Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00376 007484 10185101 na godz. na dobę w sumie
Wincentego Skrzetuskiego „Prawo polityczne narodu polskiego” - ebook/pdf
Wincentego Skrzetuskiego „Prawo polityczne narodu polskiego” - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 592
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2891-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Polski pijar Wincenty Skrzetuski, żyjący w latach 1745-1791, był uznanym historykiem, prawnikiem, pisarzem politycznym, nauczycielem oraz tłumaczem doby stanisławowskiej. Do jego ważniejszych dzieł należy zaliczyć 'Mowy o głowniejszych materiach politycznych' oraz historie Szwecji i starożytnej Grecji. W swoich pracach Skrzetuski niejednokrotnie nawiązywał do zagadnień moralno-etycznych, stawiając sobie za cel wychowanie dobrego obywatela łączącego w sobie światopogląd chrześcijański, idee humanitarne, oświeceniowe, nowożytne koncepcje prawnonaturale i etykę opartą na podstawach racjonalnych. Skrzetuski pozostawał pod silnym wpływem republikańskiej ideologii Mably’ego i Rousseau oraz innych myślicieli oświeceniowych z Monteskiuszem i Beccarią na czele.

Najważniejszym dziełem Skrzetuskiego, wydanym w latach 1782-1784, było 'Prawo polityczne narodu polskiego'. Pijar spopularyzował w nim obraz ustroju i prawa Rzeczypospolitej obowiązujący przed Sejmem Czteroletnim, propagując konieczność dalszych reform politycznych, społecznych i ekonomicznych w państwie szlacheckim. Swoją pracę Skrzetuski oparł częściowo na erudycyjnym dziele Gotfryda Lengnicha 'Ius publicum Regni Poloniae', które uzupełnił o nowe rozwiązania ustrojowe wprowadzone w Rzeczypospolitej po 1764 roku. Dokonana w przedmiotowej rozprawie analiza 'Prawa politycznego narodu polskiego' pozwala na stwierdzenie, że było to solidne kompendium wiedzy o ustroju Rzeczypospolitej szlacheckiej, mające miejscami cechy traktatu politycznego.

W swym stosowanym w szkołach podległych Komisji Edukacji Narodowej podręczniku Skrzetuski zaprezentował szerokie spektrum zagadnień odnoszących się zarówno do ustroju politycznego, społecznego oraz gospodarczego, jak i ustroju sądów.  Podobnie jak dla Monteskiusza, dla polskiego pijara prawo polityczne było tą gałęzią prawa, która regulowała system rządów. Według Skrzetuskiego, na prawo polityczne składały się: sposób sprawowania władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, obrady publiczne oraz prawa i obowiązki wszystkich stanów, funkcjonowanie różnych organów i urzędów, religia, skarb, wojsko, handel, ludność, a także traktaty i umowy z obcymi państwami.

Przeprowadzona w rozprawie analiza 'Prawa politycznego narodu polskiego' pozwala na stwierdzenie, że pijar prezentował własne oceny i postulaty reform, które niejednokrotnie były kontynuacją głosów i myśli poprzedzających go pisarzy politycznych na czele ze Stanisławem Konarskim. Analiza poglądów Skrzetuskiego pozwala przyznać mu poczesne miejsce wśród polskich pisarzy politycznych doby stanisławowskiej, szczególnie tych tworzących przed Sejmem Wielkim ‒ propagatorów, a nawet projektodawców niektórych reform.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wojciech Organiściak Wincentego Skrzetuskiego Prawo polityczne narodu polskiego W o j c i e c h O r g a n i ś c i a k P r a w o W i n c e n t e g o S k r z e t u s k i e g o p o l i t y c z n e n a r o d u Więcej o książce p o l s k i e g o CENA 70 ZŁ (+ VAT) ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-891-0 KATOWICE 2016 Wincentego Skrzetuskiego Prawo polityczne narodu polskiego NR 3539 Wojciech Organiściak Wincentego Skrzetuskiego Prawo polityczne narodu polskiego Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2016 Redaktor serii: Prawo Andrzej Matan Recenzent Andrzej B. Zakrzewski Spis treści Wstęp RoZdZiAł PieRWsZy Życie i działalność oraz dorobek pisarski Wincentego skrzetuskiego – krótka charakterystyka RoZdZiAł dRUgi Prawa polityczne 1. Prawo polityczne i jego źródła 2. Prawa kardynalne 3. Materie status RoZdZiAł tRZeci Ustrój polityczny 1. Forma rządu 2. Król 3. senat 4. „sejm” 5. sejmiki 6. Rada Nieustająca 7. Konfederacje RoZdZiAł cZWARty Ustrój społeczny 1. stan rycerski 2. stan duchowny 3. stan miejski 4. stan wiejski 7 19 63 63 79 96 111 111 116 144 155 185 207 225 237 237 247 257 280 spis treści 6 RoZdZiAł Piąty edukacja i wyznania 1. edukacja 2. Wyznania RoZdZiAł sZósty Ustrój gospodarczy 1. skarb Rzeczypospolitej 2. starostwa i królewszczyzny 3. Handel i rękodzieło RoZdZiAł siódmy Podziały terytorialno-administracyjne oraz urzędy 1. Podziały terytorialno-administracyjne 2. Urzędy RoZdZiAł ósmy Ustrój sądów 1. sąd sejmowy 2. sąd relacyjny 3. sąd asesorski (asesoria) 4. sąd referendarski 5. sąd marszałkowski 6. sądy Komisji skarbowych 7. trybunały Koronny i Litewski 8. sądy podkomorskie 9. sądy grodzkie 10. sądy ziemskie 11. sądy pograniczne 12. sądy wojskowe 13. sąd polubowny RoZdZiAł dZieWiąty Wojsko RoZdZiAł dZiesiąty stosunki dyplomatyczne i traktaty międzynarodowe 1. Posłowie i poselstwa 2. Przymierza i traktaty Zakończenie Źródła i literatura summary Zussamenfassung 301 301 314 333 333 355 366 383 383 393 425 425 436 440 447 451 455 460 471 476 482 486 487 490 495 505 505 519 529 537 587 589 Wstęp Bartłomiej skrzetuski (imię zakonne Wincenty) żył w latach 1745–1791. Był zna- nym historykiem, prawnikiem, pisarzem politycznym, nauczycielem oraz tłumaczem doby stanisławowskiej1. Zasadniczym celem niniejszej pracy jest przedstawienie jego poglądów zawar- tych w opublikowanym w latach 1782–1784 Prawie politycznym narodu polskiego2, będącym rodzajem podręcznika czy też kompendium o ustroju dawnej Rzeczypo- spolitej3. stanowiące podstawę źródłową tej rozprawy dzieło skrzetuskiego, któ- 1 Ważniejsze opracowania biograficzne na temat życia i twórczości Wincentego od św. Józefa Ka- lasancjusza skrzetuskiego to przede wszystkim: F. Bentkowski: Żywot i prace uczone ks. Wincentego Skrzetuskiego s.P. W: Posiedzenie publiczne Królewskiego Warszawskiego Uniwersytetu na uczczenie pamiątki zmarłych mężów odbyte dnia 14 lipca 1827 roku. Warszawa 1827, s. 7–17; idem: Historia li- teratury polskiej. t. 1. Warszawa–Wilno 1814, s. 661, t. 2, s. 794–798; L. Chmaj: Wincenty Skrzetuski. W: Historia Domus Varsoviensis Scholarum Piarum. Wrocław 1959, s. 196. Autorką najaktualniejszego życiorysu i szkicu dokonań Wincentego skrzetuskiego jest e. aleksandrowska: Skrzetuski Bartłomiej imię zakonne Wincenty. W: Polski słownik biograficzny. t. 38. Warszawa 1998/1999, s. 435–437 [dalej: e. aleksandrowska: Skrzetuski…, PsB]; zob. też eadem: Wincenty Skrzetuski. W: Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”. t. 6, cz. 1: Oświecenie. oprac. e. aleksandrowska z zespołem. Warszawa 1970, s. 197–198 [dalej: e. aleksandrowska: Skrzetuski…, Nowy Korbut]; K. Opałek: Skrzetuski Wincenty. W: Filozofia w Polsce. Słownik pisarzy. Wrocław 1971, s. 350–351. 2 W. skrzetuski: Prawo polityczne narodu polskiego. t. 1. Warszawa 1782. t. 2. Warszawa 1784. Wydanie drugie poprawione: idem: Prawo polityczne narodu polskiego. t. 1–2. Warszawa 1787. W pracy korzystałem przede wszystkim z wydania drugiego. tam, gdzie odnosiłem się do wydania pierwszego, wyraźnie zostało to zaznaczone, szczególnie w zakresie różnic pomiędzy obu wydania- mi, które zostały omówione w dalszej części rozprawy. 3 skrzetuski podkreślał, że zadaniem, jakie postawił sobie, pisząc Prawo polityczne, było zapre- zentowanie, głównie w celach dydaktycznych, ustroju i jego zmian w dobie stanisławowskiej, które – co pijar akcentował – były od dawna oczekiwane. Pisał m.in.: „Przyiemno było zbieraiącemu Ustawy Rządu Kraiowego opisywać te z dawna pożądane odmiany, ktoremi przeszłe w Rzeczypospolitey wady pod panowaniem stanisława Augusta są polepszone”. W. skrzetuski: Prawo polityczne…, t. 1. dedykacja dla Bazylego Walickiego. Warszawa 1782, bez paginacji. Pragnę zastrzec, że wykorzysta- ne w pracy, która jest w istocie monografią Prawa politycznego narodu polskiego, fragmenty źródeł, w tym cytaty z dzieł skrzetuskiego, prezentowane są niemal wyłącznie w oryginalnym osiemnasto- wiecznym brzmieniu. 8 Wstęp re Jerzy michalski4 określił mianem traktatu kompendialnego zawierającego wiele elementów publicystycznych, było częścią pijarskiego zamysłu przedstawienia ca- łego prawa Rzeczypospolitej szlacheckiej. Podręcznik ukazał się niemal jednocze- śnie z pracą autorstwa innego pijara teodora ostrowskiego pt. Prawo cywilne albo szczególne narodu polskiego, którą pierwotnie miał napisać nie kto inny, jak wła- śnie Wincenty skrzetuski5. do ważniejszych zadań niniejszej rozprawy, która do pewnego stopnia ma sta- nowić kontynuację monografii prezentujących dorobek polskich pisarzy prawników doby przedrozbiorowej6, należy zaliczyć analizę treści oraz wskazanie źródeł, z któ- rych uczony pijar korzystał, przygotowując swoje dzieło o prawie politycznym. szcze- gólnie istotna będzie analiza jego poglądów na dokonane i postulowane w dobie stani- sławowskiej zmiany ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego oraz reformę prawa i sądów. Ważnym celem pracy jest ukazanie poglądów skrzetuskiego na tle rodzimych reform czasów stanisławowskich, w tym także ewentualnych wpływów jego ocen i postulatów na późniejsze ustawodawstwo i publicystykę, głównie doby sejmu Wielkiego. Należy zastrzec, że poglądy autora Prawa politycznego zostaną przedstawione w nawiązaniu do niektórych rozważań zawartych w innym jego dziele, znanym jako Mowy o głownieyszych materyach politycznych7. Anna grześkowiak- 4 J. miChalski: „Wolność” i „własność” chłopska w polskiej myśli reformatorskiej XVIII wieku. W: J. miChalski: Studia historyczne z XVIII i XIX wieku. Ideologia. Nauka. Historiografia. t. 2. War- szawa 2007, s. 162. 5 t. ostrowski: Prawo cywilne albo szczególne narodu polskiego. t. 1–2. Warszawa 1784. Za- strzegam, że w pracy korzystałem głównie z pierwszego wydania, tam zaś gdzie korzystałem z wyda- nia drugiego zostało to zaznaczone. t. ostrowski: Prawo cywilne albo szczególne narodu polskiego. t. 1–2. Warszawa 1787; W. skrzetuski: Prawo polityczne…, t. 1 (1782), s. 3, t. 2 (1784), s. 431–432. skrzetuski we wstępnych uwagach na temat celu swego dzieła w wydaniu drugim opuścił fragment o zamiarze napisania podręcznika o prawie cywilnym, czego jednak w następnych fragmentach wy- dania drugiego już nie skorygował, a o czym w dalszych częściach rozprawy. W. skrzetuski: Prawo polityczne…, t. 1. Warszawa 1787, s. 3; por. F. dmoChowski: Wiadomości o życiu i pismach Teodora Ostrowskiego. „Nowy Pamiętnik Warszawski” 1802, t. 9, s. 344; Z. zdrójkowski: Teodor Ostrow- ski (1750–1802). Pisarz dawnego polskiego prawa sądowego (proces, prawo prywatne i karne), jego projekty reformy prawa karnego w Polsce oraz ich związek z europejskim ruchem humanitarnym. Warszawa 1956, s. 46. ciekawym wątkiem badawczym jest również porównanie tematyki poruszanej przez obu pijarów, co może dać odpowiedź na ewentualne związki ich dzieł. 6 Poza wspomnianą pracą Z. Zdrójkowskiego o teodorze ostrowskim, np.: L. Pauli: Jan Nixdorf (1625–1697). Pisarz prawa procesowego. Warszawa 1957; K. Bukowska: Tomasz Drezner polski roma- nista XVII wieku i jego znaczenie dla nauki prawa w Polsce. Warszawa 1960; i. malinowska: Mikołaj Zalaszowski. Polski prawnik XVII stulecia na tle ówczesnej nauki prawa. Kraków 1960; s. salmono- wiCz: Franciszek Minocki: (1731–1784) jako pisarz prawa karnego. W: „Miscellanea iuridica” złożone w darze Karolowi Koranyiemu w czterdziestolecie pracy naukowej. Warszawa 1961. 7 W. skrzetuski: Mowy o głownieyszych materyach politycznych. t. 1. Warszawa 1773. Mowy zasługują na odrębne monograficzne opracowanie. ich wykorzystanie w niniejszej pracy ma charak- ter selektywny, głównie w zakresie porównania niektórych prezentowanych w nich poglądów z po- glądami zawartymi w Prawie politycznym. tematyka Mów od kilkudziesięciu lat jest przedmiotem coraz liczniejszych analiz, o czym szerzej w dalszych rozdziałach pracy, głównie zaś w rozdzia- le pierwszym. Poza szerszym obszarem moich zainteresowań pozostały inne prace skrzetuskiego, w tym jego najważniejsze dzieła historyczne. W. skrzetuski: Dzieje Królestwa Szwedzkiego od pa- 9 Wstęp -Krwawicz, oceniając poziom merytoryczny polskiej publicystyki politycznej czasów stanisławowskich, zaliczyła prace skrzetuskiego, podobnie jak prace stanisława Ko- narskiego, Hieronima stroynowskiego, Antoniego Popławskiego, Józefa Wybickiego, Konstantego Bogusławskiego, Józefa Puszeta de Puget, stanisława staszica, Hugona Kołłątaja, michała Wielhorskiego i Adama Wawrzyńca Rzewuskiego, do najważniej- szych dzieł tamtej doby8. Wydaje się, że ta część dorobku pisarskiego skrzetuskiego, która obejmuje za- gadnienia ustrojowe i prawne, zasługuje na odrębne potraktowanie za pomocą metod właściwych dyscyplinom historycznoprawnym. Postać i twórczość uczonego pijara, dotychczas nie zawsze zauważane w literaturze przedmiotu, zasługują na szersze monograficzne opracowanie, którego niniejsza rozprawa stanowi część, odnosząc się do najważniejszego i najobszerniejszego dzieła skrzetuskiego, jakim niewątpli- wie jest opublikowane na kilka lat przed sejmem Wielkim Prawo polityczne narodu polskiego. Z tego też względu interesujące wydaje się nie tylko przypomnienie tej części dorobku pisarskiego pijara, ale również analiza prezentowanych przez niego ocen istniejącego stanu rzeczy, w tym dokonanych przed sejmem czteroletnim zmian oraz postulatów dalszych reform, a także ich późniejsza realizacja. ciekawe wydaje się również ustalenie zakresu odtwórczego i oryginalnego charakteru omawianego dzieła. Ważnym celem pracy jest skonfrontowanie analizowanej części twórczości Wincentego skrzetuskiego nie tylko z rodzimymi nurtami dominującymi w litera- turze politycznej dawnej Rzeczypospolitej, ale i zbadanie wpływu rozwijających się w europie koncepcji oświeceniowych na poglądy, jakie nasz uczony prezentował we wspomnianym dziele. szerokie ramy terytorialne i chronologiczne opracowania wyznaczają w zasadzie obszar i okres istnienia dawnej Rzeczypospolitej, choć pijar, stosując w swoim wy- wodzie metodę historyczną, niejednokrotnie odwoływał się do przykładów z czasów piastowskich i szczególnie ulubionej przez niego doby jagiellońskiej. Przeanalizowanie instytucji ustrojowych i prawnych opisywanych przez autora Prawa politycznego narodu polskiego wymagało – dla pełniejszego wyjaśnienia ba- danej problematyki – zastosowania różnych metod, w tym historycznej i prawniczej. W niektórych przypadkach posłużono się skuteczną w analizach historycznopraw- nych metodą porównawczą. mając na uwadze przedmiot badań, należy przypomnieć, że poczesne miejsce wśród dzieł omawiających prawo polityczne, w tym szczególnie ustrój dawnej Rzeczypo- spolitej, zajmowały w XVii i XViii w. prace takich autorów, jak: tomasz drezner9, nowania Waldemara, to jest od roku 1250, aż do niniejszego roku według lat porządku opisane. Warszawa 1772. Zastrzegam, że głównie korzystałem z wydania drugiego tej pracy, która ukazała się pt. Historyja Królestwa Szwedzkiego od panowania Waldemara to jest od roku 1250 aż do roku 1771. Warszawa 1792; W. skrzetuski: Historia powszechna dla szkół narodowych na klasę IV, dzieje greckie zawierająca. Warszawa 1786. 8 A. GrześkOwiak-krwawicz: Publicystyka stanisławowska o modelu rządów monarchii francu- 9 t. drezner: Institutionum iuris Regni Poloniae. Libri iV. Ex statutis et constitutionibus collecti. skiej. Wrocław 1990, s. 10. Zamość 1613. Wstęp mikołaj chwałkowski10, Krzysztof Jan Hartknoch11, mikołaj Zalaszowski12. Bez wątpienia najlepszą z nich była napisana w połowie XViii w. przez gdańskiego uczonego gotfryda Lengnicha praca pt. Ius publicum Regni Poloniae13, po wydaniu której, jak pisał przed laty stanisław Kutrzeba, „podjął na nowo przedstawienie ustroju Polski po pierwszych reformach z czasów stanisława Augusta ks. Wincenty skrzetuski: Prawo polityczne na- rodu polskiego […]. Pracę podzielił na dwie części […]. Układ to również chaotyczny, przedstawienie rzeczy nie odznacza się ścisłością. dzieło po polsku napisane, odznacza się potoczystością stylu, uwzględnieniem także momentów gospodarczych. ostatnia to była większa praca o politycznem prawie polskiem za czasów Rzeczypospolitej”14. Należy wskazać, że w literaturze przedmiotu nie ma zgody co do wartości nauko- wej pracy skrzetuskiego. Krytycy zarzucali mu przede wszystkim brak oryginalności i oparcie się na dziele gotfryda Lengnicha Ius publicum Regni Poloniae15. Z kolei inni znawcy dawnego ustroju i prawa Rzeczypospolitej akcentowali pozytywne elementy pi- jarskiego podręcznika, w tym to, że uzupełnia dzieło wielkiego gdańszczanina o prze- obrażenia ustrojowe doby stanisławowskiej oraz o tematykę społeczną i gospodarczą. Zwolennicy pisarstwa skrzetuskiego podkreślali, że Prawo polityczne było pierwszym od czasów Lengnicha syntetycznym dziełem o ustroju dawnej Rzeczypospolitej, które postawiło jego autora w rzędzie czołowych znawców ustroju i prawa państwa polsko- -litewskiego. Z tego też względu za jeden z celów niniejszej pracy należy także uznać zweryfikowanie tych rozbieżnych i utrzymujących się od wielu lat opinii16. 10 M. chwałkOwski: Regni Poloniae ius publicum ex statutis ac constitutionibus depromptum. Regiomonti typis Friderici Reusneri Anno 1676. 11 K.J. hartknoCh: Respublica Polonica duobus libris illustrata; Quorum priori Historiae Poloni- cae memorabiliora, posterior vero Jus Publicum Reipublicae Polonicae, Lithuanicae, Provinciarumque abbexarum, comprehendit. Frankfurt–Lipsk 1678. 10 12 M. zalaszowski: Ius Regni Poloniae ex statutis, constitionibus eiusdem Regni et M.D.L. Collectum et Additionibus ex Iure Civili Romano, Canonico, Saxonico, necnon ex Constitutionibus Provincialibus Gnesnensibus auctum, historijsque illustratum. Poznań 1699 (kolejne wydania 1700–1702 i 1741 i 1742). Na wykorzystanie przez skrzetuskiego dzieła Zalaszowskiego zwracała uwagę i. kwiatkowska: Mikołaj Zalaszowski: polski prawnik XVII stulecia na tle ówczesnej nauki prawa. Kraków 1960, s. 16. 13 g. lengniCh: Ius publicum Regni Poloniae. t. 1. gdańsk 1742. t. 2. gdańsk 1756 (Wyd. 2. gdańsk 1765–1766). Warto wskazać, że dzieło Lengnicha w 1761 r. przetłumaczył na język polski ks. marcin moszczeński, oraz że drugie tłumaczenie, poprawione, zawierające zarówno treści pierw- szego, jak i drugiego wydania dzieła Lengnicha, ukazało się za sprawą Antoniego Zygmunta Helcla w Krakowie w 1836 r. pt. Prawo pospolite Królestwa Polskiego. Zaznaczam, że z tego ostatniego tłu- maczenia, w przeważającej części, korzystałem w przypadku analiz porównawczych. 14 s. kutrzeBa: Historia źródeł dawnego prawa polskiego. t. 1. Lwów–Warszawa–Kraków 1921, 15 s. grodziski: Poglądy Stanisława Konarskiego na państwo i prawo w świetle wstępu do Volumi- na Legum. „czasopismo Prawno-Historyczne” [dalej: cPH] 1953, t. 5, s. 118; s. płaza: Historia prawa w Polsce na tle porównawczym. część 1. Kraków 1997, s. 144. 16 Już w 1850 r. Jan Wincenty Bandkie-stężyński pisał, że Prawo polityczne narodu Polskiego „kończy szereg pisarzów, całe prawo publiczne obejmujących” oraz podkreślał, że dzieło skrzetuskiego „zarywające wiele z statystyki […]. mówi śmiało o poniżeniu i nędzy mieszczan i włościan, lecz jak wiele miejsc oka- zuje, jest ujęty przecenionym klejnotem szlachectwa”. J.W Bandkie-stężyński: Historya prawa polskiego. Warszawa 1850, s. 719; zob. też inne nawiązania: s. 243, 422, 531, 533–537, 540–543, 550–556, 580, 583, 587–588, 612, 632, 642, 649, 672, 678, 681–682; A. joBert: Komisja Edukacji Narodowej w Polsce (1773– s. 278. Wstęp osoba i twórczość Wincentego skrzetuskiego od początków XiX w. są przed- miotem zazwyczaj krótkich uwag i wzmianek biograficznych oraz tematycznych nawiązujących do jego życia i dorobku. Poza wspomnianymi już F. Bentkowskim, L. chmajem i e. Aleksandrowską, należy zwrócić uwagę na prace węgierskiego pijara Franciszka Horanyiego17 oraz księdza szymona Bielskiego, który w 1812 r. opublikował życiorysy kilkunastu wybitnych pijarów, podając także informacje o do- konaniach naszego uczonego18. Bielski w istocie powielił jednak informacje zawarte w Liber defunctorum – księdze pijarów zmarłych w latach 1769–180519. Ważnym rękopiśmiennym źródłem poznania życia zakonnego i działalności pu- blicznej Wincentego skrzetuskiego jest przechowywana w krakowskim Archiwum Prowincji Polskich Pijarów Matricula Provinciae Polonae Scholarum Piarum 1756– 186420. W tym względzie znaczenie ma także Liber suffragiorum21. dla celów biogra- ficznych przydatne są również Album studiosorum Universitatis Cracoviensis22 oraz listy skrzetuskiego do generała Andrzeja mokronowskiego, opublikowane i sko-men- towane przez Barbarę carzyńską23, a także listy do profesora marcina Poczobuta- -odlanickiego z lat 1785–178824. 1794). Jej dzieło wychowania obywatelskiego. Przekład i uzupełnienie m. ChamCówna. Warszawa 1979, s. 161, 164, 168–172, 174, 201, 269; s. salmonowiCz: Krystian Bogumił Steiner (1746–1814). Toruński praw- nik i historyk. Studium z dziejów nauki prawa doby Oświecenia w Polsce. toruń 1962, s. 73–74; por. też B. LeśnOdOrski, w: Historia państwa i prawa Polski. t. 2: Od połowy XV wieku do r. 1795. Red. J. BardaCh. B. LeśnOdOrski. Wyd. 3. Warszawa 1968, s. 519–520; J. BardaCh: Historia państwa i prawa Polski. t. 1: Do połowy XV wieku. Wyd. 2. Warszawa 1964, s. 22. ten ostatni autor zaliczał pracę skrzetuskiego, obok dzieł Lengnicha i ostrowskiego, do dogmatycznych opracowań dawnego prawa polskiego. Podobną opinię wyraził A. Vetulani: Dzieje historii prawa w Polsce. Kraków 1948, s. 5–8. Z kolei Wacław Uruszczak, charakteryzując prace Lengnicha i skrzetuskiego, o podręczniku naszego pijara pisał: „oryginalnym opra- cowaniem było także dzieło Wincentego skrzetuskiego pt. Prawo polityczne narodu polskiego (t. 1, 1782; t. 2, 1784), pozostające do dzisiaj wiarygodnym źródłem informacji o ustroju i Rzeczypospolitej”. W. urusz- Czak: Historia państwa i prawa polskiego (966–1795). t. 1. Warszawa 2010, s. 19, 249; zob. też J. maleC, D. maleC: Historia administracji i myśli administracyjnej. Kraków 2003, s. 69; t. maCiejewski: Historia ustroju i prawa sądowego Polski. Warszawa 2008, s. 104; t. maCiejewski: Historia administracji. War- szawa 2002, s. 134; W. witkowski: Historia administracji w Polsce 1764–1989. Warszawa 2007, s. 94–95. 17 F.A. hOranyi: Scriptores piarum scholarum liberaliumque artium magistri. t. 2. Buda 1809, s. 680–682. 18 s. Bielski: Vita et scripta quorundam e Congregatione Clericorum Regularium Scholarum Pia- rum in Provincia Polona Professorum, qui operibus editis Patrie et Ecclesiae Proficius Nomen suum memorabile fecerunt. Warszawa 1812, s. 77, 168–169. 19 Biblioteka Jagiellońska [BJ]. Rkps 5507, przypis nr 300. 20 Archiwum Prowincji Polskich Pijarów w Krakowie. Matricula Provinciae Polonae Scholarum Piarum 1756–1864. Matricula nr 407. 11 21 Archiwum Prowincji Polskich Pijarów w Krakowie. Liber Suffragiorum Petricovien 1770–1801 22 Album studiosorum Universitatis Cracoviensis. t. 5 (1720–1780). Wyd. K. Lewicki, J. zathey. (1069). Kraków 1956, s. 116. 23 BJ. Rkps 6147. teki W. górskiego. t. 14 (6 listów); zob. też B. carzyńska: Listy Wincentego Skrzetuskiego do gen. Andrzeja Mokronowskiego z lat 1773–1776. oprac. B. carzyńska. „Przegląd Humanistyczny” 1969, nr 3, s. 117–123. 24 Korzystałem z odpisów L. chmaja w: Archiwum PAN w Warszawie. Rkps iii, nr 75, k. 142. dwa listy. oryginały w Vilniaus universiteto mokslinė biblioteka. Rankraščiu skyrius d. cz. 47, nr 33–34. 12 Wstęp do osoby i twórczości skrzetuskiego w XViii stuleciu nawiązywali m.in.: Jan Nepomucyn Kossakowski25, Piotr Świtkowski26, dawid Plichowski27 i grzegorz Pira- mowicz28. Antoni Popławski charakteryzował skrzetuskiego jako geniusza pozbawio- nego „przesądów systemu ekonomicznego” oraz osobę bardzo przywiązaną do Ko- misji edukacji Narodowej29. Znakomitą polszczyznę dzieł naszego pijara na początku XiX w. podkreślał stanisław Kostka Potocki w Pochwale Józefa Szymanowskiego30. do tej pory literatura historycznoprawna nie poświęcała szczególnej uwa- gi twórczości politycznej i prawnej Wincentego skrzetuskiego. Na ten temat nie opublikowano żadnej monografii. do tej części dorobku interesującego nas pijara odnaleźć natomiast można pewną liczbę odwołań, które zazwyczaj stanowią jeden z wielu elementów ilustrujących tematykę ustrojową, prawną, społeczną, gospo- darczą i edukacyjną dawnej Rzeczypospolitej. Nawiązania te dowodzą ważkości podejmowanego w niniejszej rozprawie zagadnienia. Na szczególną uwagę w bada- nym przedmiocie zasługują studia A. grześkowiak-Krwawicz31. Rangę twórczości 25 Pamiętnik ks. Jana Nepomucyna Kossakowskiego, biskupa wileńskiego (1755–1808). Wyd. Józef weyssenhOff. W: „Biblioteka Warszawska” . t. 2. Warszawa 1895, s. 232–233. 26 I. homola-dzikowska: Pamiętnik Historyczno-Polityczny Piotra Świtkowskiego 1782–1792. Kraków 1960, s. 56, 58. 27 D. PliChowski: Odpowiedź na pytanie izali nieczułość w wyższych wiekach ku poddanym tak była opanowała serca Polaków, iż uczeni nawet nią zarażeni zostali, czyli Dodatek do księgi „O pod- danych polskich” roku 1789. W: Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego. t. 1. oprac. J. wOLiński, J. MichaLski, e. rOstwOrOwski. Wrocław 1955, nr 15, s. 177. 28 g. PiramowiCz: Mowy miane w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych. Wyd. W. wisłOcki. Kraków 1889, s. 139. 29 List Antoniego Popławskiego do ignacego Potockiego z dnia 21 sierpnia 1780 r. W: A. pOpław- ski: Pisma pedagogiczne. Wstęp i objaśnienia s. tync. Wrocław 1957, s. 318. 30 s. kostka-PotoCki: Pochwała Józefa Szymanowskiego miana w Zgromadzeniu Przyjaciół Nauk dnia 9 maja 1801 roku. Warszawa 1801, s. 63. 31 A. GrześkOwiak-krwawicz: Obywatel a państwo w polskiej myśli politycznej XVIII wieku. Zarys problematyki. W: „civitas. studia z Filozofii Polityki”. Nr 5. Warszawa 2001; eadem: Wkład pijarów w kształtowanie politycznej kultury szlachty w czasach stanisławowskich. W: Wkład pijarów do nauki i kultury w Polsce XVII–XIX w. Red. I. stasiewiCz-jasiukowa. Warszawa–Kraków 1993; eadem: O re- cepcji idei umowy społecznej w Polsce w czasach stanisławowskich. cPH 2000, t. 52, z. 1–2; eadem: O formę rządu czy o rząd dusz. Publicystyka polityczna Sejmu Czteroletniego. Warszawa 2000; eadem: Czy król potrzebny jest w republice? Polscy pisarze polityczni wieku XVIII o miejscu i roli monarchy w Rzeczypospolitej. Zarys problematyki. W: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy. Red. R. skowron. Kraków 2003; eadem: „Regina libertas”. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku. gdańsk 2006; eadem: Polska myśl polityczna lat 1772–1792 o systemie władzy monarchii absolutnej. „Kwartalnik Historyczny” [dalej: KH] 1987, z. 3; eadem: Veto – Wolność – Władza w polskiej myśli politycznej wieku XVIII. KH 2004, z. 3; e adem: Obce wzory ustrojowe w dyskusjach publicystycznych Sejmu Czteroletniego. W: Sejm Czteroletni i jego tradycje. Praca zbiorowa. Red. J. koweCki. Warszawa 1991; eadem: „Rara avis” czy wolni wśród wolnych? Obraz krajów wolnych w polskiej literaturze poli- tycznej XVIII w. W: Trudne stulecia. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerze- mu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Red. ł. kądzieLa, w. krieGseisen, z. zieLińska. Warszawa 1994; eadem: Dyskusje o wolności słowa w czasach stanisławowskich. KH 1995, z. 1; eadem: Republika i monarchia. Z dziejów terminologii politycznej czasów stanisławowskich. „teki Historyczne” 1994–1995 [wyd. 1996], t. 21; eadem: „Niech się nie znajdzie niewolnik w granicach Rzeczypospolitej”. Sprawa chłopska w publicystyce Hugona Kołłątaja w czasie Sejmu Czteroletniego. W: Dwór – plebania Wstęp skrzetuskiego potwierdzają m.in. prace takich badaczy, jak: mariusz Affek32, stani- sław Hubert33, Ambroise Jobert34, Paweł Komorowski35, Władysław Konopczyński36, Rafał Lis37, Adam Lityński38, Jerzy malec39, Józef mazurkiewicz40, Jerzy michal- ski41, Jadwiga Rosicka42, Arkadiusz michał stasiak43, irena stasiewicz-Jasiukowa44, 13 – rodzina chłopska. Szkice z dziejów wsi polskiej XVII i XVIII wieku. Red. M. śLusarska. Warszawa 1998; eadem: Obywatel i Rzeczpospolita. „Arcana” 2001, nr 2; e adem: „Adminarabilis ordo”. Polacy wobec mitu Wenecji XVI–XVIII w. W: Literatura – historia – dziedzictwo. Prace ofiarowane Teresie Kost- kiewiczowej. Red. t. chachuLski, a. GrześkOwiak-krwawicz. Warszawa 2007; eadem: Wolność w pol- skiej myśli politycznej XVIII w. W: Wolność i jej granice. Polskie dylematy. Red. J. kloCzowski. Kraków 2007; eadem: „Dzisiaj w całej Europie rzeczompospolitym utrzymać się trudno jest…”. Obraz Holandii w polskim piśmiennictwie politycznym XVIII w. W: O prawie i jego dziejach księgi dwie. Studia ofiaro- wane Profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestopięciolecie pracy naukowej i siedemdziesięciole- cie urodzin. t. 1. Red. m. MikOłaJczyk, J. ciąGwa, p. fiedOrczyk, a. stawarska-rippeL, t. adaMczyk, a. drOGOń, w. OrGaniściak, k. kuźMicz. Białystok–Katowice 2010; eadem: Machiavelli i makiawelizm w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, o potrzebie badań. W: „Libris fatiari nequeo…”. Oto ksiąg jestem niesyt. Pamięci Ewy Głębickiej. Red. J. partyka, a. MasłOwska-nOwak. Warszawa 2010; eadem: Polskie poglądy na monarchie europejskie. W: Rozkwit i upadek Rzeczypospolitej. Red. R. ButterwiCk. Przekł. D. kuczyńska-szyMaLa. Warszawa 2010. 32 M. affek: Związki polsko-włoskie w naukach prawnych (1764–1795). Z dziejów humanitaryzacji prawa karnego w Polsce. Warszawa 1995. 33 s. huBert: Poglądy na prawo narodów w Polsce czasów Oświecenia. Wrocław 1960. 34 A. joBert: Komisja Edukacji Narodowej w Polsce (1773–1794)… 35 P. komorowski: Historia powszechna w polskim piśmiennictwie naukowym czasów stanisła- wowskich i jej rola w edukacji narodowej. Warszawa 1992; idem: Wincentego Skrzetuskiego poglądy na naukę i jej rolę w naprawie Rzeczypospolitej. „Analecta” 2003, t. 12, z. 1–2; idem: Bolingbroke, Robertson, Gibbon. Znajomość i recepcja ich dzieł w Rzeczypospolitej doby Oświecenia. Warszawa 2003. 36 W. kOnOpczyński: Polscy pisarze polityczni XVIII wieku. Kraków 2012. 37 R. lis: W poszukiwaniu prawdziwej Rzeczypospolitej. Główne nurty myśli politycznej Sejmu Czteroletniego. Kraków 2015. 38 A. Lityński: Przestępstwa polityczne w polskim prawie karnym XVI–XVIII wieku. Katowice 1976; idem: Sejmiki ziemskie 1764–1793. Dzieje reformy. Katowice 1988. 39 J. maleC: Polska myśl administracyjna. Kraków 1986; idem: Narodziny polskiego prawa admi- nistracyjnego. W: „Zeszyty Naukowe UJ”. Z. 141. Prace prawnicze. Kraków 1992; idem: Szkice z dzie- jów federalizmu i myśli federalistycznej w czasach nowożytnych. Kraków 1999; idem: Studia z dziejów administracji nowożytnej. Kraków 2003. 40 J. mazurkiewiCz: Jurydyki lubelskie. Wrocław 1956. 41 J. miChalski: Jeszcze o konstytucji sejmu 1776 roku. „Konwikcje w sprawach kryminalnych”. KH 1996, t. 103, z. 3; idem: Rousseau i sarmacki republikanizm. Warszawa 1977; idem: Z proble- matyki republikańskiego nurtu w polskiej reformatorskiej myśli politycznej w XVIII wieku. KH 1983, t. 90, z. 1; idem: Francuski głos o projekcie Mably’ego reformy ustroju Polski. „Śląski Kwartalnik Historyczny sobótka” 1992, nr 1/2. 42 J. rosiCka: Ekonomia a Oświecenie chrześcijańskie. Pijarzy i fizjokratyzm. W: Wkład pija- rów do nauki i kultury w Polsce XVII–XIX wieku. Red. I. stasiewiCz-jasiukowa. Warszawa–Kraków 1993. 43 A.M. stasiak: Teoria władzy monarszej czasów stanisławowskich. Studium idei. Lublin 2013. 44 I. stasiewiCz-jasiukowa: Nowożytna myśl naukowa w szkołach Komisji Edukacji Narodowej. Wrocław 1973; eadem: Poglądy na naukę w Polsce okresu Oświecenia. Wrocław 1967. Wstęp stanisław tync45, Wacław Uruszczak46, Andrzej B. Zakrzewski47, czy Zofia Zie- lińska48. można dodać, że ukazało się kilkanaście moich tekstów49, z których część oma- wia problematykę zawartą w Mowach o głownieyszych materyach politycznych50. 45 s. tync: Nauka moralna w szkołach Edukacji Narodowej. Kraków 1922; idem: Pijarzy a sprawa 14 włościańska. „Nasza Przeszłość” 1962, t. 15. 46 W. uruszCzak: Historia państwa i prawa polskiego (966–1795). t. 1… 47 A.B. zakrzewski: Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI–XVIII w. Ustrój i funkcjono- wanie: sejmik trocki. Warszawa 2000; idem: Paradoksy unifikacji prawa i ustroju Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony XVI–XVIII wieku. cPH 1999, t. 51, z. 1–2. 48 Z. zieLińska: „O sukcesyi tronu w Polszcze” 1787–1790. Warszawa 1991. 49 W. OrGaniściak: Wincenty Skrzetuski o pozycji króla i zakresie jego władzy w Rzeczypo- spolitej szlacheckiej. W: W kręgu historii i współczesności polskiego prawa. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Arturowi Korobowiczowi. Red. W. witkowski. Lublin 2008; idem: Du- chowieństwo w Polsce według Wincentego Skrzetuskiego. Zagadnienia wybrane. W: „Cuius regio eius religio”. Materiały ze Zjazdu Historyków Państwa i Prawa w 2006 roku. t. 2. Red. g. górski, L. Ć wikła, M. Lipska. Lublin 2008; i dem: Uwagi Wincentego Skrzetuskiego o prawie politycznym narodu polskiego, jego źródłach i dziejach. W: Świat, Europa, Mała Ojczyzna. Studia ofiarowa- ne Profesorowi Stanisławowi Grodziskiemu w 80-lecie urodzin. Red. M. Małecki. Bielsko-Biała 2009; idem: Wincenty Skrzetuski o sukcesji tronu oraz porządku obrad Sejmu. cPH 2009, t. 61, z. 1; i dem: O Senacie w Rzeczypospolitej szlacheckiej. W: „Z dziejów Prawa”. t. 3 (11). Red. A. Lityński, M. MikOłaJczyk, w. OrGaniściak. Katowice 2010; idem: Wincenty Skrzetuski o Sejmi- kach w Rzeczypospolitej szlacheckiej. W: O prawie i jego dziejach księgi dwie. Studia ofiarowane Profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestopięciolecie pracy naukowej i siedemdziesięciolecie urodzin. t. 1…; idem: Wincenty Skrzetuski o sądach sejmowych. W: Państwo, Prawo, Społeczeństwo w dziejach Europy Środkowej. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Józefowi Ciągwie w siedemdziesięciolecie urodzin. Red. A. Lityński, a. drOGOń, M. MikOłaJczyk, t. adaMczyk, w. OrGaniściak. Katowice–Kraków 2009; idem: Stosunki między organami władzy Rzeczypospolitej szlacheckiej w pracach Wincentego Skrzetuskiego (Problemy wybrane). W: Społeczeństwo a władza. Ustrój, prawo, idee. Red. J. przyGOdzki, M.J. ptak. Kolonia Limited 2010; idem: Wincenty Skrzetuski o wzajemnych relacjach stanów sejmujących w Rzeczypospolitej szlacheckiej (zagadnienia wybrane). W: „studia iuridica toruniensia”. t. 10. Studia monograficzne ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Łaszewskiemu. toruń 2012; idem: Wincenty Skrzetuski o potrzebie oraz zmianach w prawie i ustroju doby stanisławowskiej. W: „Zeszyty Prawnicze”. Zeszyt poświęcony Pamięci Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego. Red. J. zaBłOcki. Uniwersytet Kardynała stefana Wyszyńskiego. Wydział Prawa i Administracji. Nr 11.4. Warszawa 2011; idem: Wincenty Skrzetuski o rezolucjach Rady Nieusta - jącej. W: „miscellanea Historico-iuridica”. t. 9. Red. A. Lityński, p. fiedOrczyk. Białystok 2010; idem: Wincenty Skrzetuski o zadaniach i potrzebie reformy władz administracyjnych w Rzeczypo- spolitej (wybrane zagadnienia). W: „Regnare, Gubernare, Administrare”. Z dziejów administracji, sądownictwa i nauki prawa. Prace dedykowane Profesorowi Jerzemu Malcowi z okazji 40-lecia pra- cy naukowej. Red. s. GrOdziski, a. dziadziO. Kraków 2012; idem: Wincenty Skrzetuski o miastach i stanie miejskim. W: „Pro memoria”. Księga dla uczczenia pamięci Profesor Krystyny Kamińskiej. Red. A. gaCa. toruń 2013. 50 W. OrGaniściak: O niektórych ideach oświeceniowych w twórczości Wincentego Skrzetu- skiego. W: Materiały ze Zjazdu Katedr Historycznoprawnych nt. Wielokulturowość polskiego po- granicza – ludzie, idee, prawo. Red. A. Lityński, p. fiedOrczyk. Białystok 2003; idem: Mowa Win- centego Skrzetuskiego O torturach. W: „Z dziejów Prawa”. część 4. Red. A. Lityński. Katowice 2003; idem: Mowa Wincentego Skrzetuskiego o zachowaniu praw. W: „Z dziejów Prawa”. część 5. Red. A. Lityński. Katowice 2004; idem: Wincentego Skrzetuskiego mowa O zachowaniu traktatów. Wstęp Poza wymienionymi pracami, wzmianki o życiu twórczości Wincen- tego skrzetuskiego odnajdujemy tym o charakterze encyklopedycznym52 ta- kich dziedzin, jak: historia, historia prawa i ustroju54, stosunki społeczne55 także w różnych opracowaniach51, w i monograficznym53, szczególnie z i 15 W: „Z dziejów Prawa”. część 6. Red. A. Lityński. Katowice 2005; idem: Wincenty Skrzetuski o mon- teskiuszkowskim systemie rządów. W: „Z dziejów Prawa”. część 7. Red. A. Lityński, M. MikOłaJczyk, w. OrGaniściak. Katowice 2005; idem: Poglądy ekonomiczne w Mowach Wincentego Skrzetuskiego. W: Materiały konferencyjne Zjazdu Historyków Państwa i Prawa pt. Podstawy materialne państwa do XX wieku. Zagadnienia prawno-historyczne. Red. D. BOGacz, M. tkaczuk. szczecin 2006; idem: Wincentego Skrzetuskiego mowa O powinnościach narodów jednych ku drugim. W: „Miscellanea Iuridica”. t. 8. Red. A. Lityński, a. drOGOń. tychy 2006; idem: Prawo i jego reforma w Mowach Wincentego Skrzetuskiego. cPH 2007, t. 59, z. 1; idem: Wolność w Mowach Wincentego Skrzetuskie- go. W: „Z dziejów Prawa”. t. 1 (9). Red. A. Lityński, M. MikOłaJczyk, w. OrGaniściak. Katowice 2008. 51 W pierwszej kolejności uwagę zwracają prace dotyczące życia i działalności zakonu pijarów, w tym np. opracowanie hiszpańskiego pijara, zob. t. Viñas: Index Bio-Bibliographicus CC. RR. PP. Matris Dei Scholarum Piarum. t. 1. Roma 1908–1911, s. 421–423; J. BuBa: Pijarzy w Polsce. „Nasza Przeszłość” 1962, t. 15, s. 13–37. 52 I. chOdynicki: Dykcjonarz uczonych Polaków. Lwów 1833, t. 2, s. 261–265, t. 3, s. 123–124; s. Plater (s.P.): Mała Encyklopedya Polska. t. 1–2. Leszno–gniezno 1841, s. 373; J. moraCzewski: Prawnicy i dzieła prawne. W: Starożytności polskie: Ku wygodzie czytelnika porządkiem abecadło- wym. t. 2. Warszawa 1852, s. 318; F. sOBieszczański (F.m.s.): Wincenty Skrzetuski. W: Encyklopedia powszechna Orgelbranda. t. 23. Warszawa 1866, s. 560; m. nowodworski: Encyklopedia kościelna. t. 25. Warszawa 1902, s. 510–513; J. niedzielski: Podręczna encyklopedia kościelna. t. 21–30. Warszawa 1913, s. 272; Słownik historyków polskich. oprac. m. prOsińska-JackL. Warszawa 1994, s. 477; J. ryś: Skrzetuski Bartłomiej Wincenty. W: Słownik biograficzny historii Polski. t. 2: L–Ż. Red. J. chOdera, f. kiryk. Wrocław 2005, s. 1465–1466. 53 W. kOnOpczyński: Promieniowanie myśli politycznej ks. Konarskiego. „Nasza Przeszłość” 1962, t. 15, s. 130–131; e. MaryLski: Wspomnienia zgonu zasłużonych w narodzie Polaków. Warszawa 1829, s. 259; A.J. ostrowski: Żywot Tomasza Ostrowskiego, ministra Rzeczypospolitej, później Prezesa Sena- tu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Paryż 1836, s. 68; K.W. wójCik: Cmentarz Powąz- kowski pod Warszawą. t. 2. Warszawa 1856, s. 189–190; s. szeniC: Cmentarz Powązkowski 1790–1850. Warszawa 1979, s. 35–37; A. chałuBińska: Ignacy Domeyko i jego wkład do geografii Polski: studium z historii geografii. Warszawa 1969, s. 88. 54 Poza wymienionymi pracami, zob. np.: J.W. Bandtkie-stężyński: Historya prawa polskiego. Warszawa 1850, s. 719; J. szujski: Dzieje Polski. t. 4: Królowie wolno obrani. cz. 2: 1668–1795. Lwów 1866, s. 665; A. kraushar: Uwagi nad historią prawa. Warszawa 1868, s. 113; F.s. dmoChowski: Krótki zbiór historyi polskiej podług najnowszych źródeł historycznych. Warszawa 1898, s. 269; K. BudziłO, J.p. pruszyński: Dla dobra Rzeczypospolitej: antologia myśli państwowej. Warszawa 1996, s. 23, 108, 109; R. ButterwiCk: Stanisław August a kultura angielska. Przeł. m. ugniewski. Warszawa 2000, s. 45, 280, 289. 55 F. rawita-GawrOński: Historya ruchów hajdamackich w XVIII wieku. Lwów 1899, s. Vii, 150; s. tync: Pijarzy a sprawa włościańska…, s. 153–160; P.s. załęski: Neoliberalizm i społeczeństwo oby- watelskie. toruń 2012, s. 14, 40; m. MaLudzińska: Kraj jest nieszczęśliwy, że ma ludzi próżnujących. Walka z ubóstwem w Warszawie na tle sytuacji społeczno-gospodarczej Rzeczypospolitej w dyskursie publicystycznym drugiej połowy XVIII wieku. Warszawa 2015, s. 113, 198, 202. 16 Wstęp i międzynarodowe56, ekonomia57, historiografia i literatura doby oświecenia58 oraz edukacja i nauka59. 56 Poza wspomnianą już wcześniej pracą s. Huberta, zob. też J. kolasa: Prawo narodów w szko- łach polskich wieku Oświecenia. Warszawa 1954, s. 59–61, 89–96, 119–135, 145, 153, 175, 181; Z. liBiszowska: Opinia polska wobec rewolucji amerykańskiej w XVIII wieku. łódź 1962, s. 27 i n.; s.e. nahlik: Narodziny nowożytnej dyplomacji. Wrocław–Warszawa–Kraków 1971, s. 70; m.m. droz- dowski: Rewolucja amerykańska w polskiej myśli historycznej: w historiografii i publicystyce 1776– 1976. Warszawa 1976, s. 15, 16, 218; idem: Z dziejów stosunków polsko-amerykańskich. Warszawa 1982, s. 11; J. tazBir: Sarmaci i świat. Kraków 2001, s. 51, 101, 272, 287, 304, 306. 57 s. graBski: Zarys rozwoju idei społeczno-gospodarczych w Polsce od pierwszego rozbioru do r. 1831. t. 1: Od pierwszego rozbioru do trzeciego. Kraków 1903, s. 62–65; R. ryBarski: Skarbowość Polski w dobie rozbiorów. Kraków 1937, s. 19, 21, 418. Na temat poglądów monetarnych skrzetu- skiego por. A. pOpiOł-szyMańska: Poglądy monetarne w Polsce od XV do XVIII wieku. Poznań 1978, s. 170–171, 178–179, 185–186. 58 e. demBowski: Piśmiennictwo polskie w zarysie. Poznań 1845, s. 311; L. ł ukaszewicz: Rys dziejów piśmiennictwa polskiego. Uzupełnione i doprowadzone do roku 1860. Poznań 1860, s. 412; Z. BartoszewiCz: Historya literatury Polskiey. Wilno 1828, s. 68; A. krzyżanOwski: Dawna Polska. Ze stanowiska jej udziału w dziejach postępującej ludzkości skreślona w jubileuszowym Mikołaja Ko- pernika roku 1843. Warszawa 1844, s. 464–465, 500; L. rogalski: Historya literatury Polskiey. t. 2. Warszawa 1871, s. 313; g. korBut: Literatura polska od początków do powstania styczniowego: Od wieku XVIII do roku 1820. Warszawa 1918, s. 188–189; m.H. serejski: Koncepcja historii powszechnej Joachima Lelewela. Warszawa 1958, s. 49–51; t. słOwikOwski: Poglądy na nauczanie historii w Polsce w XVIII wieku. Kraków 1960, s. 213; F. Bronowski: Idee demokratyczno-republikańskie we francuskiej i polskiej myśli historycznej doby Oświecenia. W: „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu łódzkiego”. seria 1. Z. 21. Nauki humanistyczno-społeczne. łódź 1961, s. 133–141; A. wojtkowski: Zagadnienie przyczyn wielkości i upadku państw i narodów w podręcznikach pijarskich XVIII wieku. Kultura i literatura w dawnej Polsce. Warszawa 1968, s. 124, 173, 191; J. n Owak-dłużewski: Kultura i literatura dawnej Polski. Studia. Warszawa 1968, s. 551; K. BartkiewiCz: Obraz dziejów ojczystych w świadomości hi- storycznej w Polsce doby Oświecenia. Poznań 1979, s. 47; A.F. graBski: Dzieje historiografii. Poznań 2003, s. 396, 402; H. BogdziewiCz: Pijarscy pisarze, literaci – teoretycy literatury, poeci, prozaicy – w okresie Oświecenia – ze szczególnym uwzględnieniem ostatniego okresu Oświecenia. Kraków 1998, s. 22, 29, 68; idem: Działalność literacka polskiego środowiska pijarskiego w dobie Oświecenia. Kra- ków 2005, s. 95, 201, 254–256. 59 J. łukaszewicz: Historya szkół w Koronie i w Wielkim Księstwie Litewskim od najdawniej- szych czasów aż do roku 1794. t. 2. Poznań 1850, s. 470; W. sMOLeński: Przewrót umysłowy w Pol- sce w XVIII wieku. Studia historyczne. Wyd. 3. [b.m.w.] 1949, s. 195, 252; idem: Towarzystwa na- ukowe i literackie w Polsce w XVIII wieku. „Ateneum” 1887, t. 3, s. 33–34; Protokoły posiedzeń Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. oprac. t. wierzBowski. Warszawa 1908, s. 59, 65, 73; Ra- porty generalne wizytatorów Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. oprac. t. wierzBowski. War- szawa 1907, s. 68; Raporty Szkoły Podwydziałowej Rawskiej składane Szkole Głównej Koronnej w latach 1775–1790. oprac. t. wierzBowski. Warszawa 1904, s. 40, 51; s. tync: Nauka moralna…, s. 68–69, 236; B. suChodolski: Nauka Polska w okresie Oświecenia. Warszawa 1953, s. 67, 295–296; e. rzadkowska: Encyklopedia i Diderot w polskim Oświeceniu. Wrocław 1955, s. 46, 97, 106, 107; J. luBienieCka: Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych. Warszawa 1960, s. 36, 100–101; Protokoły posiedzeń Komisji Edukacji Narodowej 1786–1794. oprac. t. m izia. Wrocław 1969, s. 269; J. BuBa: Współpraca pijarów z Komisją Edukacji Narodowej. W: Pijarzy w kulturze dawnej Polski. Kraków 1982, s. 116; i. stasiewiCz-jasiukowa: Ignacego Potockiego „planta względem elementarnej historii”. W: Nowożytna myśl naukowa w szkołach i księgozbiorach polskiego Oświecenia. Wrocław 1976, s. 117–142; eadem: Onufry Kopczyński, współpracownik Komisji Edukacji Narodowej: Studium o spo- łecznej roli uczonego w Polsce stanisławowskiej. Wrocław 1987, s. 110, 117, 118; eadem: Nowożytna 17 Wstęp trzeba zauważyć, że literatura dotycząca ustroju, prawa i sądów nawiązująca do problematyki poruszanej przez skrzetuskiego, nie wspominając o historii osiemnasto- wiecznej Rzeczypospolitej, jest bardzo bogata, co zmusza do selekcji. Należy sądzić, że analizy i poglądy Wincentego skrzetuskiego zaprezentowane w Prawie politycznym narodu polskiego zasługują na odrębne opracowanie. W dotychcza- sowej literaturze przedmiotu nie poświęcano im, poza przywoływanymi wcześniej praca- mi Anny grześkowiak-Krwawicz, zbyt dużego i należnego zainteresowania. istotniejszy wyjątek stanowi tu krótkie, ale bardzo rzeczowe omówienie podręcznika skrzetuskiego, w tym przede wszystkim jego roli w dziele edukacji narodowej, zawarte w rozprawie Ambroise Joberta60. Na uwagę zasługuje również praca, której autorem jest Aleksander czaja, nawiązująca do reformatorskich poglądów Wincentego skrzetuskiego61. Niech mi będzie wolno wyrazić najdalej idącą wdzięczność Wszystkim, którzy służyli mi pomocą i radą w trakcie powstawania tej książki. W pierwszej kolejności słowa te kieruję do mojego Mistrza Pana Profesora Adama Lityńskiego, na którego opiekę naukową i wszelką pomoc zawsze mogłem liczyć. Nie da się w słowach oddać nakładu pracy i zaangażowania Pana Profesora we wszystko, co dotyczyło nie tylko mojej pracy naukowej, ale również pozostałych sfer mojej aktywno- ści zawodowej, za co jeszcze raz w tym miejscu pragnę bardzo podziękować. Osobne podziękowania kieruję do Pana Profesora Andrzeja B. Zakrzewskiego, za Jego wnikliwą recenzję, w tym liczne bardzo cenne uwagi i sugestie oraz wsparcie, które nadały monografii ostateczny kształt. Odrębnie pragnę wyrazić wdzięczność Panu Profesorowi Marianowi Mikołajczy- kowi, na którego pomoc przez wszystkie lata powstawania pracy, i nie tylko, zawsze mogłem liczyć. Jeszcze raz dziękuję Wszystkim, których nie sposób w tym miejscu wymienić, za wszelką pomoc. Mam tu na uwadze przede wszystkim Panów Profesora Józefa Cią- gwę, Profesora Czesława Martysza, Profesora Andrzeja Matana, Profesora Ryszarda Mikosza i Doktora Andrzeja Drogonia. Dziękuję wreszcie moim Bliskim i Przyjaciołom za życzliwość, jakiej doświadcza- łem, pisząc pracę. Szczególnie zaś wdzięczny jestem żonie Monice i synowi Karolowi, którym książkę tę dedykuję, za pomoc oraz cierpliwość w znoszeniu wszelkich tru- dów i niedogodności, jakich doznali, gdy byłem zaangażowany w przygotowywanie niniejszej pracy. myśl naukowa w szkołach Komisji Edukacji Narodowej. Wrocław 1973, s. 6, 45, 47; eadem: Poglądy na naukę w Polsce okresu Oświecenia. Wrocław 1967, s. 155, 159; eadem: Dzieje nauczania historii nauki i historii techniki w Polsce. Wrocław 1982, s. 62–63; B. miChalik: Działalność oświatowa Ignacego Potockiego. Wrocław 1979, s. 40, 122, 188; Korespondencja Ignacego Potockiego w sprawach eduka- cyjnych (1774–1809). oprac. B. miChalik. Wrocław 1978, s. 59; L. słOwiński: Odważni mądrością: o reformach edukacji i nauki polskiej doby Oświecenia. Poznań 1988, s. 57; Z. l iBera: Rozważania o wieku tolerancji, rozumu i gustu. Szkice o XVIII stuleciu. Warszawa 1994, s. 39, 47, 356. 60 A. joBert: Komisja Edukacji Narodowej w Polsce (1773–1794)…, s. 65, 161, 164, 168–172, 174, 201, 269. wieku. Warszawa 1992, s. 163–165. 61 A. Czaja: Lata wielkich nadziei: walka o reformę państwa polskiego w drugiej połowie XVIII Wojciech organiściak The Political Law of the Polish People of Wincenty Skrzetuski summar y the Polish Piarist, Wincenty skrzetuski, who lived in the years 1745–1791, was a no- table historian, lawyer, political writer, teacher and translator of the period of the reign of stanisław August Poniatowski. His more important works include Mowy o głownieyszych materyach politycznych (Speeches about the more important political issues) and the his- tories of sweden and ancient greece. in his works skrzetuski repeatedly made reference to moral and ethical problems, setting himself the goal of educating a good citizen who combined a christian worldview, humanitarian, enlightenment ideas, modern concepts as- sociated with the natural law as well as ethics based on rational foundations. skrzetuski remained under the pervasive influence of the republican ideology of mably and Rousseau as well as other enlightenment thinkers whose most prominent representatives included Montesquieu and Beccaria. the most important work of skrzetuski which was published in the years 1782–1784, was Prawo polityczne narodu polskiego (The political law of the Polish people). the Piarist popularised the image of the political system and the law of the Polish Republic which was valid before the Four-year sejm by advocating the necessity of further political, social and economic reforms in the state of the noblemen. skrzetuski partially based his work on the erudite work by gottfried Lengnich entitled Ius publicum Regni Poloniae, which he enhanced by including new solutions introduced into the political system in the Polish Republic after 1764. the analysis of the Political law of the Polish people that was conducted in the substan- tial dissertation enables us to claim that this was a sound compendium of knowledge about the political system of the Polish Republic of noblemen which in some of its parts had the features of a political treatise. in the textbook which was used in the schools which were subject to the commission of National education skrzetuski presented a wide range of issues which referred both to the political, social and economic system as well as to the court system. similarly as for mon- tesquieu, for the Polish Piarist political law was that branch of law which regulated the system of governance. According to skrzetuski, the political law consisted in the following: the way of exercising legislative, executive and judicial power, public sessions and the laws and duties of all estates, the functioning of various organs and offices, religion, the treasury, the army, trade, the people as well as the treatises and agreements with other countries. the analysis of the Political law of the Polish people that was conducted in the disserta- tion enables us to claim that the Piarist presented his own opinions and postulates of reform, 588 summary which frequently were a continuation of the opinions and thoughts of the political writers who preceded him, including the prominent figure of stanisław Konarski. An analysis of the opinions of skrzetuski enables us to grant him a prominent place among the Polish politi- cal writers of the period of the reign of stanisław August Poniatowski, especially those who wrote before the great sejm – the supporters and even the proponents of certain reforms. Wojciech organiściak Vinzenz Skrzetuskis Politisches Recht des Polnischen Volkes Zusammenfassung der polnische Piarist Vinzenz skrzetuski lebte in den Jahren 1745–1791 und war ein geschätzter Historiker, Jurist, politischer schriftsteller, Lehrer und Übersetzer der Poniatow- skizeit. Zu seinen wichtigsten schriften soll man Mowy o głownieyszych materyach politycz- nych (Reden über hauptsächlichen politischen Materien) und geschichten der schweden und des antiken griechenlands anrechnen. in seinen Arbeiten bezog sich skrzetuski wiederholt auf moralisch-ethische Probleme. dabei vorsetzte er sich ein Ziel, einen guten Bürger zu erziehen, der die christliche Weltanschauung, humanitäre ideen, neuzeitliche naturrechtliche Aufklärungs-Konzeptionen und auf rationellen grundlagen basierende ethik in sich vereinen sollte. skrzetuski verblieb unter dem starken einfluss der republikanischen ideologie des ma- blys und des Rousseau und der anderen Aufklärungsdenker mit montesquieu und Beccaria am Kopf. die wichtigste Arbeit skrzetuskis, die in den Jahren 1782–1784 herausgegeben wurde, war Prawo polityczne narodu polskiego (Politisches Recht des polnischen Volkes). der Piarist popularisierte in dieser Arbeit das Bild der Verfassung und des Rechtes der Republik, das vor dem Vierjährigen sejm galt. er verbreitete die Notwendigkeit der politischen, gesellschaftli- chen und ökonomischen Reformen im Adelstaat. seine Bearbeitung stützte skrzetuski teil- weise auf gelehrter schrift vom gotfried Lengnich Ius publicum Regni Poloniae, der er mit der neuen nach 1764 in der Republik eingeführten konstitutionellen Lösungen ergänzte. die in vorliegenden dissertation vollendete Analyse der Arbeit Prawo polityczne narodu pols- kiego (Politisches Recht des polnischen Volkes) erlaubt eine Feststellung, dass es ein solides Kompendium der Wissenschaft zum Verfassung der adeligen Republik war, das stellenweise ähnlich wie eine politische Abhandlung war. in dem ausgenutzen in der Kommission für nationale Bildung unterstellten schulen Hand- buch präsentierte skrzetuski ein Breitspektrum der Probleme sowohl mit Bezug auf politische, gesellschaftliche und wirtschaftliche Verfassung als auch gerichtsverfassung. Für den polni- schen Piarist war politisches Recht, ähnlich wie für montesqieu, dieser Rechtszweig, der das Regierungssystem regulierte. Nach skrzetuskis Ansicht bestand politisches Recht aus der Weise der Ausübung der Legislative, exekutive und Judikative, öffentliche tagung und Rechte und Pflichten aller stände, Funktionierung der verschiedenen organe und Ämter, Religion, schatz, Heer, Handel, Bevölkerung, auch die traktate und Verträge mit den fremden staaten. die in vorliegenden dissertation durchgeführte Analyse der Arbeit Prawo polityczne narodu polskiego (Politisches Recht des polnischen Volkes) erlaubt eine Feststellung, dass 590 Zusammenfassung der Piarist eigene Auswertungen und Reformforderungen präsentierte, die mehrmals eine Fortsetzung der stimmen und der gedanken der ihn vorhergehenden politischen Autoren mit stanislaw Konarski am Kopf waren. die Analyse der meinungen des skrzetuski gebietet Zu- erkennung für ihn eines würdigen Platzes zwischen polnischen politischen schriftsteller der Poniatowskizeit, besonders diesen, die vor dem Vierjährigen sejm schufen, darin zwischen Propagatoren oder gar Verfasser des Projekts mancher Reformen. Redaktor Barbara todos-Burny Projektant okładki magdalena starzyk Redaktor techniczny Barbara Arenhövel łamanie Alicja Załęcka copyright © 2016 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-890-3 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-891-0 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie i. Ark. druk. 37,0. Ark. wyd. 60,5. Papier Alto 80 g cena 70 zł (+ VAt) druk i oprawa: „totem.com.PL sp z o.o.” sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 inowrocław Wojciech Organiściak Wincentego Skrzetuskiego Prawo polityczne narodu polskiego W o j c i e c h O r g a n i ś c i a k P r a w o W i n c e n t e g o S k r z e t u s k i e g o p o l i t y c z n e n a r o d u Więcej o książce p o l s k i e g o CENA 70 ZŁ (+ VAT) ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-891-0 KATOWICE 2016
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wincentego Skrzetuskiego „Prawo polityczne narodu polskiego”
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: