrzenną, funkcjonalną oraz fizjonomię. Przemiany te z jednej strony mają charakter planowy zmierzający do poprawy warun- ków zamieszkania, które w literaturze w zależności od podejścia określane są jako modernizacja (Chmielewski, Mirecka 2001, Kozłowski 2005, Tokajuk 2007), humanizacja (Borowik 2003, 2007, Kozłowski 2010), rewitalizacja (Gorczyca 2009, Ostańska 2009), rehabilitacja (Rębowska 1999, 2000, Rębow- ska i in. 2006), restrukturyzacja (Węcławowicz 2003) czy też reurbanizacja (Rembarz 2010, Gzell i in. 2009). Z drugiej zaś strony mają charakter spon- taniczny związany z transformacją ustrojową, czyli przekształcaniem się miast socjalistycznych w miasta postsocjalistyczne i ich powrotem na ścieżki rozwojowe typowe dla miast w krajach wolnego rynku. Należą do nich prywatyzacja, komercjalizacja, sakralizacja, segregacja i separacja (por. Mat- lovič, Sedlakova 2007). Równocześnie, na przemiany zachodzące w wielkich osiedlach mieszkaniowych w skali lokalnej oraz krajowej, nakładają się pro- cesy ogólnoświatowe, takie jak globalizacja, rozwój technologii i usług, libe- ralizacja polityki społecznej, polityczna i gospodarcza integracja, a także przemiany społeczno-kulturowe oraz demograficzne (Zborowski 2000). Geneza, rozwój, przemiany oraz percepcja wielkich osiedli mieszkanio- wych w mieście postsocjalistycznym, których analiza jest głównym przed- miotem niniejszej pracy, choć były już podejmowane w pracach empirycz- 14 nych i studiach teoretycznych na gruncie nie tylko geografii, ale także architektury i urbanistyki oraz socjologii, wciąż nie są zjawiskami dobrze rozpoznanymi. A duża dynamika przemian zachodzących w tych osiedlach, nie mniejsza niż na innych obszarach miejskich, sprawia, że stanowią one bardzo interesujący „poligon badawczy”, a równocześnie swoiste laborato- rium przemian miasta socjalistycznego w miasto postsocjalistyczne. Problem badawczy pracy koncentruje się zatem wokół dwóch zasad- niczych pytań. Po pierwsze, jak zmieniają się wielkie socjalistyczne osiedla mieszkaniowe w mieście postsocjalistycznym i w jaki sposób ich przemiany wpisują się w przekształcania ustrojowe. Po drugie zaś, jaka jest percepcja i społeczna akceptacja środowisk mieszkaniowych tworzonych przez tę for- mę zabudowy we współczesnym mieście postsocjalistycznym; środowisk, których idea narodziła się w okresie rewolucji przemysłowej, głównie w ce- lu zapewnienia minimum dla najuboższych, a które w II połowie XX wieku w krajach realnego socjalizmu stały się standardem mieszkaniowym dla milionów, niezależnie od ich statusu społecznego i zamożności. 1.2. Założenia i cele pracy Podjęcie refleksji zarówno teoretycznej, jak i empirycznej dotyczącej wiel- kich osiedli mieszkaniowych uznano za ważne z następujących powodów: – są to obszary stanowiące najbardziej widoczne i najbardziej rozległe przestrzennie dziedzictwo socjalizmu we współczesnych miastach postsocjalistycznych, będące bardzo istotnym elementem struktury społeczno-przestrzennej tych miast; – obserwacje oraz różne badania empiryczne pokazują, że są to tereny, na których po 1990 roku zachodzą znaczące przemiany zarówno spo- łeczno-demograficzne, przestrzenne, jak i funkcjonalne; zmienia się też ich fizjonomia i społeczna percepcja – stają się bardziej przyjaz- nym i akceptowanym środowiskiem mieszkaniowym; – obszary te są wciąż stosunkowo mało poznane, postrzegane przez pryzmat wielu stereotypów, które należy weryfikować w badaniach w różnych skalach przestrzennych i przy użyciu różnych metod; – przemiany zachodzące w wielkich osiedlach mieszkaniowych w mias- tach postsocjalistycznych, ich społeczna percepcja oraz pozycja w strukturze społeczno-przestrzennej miast są niezwykle ważne z punktu widzenia przyszłości tej formy zabudowy, a w konsekwen- cji ze względu na jej rozmiary i udział w zasobach mieszkaniowych dla przyszłości tych miast. 15 Najważniejszym jednak impulsem do napisania tej pracy była chęć wpi- sania się w dyskusję naukową dotyczącą przekształcania się miasta socjali- stycznego w miasto postsocjalistyczne i wpływu tego procesu na przemiany wielkich osiedli mieszkaniowych. Analiza literatury polskiej, jak i zagranicz- nej pozwoliła bowiem stwierdzić, że wraz z transformacją ustrojową i pow- rotem miast socjalistycznych na ścieżkę rozwoju typową dla miast wolnego rynku, nie bacząc na obarczenie ich dziedzictwem poprzedniego ustroju, w refleksji teoretycznej przyjęto a priori, że miasta te szybko zaczną powielać ścieżki przekształceń miast zachodnioeuropejskich, a znajdujące się w nich osiedla wejdą w fazę rozwojową określaną jako spirala upadku. Założenie to, podzielane przez wielu badaczy, oparte było na przekonaniu, że lata 1945–1990 były w miastach realnego socjalizmu okresem, w którym tylko odroczone zostały uniwersalne stadia rozwoju miejskiego (por. van den Berg i in. 1982), toteż po 1990 roku nastąpią w nich te same fazy, które w mias- tach zachodnioeuropejskich i amerykańskich obserwowano kilka dekad wcześniej (por. Enyedi 1996, Tosics 2005). I choć współcześnie wielu bada- czy jest zgodnych co do specyfiki miast postsocjalistycznych, to wciąż mimo upływu ponad ćwierć wieku od początku transformacji ustrojowej, nadal trwa dyskusja naukowa na temat podobieństw i różnic pomiędzy ścieżkami przekształceń miast zachodnioeuropejskich i postsocjalistycznych. Odnosząc się do tej dyskusji, jako główną tezę pracy przyjęto zdanie bliższe obecnemu w literaturze podejściu historycznemu (por. Szelényi 1996, Tosics 2005), że ścieżki rozwojowe wielkich osiedli mieszkaniowych oraz ich społeczna percepcja w miastach postsocjalistycznych wykazują daleko idącą specyfikę, która jest konsekwencją wytworzenia się w krajach Europy Cen- tralnej i Wschodniej w II połowie XX wieku szczególnego typu miasta nie- mającego odpowiednika w innych warunkach ustrojowych. A obserwowa- ne w nich obecnie, w XXI wieku, procesy nie tylko nie powielają procesów zachodzących w osiedlach zachodnioeuropejskich, lecz przebiegają według własnego wzorca, który uwarunkowany jest zarówno dziedzictwem okresu realnego socjalizmu, jak i przebiegiem procesów transformacyjnych, na które nakładają się procesy zachodzące w skali europejskiej oraz globalnej. W pracy przyjęto cztery główne cele badawcze o charakterze poznaw- czym, wyjaśniającym i aplikacyjnym. W warstwie poznawczej w wymiarze empirycznym były to: po pierwsze identyfikacja i analiza przemian społecz- nych, przestrzennych, funkcjonalnych i fizjonomicznych zachodzących w wielkich osiedlach mieszkaniowych oraz rozpoznanie determinant tych przemian; po drugie określenie percepcji i poziomu społecznej akceptacji wielkich osiedli mieszkaniowych oraz czynników, które je determinują. W wymiarze teoretycznym za cel przyjęto ustalenie, czy istnieje jeden wspólny (uniwersalny) wzorzec przekształceń wielkich osiedli mieszkanio- wych w miastach postsocjalistycznych i w jakim stopniu ścieżki przekształ- 16 ceń tych osiedli wpisują się w modele przemian tych środowisk mieszka- niowych sformułowane dla miast zachodnioeuropejskich. W warstwie apli- kacyjnej natomiast praca miała być głosem w toczącej się obecnie dyskusji na temat przyszłości wielkich osiedli w miastach po socjalizmie. Aby jednak zbadać i zrozumieć fenomen wielkich osiedli mieszkaniowych we współ- czesnych miastach, prześledzono genezę tej formy zabudowy oraz jej roz- wój w okresie realnego socjalizmu, co znacznie rozszerzyło zakres czasowy pracy poza okres miasta postsocjalistycznego. Realizacja tak postawionych celów pracy wymagała sformułowania na- stępujących pytań badawczych: 1. Jaka była geneza wielkich osiedli mieszkaniowych w miastach euro- pejskich? 2. Dlaczego wielkie osiedla mieszkaniowe na największą skalę rozwi- nęły się w miastach socjalistycznych? 3. Jakie były trajektorie rozwoju wielkich osiedli mieszkaniowych w mia- stach socjalistycznych, co je determinowało i czym różniły się od trajektorii rozwoju tej formy zabudowy w miastach krajów zachodnioeuropejskich? 4. Jakie przemiany nastąpiły po 1990 roku w strukturze społecznej, prze- strzennej i funkcjonalnej oraz fizjonomii wielkich osiedli mieszkaniowych w mieście postsocjalistycznym? 5. Jaki jest kierunek, tempo, natężenie, determinanty i efekty przemian zachodzących w wielkich osiedlach mieszkaniowych? Kto jest głównym aktorem tych przemian? 6. W jaki sposób przemiany wielkich osiedli mieszkaniowych wpisują się w przemiany ustrojowe (specyficzne dla przechodzenia od socjalizmu do postsocjalizmu) oraz w szerzej rozumiane przemiany cywilizacyjne zacho- dzące we współczesnym świecie, które nakładają się na procesy transforma- cji ustrojowej? 7. Jaka jest percepcja i społeczna akceptacja środowisk mieszkaniowych tworzonych przez tę formę zabudowy we współczesnym mieście postsocja- listycznym i co je determinuje? 8. Jakie jest miejsce (pozycja) wielkich osiedli mieszkaniowych w struk- turze społeczno-przestrzennej miasta postsocjalistycznego? 9. Czy istnieje jeden wspólny, uniwersalny wzorzec rozwoju i przemian wielkich osiedli mieszkaniowych w miastach postsocjalistycznych? 10. Czy osiedla te powielają ścieżki przekształceń wielkich osiedli w miastach zachodnioeuropejskich, czy też przekształcają się w sposób swo- isty, specyficzny dla miast po socjalizmie? 11. Jakie czynniki będą decydowały o przyszłości wielkich osiedli miesz- kaniowych w mieście postsocjalistycznym i jakie są ich perspektywy? 17 1.3. Podstawy teoretyczne pracy Podstawy teoretyczne pracy oparto na założeniu, że wielkie osiedla miesz- kaniowe są szczególnym rodzajem przestrzeni mieszkaniowej, ta zaś jest jedną z form przestrzeni społecznej. Przyjęcie takiego założenia lokuje pracę w naukach społecznych, a ściślej – na pograniczu co najmniej kilku nauk i ich subdyscyplin, które zajmują się miastem i przestrzenią miejską (geogra- fii społecznej miast, socjologii miasta, psychologii środowiskowej), oraz im- plikuje przyjęcie określonych założeń teoretyczno-metodologicznych doty- czących zarówno natury badanych zjawisk, jak i sposobów ich wyjaśniania. Założenie to wymaga zdefiniowania pojęcia „przestrzeń społeczna”, które podobnie jak termin „przestrzeń” ma wiele znaczeń i różnie jest koncep- tualizowane na gruncie różnych dyscyplin naukowych (por. Lisowski 2003, Rykiel 2008, Majer 2010). Nie wnikając jednakże w tym miejscu w szcze- gółową dyskusję pojęciową, która jest przedmiotem wielu odrębnych prac (np. Maik, Stachowski 1995, Lisowski 2003), na podstawie przeglądu litera- tury zarówno geograficznej, jak i socjologicznej (Buttimer 1969, Gołdyka 1976, Wallis 1990, Maik, Stachowski 1995, Lisowski 2003, Jałowiecki, Szcze- pański 2006, Węcławowicz 2007, Rykiel 2008, Majer 2010) za podstawę ba- dań przyjęto dwa ujęcia przestrzeni społecznej9: − ekologiczne, w ramach którego przestrzeń społeczna to obszar o określonych cechach fizycznych zamieszkiwany i/lub użytkowany przez zbiorowość o określonych cechach społecznych; w ujęciu tym cechy tej zbiorowości współwystępują z cechami fizycznymi tej prze- strzeni; − kulturalistyczne (świadomościowe), określane też jako kulturowe i/lub symboliczne, w którym przestrzeń społeczna to przestrzeń (obszar, terytorium, miejsce), której jednostki i zbiorowości nadają określone znaczenie, wartość, którą naznaczają. Pierwsze z proponowanych ujęć ma źródło w tradycji szkoły chica- gowskiej (w klasycznej ekologii społecznej) R. Parka, E. Burgessa i R. Mc Kenzie’ego oraz wypracowanych w jej ramach koncepcji obszarów natu- ralnych i będących jej twórczym rozwinięciem koncepcji analizy obszarów 9 Wymienione ujęcia przestrzeni społecznej nawiązują do wyróżnionych przez Ch. de Lauwe w 1952 r. (cyt. za: Lisowski 2003) dwóch warstw przestrzeni ekologiczno-społecznej: obiektywnej oraz subiektywnej, czyli postrzeganej przez określonych użytkowników prze- strzeni. Subiektywna interpretacja przestrzeni obiektywnej powstaje w świadomości człowieka i może mieć charakter racjonalny lub emocjonalny. Aspekty racjonalne związane są z trakto- waniem przestrzeni jako wartości użytkowej związanej z zaspokajaniem potrzeb bytowych. Z kolei aspekty emocjonalne traktują przestrzeń jako źródło wrażeń, przeżyć estetycznych, in- telektualnych (ibid., s. 138). 18 społecznych E. Shevky’ego, W. Bella i M. Williamsa (1949, 1955)10. W uję- ciach tych przestrzeń miejska jest przedmiotem rywalizacji zbiorowości ludzkich, a kształt miasta jest wynikiem procesów koncentracji, centralizacji, segregacji, inwazji i sukcesji, a także zmian w podziale pracy, w funkcjono- waniu gospodarstw domowych oraz rozmieszczeniu ludności. Drugie natomiast ujęcie przestrzeni społecznej przyjęte w pracy odwo- łuje się do kulturalizmu i pierwszej zwartej koncepcji wyjaśniającej relacje przestrzeń–społeczeństwo na gruncie nauk społecznych, której autorem był F. Znaniecki (1938), a kontynuatorem A. Wallis (1977, 1990). Współcześnie ujęcie to mieści się w ramach szkół humanistycznych i wraz z orientacją be- hawioralną tworzy teoretyczno-metodologiczne ramy badań geografii spo- łecznej miast, których problematyka dotyczy percepcji i waloryzacji prze- strzeni ( Lisowski 2008). W ramach tej grupy podejść przestrzeń społeczna pełna jest znaczeń i symboli, jest doświadczana, waloryzowana i nazna- czana przez ludzi, którzy ją tworzą i użytkują. Tym samym nawiązując do koncepcji Y.F. Tuana (1987) nabiera cech miejsca. W przypadku badania przestrzeni zamieszkania podejście kulturalistyczne wydaje się być niezbęd- ne, ponieważ „mieszkanie jest tym podstawowym miejscem w przestrzeni, do którego człowiek osiadły odnosi swoje różnorodne powiązania z otacza- jącym go światem i w którym – na odwrót – otoczenie określa jego miejsce w przestrzeni (Goryński 1973, s. 7). Jako dobro niezbędne każdej rodzinie dom (nawet jeśli jest to tylko niewielkie mieszkanie) jest miejscem zaspoka- jania wszystkich najważniejszych potrzeb człowieka, zarówno podstawo- wych jak i wyższego rzędu. W ujęciach humanistycznych dom to nasz orbis inetrior, centrum wszechświata, mikrokosmos, miejsce będące synonimem bezpieczeństwa, pewności i ładu (Sulima 2010), miejsce, w którym jesteśmy „u siebie”, do którego „wracamy po aktywności w świecie [...] i zbieramy siły do ponownego wkroczenia w świat” (Woroniecka 2007, s. 13). Wielkie osiedle mieszkaniowe w niniejszej pracy rozpatrywane jest tak- że jako jeden z hierarchicznych poziomów środowiska mieszkaniowego. Środowisko mieszkaniowe, w literaturze określane też jako środowisko mieszkalne (Turowski 1979) lub habitat (Bać 1987) jest różnie definiowane (por. Suliborski 1976, Turowski 1979, Schneider-Skalska 2005, Dzieciucho- wicz 2011, Groeger 2013). W klasycznej geografii miast, według A. Sulibor- skiego (1976), środowisko mieszkaniowe tworzą cztery strefy będące częś- ciami przestrzeni miejskiej: mieszkanie, budynek, nieruchomość (działka) 10 Na gruncie socjologii miasta (Czekaj 2007, Majer 2010) podaje się, że E. Shevky oraz W. Bell (twórcy analizy obszarów społecznych) są przedstawicielami nurtu neoekologicznego, którego cechą było zakładanie znacznie większego, niż w klasycznej szkole chicagowskiej, udziału świadomości w podejmowaniu decyzji przestrzennych oraz większy udział czynni- ków kulturowych w procesach kształtowania przestrzeni. Tym samym neoekologia zrywała z naturalizmem wczesnej szkoły chicagowskiej. 19 oraz obszar (czyli przestrzeń położona poza granicami nieruchomości mieszkalnej), które tworzą dwie różne pod względem jakościowym i fun- kcjonalnym podprzestrzenie, nazywane przez tego autora wewnętrznym i zewnętrznym środowiskiem mieszkaniowym. Na użytek niniejszej pracy przyjęto definicję środowiska mieszkaniowego zaproponowaną w pracach z zakresu socjologii mieszkalnictwa (por. Turowski 1979, Siemiński 1985, Bać 1987), według której jest to całość elementów fizykoprzestrzennych, społecznych i kulturowych współkształtujących obszar codziennych dzia- łań, aktywności i ruchliwości przestrzennej człowieka oraz determinujących jego postawy jako użytkownika tego obszaru (Borowik 2003, s. 80). Według typologii J. Turowskiego (1979), teoretyka i badacza osiedli, pojęcie środo- wiska mieszkaniowego (określanego przez tego autora jako środowisko mieszkalne) ma charakter hierarchiczny i może być ujmowane jako: mikro- środowisko mieszkalne, czyli mieszkanie, dom oraz najbliższe otoczenie przestrzenno-społeczne, szersze środowisko mieszkalne (mezośrodowisko), które obejmuje zespół domów (bloków) stanowiących osiedle lub dzielnicę, oraz makrośrodowisko mieszkalne, czyli miasto wraz z całą strefą pod- miejską. Z punktu widzenia niniejszej pracy ważna jest jakość tak rozumianego środowiska mieszkaniowego (habitatu), której wybrane elementy mają aspekt fizyczny, kwantyfikowalny (np. lokalizacja i dostępność komunika- cyjna osiedla, wielkość mieszkań, wyposażenie w obiekty infrastruktury) i można je oceniać w ujęciu obiektywnym. Inne zaś mają wymiar jedynie su- biektywny (np. poczucie bezpieczeństwa, więź sąsiedzka, zadowolenie z za- mieszkiwania) i można je badać wyłącznie z punktu widzenia użytkownika środowiska mieszkaniowego. Dlatego też niezbędne jest podejście integru- jące obiektywne i subiektywne perspektywy badawcze i odwołanie się do badań z zakresu percepcji. Perspektywa teoretyczna przyjęta w badaniach odwołuje się również do koncepcji glokalizacji (Robertson 1995, Bauman 1997), zgodnie z którą jedną z ważnych dróg analizy trendów zachodzących na poziomie globalnym (makro) jest perspektywa lokalna (mikro). Według A. Giddensa (1990), glo- balizacja nie jest zjawiskiem występującym „tam, na zewnątrz”, odnoszą- cym się do systemów światowych, ale dzieje się również „tutaj, wewnątrz”, dotykając naszej codzienności, ponieważ dokonuje swoistej „inwazji w lo- kalność”. Zgodnie z tymi rozważaniami procesy dokonujące się na pozio- mie światowym (europejskim) czy krajowym mają znaczący wpływ na pro- cesy zachodzące w skali miast i pojedynczych osiedli, ale aby je zrozumieć należy je analizować przez pryzmat lokalny. Tym samym wszelkie rozważa- nia na temat przemian wielkich osiedli mieszkaniowych w skali europejskiej (w skali bloku państw postsocjalistycznych) powinny odbywać się w oparciu o analizy empiryczne poszczególnych miast i poszczególnych osiedli. 20 Aby zatem uwzględnić w pracy kontekst lokalny zdecydowano, że jej część empiryczna poświęcona zastanie studium przypadku jednego z miast postsocjalistycznych, jakim jest współczesna Łódź. Nie wnikając w tym miejscu, jak dalece Łódź jest typowym miastem postsocjalistycznym, nie ma wątpliwości, że jest miastem, które w latach 1945–1990 funkcjonowało w ustroju realnego socjalizmu i podlegało ideologii oraz prawom tego ustroju, toteż zgodnie z definicją miasta postsocjalistycznego S. Liszewskiego z 2001 roku (omówioną szerzej w rozdziale 2 niniejszej pracy) spełnia to kryterium. I mimo że przedwojenny rozwój Łodzi daleki był od typowej ścieżki rozwojowej miast europejskich (por. Liszewski 2009), to w okresie powojennym miasto to rozwijało się jako typowe miasto socjalistyczne i pod- dane było takim samym wpływom ustrojowym jak inne wielkie miasta w Polsce. Były to: pełna zależność od władz centralnych, podporządkowy- wanie rozwoju społecznego i przestrzennego priorytetom ideologicznym, brak rynku, forsowna industrializacja, silna migracja ze wsi, głód mieszka- niowy oraz budowa wielkich osiedli mieszkaniowych. Specyfiką Łodzi w porównaniu do innych wielkich miast w Polsce jest uniknięcie zniszczeń w okresie II wojny światowej, zatem nie wystąpił tu po 1945 roku problem zburzonej substancji mieszkaniowej. Istniał jednak (i istnieje nadal) nie mniej poważny problem substancji mieszkaniowej o bardzo niskim standar- dzie, który jest skutkiem historycznych uwarunkowań i niespotykanego nigdzie indziej szybkiego tempa rozwoju Łodzi w II połowie XIX wieku jako wielkiego ośrodka przemysłowego. Wybór jednego miasta jako obszaru szczegółowych studiów empirycz- nych wynikał także z przekonania, że określony poziom szczegółowości ba- dań wymaga ograniczenia ich zasięgu przestrzennego, tak aby uzyskane wnioski były w pełni potwierdzone. Uzasadnienie metodologiczne takiego wyboru jest także konsekwencją decyzji o zastosowaniu w pracy metod ja- kościowych (obserwacja i wywiad swobodny), które wymagają bezpośred- niego oglądu badanych zjawisk, aby zgodnie z proponowanym przez F. Znanieckiego „współczynnikiem humanistycznym”, określanym przez S. Ossowskiego (1962) „empatią badacza”, lepiej je zrozumieć. 1.4. Metody badań i materiały źródłowe Złożoność problematyki badawczej dotyczącej zarówno społecznych, jak i fizycznych aspektów przestrzeni miejskiej tworzących środowisko miesz- kaniowe oraz przekonanie, że poznanie badanych zjawisk powinno być możliwie wszechstronne, wymaga podejść zintegrowanych czerpiących z dorobku różnych orientacji teoretyczno-metodologicznych stosowanych 21 we współczesnej geografii społecznej miast. Przyjęcie takiego założenia wy- nika z przekonania, że każdy z paradygmatów stosowanych w badaniach miast i każda z orientacji teoretyczno-metodologicznych odczytuje i inter- pretuje tylko pewne aspekty badanych zjawisk (por. Węcławowicz 2007, Maik, Stachowski 1995, Maik 2012). A jak podaje W. Maik (2012), ze wzglę- du na pluralistyczny i polimorficzny charakter geografii miast, metodologia badań geograficznych nie tylko może, ale nawet „powinna tworzyć mozaikę ujęć teoretyczno-metodologicznych, które dają różny ogląd badanej rzeczy- wistości. W warstwie metodologicznej może to być łączenie różnych ujęć – ilościowych i jakościowych, obiektywnych i subiektywnych, aksjologicz- nych i neutralnych wobec wartości” (Maik 2012, s. 136). Przyjmując zatem, że każda z perspektyw teoretyczno-metodologicz- nych pozwala dojrzeć inne strony rzeczywistości społecznej i poznać inne jej aspekty w pracy przyjęto postawę racjonalnego eklektyzmu (Jałowiecki, Szczepański 2006), która zakłada konieczność integralnej interpretacji świata społecznego poprzez poszukiwanie najbardziej wartościowych cech istnieją- cych nurtów i eliminacji ich słabości11. Podejście takie zgodne jest z emer- gentystyczną koncepcją miasta określaną też koncepcją komplementarności (Maik 2012, s. 64), która zakłada, że badana rzeczywistość nie jest homo- geniczna, a proces kształtowania miasta rozgrywa się na wielu płaszczy- znach (poziomach), które należy uwzględnić w badaniach. Przyjęte w pracy podejście metodologiczne jest zatem podejściem zintegrowanym, które łączy ujęcia ilościowe i jakościowe, podejścia scjentystyczne z podejściem humanistycznym oraz holizm szkoły chicagowskiej (ale nie naturalizm, cha- rakterystyczny dla jej wczesnej fazy) i szkół makrostrukturalnych (struktu- ralno-funkcjonalnych) z indywidualizmem szkół kulturalistycznych. Zasto- sowana w pracy procedura łączenia różnych metodologii w literaturze z za- kresu nauk społecznych określana bywa też jako triangulacja (Denzin 2006). Przyjęcie określonych założeń, a także specyfika i złożoność przedmio- tu badań, który stanowią procesy zachodzące w wielkich osiedlach miesz- kaniowych, ich niemal powszechne występowanie oraz, mimo istotnych podobieństw, zróżnicowanie istniejące zarówno w skali europejskiej, krajo- wej, regionalnej, jak i w skali poszczególnych miast, wymaga zastosowania trzech przestrzennych skal badawczych: makro, mezo i mikro. Są to: 11 Indywidualizm metodologiczny i poznawczy wpisany w szkoły kulturalistyczne, humanistyczne i różne nurty określane jako postmodernistyczne eliminuje podstawową sła- bość perspektywy holistycznej, czyli brak odwołań do świata odczuć pojedynczego człowie- ka. A równocześnie tylko podejścia całościowe, w postaci ujęć strukturalistycznych (makro- strukturalnych), pozwalają dostrzec grupy i całości społeczne (klasy, warstwy, kategorie), zinterpretować ich różne położenie, interesy oraz ewentualne między nimi konflikty i umieścić je w szerszym kontekście zarówno społecznym, jak i przestrzennym (miejskim, krajowym, globalnym) (por. Jałowiecki, Szczepański 2006, Węcławowicz 2007). 22 – skala europejska i krajowa (makroskala) – wielkie osiedla mieszka- niowe w krajach postsocjalistycznych; – skala pojedynczego miasta (mezoskala) – wielkie osiedla mieszka- niowe w wybranych miastach postsocjalistycznych, w Polsce i in- nych krajach europejskich jako kontekst dla szczegółowych badań empirycznych prowadzonych w skali wybranego miasta, jakim jest Łódź; – skala pojedynczego osiedla (mikroskala) – studium przypadku Ło- dzi oraz studia przypadków wybranych wielkich osiedli mieszka- niowych spełniające kryteria definicyjne przyjęte w badaniu. W pracy przyjęto, że obrazy uzyskane w każdej z perspektyw badaw- czych (skal przestrzennych) wzajemnie się uzupełniają i weryfikują. Każda z tych skal przestrzennych (perspektyw) implikuje także przyjęcie określo- nych, właściwych dla niej podejść badawczych oraz zastosowania odpo- wiednich metod i skorzystania z innych źródeł danych, obejmujących za- równo źródła pierwotne, tworzone na użytek niniejszej pracy, jak i źródła wtórne (zastane) – (tab. 1). Tab. 1. Źródła danych i metody zastosowane w pracy Płaszczyzny badawcze wielkich osiedli mieszkaniowych Skala analizy geneza rozwój i struktura przemiany percepcja Makro (skala euro- pejska i krajowa) Mezo (skala miasta) analiza źródeł zastanych (desk research) kwerenda literatury analiza źródeł zastanych, inwentaryza- inwentary- zacja urba- ilościowa metoda kwestiona- riuszowa – standaryzowany wywiad kwestionariuszowy Mikro (skala poje- dynczego osiedla) cja urbani- styczna Źródło: opracowanie własne. nistyczna, jakościowa metoda kwestio- obserwacja nariuszowa – wywiad swo- bodny (pogłębiony) Wykorzystane w pracy materiały źródłowe o charakterze wtórnym to, obok danych z literatury polskiej i zagranicznej, dane z Urzędów Statystycz- nych, Urzędu Miasta Łodzi, Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ło- dzi, Miejskiej Komendy Policji, biur obrotu nieruchomościami oraz informa- cje pozyskane w spółdzielniach mieszkaniowych. Dane pierwotne nato- miast to pozyskane w toku własnych badań terenowych wyniki obserwacji i inwentaryzacji oraz badań kwestionariuszowych zarówno ilościowych (wywiady ustrukturyzowane), jak i jakościowych (wywiady swobodne ze standaryzowaną listą poszukiwanych informacji) przeprowadzonych w wiel- kich osiedlach mieszkaniowych Łodzi. 23 Szeroki zakres merytoryczny i interdyscyplinarność pracy sprawia, że jej zakres czasowy obejmuje – w części teoretycznej – okres od pierwszych koncepcji osiedla jako jednostki urbanistycznej i społecznej, natomiast w części empirycznej – okres miasta socjalistycznego (lata 1945–1989) oraz okres posocjalistyczny (po 1990 r.). Konieczność analizy opartej na wyko- rzystaniu danych statystycznych pochodzących ze spisów powszechnych oraz ich ograniczona dostępność dla jednostek przestrzennych mniejszych niż miasto sprawia, że analizy statystyczne dotyczą tylko lat, dla których dostępne są odpowiednie dane. Zakres przestrzenny pracy obejmuje postsocjalistyczną część Europy, a w szczególności te kraje, które w literaturze (Hamilton i in., red. 2005, s. 6) określa się jako Europę Centralną, a ściślej Środkowo-Wschodnią (East Central Europe) – subregion Europy Centralnej i Wschodniej, który wyodręb- nił się po zmianie ustroju, czyli Polskę, Czechy, Słowację, Węgry, Słowenię i b. NRD. Zakres pracy rozpatrywać można także w trzech skalach odpo- wiadających trzem przyjętym w pracy poziomom analizy: w skali makro obejmuje wybrane kraje postsocjalistyczne Europy Środkowo-Wschodniej, w skali mezo – wybrane miasta postsocjalistyczne, a w skali mikro – wybra- ne osiedla. Praca składa się z ośmiu rozdziałów. Pierwszy z nich to wprowadzenie, w którym sformułowano główną tezę pracy, przedstawiono jej cele i założe- nia oraz podstawy teoretyczne. Rozdział drugi przedstawia teoretyczno- -metodologiczny kontekst badań nad wielkimi osiedlami mieszkaniowymi, pokazuje wielowymiarowość tego fenomenu i stanowi przegląd podejść ba- dawczych i definicji tej formy zabudowy. W rozdziale trzecim skupiono się na genezie i uwarunkowaniach rozwoju wielkoskalowych założeń osied- lowych, poprzez omówienie najważniejszych koncepcji urbanistycznych i architektonicznych XIX i XX wieku, które miały największy wpływ na kształtowanie się współczesnej urbanistyki, w tym na rozwój budownictwa osiedlowego w miastach europejskich. Koncepcje te omówiono z uwzględ- nieniem kontekstu i uwarunkowań społeczno-politycznych, w jakich pow- stawały oraz przez pryzmat wpływu, jaki wywarły na kształt powojennych wielkich osieli mieszkaniowych będących przedmiotem niniejszej pracy. Kolejny, czwarty rozdział przedstawia rozwój i cechy wielkich osiedli mieszkaniowych w mieście socjalistycznym, stanowiąc niezbędne tło ana- lizy tych osiedli w okresie miasta postsocjalistycznego, po 1990 roku. W roz- dziale piątym analizowano przemiany, jakie zaszły w strukturze społecznej i przestrzennej wielkich osiedli mieszkaniowych w miastach postsocjali- stycznych. W szóstym omówiono teoretyczno-metodologiczne aspekty ba- dań nad percepcją środowiska mieszkaniowego oraz przedstawiono wybra- ne aspekty percepcji tej formy urbanistycznej w oparciu o publikowane wyniki badań empirycznych przeprowadzonych w krajach postsocjalistycz- 24 nych. Rozdziały te oparte są na szerokim przeglądzie prac literatury polskiej i zagranicznej. W rozdziale siódmym zaprezentowane zostały wyniki włas- nych badań empirycznych przeprowadzonych w dziewięciu wielkich osied- lach mieszkaniowych Łodzi spełniających kryteria definicyjne przyjęte w pracy. Rozdział ten zawiera zagadnienia dotyczące rozwoju budownict- wa osiedlowego w Łodzi, przemian jakim po 1990 roku podlegają te osied- la, a także wybranych aspektów ich percepcji, które z jednej strony pokzują, jaka jest jakość zamieszkiwania w tych osiedlach, z drugiej zaś stanowią źródło, w oparciu o które prognozować można ich perspektywy oraz po- dejmować działania zmierzające do modernizacji tych środowisk mieszka- niowych. Pracę kończy rozdział ósmy, który stanowi podsumowanie prze- prowadzonych analiz i przedstawia najważniejsze wnioski. Struktura pracy odzwierciedla poszczególne etapy postępowania badaw- czego (rys. 1). ETAP I Praca koncepcyjna Sformułowanie problematyki badawczej i celów badań Określenie płaszczyzn badawczych i wybór metod Identyfikacja genezy oraz określenie głównych determinant rozwoju modernistycznej zabudowy osiedlowej w miastach europejskich ETAP II Studia literatury przedmiotu i praca koncepcyjna ETAP III Badania terenowe Identyfikacja uwarunkowań i etapów rozwoju wielkich osiedli mieszkaniowych w mieście socjalistycznym Identyfikacja przemian zachodzących w wielkich osiedlach mieszkaniowych w mieście postsocjalistycznym oraz określenie ich determinant Identyfikacja percepcji wielkich osiedli mieszkaniowych w mieście postsocjalistycznym i określenie jej determinant Sformułowanie koncepcji badań empirycznych, określenie źródeł danych, dobór metod i konstrukcja narzędzi badawczych i analiza uzyskanych wyników ETAP IV Sformułowanie wniosków kwerenda danych inwentaryzacja ilościowe i jakościowe badania wywiady w spółdzielniach statystycznych terenowa kwestionariuszowe wśród mieszkańców mieszkaniowych Studium przypadku wielkich osiedli mieszkaniowych Łodzi Konkluzje Rys. 1. Etapy postępowania badawczego Źródło: opracowanie własne 25
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wielkie osiedla mieszkaniowe w mieście postsocjalistycznym. Geneza, rozwój, przemiany, percepcja
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: