Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00314 007012 15376676 na godz. na dobę w sumie
Wielkość i upadek „Tygodnika Powszechnego” oraz inne szkice - ebook/pdf
Wielkość i upadek „Tygodnika Powszechnego” oraz inne szkice - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 309
Wydawca: Universitas Język publikacji: polski
ISBN: 978-832-421-509-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-9%), audiobook).

Książka ta, utrzymana zarówno w dyskursie eseistycznym, jak i w konwencji osobistego wspomnienia, mówi o polskim upadku: destrukcji idei solidarnościowej, zaniku politycznego centrum, zdradzie etosu, porzuceniu własnej tożsamości. Celem ataku są – po raz kolejny w pisarstwie Andrzeja Romanowskiego – projekt „IV Rzeczpospolitej”, działania PiS, polityka historyczna, Instytut Pamięci Narodowej...
Autor dokonuje też rozrachunku ze swym dawnym środowiskiem: z „Tygodnikiem Powszechnym” i – szerzej – z ruchem skupionym wokół czasopisma „Znak”. Wskazując na jego słabości, w tym brak krytycyzmu wobec Solidarności i polskiego papieża, akcentuje zarazem jego decydującą rolę w ponownym wybiciu się Polaków na niepodległość.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Andrzej Romanowski WIELKOŚĆ I UPADEK „TYGODNIKA POWSZECHNEGO” ORAZ INNE SZKICE universitas WIELKOŚĆ I UPADEK „TYGODNIKA POWSZECHNEGO” ORAZ INNE SZKICE Andrzej Romanowski WIELKOŚĆ I UPADEK „TYGODNIKA POWSZECHNEGO” ORAZ INNE SZKICE Kraków © Copyright by Andrzej Romanowski and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2011 ISBN 97883–242–1509–6 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne Jolanta Stal Projekt okładki i stron tytułowych Ewa Gray www.universitas.com.pl Pamięci moich Rodziców, Lidii z Bytnarów i Tadeusza Romanowskich Marcin Król HISTORYK POTRAFI Książka Andrzeja Romanowskiego jest rzadkim w dzisiejszych czasach dowodem na to, że można uprawiać historię najnowszą i nie zwariować, co więcej: w tekstach bardziej publicystycznych niż naukowych zachować znakomitą dbałość o szczegół oraz pro- fesjonalizm. Większość z publikowanych tekstów dotyczy „Tygodnika Po- wszechnego” oraz instytucji i ludzi z nim związanych. Ponieważ miałem szczęśliwie okazję znać dobrze tych ludzi od 1969 roku, mogę tylko potwierdzić, że Andrzej Romanowski z wielkim wy- czuciem opisuje rozmaite zawiłości i niejasne sytuacje, jakie były ich udziałem, oraz – w przeciwieństwie do innych autorów, któ- rych nie będę wymieniał – postępuje tak, jak powinien nie tylko historyk, ale każdy człowiek, czyli zaczyna od życzliwości i od do- mniemania niewinności. A jakie to były problemy, które Romanowski przedstawia, a które dla ludzi niechętnych „Tygodnikowi” stanowią świade- ctwo rozmaitych złych rzeczy? Przede wszystkim skomplikowa- ne relacje z kardynałem Stefanem Wyszyńskim, który nie ubó- stwiał ani ludzi „Tygodnika”, ani katolickiej inteligencji, ani Koła ZNAK, a równocześnie doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że są mu potrzebni i kiedy mu są potrzebni. Relacje między Jerzym Turowiczem, Stanisławem Stommą a kardynałem Wyszyńskim za- wsze były skomplikowane, ale, jak pokazuje Andrzej Romanowski, 8 MARCIN KRÓL zawsze bardziej dla dobra Polski niż z powodu sporów personal- nych, zaś różnice dotyczyły jedynie taktyki, a nie podstaw myśle- nia i podstaw chrześcijaństwa. Następny problem to rozmaitość dróg, jakimi Turowicz, Stom- ma, Paweł Jasienica, Krzysztof Kozłowski i inni zmierzali do „Ty- godnika” i – rzecz niebywała – jak potrafili nie tylko uzgodnić sta- nowiska, kiedy już znaleźli się we wspólnym środowisku, ale także wytworzyć wspólną wrażliwość, której miałem okazję doświad- czać i która sprawiała, że „Tygodnik” rzeczywiście mógł być oj- czyzną dla niektórych ludzi. Dlatego z pewnym smutkiem opisu- je Andrzej Romanowski proces, który rozpoczął się po 1989 roku i stopniowo doprowadził do całkowitej utraty tej wrażliwości, a za- tem do zniknięcia ojczyzny. Niejako w  tle przygód bohaterów „Tygodnika” toczyły się w ostatnich latach dyskusje na temat pamięci historycznej oraz na temat rozmaitych produktów Instytutu Pamięci Narodowej. Andrzej Romanowski nie łączy tych spraw bezpośrednio, jed- nak ich pokrewieństwo, nieco dziwaczne zjawisko przesuwania się „Tygodnika” na prawo oraz liczne i beznadziejne spory lustra- cyjne powodują, że związek tu istnieje. Pojawia się bowiem pyta- nie, na które Romanowski udziela obszernej odpowiedzi, pytanie o to, co Autor nazywa „centrum”, a co rozmaitymi formami rady- kalizmu. Radykalizmu nie tylko politycznego, ale przede wszyst- kim radykalizmu ocen moralnych, gotowości do ferowania wyro- ków, rozpaczliwej odwagi w tym przedsięwzięciu, która musiała prowadzić do autodestrukcji środowiska „Tygodnika”. Wreszcie Andrzej Romanowski czyni to, co jest obowiązkiem historyka, a mianowicie przywraca proporcje. Doprawdy, pomi- jając przede wszystkim paryską emigrację, Polska przez lata nie- woli nie miała tak wybitnych ludzi, jak ci, którzy zebrali się wo- kół Jerzego Turowicza. Nie wolno o tym zapominać, nie wolno zapominać nie tylko o ich zasługach, ale także o ich mądrości, co HISTORYK POTRAFI 9 Andrzej Romanowski doskonale pokazuje w tekstach na temat ży- cia i poglądów Stanisława Stommy, zupełnie już dzisiaj niedoce- nianego nauczyciela realizmu politycznego, ale nauczyciela, któ- ry doskonale wiedział, co czyni. Przyjemnie odetchnąć świeżym powietrzem, przyjemnie wie- dzieć, że historyk nie tylko potrafi, ale także pamięta. ZDRADA CENTRUM Książka ta jest kontynuacją moich wcześniejszych zbiorów: Praw- dziwy koniec Rzeczy Pospolitej oraz Rozkosze lustracji. Jak tamte, mówi o polskim upadku. Bo przecież dostaliśmy od historii więcej, niż byśmy mogli sobie wymarzyć, a naszej wolności nie umie- my zagospodarować. Mógłbym posłużyć się terminem „spi- sienie”, ale nie powinienem go odbierać Wojciechowi Mazowiec- kiemu. Nie chodzi tu jednak, jak w tamtych moich pracach, o zaprze- paszczoną mądrość pokoleń. Ani o narodową katastrofę, jaką była lustracja. Chodzi o zdradę centrum. Bo było to zjawisko znacz- nie niebezpieczniejsze niż największe nawet harce „olszewików”. Faktyczne zagospodarowanie politycznego centrum przez pra- wicę spowodowało, że głównym rzecznikiem racji stanu musiały w Polsce stać się środowiska postkomunistyczne. Choć nie posia- dały one wystarczającego kapitału do poprowadzenia kraju aku- rat w tę stronę, którą same wcześniej zwalczały. Ta książka chce się więc upomnieć o wielkość ruchu ZNAK. O pamięć jego liderów, którzy startując z pułapu najniższego z możliwych, doprowadzili (razem z innymi) do polskiej niepod- ległości. Dziś z tego ruchu, z tworzących go instytucji i czasopism, pozostały jedynie nazwy. Trwający przez dwie dekady proces wy- płukiwania sensów był dla mnie wyjątkowo bolesny: dotknął prze- cież środowisko, które uważałem za własne. 12 PRZEDMOWA W zdradzie centrum nikt jednak nie jest bez winy: o tym także będzie tu mowa. Dodajmy więc, że i piszący te słowa zbyt długo – jak dziś widzi – służył sprawie, która przestawała być dobrą. Za- częło się wszak od odmawiania legitymacji moralnej SLD, a skoń- czyło na kwestionowaniu mandatu czyjegokolwiek – poza własną partią. I to właśnie zdrada centrum, ugięcie się tysięcy przyzwo- itych ludzi przed demagogią, nadało prawo obywatelstwa posta- wom kontestującym demokrację, niszczącym polską tradycję, ma- nipulującym pamięcią, depczącym ludzką godność... Dziś nawet profesorowie uniwersytetu twierdzą, że w katastrofie smoleńskiej „nie sposób wykluczyć sztucznej mgły”. Dla kłamstwa, które stało się znakiem rozpoznawczym polskiej prawicy, można mieć tylko pogardę. Ale ubolewam, że tak często krytykuję tu tych, którzy bronić się już nie mogą. Przypomnę jed- nak: te teksty są przedrukami. Powstawały w konkretnym czasie, reagowały na konkretne wydarzenia. Jak mógłbym dziś stosować w nich autocenzurę? Szkoda przy tym, że nie starczyło czasu i sił, by osobne szki- ce poświęcić takim ludziom, jak Mieczysław Pszon, ksiądz Józef Tischner, ksiądz Andrzej Bardecki, Bronisław Mamoń... Lecz prze- cież nie o kompletność obrazu w tej książce chodzi. O ludziach dawnego „Tygodnika Powszechnego” – najwspanialszych posta- ciach Polski powojennej – warto będzie kiedyś jeszcze napisać. Bo Polska była dla nich ważniejsza niż antykomunizm. czerwiec 2011 KRAKÓW, WILNO, ZNAK BYŁEM CZŁOWIEKIEM JERZEGO TUROWICZA Lipiec 1976 roku – pierwszy raz w życiu otwieram drzwi redak- cji „Tygodnika Powszechnego”. Wystraszona sekretarka macha rękami i woła: „Nikogo nie ma – jest tylko pan Pszon!” Zostawiam mój artykuł, a po trzech dniach przychodzę znowu. W pustej re- dakcji ponownie tylko ja i Mieczysław Pszon, a zza zamkniętych drzwi dochodzi stukot maszyny do pisania. Niebawem jednak, bezszelestnie, pojawia się przy nas ktoś trzeci: starszy, siwy pan, leciutko uśmiechnięty, w nieco wymiętym garniturze. Zerkam na niego ukradkiem, a na koniec, speszony, zwracam się w stronę wyjścia. Wtedy on wyciąga rękę i mówi: „Turowicz”. Nie znałem dotąd jego twarzy. Jerzy Turowicz był w PRL Wiel- kim Nieobecnym: nie ukazywał się w telewizji, nie mówił w radio, w obiegu publicznym daremnie było szukać jego fotografii. Nie mogłem nawet pamiętać jego charakterystyki, sporządzonej nie- gdyś przez Kisiela: „Długa, ascetyczna twarz Savonaroli z długim, rozdwojonym podbródkiem. [...] Głos cichy, mruczący, aksamit- ny baryton, bardzo miękki, rozsądnie perswadujący, uprzejmy, jak i cały w ogóle sposób bycia. Grzeczność trochę nieśmiała, trochę „lisia”, postać nieco jezuicka, niezwykła, ale pociągająca. Jest sto- pem różnych osobliwych substancji duchowych, złożoną syntezą sprzeczności [...] Przy miękkości, poczuciu humoru i dużej tole- rancyjności, charakter w istocie twardy i niełatwy”. 16 KRAKÓW, WILNO, ZNAK I oto ściskam jego dłoń. Bąkam: „Och, bardzo mi przyjemnie”. Wszak w mym pojmowaniu katolicyzmu nikomu nie zawdzię- czam tyle, co jemu. „Oddać Polskę Chrystusowi” Jerzy Turowicz miał wtedy lat 64. Urodził się 10 grudnia 1912, w galicyjskim jeszcze Krakowie, w rodzinie mieszczańskiej – tra- dycyjnej i katolickiej (obaj jego starsi bracia wybiorą z czasem stan duchowny). Podczas nauki w sąsiadującym z domem rodzinnym III Gimnazjum im. Sobieskiego wstąpił do Sodalicji Mariańskiej i w wieku 15 lat zadebiutował w zakopiańskim pisemku „Pod Zna- kiem Maryi” (dokładna data tego debiutu nie jest dotąd ustalona). Potem przeniósł się do Lwowa i podjął tam studia na Wydziale Bu- dowy Maszyn Politechniki. Zafascynowany szybownictwem, zo- stał w lutym 1933 prezesem studenckiego Związku Awiatycznego; wszedł też do redakcji studenckiego miesięcznika „Życie Techni- ckie”, w której objął „dział ogólny, awiatyczny i samochodowy”. Równocześnie jednak działał w organizacji lwowskiej Stowa- rzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” i tak- że został jej prezesem. W szeregach „Odrodzenia” zgłębiano spo- łeczną naukę Kościoła, katolicką liturgię i filozofię tomistyczną, zarazem zaś przypominano, że chrześcijaństwo ma charakter po- wszechny i ponadnarodowy. Dlatego w codziennej praktyce doko- nywano rozerwania utrwalonego związku Kościoła z polityczną prawicą, wchodzono w zwarcia ideowe z nacjonalizmem, zwal- czano Młodzież Wszechpolską. Zmaganiom o autonomię i czy- stość wiary patronował model katolicyzmu rozwijany w ówczesnej Francji, zwłaszcza przez Jacques’a Maritaina, już wtedy uznane- go przez Turowicza za mistrza. Ale on sam, dwudziestokilkulet- ni – czy mógł przypuszczać, że już niedługo stanie się filarem pol- skiego katolicyzmu? BYŁEM CZŁOWIEKIEM JERZEGO TUROWICZA 17 Poglądy miał radykalne: panujący system gospodarczy uważał za niesprawiedliwy i pasjonował się ideą jego przebudowy. Zarazem zachowywał wierność katolicyzmowi: był katolikiem „z instynktu, z powołania, z przekonania”. Corocznie we wrześniu wyjeżdżał na KUL i uczestniczył tam w „Tygodniach Społecznych”. A kiedy już na stałe wrócił do Krakowa, by podjąć studia historyczne na UJ, zauwa- żył, że istotą katolicyzmu jest „walka ze złem”. Toteż jako „katolik społeczny” (tak sam siebie określał) walczył z kapitalizmem i nacjo- nalizmem, a w tych nadrzędnych sprawach nie wahał się stawać po stronie socjalistów (na wieczorze dyskusyjnym 1 grudnia 1935 jego so- jusznikiem okazał się Józef Cyrankiewicz). W pojmowaniu katolicy- zmu przez Turowicza dokonywał się bowiem systematyczny odwrót od społeczno-politycznej prawicy (uraz antyprawicowy, niezgodę na endecję i niechęć do chadecji zachowa do końca życia) oraz po- głębiała się sympatia dla egalitarystycznych ideałów lewicy (jeszcze po latach określi się jako „człowiek lewicy” i „chrześcijański socjal- demokrata”). Tyle tylko, że drogowskazem była mu wciąż społecz- na nauka Kościoła i stara encyklika Leona XIII – Rerum Novarum. „Dziś – pisał Turowicz w styczniu 1936 na łamach wileńskie- go miesięcznika «Pax» – wyłącznym obrońcą prawdziwego czło- wieka i prawdziwej wolności jest Kościół katolicki”. Nadzieja leży w „odrodzeniu katolicyzmu”, który „przy pomocy środków ducho- wych, środków ubogich i czystych, stwarza elementy chrześcijań- skiej kultury jutra” (O chrześcijańską kulturę jutra). Maritainow- skie „środki ubogie”, jako charakterystyczne dla autentycznej misji Kościoła, pojawiały się przez całe życie w publicystyce Turowicza. W lwowskim miesięczniku „Dyszel w Głowie”, którego był przej- ściowo redaktorem naczelnym, precyzował, że środki te – to „ofiara, modlitwa, Krzyż, obecność, świadectwo prawdzie”; wszak w każ- dym złu chrześcijanin powinien szukać ziarna dobra, każdy błąd uznawać za zniekształconą prawdę (Jeszcze o typie „odrodzeniow- ca”, nr 25 z grudnia 1936). Dyrektywy „Dyszla w Głowie”, brzmią- cej „oddać Polskę Chrystusowi”, nie traktowano tu jako przymusu, 18 KRAKÓW, WILNO, ZNAK odwrotnie: niekatolikom chciano dawać pociągający przykład, pro- wadzić z nimi dyskusję. W ten też sposób widział Turowicz rolę „odrodzeniowców” w polemicznym artykule O „dwóch katolicy- zmach”, opublikowanym w lwowskiej „Gazecie Kościelnej” (1938, nr 14). Po latach zaś, charakteryzując ówczesny katolicyzm Mari- tainowski, napisze, że walczył on „o pogłębienie naszego typu reli- gijności, wykształcenie pełnego światopoglądu i stworzenie w Pol- sce humanistycznej kultury katolickiej oraz o konsekwencje tego katolicyzmu w życiu indywidualnym i zbiorowym, z silnym naci- skiem na konieczność daleko idącej przebudowy ustroju społecz- no-gospodarczego w duchu sprawiedliwości społecznej.” (Sprawa katolicyzmu, „Tygodnik Powszechny” 1945, nr 11). Na razie miał jednak lat 27 i wciąż nieukończone studia. Nie skończył ich zresztą nigdy, choć z czasem (według cytowanego wy- żej świadectwa Kisiela) zaczęły go charakteryzować „niespodzie- wany zasób wiadomości z najróżnorodniejszych dziedzin” oraz „opanowanie paru języków”. W roku 1939, w Krakowie, wszedł do redakcji chadeckiego dziennika „Głos Narodu”, kierowanej przez wybitnego katolickiego publicystę, znawcę społecznej nauki Kościo- ła, ks. Jana Piwowarczyka. W lipcu 1939 objął już redakcję naczelną tego pisma. Kiedy jednak w czasie niemieckiej okupacji przystąpił do narodowo-chrześcijańskiej, konspiracyjnej Unii i podjął współ- pracę z jej organem „Kultura Jutra”, rzec było można, że w kręgi chadeckie wnosił myślenie Maritainowskie. Owszem, wciąż jeszcze szukał właściwej formuły. Ale ten uformowany przez „Odrodzenie” katolicki radykał cały już czas pozostawał sobą. „Warstwa najcieńsza” Dnia 24 marca 1945, jeszcze w trakcie działań wojennych na Za- chodzie, książę metropolita Adam Stefan Sapieha założył w Kra- kowie „Tygodnik Powszechny”, a  redagowanie go powierzył BYŁEM CZŁOWIEKIEM JERZEGO TUROWICZA 19 ks. Piwowarczykowi. Nowe pismo – oświadczano – miało zmie- rzać „do utrwalania katolickiej Prawdy w szerokich kręgach na- szego społeczeństwa i  do wyrażania jej w  sprawach społecz- no-kulturalnych”. Zarazem jednak miało być ono „apolityczne i bezpartyjne”. „Z tego względu – informowano – wykluczamy z niego zagadnienia aktualno-polityczne oraz walkę stronnictw”. W składzie redakcji „Tygodnika” znajdował się Turowicz od początku – tyle że zrazu, podobnie jak w „Głosie Narodu”, jako osoba „numer dwa” – po ks. Piwowarczyku. Jednak od 14 paź- dziernika 1945, choć funkcję szefa dzielił po części nadal z księ- dzem, podpisywał już „Tygodnik” sam. Odtąd też – niebawem zupełnie samodzielnie – redagował go aż do śmierci. Odejmu- jąc przerwy, spowodowane wydarzeniami politycznymi, miało to trwać ponad pół wieku. Przez cały ten czas był również autorem tekstów programo- wych – takich jak wspomniana Sprawa katolicyzmu, opublikowa- na już w czerwcu 1945 roku. Ten manifest Turowicza przedstawiał pesymistyczny ogląd polskiego katolicyzmu, w którym ogromna większość wyznawców to „bierna masa katolików z imienia”. Do- piero na niej sytuuje się, według autora, cienka warstwa katolików świadomych i aktywnych, ale i tu należy rozróżnić „dwa pokłady”: „dolny, grubszy”, czyli katolicyzm zewnętrzny, marzący „o ilościo- wym i politycznym triumfie Kościoła”, oraz „górny, najcieńszy”, nastawiony na pogłębianie religijności, budowę kultury i „osiąg- nięcia wewnętrzne, jakościowe”. „Ta kilkuwarstwowość – doda- wał Turowicz – będzie zapewne istniała zawsze”, jednak należy dążyć do maksymalnego pogrubienia warstwy najcieńszej, będą- cej warunkiem niezbędnym do przetrwania katolicyzmu w no- wych warunkach. Warstwa najcieńsza – to właśnie był „Tygodnik”. Radykalny ka- tolicyzm Turowicza trudno już było uznać za „chadecki” – nawet w tym rozumieniu, jakie słowu temu nadawał tolerancyjny ks. Pi- wowarczyk. Był to – owszem – katolicyzm stale ten sam, lecz 20 KRAKÓW, WILNO, ZNAK zarazem jakże odmienny od tego, do którego przywykli wierni. Wywiedziony prosto z Ewangelii, stanowił opcję na rzecz „skrzyw- dzonych i poniżonych”, opcję więc w jakimś sensie lewicową, choć podszytą krakowskim tradycjonalizmem. Po drugie, stanowił ów katolicyzm manifestację absolutnej dialogiczności i otwartości. Wspominając po latach jednego ze swych francuskich mistrzów, Emmanuela Mouniera, mówił Turowicz: „zafascynowała mnie ta idea uszanowania inności”. Turowiczowy katolicyzm był przy tym zainteresowany dwiema zwłaszcza skrajnościami: osobą i ludzkoś- cią. W pierwszym przypadku przybierał charakter personalistycz- ny, w drugim – uniwersalistyczny, natomiast pomijał zbiorowość „pośrednią” – naród. Stroniąc od utożsamiania „katolickości” z „polskością”, tym bardziej więc dystansował się od polityki. Przyczółek Arcybiskup Sapieha założył „Tygodnik” w porozumieniu z no- wymi władzami (trudno było oczekiwać, by mogło być inaczej), a pomyślane w ten sposób pismo musiało – wbrew metropoli- cie i wbrew redakcji – przynosić komunistom zupełnie określo- ne profity. Wszak w dialogu ze światem mogli oni dopatrywać się możliwości ewolucji na pozycje „jedynie słuszne”, w antyintegry- zmie – widzieć perspektywę dywersji w Kościele, w apolityczno- ści – dostrzec opcję na rzecz wycofania religii ze sfery społecz- nej, zaś uniwersalizm interpretować jako abdykację z „rządu dusz” nad narodem. Nadzieję władz budziły też sympatie lewicowe, an- tyliberalne i antykapitalistyczne młodego redaktora, jeszcze po latach uważającego, że „w pełni liberalny kapitalizm [...] trudno jest pogodzić z chrześcijańskimi ideami społecznymi”. Wspomi- nał Stanisław Stomma, że „ukazanie się w Krakowie pisma oficjal- nie firmowanego autorytetem powszechnie wielbionego arcybi- skupa Sapiehy od razu stwarzało orientację. Polacy zrozumieli, BYŁEM CZŁOWIEKIEM JERZEGO TUROWICZA 21 że nie należy stosować ślepego bojkotu, aby się nie «splamić», ale należy – jeśli tylko się da – wpływać na nową rzeczywistość.” Jednak w sytuacji, gdy działało silne podziemie niepodległościo- we – cóż było dla komunistów ważniejsze niż wciągnięcie Pola- ków do współpracy? A przecież o współpracy nie było nawet mowy. Katolicyzm Tu- rowicza od katolickiej grupy „Dziś i Jutro” (późniejszego PAX-u) Bolesława Piaseckiego różniło niemal wszystko. Korzeniom Ma- ritainowskim i lewicowym odpowiadały tam przecież korzenie skrajnie prawicowe i nacjonalistyczne. Niezależność od władz kontrastowała z siecią niejawnych powiązań. Pełne zaufanie hie- rarchii kościelnej (arcybiskupa Sapiehy i prymasa Stefana Wy- szyńskiego) pozostawało w niezgodzie z działalnością, którą bi- skupi uznawali za szkodnictwo. Turowicz był dla komunistów do przyjęcia, mógł być nawet uważany za pożytecznego, jednak ani przez moment nie był na ich usługach. Co zaś najważniejsze: z całej powojennej palety ideowej „Tygo- dnik Powszechny” wykazał największą trwałość. Przez następne miesiące i lata upadały wszak kolejne koncepcje: nie tylko niepod- ległościowa, kontynuująca tradycje II Rzeczypospolitej, ale i plu- ralistyczna, ucieleśniana przez Mikołajczykowskie PSL, a wreszcie też chadecka, pozornie najbezpieczniejsza, wyrażana przez „Tygo- dnik Warszawski”. Miał rację Stomma, przestrzegając już w roku 1946: „Nie wiemy, czy, kiedy i jak rozegra się w Polsce konflikt obo- zu katolickiego z obozem wojującego socjalizmu. Być może rezul- tatem konfliktu będzie dalsza utrata pozycji społecznych przez katolicyzm u nas posiadanych. [...] Sytuacja byłaby groźna, gdyby walka na liniach społecznych stanowiła całość ekspansji obozu ka- tolickiego w Polsce” (Maksymalne i minimalne tendencje społecz- ne katolików, „Znak” 1946, nr 3). Gdy więc u schyłku roku 1948 Polska wkroczyła w stalinizm, z całego katolicyzmu niezależne- go mogła pozostać ta tylko „warstwa najcieńsza”: „Tygodnik Po- wszechny”. Pismo „minimalistyczne”, wycofane z polityki i życia 22 KRAKÓW, WILNO, ZNAK społecznego, ograniczone do obrony katolickiej tożsamości i kul- tury, było pierwszą, a zarazem ostatnią, oazą wolnej myśli. Jeszcze bowiem u schyłku roku 1950 Turowiczowi i Stommie pozwalano opublikować takie słowa: „Katolicy mogą zrezygno- wać i w rzeczywistości polskiej rezygnują z walki o cele politycz- ne, o opanowanie władzy państwowej, jak też z dążenia do two- rzenia własnego, po swojemu ujętego ustroju społecznego, godząc się na życie w ramach innego ustroju. Natomiast w żadnym wy- padku i nigdy zrezygnować nie mogą z walki o kulturę chrześci- jańską, czyli o chrześcijańską treść życia. Mówiąc obrazowo, mogą być oddane pozycje polityczno-ustrojowe, natomiast nie mogą być opuszczone pozycje walki o chrześcijańską kulturę jutra”. Z jednej więc strony autorzy deklarowali: „Katolicy mają wolę być lojalny- mi obywatelami państwa budującego socjalizm. Jesteśmy za umia- rem, za odprężeniem, za łagodzeniem tarć wewnętrznych, jeste- śmy za treuga Dei”. Z drugiej strony pozbawiali władzę złudzeń: „Stawiamy sprawę prosto, bez niedomówień i z całą szczerością. Marksistami ani socjalistami nie jesteśmy. Widzimy w socjalizmie wiele stron dodatnich. Niemniej ideał socjalistyczny nie jest na- szym ideałem” (Katolicy w Polsce Ludowej, 1950, nr 50). A kilka- naście miesięcy później, również spod pióra Turowicza i Stommy, wyszły i takie obrazoburcze sformułowania: „Mówi się o «chrzcze- niu komunizmu», rozumiejąc przez to połączenie socjalistyczne- go programu społecznego z moralnością i metafizyką chrześci- jańską. Koncepcję taką marksiści odrzucą z oburzeniem. My jej natomiast nie odrzucamy, ale nie możemy konstelacji takiej wy- obrazić sobie inaczej, jak tylko jako produkt długoletniej ewolu- cji” (Eksperyment polski, 1952, nr 5). Poglądy takie wciąż jeszcze „puszczała” cenzura. Ale, rzecz jasna, ten stan nie mógł trwać wiecznie. Odmowa zamieszczenia odredakcyjnego nekrologu Stalina oraz niezgoda zespołu na pozbycie się z jego grona Turowicza i Stommy przeko- nały władze w sposób ostateczny, że wobec „Tygodnika” nie da się BYŁEM CZŁOWIEKIEM JERZEGO TUROWICZA 23 stosować „taktyki salami”. Rzeczywiście, redakcja – mimo wszel- kich wahań, prób i błędów – wyznaczyła sobie faktycznie linię, na której już nie drgnęła, nie przesunęła się z niej ani o milimetr. Żar- ty się więc skończyły: lokal przy ul. Wiślnej został 30 czerwca 1953 zamknięty i opieczętowany, a firmę oddano lojalnemu PAX-owi. Turowicz i Stomma nie mogli mieć pewności, że za swą postawę nie zapłacą ceny najwyższej. A przecież „Tygodnikowy” eksperyment opóźnił wprowadze- nie w Polsce totalitaryzmu o całe pięć lat. W dodatku, już  wkrót- ce po zamknięciu pisma, pojawiły się pierwsze podmuchy „odwil- ży”. Dlatego, gdy w trzy lata później nadszedł Polski Październik, restytucja „Tygodnika” stała się znów niezbędna – dla władzy, potrzebującej spokoju, oraz dla społeczeństwa, potrzebującego wolności. Pierwszy numer pod wznowioną redakcją Jerzego Tu- rowicza ukazał się na Boże Narodzenie 1956 roku. I odtąd trwa- ła ta redakcja następne ćwierć wieku – do kolejnego przełomu w grudniu 1981. „Dialog z każdym” Po roku 1956 mógł Turowicz w „Tygodniku” częściej niż dotąd przypominać prawdy wiary i tłumaczyć zasady chrześcijaństwa. Wchodził przy tym w polemiki z prasą reżimową – zawsze elegan- ckie, ale też zawsze zasadnicze, chwilami (gdyby dobrze się wczy- tać) – miażdżące. Kiedy zaś było to możliwe, formułował pretensje bezpośrednio pod adresem władz. „Bilans minionego ćwierćwie- cza – pisał – w dziedzinie stosunków między Kościołem a pań- stwem jest tak bolesny” (Boskie i cesarskie, 1971, nr 9). Lecz mimo to, wierny dziedzictwu przedwojennego „Odrodze- nia”, poszukiwał „ziaren dobra” w najodleglejszych od chrześci- jaństwa doktrynach, próbował definiować to, co łączy, usuwać na plan dalszy to, co dzieli. Postawa taka była zresztą także pochodną 24 KRAKÓW, WILNO, ZNAK jego ciekawości świata (w tym przede wszystkim – świata zachod- niego) oraz szerokości zainteresowań: literaturą, sztuką, muzyką, teatrem... Ale była też próbą wywalczenia w państwie ateistycz- nym prawa obywatelstwa dla katolickiej większości. Pisał Turo- wicz: „Katolicyzm pozwala i domaga się, by nienawidzić zło, ale nie pozwala nienawidzić człowieka” (Antysemityzm, 1957, nr 11). „Nikt nie staje się automatycznie lepszy dzięki temu, że jest ka- tolikiem [...] fakt posiadania prawdy nie daje żadnych uprawnień, natomiast nakłada obowiązki także w stosunku do tych, którzy tej prawdy nie posiadają” (Katolicy, polityka i tolerancja, 1959, nr 29). „Konserwatywna tradycja nieraz kwestionuje zgodność między ideami Rewolucji [Francuskiej] a ideami Europy. Otóż daleki bę- dąc od gloryfikacji Wielkiej Rewolucji, sądzę, że główne idee re- wolucji są istotnymi hasłami dzisiejszej cywilizacji” (Święto nie tylko Francji, 1957, nr 28). Tak więc jeszcze za pontyfikatu Piusa XII próbował Turowicz głosić swe własne aggiornamento. Tym bardziej było oczywiste, że za Jana XXIII stanie się on gorącym entuzjastą kościelnej odno- wy. Od roku 1962 był sprawozdawcą kolejnych sesji Soboru Wa- tykańskiego II. Starając się zachować postawę centrysty między integryzmem a progresizmem, w rzeczywistości opowiadał się raczej za tym drugim, choć rad był go oczyszczać z radykalizmu i skrajności. Sam bowiem był – jak zawsze podkreślał – za „posta- wą otwartą”, „wyrastającą z najgłębszych tradycji Kościoła”. Był też za ekumenizmem. „Kościół – pisał – wobec tego świata, takiego, jakim on dziś jest, ma misję [...] jest za ten świat odpowiedzial- ny. I dlatego konieczny jest ten wysiłek adaptacji, reformy, by ła- twiej i skuteczniej z tym światem nawiązać dialog, by mówić do niego jego językiem, by odpowiadać na jego potrzeby i jego pyta- nia” (Stany Generalne Kościoła otwarte, 1962, nr 44). I dodawał: „Duchowa odnowa Kościoła musi oznaczać [...] koniec tzw. ery konstantyńskiej, odrzucenie pokusy panowania nad światem, od- rzucenie «triumfalizmu», to jest identyfikowania Kościoła w jego BYŁEM CZŁOWIEKIEM JERZEGO TUROWICZA 25 pielgrzymującym kształcie z Królestwem Bożym. Musi to ozna- czać podkreślenie i odnowienie idei służby pełnionej przez Koś- ciół wobec świata” (Trzecia sesja, 1964, nr 38). Dzieło Soboru w zasadniczy sposób wzmocniło model katoli- cyzmu propagowany przez Turowicza. Jeszcze szereg lat później podkreślał on, że „Kościół gotów jest prowadzić dialog z każdym. [...] Dialog musi charakteryzować absolutna bezinteresowność, re- zygnacja z prozelityzmu i wszelkich bezpośrednich korzyści apo- stolskich, całkowite respektowanie wolności religijnej, wolności przekonań partnera” (Dialog z niewierzącymi, 1968, nr 47). Uzna- wał przy tym, że „Idąca przez Kościół fala odnowy, prowadząca nieraz do sprzeciwu, nawet jeśli nie zawsze czysta, jest zbyt po- tężna, by można ją było [...] powstrzymać. [...] Przezwyciężyć kry- zys, przekształcić go w kryzys wzrostu można tylko przyspieszając i pogłębiając proces odnowy w Kościele. Istnieje bowiem – trzeba tu powiedzieć – niebezpieczeństwo zahamowania procesu odno- wy, próby włączenia wstecznego biegu. Byłoby to straszliwą po- myłką” (Kryzys w Kościele, 1969, nr 1). Ten słynny niegdyś artykuł dopiero dziś brzmi proroczo. Entuzjazm Turowicza dla soborowej odnowy nieraz narażał go na krytykę ze strony prymasa Wyszyńskiego – skądinąd serdecz- nie od lat z nim zaprzyjaźnionego, lecz będącego orędownikiem religijności tradycyjnej, ludowej, obrzędowej i Maryjnej. Więk- sze już zrozumienie budziła publicystyka redaktora w młodym i „nowoczesnym” (jak się wtedy mówiło) arcybiskupie krakow- skim, Karolu Wojtyle – wieloletnim współpracowniku i przyjacie- lu „Tygodnika”, autorze przedmowy do wyboru artykułów Turowi- cza Chrześcijanin w dzisiejszym świecie (1963). Ale najistotniejsze było to, że naczelny „Tygodnika” włączał polski katolicyzm w eku- meniczny nurt odnowy, szeroko płynący wówczas przez Europę i świat. Wszak w pojałtańskiej rzeczywistości raz za razem, fizycz- nie i duchowo, przekraczał on „żelazną kurtynę” i nie pozwalał, by Polska ugrzęzła w komunistyczno-katolickim bajorku. 26 KRAKÓW, WILNO, ZNAK „Ciało obce” Tym samym jednak – zarówno w Polsce Bolesława Bieruta, jak i w Polsce Władysława Gomułki – było Turowiczowe środowisko „ciałem obcym”. Owszem, emanacja środowiska istniała nawet – jako Koło Poselskie ZNAK – w Sejmie PRL, ale z punktu widze- nia partyjnej ortodoksji było to tym gorzej. Co z tego bowiem, że niechęć do budowania partii chrześcijańskiej okazała się wśród ZNAK-owców trwała, skoro pozostawała chęć cywilizowania przez nich „socjalizmu”? Co z tego, że nie kwestionowali oni za- sad ustrojowych i podległości wobec ZSRR, skoro tłumaczyli to tak bardzo po swojemu: racjami geopolitycznymi, których zmie- nić było nie sposób? Ludzie ci reprezentowali z gruntu odmien- ny – i na kolejnych etapach „budowy socjalizmu” nienaruszo- ny – system wartości. Czuli się Europejczykami – więc działali na rzecz duchowego przynajmniej, jeżeli nie od razu politycz- nego, zjednoczenia kontynentu. Dlatego – obok kontaktów Tu- rowicza z katolikami całego świata – utrzymywali od roku 1957 szczególnie silne związki z katolikami zachodnioniemieckimi. Byli chrześcijanami – więc pracowali na rzecz dialogu ze środo- wiskami żydowskimi. Stąd wielokrotnie przez Turowicza wyra- żane – a bynajmniej wtedy nieoczywiste – przekonanie: „Anty- semityzmu z katolicyzmem pogodzić się nie da, antysemityzm w swojej istocie jest całkowicie pogański”. ZNAK-owcy byli więc inni, toteż sama logika systemu broniła się przed ich obecnoś- cią, groźną dlatego tylko, że w ogóle miała miejsce. Tolerowanie odmieńców nakazywał wyłącznie pragmatyzm – w końcu by- wali też pożyteczni. Bowiem pragmatyzm towarzyszył równocześnie drugiej stro- nie. Dla ZNAK-u komuniści byli tyleż przeciwnikami, co part- nerami – ludźmi, których należało skłaniać do stałego zdawania egzaminu z patriotyzmu, do kierowania się racją stanu, a nie in- teresem obcego mocarstwa. Opozycyjność ZNAK-u, polegająca BYŁEM CZŁOWIEKIEM JERZEGO TUROWICZA 27 przede wszystkim na chronieniu katolickiej tożsamości oraz na za- sadach – jak mówił Władysław Bartoszewski – „realizmu w wa- runkach socjalizmu”, była więc względna i ograniczona do sytua- cji krańcowych. Rzecz w tym jednak, że w podobnych sytuacjach środowisko ZNAK-u i „Tygodnika” nie wahało się wystąpić prze- ciw władzom. A „w warunkach socjalizmu” był to za każdym ra- zem „wystrzał z rewolweru”. Kiedy więc w marcu 1964 pojawiła się inicjatywa tzw. Listu 34, protestującego przeciw zaostrzającej się cenzurze, Turowicz zde- cydował się go podpisać (razem z Marią Dąbrowską, Zofią Kossak, Melchiorem Wańkowiczem, Pawłem Hertzem...). Kiedy w półto- ra roku później Episkopat Polski skierował list do biskupów nie- mieckich, Turowicz – próbując łagodzić jego wymowę – bronił go przed władzami w sposób zupełnie jednoznaczny. Kiedy zaś w marcu 1968 na ulice miast wyszli protestujący przeciw przykrę- caniu śruby studenci, Koło Poselskie ZNAK skierowało interpela- cję, która w opinii władz postawiła je „w jednym szeregu z organi- zatorami zajść”. Jednak za każde takie wystąpienie środowisko płaciło kolej- nymi ograniczeniami, zwłaszcza obcinaniem nakładu „Tygodni- ka”. Ale tacy to byli ludzie: „europejscy” i zarazem bardzo „pol- scy”; chrześcijańscy i zarazem bardzo dialogiczni; koncyliacyjni i ugodowi, ale w chwilach próby bezbłędnie dający świadectwo. „Twardzi i niełatwi” – czasy stalinowskie udowodniły, że nieobcy był im etos bohaterstwa. Dlatego też, tak jak w czasach Bieruta system wypluł ze zdro- wej tkanki obce ciało, tak teraz, w czasach Edwarda Gierka, wy- pluł z Sejmu ostatniego posła, który imponderabilia przedłożył nad doraźną taktykę: Stanisława Stommę. Ale do stalinizmu nie dało się już wrócić i „Tygodnik Powszechny” trwał. Bo choć w po- kojach na Wiślnej panowała cisza i pustka lipcowego południa, wciąż rezydował tam starszy, siwy pan, który właśnie wyciągnął do mnie rękę i wymówił słowo: TUROWICZ. 28 KRAKÓW, WILNO, ZNAK Papieski i solidarnościowy Pojawiłem się więc w „Tygodniku” w momencie przełomowym: kresu prawie 20-letniej ZNAK-owej opozycji parlamentarnej oraz początku zorganizowanej opozycji pozasystemowej, którą ludzie ZNAK-u zaczną niebawem wspierać. Otwartość Turowicza prze- jawiała się już wtedy nie tylko – i nawet nie tyle – w dialogu z wła- dzami, lecz przede wszystkim, szlakiem „Listu 34”, w kontakcie z tą właśnie tworzącą się opozycją. I nic tu nie miało do rzeczy, że były to często środowiska od katolicyzmu odległe: laickie, agnostycz- ne, ateistyczne... Turowicz szedł ręka w rękę z innym ZNAK-ow- cem, Tadeuszem Mazowieckim, który już wcześniej przekraczał w swej „Więzi” „kredowe koła” starych podziałów. Jednak prawdziwy przełom w publicystyce Turowicza nastą- pił dwa lata później. Po wyborze Karola Wojtyły na papieża pismo stało się – jak żartowano – „Tygodnikiem Papieskim”. Oczywiście, trudno w tym było doszukiwać się jakiejś zmiany zasadniczej: Tu- rowicz był przecież katolikiem i wystarczyło przeczytać, co przed- tem miał do powiedzenia o Janie XXIII, czy Pawle VI (choć już nie o Piusie XII). A jednak spędzony w Rzymie dzień 16 październi- ka 1978 stworzył nową jakość: odtąd w kulcie Turowicza dla pa- pieża – Polaka i krakowianina – widać było również aprobatę dla krzepnięcia Kościoła w rzeczywistości nowej, wymagającej jed- ności i dyscypliny, oraz uznanie dla wciąż tego samego centry- zmu, wyznawanego w najgorętsze dni soborowe. Ceną stało się jednak stopniowe odchodzenie od zachodnich nowinek religijnych. Najpierw w artykule Magisterium i teolo- gowie (1980, nr 6) wyraził Turowicz zdecydowaną aprobatę dla papieskiej decyzji cofnięcia misji kanonicznej ks. Hansowi Kün- gowi, potem kilkakrotnie przedstawił – nigdy dotąd nieformuło- wany tak ostro – sprzeciw wobec teologii wyzwolenia. Oddalanie się od Soboru przyjmował w duchu prawowiernego katolika: jako konieczność. Zarazem, gdzie mógł, tam apelował, by ożywczego BYŁEM CZŁOWIEKIEM JERZEGO TUROWICZA 29 prądu nie porzucać: akcentował wszystko, co w nauczaniu Jana Pawła II płynęło z aggiornamento, i zawsze znajdował czas, by w „Tygodniku” omawiać sylwetki prekursorów Soboru: Chenu, Lubaca, Congara... I tylko dla płynącej z Zachodu krytyki Jana Pawła rzeczywiście „nie miał ucha”: był na to zanadto papieski, czy raczej zanadto polski? Tymczasem wkrótce po zaangażowaniu „papieskim” pojawi- ło się w „Tygodniku” zaangażowanie następne: „solidarnościowe”. Nie było ono bezwarunkowe: środowisko wnosiło w „Solidarność” cechy, które Turowicz streszczał słowami „realizm, umiar, rozwa- ga i odpowiedzialność”. A jednak w latach 1980-1981 dominowała na łamach „Tygodnika” bezwzględna aprobata dla ruchu, budzą- cego tak olbrzymie nadzieje: nie naruszyło jej nawet Posłanie do narodów Europy Wschodniej, skądinąd dla Turowicza – z powo- du swego politycznego radykalizmu – „przerażające”. O ile więc kult papieża Wojtyły zaowocował (co najmniej) większym zrozu- mieniem dla kościelnego tradycjonalizmu, to kult „Solidarności” przyniósł (hipotetyczne na razie) niebezpieczeństwo rozpłynięcia tożsamości ZNAK-u w strukturze szerszej – odległej, radykalniej- szej, a bywało, że i wrogiej. Na razie, po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981, „Tygodnik Powszechny” został, jak już wspomniałem, zawieszo- ny. Pismo wróciło jednak triumfalnie (bo bez żadnych warunków wstępnych) już po pięciu miesiącach, w maju 1982, w dodatku z ża- łobną winietą, utrzymaną przez następnych siedem lat. Odtąd Tu- rowicz redagował „Tygodnik” bez najmniejszej już przerwy – do śmierci. A zaraz po zniesieniu stanu wojennego pisał: „Ogrom- na większość tego społeczeństwa uznaje zasady Konstytucji PRL, łącznie z przewodnią rolą PZPR, nie kwestionuje naszych mię- dzynarodowych sojuszy, nie dąży do obalenia ustroju socjalistycz- nego. Pytanie brzmi nie: czy socjalizm, ale: jaki socjalizm” (Jaki będzie ten kraj?, 1983, nr 31). W akceptacji podstawowych pojęć PRL posunął się więc tak daleko, jak bodaj nigdy – i często mu to 30 KRAKÓW, WILNO, ZNAK potem wypominano. Rzadziej jednak zwracano uwagę, że, opo- wiadając się za demokratyzacją socjalizmu, stawiał władzy warun- ki bardziej niż kiedykolwiek wygórowane. Tak czy inaczej, stał się wtedy „Tygodnik Powszechny” legal- ną trybuną zdelegalizowanej opozycji – nieformalnym organem Solidarności. Bilans obchodzonego w roku 1985 jego czterdzie- stolecia w tej sytuacji musiał przedstawiać się imponująco. Pol- ska – kraj katolicki – w całych swych dziejach nie zafundowała sobie takiego katolickiego czasopisma. „Tygodnik” łączył wszak ortodoksyjną doktrynalność, a także głęboką wiedzę o prawdach wiary oraz dziejach i istocie Kościoła, z otwartością na drugiego, z dialogicznością, z próbami budowania sojuszu ludzi dobrej woli, w tym – porozumienia chrześcijańsko-żydowskiego. To dzieło ewangelizacji było zaiste imponujące. Ale też właśnie dzięki niemu mógł tworzyć „Tygodnik” płaszczyznę narodowego współdziała- nia, otwarcie już przeciwstawiającego się władzy, a dokonywane- go w imię zasadniczej reformy ustroju. Pismo przyciągało współ- pracowników z tak różnych stron, że chwilami zdawało się wręcz krajowym monopolistą. Tyle że monopol ów dokonywał się pod dwoma hasłami: uczciwość i przyzwoitość. To zawsze był znak firmowy Jerzego Turowicza. Oblicze Janusa Kiedy po roku 1988 Turowicz – członek Komitetu Obywatelskie- go przy Lechu Wałęsie – zaczął w większym niż kiedykolwiek stopniu uprawiać publicystykę polityczną, czytałem jego teksty z jeszcze znaczniejszym zachwytem. Zdawało się, że cała mądrość chrześcijanina, widoczna przez dziesiątki lat w jego refleksji na te- mat Kościoła, skumulowała się w artykułach, wzywających do ut- rzymania solidarnościowej jedności, do ostrożności i umiaru, do poparcia pierwszego niekomunistycznego rządu „chrześcijanina
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wielkość i upadek „Tygodnika Powszechnego” oraz inne szkice
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: