Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00255 004951 12594404 na godz. na dobę w sumie
Windykacja należności w praktyce - ebook/pdf
Windykacja należności w praktyce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-6017-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka jest poradnikiem prowadzenia bezpiecznego biznesu w zmieniającym się otoczeniu gospodarczym. Zaprezentowano w niej sposoby ochrony przed niesolidnymi klientami oraz narzędzia skutecznej windykacji. Powstała na podstawie osobistych doświadczeń Autorki oraz innych przedsiębiorców. Teorie i wnioski przedstawione w publikacji poparte zostały licznymi przykładami zaczerpniętymi z codziennej praktyki działania wielu podmiotów gospodarczych.

Czytelnik znajdzie tu odpowiedzi na następujące pytania:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika BEKAS Windykacja należności w praktyce Jak weryfikować zdolność kredytową klientów i odzyskiwać pieniądze od dłużników pxxxx Warszawa 2013 Recenzent Recenzent Prof. nadzw. dr hab. Gabriela Idzikowska Dr Katarzyna Kreczmańska-Gigol, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Wydawca Wydawca Joanna Dzwonnik Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący Redaktor prowadzący Janina Burek Janina Burek Opracowanie redakcyjne Mirosław Dąbrowski Opracowanie redakcyjne Renata Włodek Korekta Korekta, skład i łamanie Iwona Pisiewicz Skład i łamanie www.wydawnictwojak.pl Wojciech Prażuch Projekt graficzny okładki Projekt graficzny okładki Barbara Widłak Studio Kozak Zdjęcie wykorzystane na okładce Autor ilustracji zamieszczonych na okładce i w tekście książki © nikkytok – Fotolia.com Szczepan Sadurski Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy prawo i własność. Szanujmy prawo i własność. Więcej na www.legalnakultura.pl Więcej na www.legalnakultura.pl Polska Izba Książki Polska Izba Książki © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA 2013 © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA 2013 All rights reserved. All rights reserved. ISBN 978-83-264-4252-0 ISBN 978-83-264-4336-7 Wydane przez: Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Jakość Twojego portfela dłużników zależy w dużej mierze od jakości transakcji zawieranych z klientami. Wobec tego siła i dobrobyt Twojej firmy tkwią nie w tym, jak windykujesz, ale w tym, jak mądrze sprzedajesz. Monika Bekas Spis treści O autorce .............................................................................................................. 11 Wstęp ..................................................................................................................... 13 1. Bezpieczeństwo funkcjonowania na rynku podmiotów gospodarczych ..... 15 1.1. Działalność przedsiębiorstwa na rynku ............................................ 16 1.2. Podstawy zarządzania należnościami w przedsiębiorstwie ............. 20 1.3. Prawa i obowiązki wierzyciela oraz dłużnika w obrocie gospodarczym ..................................................................................... 23 Podsumowanie ........................................................................................... 27 2. Zwyczaje płatnicze podmiotów na rynku polskim........................................ 29 2.1. Bankructwa przedsiębiorstw w Polsce i moralność płatnicza Polaków ............................................................................................... 30 2.2. Filozofia długu – powody nieterminowego regulowania zobowiązań ......................................................................................... 37 2.3. Piramida priorytetów płatności przedsiębiorców i konsumentów ................................................................................... 43 Podsumowanie ........................................................................................... 49 3. Znaczenie etyki we współczesnym świecie biznesu ...................................... 51 3.1. Początki systemów moralnych na świecie ........................................ 52 3.2. Etyka i współczesny biznes ................................................................ 55 3.3. Zasady opracowania programu etycznego przedsiębiorstwa ......... 58 3.4. Społeczna odpowiedzialność biznesu ............................................... 64 Podsumowanie ........................................................................................... 66 4. Bezpieczeństwo zawierania umów w obrocie gospodarczym ....................... 67 4.1. Zasady zawierania umów w obrocie gospodarczym ....................... 68 4.2. Prawne formy zabezpieczenia spłaty należności ............................. 72 4.3. Sposoby minimalizowania ryzyka powstawania przeterminowanych należności ......................................................... 76 Podsumowanie ........................................................................................... 81 8 Windykacja należności w praktyce 5. Sztuka negocjacji z dłużnikami .................................................................... 83 5.1. Strategie negocjacji i taktyki postępowania z dłużnikami .............. 84 5.2. Zasady postępowania profesjonalnego negocjatora ....................... 91 5.3. Prawidłowe reakcje na wymówki stosowane przez dłużników ....... 98 Podsumowanie ........................................................................................... 103 6. Polityka kredytowa przedsiębiorstwa i jej wpływ na ryzyko wypłacalności klientów .................................................................................. 105 6.1. Strategie polityki kredytowej ............................................................ 106 6.2. Instrumenty polityki kredytowej ....................................................... 109 6.3. Sposoby minimalizacji ryzyka kredytu kupieckiego ........................ 115 Podsumowanie ........................................................................................... 122 7. Źródła oceny wiarygodności i wypłacalności podmiotów gospodarczych oraz konsumentów ............................................................... 123 7.1. Biura informacji gospodarczej i kredytowej na świecie i w Polsce ............................................................................................ 124 7.2. Znaczenie informacji pozytywnej i negatywnej w procesie odzyskiwania niespłaconych należności .......................................... 136 7.3. Źródła informacji o prowadzonej działalności gospodarczej ........ 143 7.4. Klasyfikacja źródeł oceny wiarygodności finansowej klientów ...... 147 Podsumowanie ........................................................................................... 159 8. Windykacja należności na etapie postępowania polubownego .................. 161 8.1. Zasady postępowania z nierzetelnymi klientami ............................ 162 8.2. Narzędzia windykacji na etapie postępowania polubownego ........ 167 8.3. Istota i znaczenie wezwania do zapłaty w procesie odzyskiwania niespłaconych należności ................................................................. 175 8.4. Opracowanie procedur windykacyjnych .......................................... 187 Podsumowanie ........................................................................................... 190 9. Outsourcing windykacji ................................................................................ 191 9.1. Rynek wierzytelności w Polsce .......................................................... 192 9.2. Mity polskiej windykacji .................................................................... 196 9.3. Kryteria wyboru firmy windykacyjnej ............................................... 200 Podsumowanie ........................................................................................... 206 10. Windykacja należności na etapie postępowania sądowego i egzekucyjnego .............................................................................................. 207 10.1. Sposoby przerwania biegu przedawnienia ..................................... 208 10.2. Mediacje sądowe .............................................................................. 212 10.3. Skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego ............... 218 Podsumowanie ........................................................................................... 237 Spis treści 9 11. Odzyskiwanie należności a upadłość dłużnika ............................................ 239 11.1. Postępowanie upadłościowe ........................................................... 240 11.2. Etapy postępowania upadłościowego ............................................ 243 11.3. Skutki upadłości dla zadłużonego przedsiębiorcy i wierzyciela ..................................................................................... 250 Podsumowanie ........................................................................................... 255 Aneks ..................................................................................................................... 257 Załącznik 1. Kodeks etyki dla przedsiębiorców ..................................... 259 Załącznik 2. Przykładowa procedura windykacyjna firmy usługowej Eko-Clean ....................................................................... 266 Załącznik 3. Przykładowa procedura windykacyjna Hurtowni Alkoholi Muscat Sp. z o.o. .............................................................. 272 Załącznik 4. Zasady dobrych praktyk windykacyjnych .......................... 277 Załącznik 5. Zasady dobrych praktyk w biurach informacji gospodarczej ..................................................................................... 284 Bibliografia ............................................................................................................ 293 Spis ilustracji ......................................................................................................... 295 Indeks .................................................................................................................... 297 O autorce Monika Bekas ukończyła Akademię Ekonomiczną w Poznaniu, szkołę trenera biznesu oraz kwalifikacyjne studia podyplomowe w zakresie uprawnień peda- gogicznych na Uniwersytecie Wrocławskim. Ma otwarty przewód doktorski w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. W 2009 roku wygrała ogólno- polski ranking Polscy Liderzy Doradztwa w kategorii Doradca Biznesu ds. Zarządzania Należnościami. Trener i prelegent licznych konferencji i szkoleń z zakresu zarządzania należnościami i windykacji. Wykładowca na studiach podyplomowych Win- dykacja należności oraz Zarządzanie płynnością finansową organizowanych przez Katedrę Finansów Szkoły Głównej Handlowej. Pierwszą swoją książkę o windykacji napisała w 2008 roku. Jest także autorką licznych artykułów i opracowań naukowych na temat zarządzania należnościami, negocjacji z dłużnikami i systemu wymiany informacji gospo- darczych w Polsce oraz współautorką dwóch podręczników dla studentów z zakresu płynności finansowej i windykacji. Bierze aktywny udział w przedsięwzięciach organizowanych dla młodzieży szkół ponadpodstawowych, wspierając organizację konkursu z wiedzy ekono- micznej pt. Ryzyko działalności gospodarczej. Celem tego pomysłu jest pomoc w przygotowaniu młodych ludzi do wejścia na rynek pracy oraz ułatwienie im zrozumienia zasad ekonomii i funkcjonowania biznesu na polskim rynku. Jako ekspert bywa też częstym gościem w szkołach z okazji Światowego Dnia Przedsiębiorczości. Od 2006 roku realizuje projekt edukacyjny pt. Akademia Krajowego Reje- stru Długów. Budując autorskie programy szkoleniowe, opiera się na własnym doświadczeniu oraz na doświadczeniu firm biorących udział w warsztatach. W ostatnich latach przeszkoliła pracowników około trzech tysięcy przedsię- biorstw. Wstęp Tempora mutantur et nos mutamur in illis to łacińskie powiedzenie, które ozna- cza, że czasy się zmieniają, a my zmieniamy się wraz z nimi. Słowa te zostały wypowiedziane ponad 1000 lat temu, kiedy Europa przechodziła wewnętrzne przeobrażenia. Trafnie określają one zmiany, jakie zachodzą w  dłuższym horyzoncie czasowym w życiu codziennym, politycznym, ale przede wszyst- kim gospodarczym. Zmiany te oddziałują na każdą osobę i każdy podmiot gospodarczy. Ponieważ wszystko dookoła się zmienia, człowiek też powinien dostosowy- wać się w swoich działaniach do czasów, w których przyszło mu żyć. W szcze- gólności mam na myśli przeobrażenia, jakie zachodzą ostatnio w polskim życiu gospodarczym. Nie jesteśmy tą samą gospodarką, jaką byliśmy 20 lat temu. Dziś polski przedsiębiorca działa na rynku, na którym toczy się zaostrzo- na walka konkurencyjna. Obecność w Unii Europejskiej umożliwiła wielu podmiotom wejście na nowe rynki zbytu. Pojawiają się również nowe zagrożenia ze strony lepiej przygotowanych przedsiębiorstw. Dlatego tylko silne firmy, bardzo dobrze zorganizowane, umiejętnie zarządzające finansami i prowadzące właściwą politykę sprzedaży rozwijają się, konkurując z najwięk- szymi graczami. W dobie dynamicznych zmian i rozwoju gospodarczego każdy przedsiębiorca powinien skorzystać z możliwości i narzędzi zapewniających bezpieczeństwo prowadzenia działalności gospodarczej. Aby stać się nowoczesną firmą, nie tylko należy mieć konkurencyjny produkt i doskonałych handlowców, trzeba także zadbać o płynność finansową, z którą nierozerwalnie wiąże się skuteczna windykacja. Ważne jest również dobre zarządzanie należnościami, ponieważ wpływa ono na wizerunek i prestiż przedsiębiorstwa. Firma jest wtedy postrze- gana przez innych uczestników obrotu gospodarczego jako podmiot, który umie zadbać o swoje finanse. W świecie biznesu przetrwają tylko te przed- 14 Windykacja należności w praktyce siębiorstwa, które potrafią zarządzać kapitałem, oraz podmioty poszukujące nowych rozwiązań, otwarte na zmieniające się otoczenie. W książce tej czytelnik znajdzie odpowiedzi między innymi na następujące pytania: • Dlaczego konsumenci i przedsiębiorcy nie regulują zobowiązań w terminie? • Jak minimalizować ryzyko powstania przeterminowanych należności? • Jak weryfikować zdolność finansową klientów? • Jak skutecznie odzyskiwać należności od dłużników? • Jak negocjować spłatę zadłużenia? • Jak prowadzić etyczny biznes? Problemy innych przedsiębiorstw przyczyniły się do tego, że zaczęłam poszukiwać odpowiedzi na zadane wyżej pytania. Pozwalają one zrozumieć istotę zadłużenia. W książce pokazane zostały sposoby zabezpieczenia się przed niesolidnymi klientami oraz narzędzia skutecznej windykacji. Każdy wierzyciel znajdzie tutaj praktyczne rady, jak negocjować spłatę zadłużenia oraz jak nie łamać prawa na etapie windykacji. Publikacja ta jest praktycznym poradnikiem prowadzenia bezpiecznego biznesu w zmieniającym się świecie gospodarki. Powstała ona na podstawie moich osobistych doświadczeń oraz doświadczeń innych przedsiębiorców. Teorie i wnioski zaprezentowane w książce poparte są licznymi przykładami zaczerpniętymi z codziennej praktyki działania wielu podmiotów gospodarczych. Dzięki temu książka zawiera elementarną wiedzę z zakresu windykacji należności. Autorka 1 Bezpieczeństwo funkcjonowania na rynku podmiotów gospodarczych Jeśli któregoś dnia Twoja firma ma być wielka, dlaczego nie zaczniesz już dzisiaj dążyć do osiągnięcia tego celu? 16 Windykacja należności w praktyce 1.1. Działalność przedsiębiorstwa na rynku Przedsiębiorstwo jest podmiotem gospodarczym, który w celach zarobkowych na własny rachunek prowadzi działalność gospodarczą rozumianą jako działal- ność produkcyjna, handlowa lub usługowa. Cel zarobkowy oznacza, że przed- siębiorstwo dąży do osiągnięcia zysku, czyli wymiernych korzyści finansowych. Działalność prowadzona jest w sposób zorganizowany i ciągły. Przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej1 jest: • osoba fizyczna, czyli każdy człowiek, który prowadzi działalność gospodar- czą pod warunkiem, że posiada on pełną zdolność do czynności prawnych, tzn. że dana osoba może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania; • osoba prawna, czyli wyodrębniona jednostka organizacyjna, która może występować jako samodzielny podmiot gospodarczy i jest nią zarówno spółka akcyjna, jak i spółdzielnia czy bank; jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą; • • wspólnik spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez niego działalności gospodarczej. Firma to nazwa przedsiębiorcy, która go identyfikuje na rynku. Firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko, a osoby prawnej − jej nazwa. Jak precyzuje to kodeks cywilny, „firma przedsiębiorcy powinna się odróżniać dostatecznie od firm innych przedsiębiorców prowadzących działalność na tym samym rynku. Firma nie może wprowadzać w błąd, w szczególności co do osoby przedsię- biorcy, przedmiotu działalności przedsiębiorcy, miejsca działalności, źródeł zaopatrzenia”2. Firma, aby mogła funkcjonować na rynku, musi zostać zare- jestrowana. Rozpoczyna ona prowadzenie działalności gospodarczej w chwili wpisania jej do właściwego rejestru. W przypadku osób fizycznych będzie to Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej, w przypadku osób prawnych, rejestr prowadzony przez Krajowy Rejestr Sądowy. Do wy- konywania niektórych form działalności niezbędne jest posiadanie koncesji, czyli specjalnego zezwolenia, na przykład w zakresie ochrony osób i mienia, 1 Art 4. ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. 2 Art. 43 kodeksu cywilnego. 1. Bezpieczeństwo funkcjonowania na rynku podmiotów gospodarczych 17 rozpowszechniania programów radiowych i telewizyjnych, przewozów lotni- czych, składowania odpadów czy obrotu paliwami i energią. Czy wiesz, że… Ze względu na charakter własności wyróżniamy: • przedsiębiorstwa państwowe, • przedsiębiorstwa prywatne. Ze względu na formę prowadzonej działalności wyróżniamy: • spółki osobowe: − spółki prawa cywilnego (działalność jednoosobowa i spółki cywilne), − spółki prawa handlowego (jawne, partnerskie, komandytowe, koman- dytowo-akcyjne), • spółki kapitałowe (spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjne). Ze względu na skalę działalności wyróżniamy: • mikroprzedsiębiorstwa, które zatrudniają średniorocznie nie mniej niż 10 pracowników, a roczny obrót netto ze sprzedaży wynosi 2 mln euro; • małe przedsiębiorstwa, które zatrudniają średniorocznie nie mniej niż 50 pracowników, a roczny obrót netto ze sprzedaży wynosi 10 mln euro; • średnie przedsiębiorstwa, które zatrudniają średniorocznie nie mniej niż 250 pracowników, a roczny obrót netto ze sprzedaży wynosi 50 mln euro. Istotą działania przedsiębiorstwa w ramach gospodarki rynkowej jest to, że może ono podejmować niezależne decyzje gospodarcze, współpracując z innymi podmiotami na rynku w granicach obowiązującego prawa. Przedsiębiorca zobo- wiązany jest nie tylko do przestrzegania przepisów z zakresu bezpieczeństwa czy ochrony środowiska naturalnego, ale także do stosowania w biznesie zasad etyki. Prowadząc działalność gospodarczą, każdy właściciel chce osiągnąć pewien cel. Pierwotnym celem istnienia podmiotu gospodarczego jest jego przetrwa- nie na rynku. Przedsiębiorstwo działa w zmiennym otoczeniu gospodarczym, ponieważ pojawiają się nowe potrzeby konsumpcyjne lub zmieniają się technologie. Na funkcjonowanie podmiotów gospodarczych i ich stabilność fi nansową wpływają zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne, na przy- kład strategia działania, zadłużenie, konkurencja, polityka państwa, przepisy regulujące rynek (ilustracja 1.1). W dłuższej perspektywie celem fi rmy jest jej rozwój. Oznacza to inwestycje w nowe produkty, technologie, zdobywanie 18 Windykacja należności w praktyce nowych rynków zbytu. Dlatego tak ważne dla każdego podmiotu są stabilność finansowa i wypłacalność. Ilustracja 1.1. Czynniki zakłócające stabilność finansową przedsiębiorstwa Otoczenie wewnętrzne Strategia działania Niskie kwalifikacje menadżerów Niedostateczna kontrola kosztów Zbyt wysokie zadłużenie Zlekceważenie konkurencji Słaby marketing i promocja Otoczenie zewnętrzne Sytuacja międzynarodowa Niestabilność rządu i władzy Wzrost cen surowców Zmiana kursów walut Wzrost stóp procentowych Zmiany w przepisach prawa W ujęciu tradycyjnym celem przedsiębiorstwa jest maksymalizacja zysku. W  ujęciu współczesnym „celem zarządzania przedsiębiorstwem z  punktu widzenia jego właścicieli jest maksymalizacja wartości kapitału własnego przedsiębiorstwa. Jest to równoznaczne z maksymalizacją różnicy wartości rynkowej tego kapitału i jego aktualnej wartości księgowej”3. Pomnażanie kapitału przedsiębiorstwa i jego majątku odbywa się w czasie. Proces ten jest związany z cyklem operacyjnym przedsiębiorstwa, zwanym cyklem kapitału obrotowego. Na czym on polega? Przeanalizujmy to na przykładzie działania przedsiębiorstwa produkcyjnego, handlowego i usługowego (ilustracja 1.2). Przedsiębiorstwo produkcyjne dysponuje środkami pieniężnymi, za które kupuje materiały i surowce potrzebne w procesie produkcyjnym do wytworzenia towarów. Są one sprzedawane na rynku potencjalnym klientom. Sprzedaż może odbywać się za gotówkę lub z odroczonym terminem płatności. Powoduje to powstanie należności z tytułu dostaw i usług. Po wpłynięciu środków na konto przedsiębiorstwo zyskuje możliwość zakupu materiałów i surowców. Następnie cykl powtarza się od początku. W przedsiębiorstwie handlowym cykl ten jest krótszy, ponieważ za sprzedane towary nabywa się wyroby gotowe, które jako towar sprzedawane są klientom. W obrocie detalicznym sprzedaje się je za gotówkę, a w obrocie hurtowym w kredycie kupieckim. W przedsiębiorstwie 3 D. Wędzki, Strategie płynności finansowej przedsiębiorstwa, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2002, s. 31. 1. Bezpieczeństwo funkcjonowania na rynku podmiotów gospodarczych 19 usługowym kosztem są nie tylko materiały, ale w dużym stopniu również wynagrodzenie za pracę. Ilustracja 1.2. Cykl kapitału obrotowego Wpływ należności Środki pieniężne Zakup za gotówkę lub na kredyt Należność z tytułu dostaw i usług Sprzedaż za gotówkę Materiały, surowce, towary, usługi Sprzedaż z odroczonym terminem płatności Wyroby gotowe, towary, usługi Produkcja Handel Usługi Opracowano na podstawie: D. Wędzki, Strategie płynności finansowej przedsiębiorstwa, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2002, s. 26; M. Sierpińska, D. Wędzki, Zarządzanie płynnością finansową w przedsiębiorstwie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, s. 80. Pomnażanie kapitału i majątku przedsiębiorstwa wpływa na jego wartość w czasie. Maksymalizacja wartości jest możliwa przy zachowaniu płynności finansowej. Jak ją rozumieć? Zgodnie z definicją „płynność finansowa to zdol- ność przedsiębiorstwa do osiągnięcia przepływów pieniężnych umożliwiających regulowanie wymagalnych zobowiązań i pokrywanie niespodziewanych wydat- ków gotówkowych”4. Jeżeli płynność finansowa jest mała, to przedsiębiorstwo może stać się niewypłacalne i w efekcie zbankrutować. Na początku zarząd zmniejsza wydatki związane z wynagrodzeniem pracowników, kosztami roz- woju i sprzedaży. Potem przedsiębiorstwo przestaje płacić kontrahentom. Stan alarmowy to sytuacja, w której są zwalniani pracownicy, a majątek podmiotu gospodarczego jest stopniowo wyprzedawany. Jedną z przyczyn utraty płynności finansowej są zatory płatnicze spowodo- wane tym, że kontrahenci, którym sprzedano towar lub usługę z odroczonym terminem płatności, nie regulują zobowiązań. Efektem jest brak gotówki na zakup materiałów, surowców czy towarów. Prowadzi to do sytuacji, w której przedsiębiorstwo musi skorzystać z zewnętrznych źródeł finansowania, co wiąże się z pewnymi konsekwencjami. Jeżeli weźmie kredyt w banku, musi spłacić go wraz z odsetkami. Jeżeli będzie posiłkować się kredytem u dostawców, 4 Ibidem, s. 34. 20 Windykacja należności w praktyce może okazać się, że nie spłaci w terminie zobowiązań i będzie postrzegane jako firma niewypłacalna. Jednym z problemów polskiej gospodarki jest nieterminowe regulowanie należności przez przedsiębiorców działających na rynku. Zasada pozostaje jedna – podmiot gospodarczy reguluje należności wtedy, kiedy sam otrzy- ma zapłatę od klientów za dostarczone towary czy wykonane usługi. Polscy przedsiębiorcy muszą zrozumieć, że siłą gospodarki są solidne firmy mające płynność finansową. Wysoki poziom zadłużenia i mała rentowność to przyczyny upadku wielu firm. Dlatego dla całego cyklu operacyjnego duże znaczenie ma umiejętne zarządzanie należnościami. Na czym ono polega? 1.2. Podstawy zarządzania należnościami w przedsiębiorstwie Bezpieczeństwo podmiotu gospodarczego zależy od tego, w  jaki sposób przedsiębiorca zarządza należnościami. Ma to istotne znaczenie wtedy, kiedy niewielka firma przekształca się w duże, niekiedy wielodziałowe, prężnie roz- wijające się przedsiębiorstwo. Jeśli potrafi ono we właściwy sposób zarządzać należnościami, poprawia swoją reputację na rynku. Zarządzanie należnościami można zdefiniować jako proces, którego celem jest zachowanie płynności finansowej poprzez zapobieganie powstawaniu przeterminowanych należności i skuteczne odzyskiwanie nieuregulowanych należności na etapie postępowania polubownego, sądowego i egzekucyjnego. Składa się on z trzech etapów: prewencji, monitoringu i windykacji (ilustra- cja 1.3). Prewencja to zapobieganie powstawaniu przeterminowanych należności. Oznacza to, że przedsiębiorstwo powinno opracować zasady i  procedury minimalizujące ryzyko niewypłacalności kontrahentów. Będą to działania, których celem jest: • sprawdzenie kontrahenta na podstawie dostępnych źródeł informacji, • weryfikacja zdolności finansowej potencjalnych klientów, • opracowanie zasad zawierania zleceń, umów oraz sposobów ich zabezpie- czenia, • minimalizacja ryzyka związanego ze sprzedażą z odroczonym terminem płatności, • wdrożenie zasad i procedur funkcjonowania działów sprzedaży, reklamacji. 1. Bezpieczeństwo funkcjonowania na rynku podmiotów gospodarczych 21 Ilustracja 1.3. Proces zarządzania należnościami y p a t E l i i i m a c ś o n ż e a n a n a z d ą z r a z Prewencja Działania minimalizujące ryzyko zawieranych transakcji Monitoring Kontrola spływu należności Windykacja Skuteczne odzyskiwanie niespłaconych należności Monitoring to kontrola spływu należności. Raporty powinny pokazywać, jak klienci spłacają zobowiązania, ile dni po terminie zapłata wpływa na konto przedsiębiorcy, jaka jest struktura przeterminowanych zobowiązań itp. Dzię- ki temu podmiot gospodarczy wie, jak duże straty powoduje nieterminowe regulowanie zobowiązań przez klientów. Wiedza ta pozwala podejmować działania windykacyjne, których celem jest uzyskanie zapłaty za dostarczony towar lub wykonaną usługę. Ważnym etapem procesu zarządzania należnościami jest windykacja i związa- na z nią umiejętność negocjowania spłaty zadłużenia. Dużą rolę odgrywa prawi- dłowa komunikacja. Dobrze poprowadzona rozmowa prowadzi do sukcesu, a to motywuje pracowników do efektywniejszej pracy i poprawia ich samopoczucie. Negocjacje bardzo często decydują o tym, jak nierzetelny klient postrzega firmę wierzyciela. Wiedza o tym, jak negocjować, aby nie stracić klienta, buduje wartość podmiotu gospodarczego i świadczy o jego kulturze wewnętrznej. W  dobie informatyzacji i  dostępu do najnowszych technologii każdy przedsiębiorca może skorzystać z zaawansowanych systemów informatycznych wspierających proces zarządzania należnościami. Podstawą są systemy wspiera- jące pracę działów księgowości, logistyki, produkcji. Bezpośrednie połączenie z bankiem i szybki podgląd konta bankowego pozwalają każdego dnia śledzić wpływy i wydatki przedsiębiorcy. Automatyzacja procesów biznesowych umoż- liwia przedsiębiorcy opracowanie ścieżek windykacji i skorzystanie z systemów wspierających proces zarządzania należnościami. Jest to szczególnie ważne wtedy, kiedy podmiot gospodarczy ma kilkaset, a nawet kilkanaście tysięcy odbiorców towarów i usług. Zarządzanie należnościami pomaga uporządkować chaos panujący w finansach firmy. 22 Windykacja należności w praktyce Przedsiębiorcy na co dzień nie doceniają roli zarządzania należnościami i dlatego popadają w kłopoty finansowe. Przede wszystkim małe i średnie przedsiębiorstwa nie weryfikują wiarygodności finansowej klientów, co z kolei powoduje, że zaczynają współpracę z podmiotami, które mają problemy fi- nansowe lub są potencjalnymi bankrutami. Na efekty nie trzeba długo czekać. Przy transakcjach z odroczonym terminem płatności niejednokrotnie okazuje się, że kontrahent nie reguluje należności za towary lub usługi. Transakcje są również zawierane bez stosownych pisemnych umów lub zleceń. Kolejnym błędem jest brak zabezpieczeń umów oraz niestosowanie klauzul umownych, które ułatwiają ewentualną windykację. Częstym zjawiskiem jest nieefektywny monitoring spłaty należności polegający na tym, że wierzyciel nie potrafi ziden- tyfikować kłopotów finansowych klientów i w porę nie reaguje na nieuczciwe praktyki partnerów z biznesie. Firmy zbyt liberalnie traktują nieterminowo płacących odbiorców w obawie przed utratą klientów lub udzielają zgody na zbyt długie terminy płatności, szczególnie w przypadku kontraktów z pod- miotami o silnej pozycji rynkowej. Przedsiębiorcy stosują niewłaściwe źródła finansowania należności, co wprost wynika z braku wiedzy i edukacji na ten temat. Dla większości polskich firm sprawdzoną metodą poprawy płynności finansowej jest nieregulowanie w terminie własnych zobowiązań. Zapamiętaj! Staraj się nie popełniać błędów w zarządzaniu należnościami, które wpływają na bezpieczeństwo funkcjonowania przedsiębiorstwa. Odpowiedz sobie na poniższe pytania: • Czy Twoja firma weryfikuje wiarygodność finansową potencjalnych klientów? • Czy wyrażasz zgodę na współpracę z  firmami, które mają już problemy finansowe lub są potencjalnymi bankrutami? • Czy traktujesz liberalnie nieterminowo płacących odbiorców w obawie przed ich utratą? • Czy zgadzasz się na zbyt długie terminy płatności, szczególnie w kontraktach z podmiotami o silnej pozycji rynkowej? • Czy prowadzisz efektywny monitoring spłaty należności i potrafisz zdiagno- zować problemy finansowe klientów? • Czy zabezpieczasz prawidłowo umowy, aby potem prowadzić skuteczną windykację? 1. Bezpieczeństwo funkcjonowania na rynku podmiotów gospodarczych 23 Efektywne zarządzanie należnościami przynosi wymierne korzyści każdemu podmiotowi gospodarczemu. Przede wszystkim przedsiębiorca ma pewność, że w sposób profesjonalny kontroluje ryzyko braku zapłaty, a tym samym zapo- biega utracie własnej płynności finansowej. Firma wzmacnia bezpieczeństwo zawieranych transakcji handlowych oraz relacje handlowe z dostawcami, po- nieważ ma wystarczające środki finansowe na pokrycie bieżących zobowiązań. Profesjonalne zarządzanie należnościami oznacza również zwiększenie własnej wiarygodności i wypłacalności wśród instytucji finansowych oraz poprawę konkurencyjności przedsiębiorstwa poprzez możliwość wydłużenia kredytu kupieckiego odbiorcom, co wprost przekłada się na wzrost sprzedaży. Aby móc efektywnie zarządzać należnościami, każdy przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą musi wiedzieć, jakie prawa i obowiązki ma wierzyciel, a jakie dłużnik. Wiedza ta pomaga podejmować właściwe decyzje dotyczące zarządzania należnościami i jest podstawą dalszego rozwoju firmy na rynku. 1.3. Prawa i obowiązki wierzyciela oraz dłużnika w obrocie gospodarczym W zamierzchłej przeszłości, kiedy nie posługiwano się pismem na co dzień, zawarte umowy potwierdzano określonymi symbolami – znakami lub czynno- ściami, na przykład przy sprzedaży nieruchomości zbywca przekazywał nabywcy zieloną gałązkę lub przybijał dłoń kontrahenta. Forma pisemnej umowy w Polsce rozpowszechniła się dopiero w XIII wieku. W przeszłości dłużnik albo od razu wywiązywał się z zobowiązań względem wierzyciela, albo dawał mu zastaw lub rękojmię. Oznaczało to, że człowiek za swoje zobowiązania odpowiadał osobiście – życiem, zdrowiem, a nawet wolnością, które w czasach minionych były prawami zbywalnymi. Odpowiadał również całym swoim majątkiem oraz określoną rzeczą, jeżeli była ona przedmiotem zastawu. W praktyce istniało wiele sposobów odzyskiwania długu. Zawarcie umowy było poświadczane na przykład przysięgą. W przypadku niewykonania umowy danej osobie groziła kara boża. Innym zwyczajem było wspólne ucztowanie, co potwierdzało zawartą umowę. Ciekawym sposobem egzekwowania zobowiąza- nia był zwyczaj szlachecki znany w XIII i XIV wieku. Osoba odpowiedzialna za wykonanie zobowiązania, czyli dłużnik, wraz z całą swoją świtą zajeżdżała do gospody i dopóty ucztowano na jej koszt, dopóki nie spełniła świadczenia względem wierzyciela. Zmuszano w ten sposób dłużnika do jak najszybszego 24 Windykacja należności w praktyce uregulowania zobowiązań, ponieważ koszty biesiadowania w gospodzie były wysokie. Dłużnik mógł również udzielić wierzycielowi zgody na publiczne − ustne lub pisemne − łajanie, czyli obrażanie obelżywymi słowami, w sytuacji niewywiązania się z warunków i postanowień umowy. Zwyczaj ten obowiązywał w środowisku rycerskim, gdzie honor stawiany był na pierwszym miejscu. Zo- bowiązanie dłużnika względem wierzyciela wygasało, jeżeli został wystawiony kwit poświadczający dokonanie zapłaty. Z czasem zwyczaje te zastępowano innymi formami zabezpieczania umowy, takimi jak zastaw, rękojmia, wadium – były to sumy pieniężne płacone na wypadek nieuregulowania zobowiązań. Określał je władca lub urzędnik państwowy. Czy wiesz, że… We wczesnoprzemysłowej, kapitalistycznej Europie oraz w Stanach Zjedno- czonych Ameryki gospodarka opierała się w głównej mierze na eksploatacji taniej siły roboczej. Większość dłużników nie miała majątku, z którego wie- rzyciel mógłby ściągnąć należności. Dlatego w przeszłości za długi trafi ało się do więzienia. Zazwyczaj dłużnik przebywał w zakładzie karnym tak długo, aż bliscy spłacili całe jego zadłużenie. Prowadziło to do sytuacji, w której jedyny żywiciel rodziny nie mógł pracować na spłatę długów, a jego żona i dzieci nie były w stanie oddać wymaganej sumy pieniędzy. Dopiero pod koniec XIX wieku w Europie i Ameryce zniesiono powszechną karę więzienia za długi. Wraz z rozwojem handlu i powstaniem gospodarki kapitalistycznej życie gospodarcze zaczęły regulować odpowiednie przepisy i kodeksy. W Polsce korzystano z dorobku innych państw. W XIX wieku wprowadzono kodeks handlowy francuski, a później niemiecki. W tym okresie zaczęto przywiązywać wagę do zapewnienia bezpieczeństwa obrotu gospodarczego również w skali międzynarodowej. Obowiązywały zasada swobody zawierania umów oraz zasada jawności, która zmuszała przedsiębiorców do prowadzenia sprawozdawczości. Ogólną zasadą prawa handlowego było również oddzielenie majątku przed- siębiorcy od majątku osobistego. W ten sposób zaczęło funkcjonować pojęcie fi rmy jako przedsiębiorstwa działającego na rynku. W okresie międzywojen- nym, w latach 30. XX wieku, kiedy Polska odzyskała niepodległość, zaczęły powstawać pierwsze kodeksy regulujące życie gospodarcze kraju. W czasach współczesnych kodeksy, ustawy, przepisy międzynarodowe stoją na straży praw chroniących wszystkich uczestników obrotu gospodarczego. 1. Bezpieczeństwo funkcjonowania na rynku podmiotów gospodarczych 25 Pojęcie zobowiązania wiąże się z rozwojem gospodarki towarowo-pie- niężnej, w której za sprzedaż określonego towaru żądano zapłaty wyrażonej w określonej walucie. Pojęcie to zostało zdefi niowane już w prawie rzymskim. W czasach średniowiecza występowało ono w prawie miejskim. Słabo natomiast funkcjonowało w prawie ziemskim, ponieważ chłop i jego rodzina pracowali na rzecz pana, a ziemia nie była ich własnością. Według obowiązującego współ- cześnie kodeksu cywilnego zobowiązanie jest stosunkiem prawnym między dwiema osobami – dłużnikiem i wierzycielem. Wierzyciel ma prawo domagać się od dłużnika określonego świadczenia, a dłużnik ma to świadczenie spełnić. W zobowiązaniu można wyróżnić trzy elementy: • podmioty, między którymi istnieje stosunek prawny − w tym wypadku pod- miotem uprawnionym jest wierzyciel, a podmiotem zobowiązanym dłużnik; • przedmiot stosunku prawnego, czyli określone zachowanie dłużnika, którego • spełnienia może domagać się wierzyciel; treść stosunku prawnego, czyli uprawnienia wierzyciela i obowiązki dłużnika względem wierzyciela. Wierzytelność i  dług to pojęcia defi niujące zobowiązanie − z  punktu widzenia praw wierzyciela mówimy o wierzytelności, a z punktu widzenia obowiązków dłużnika o długu. Wierzytelności mogą wynikać z niezapłaconych faktur, zasądzonych wyroków, nakazów zapłaty, kar umownych, przedpłat, zaliczek, pożyczek, kredytów, kaucji, weksli. Wierzytelności to również odsetki od niezapłaconych należności głównych, odsetki od zobowiązań zapłaconych po terminie wymagalności, koszty sądowe, adwokackie, egzekucyjne, upomnień, ponagleń i inne. Czy wiesz, że… Według słownika języka polskiego wierzytelność to przysługujące wierzy- cielowi uprawnienie „do domagania się od dłużnika spełnienia określonego świadczenia”. To również suma pieniężna, przedmiot odpowiadający wartością tym świadczeniom. Należność z kolei to kwota, którą należy komuś wypłacić. Powstanie należności jest efektem prowadzonej działalności gospodarczej i oznacza rzeczywisty lub planowany wpływ środków pieniężnych od kontra- hentów. Wierzytelność to pojęcie prawnicze, natomiast należność to pojęcie księgowe, wynikające z ustawy o rachunkowości. 26 Windykacja należności w praktyce Jak rozumieć stosunek prawny między dwoma podmiotami, dłużnikiem i wierzycielem? Przykładem może być umowa sprzedaży, w której jedna strona zobowiązuje się, że na określonych warunkach dostarczy towar o pewnych parametrach technicznych czy walorach jakościowych, a druga, że ten towar odbierze i za niego zapłaci umówioną kwotę. Podmiotem w tej transakcji są sprzedający – wierzyciel, i kupujący – dłużnik. Ustalenie, co jest treścią stosun- ku prawnego, wymaga przeanalizowania transakcji. Otóż może się okazać, że sprzedający musi w odpowiedni sposób zabezpieczyć towar i przygotować go do wysyłki. Na powinność dłużnika, oprócz zapłaty, mogą się składać zróżnico- wane czynności, na przykład odbiór towaru z danego miejsca i przygotowanie dokumentów poświadczających transakcję. Po podpisaniu dokumentów prawo własności rzeczy jest przenoszone na dłużnika. Zobowiązanie obejmuje całość czynności, jakie muszą wykonać wierzyciel i dłużnik, aby świadczenie mogło być spełnione. Zachowanie dłużnika, czyli zapłata za towar, której spełnienia domaga się wierzyciel, ma przynieść korzyść sprzedającemu. Rozstrzyga ona o sensie zobowiązania. Jeżeli osoba trzecia (np. bank) zapłaci za zobowiąza- nia dłużnika względem wierzyciela, powoduje to wygaśnięcie zobowiązania sprzedającego względem kupującego. W tym wypadku wierzycielem staje się bank i to jemu dłużnik powinien oddać pieniądze. W niektórych przypadkach może się zdarzyć, że każda ze stron będzie jednocześnie wierzycielem i dłuż- nikiem. Sprzedając rzecz, dostawca staje się wierzycielem odbiorcy, który jako dłużnik ma za nią zapłacić określoną cenę. Ale sprzedający jest dłużnikiem kupującego, ponieważ ciąży na nim obowiązek przeniesienia prawa własności i jest on zobowiązany tę rzecz wydać kupującemu. Brak zapłaty w terminie nie jest przestępstwem, za które może grozić określona kara. Warto też w tym miejscu wspomnieć o odpowiedzialności za niespłacone zobowiązania. Z etycznego punktu widzenia obowiązkiem każdego konsu- menta i przedsiębiorcy jest ich regulowanie. Natomiast w teorii prawa pojęcia długu i odpowiedzialności za niego zostały rozgraniczone. Otóż dług jest wyrazem powinności, a jego spłata zależy od woli dłużnika. Oznacza to, że obowiązkiem każdego jest płacić za swoje zobowiązania, odpowiedzialność natomiast nie jest zależna od woli. Dług może istnieć bez odpowiedzialności, na przykład wierzyciel nie może odzyskać pieniędzy, ponieważ dana sprawa 1. Bezpieczeństwo funkcjonowania na rynku podmiotów gospodarczych 27 uległa przedawnieniu. W przeszłości wszystkie działania i restrykcje za długi wierzyciel kierował przeciwko osobie dłużnika. Stąd niekiedy dłużnik stawał się własnością wierzyciela. Współcześnie przedmiotem egzekucji są składniki majątku dłużnika, a za długi można odpowiadać w różny sposób. Pierwsza odpowiedzialność jest odpowiedzialnością osobistą – majątkową. Oznacza to, że dłużnik za swoje zobowiązania odpowiada całym majątkiem. Wierzyciel z majątku dłużnika może żądać zaspokojenia roszczeń. Druga odpowiedzialność jest odpowiedzialnością rzeczową. Oznacza to, że wierzyciel może zaspokoić roszczenia nie z majątku dłużnika, ale z oznaczonego przedmiotu tego mająt- ku. Stąd zabezpieczeniem wierzytelności mogą być zastaw i hipoteka. W tym przypadku gwarancją zapłaty będzie na przykład licytacja danej nieruchomości. Dłużnik może swobodnie dysponować majątkiem do chwili podjęcia przez wierzyciela egzekucji przeciwko poszczególnym jego składnikom. W zmieniającej się rzeczywistości gospodarczej i w obliczu zmiennej natury ludzkiej trzeba zadać pytania dotyczące rzetelności w biznesie. Co roku upadają i powstają nowe podmioty gospodarcze. Czemu jedni mogą płacić w terminie swoje zobowiązania, a inni nie? Dlaczego ten sam konsument spłaca w termi- nie kredyty wobec banków, a nie płaci za czynsz spółdzielni mieszkaniowej? Dlaczego jedni przedsiębiorcy, chociaż popadli w kłopoty finansowe, chcą regulować zobowiązania, a inni wolą unikać wierzyciela i odwlekać moment zapłaty? Odpowiedzi na te pytania nie są proste, dlatego trzeba podjąć próbę pełnego naświetlenia tych zagadnień. Poznanie i zrozumienie filozofii zadłu- żenia pozwoli przygotować się na różne sytuacje i przynajmniej częściowo zgłębić skłonność człowieka do popadania w długi. Podsumowanie • Istotą działania przedsiębiorstwa w ramach gospodarki rynkowej jest to, że może ono podejmować niezależne decyzje gospodarcze, współpracując z innymi podmiotami na rynku w granicach obowiązującego prawa. • Pomnażanie kapitału przedsiębiorstwa i jego majątku odbywa się w czasie. Proces ten jest związany z cyklem operacyjnym przedsiębiorstwa, zwanym cyklem kapitału obrotowego. • Bezpieczeństwo przedsiębiorstwa w  obrocie gospodarczym zależy od efektywnego zarządzania należnościami. 28 Windykacja należności w praktyce • W przeszłości za długi groziła utrata wolności. Obecnie dłużnik za nie- uregulowane zobowiązania odpowiada swoim majątkiem lub oznaczonym składnikiem tego majątku. 2 Zwyczaje płatnicze podmiotów na rynku polskim Wiele czynników potrafi sprowadzić człowieka na złą drogę. Jednym z nich są długi. 30 Windykacja należności w praktyce 2.1. Bankructwa przedsiębiorstw w Polsce i moralność płatnicza Polaków Według oficjalnych danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce jest zarejestrowanych prawie 4 mln podmiotów gospodarczych1. Ponad milion z nich prowadzi handel hurtowy i detaliczny, następne w kolejności są bu- downictwo, przetwórstwo przemysłowe, działalność profesjonalna, naukowa i techniczna oraz pozostałe branże. Rzeczywista liczba przedsiębiorstw w Polsce jest jednak niższa i kształtuje się na poziomie 2 mln2. Najwięcej podmiotów prowadzi działalność w województwach mazowieckim, śląskim, wielkopolskim i małopolskim (ilustracja 2.1). Niemal 62 przedsiębiorców w Polsce to osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, które opłacają składki ZUS wyłącznie za siebie. Około 31 to mikroprzedsiębiorstwa zatrudniające do 9 pracowników, 6 to firmy małe, 1,5 średnie. Największych podmiotów, zatrudniających ponad 250 pracowników, jest w Polsce zaledwie 0,26 . Analizując bankructwa przedsiębiorstw w ostatnich latach, możemy zauwa- żyć, że od 2009 roku liczba upadłości w Polsce rośnie (ilustracja 2.2). W 2012 roku upadło 941 podmiotów3. W 2002 roku, który był rekordowy pod względem bankructw w Polsce, upadły 1863 firmy. Według ekspertów głównym powodem upadłości w 2012 roku nie był zmniejszony popyt na towary i usługi, a kryzys finansowy związany z utratą płynności. Co ciekawe, więcej niż w poprzednich latach zbankrutowało spółek akcyjnych. Wśród nich były też przedsiębiorstwa notowane na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych. Odnotowano znaczny wzrost liczby postępowań układowych, co może wskazywać na próby ratowania przedsiębiorstw. Prawdziwym problemem w skali całej gospodarki okazało się budownictwo. W 2012 roku upadły 273 firmy budowlane. Jest to nie tylko o 87 więcej niż w 2011 roku, ale aż ponadsiedmiokrotnie więcej niż pięć lat temu. Według raportu nie można wskazać wyraźnego podziału na branże bezpieczne i zagrożone. Najwięcej jednak problemów w 2012 roku miała branża mięsna, dystrybutorzy detaliczni i  hurtowi, firmy meblowe, transportowe, sektor metalowy. 1 Przedsiębiorczość w Polsce, Ministerstwo Gospodarki, Departament Analiz i Prognoz, War- szawa 2012, s. 36. 2 Liczba aktywnych płatników składek w ubezpieczeniu zdrowotnym według Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych, stan na dzień 20.09.2012. 3 Za: Euler Hermes, Informacja prasowa, Warszawa, 8 stycznia 2013. 2. Zwyczaje płatnicze podmiotów na rynku polskim 31 Ilustracja 2.1. Procent ogółu przedsiębiorców faktycznie prowadzących działalność gospodarczą w poszczególnych województwach 17,13 11,54 10,22 9,21 7,75 6,60 6,40 5,02 4,91 4,10 4,00 3,12 2,65 2,60 2,53 2,21 i   e k s ą Ś l   i i   e k c e w o z a M   i   e k s o p o k e W l i l   l i   e k s o p o a M ł   l i   e k s ą ś o n o D l   i   e k z d ó Ł   i   e k s r o m o P   i   e k s r o m o p o n d o h c a Z   i i   e k s r o m o p - o k s w a u K j   l i   e k s e b u L   i   e k c a p r a k d o P   i   e k s r u z a m - o k s ń m r a W i   i   e k s u b u L   i   e k s a d o P   l i   e k s y z r k o t ę w Ś i   i   e k s o p O l   Opracowano na podstawie: dane ZUS, stan na dzień 20.09.2012. Ilustracja 2.2. Bankructwa przedsiębiorstw w Polsce w latach 2000−2012 1863 1788 1674 1289 1163 861 648 480 425 941 673 691 730 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Opracowano na podstawie: raporty firmy Euler Hermes na temat bankructw w Polsce.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Windykacja należności w praktyce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: