Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00392 031326 15615806 na godz. na dobę w sumie
Witkacy. Etyka - ebook/pdf
Witkacy. Etyka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 292
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8202-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Dzięki publikacji Czytelnik przeżyje nowe spotkanie z Witkacym: ujrzy go jako rozmówcę i teoretyka rozmowy; podważającego religię poszukiwacza Absolutu; obywatela podbitego państwa pozującego do zdjęć w stroju kolonialisty, człowieka współczującego cierpiącej musze i psom na łańcuchach, o krok od konwersji na buddyzm. Najważniejsze problemy etyczne dwudziestego wieku – dialog, stosunek do religii, kolonializm, ekologia, wielokulturowość – znajdują odbicie w biografii i twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza: nie tylko w powieściach i dramatach, ale i w listach, komentarzach, tekstach publicystycznych.
Autorka podejmuje temat dotychczas niezbadany: rekonstruuje poglądy etyczne artysty, wnikliwie śledząc ich rozwój, złożoność, ukazując źródła i artystyczne konsekwencje. Wydobywa szczeliny między deklaracjami a poglądami wynikającymi z tekstów, sytuuje na tle najważniejszych twórców epoki, pokazuje dramatyczne zwroty, a wreszcie i to, że etyka Witkacego rodziła się w dialogu z Innymi – i tylko dzięki sztuce ich głosy mogły wybrzmieć.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redakcja serii „PROJEKT: EGZYSTENCJA I LITERATURA” Marzena Woźniak-Łabieniec, Przemysław Dakowicz, Arkadiusz Morawiec RECENZENT Anna Krajewska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI I LAYOUT Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano zdjęcie Stanisława Ignacego Witkiewicza autorstwa Józefa Głogowskiego ze zbiorów Biblioteki i Archiwum Naukowego Muzeum Tatrzańskiego © Copyright by Agnieszka Kałowska, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07341.16.0.M Ark. wyd. 11,5; ark. druk. 18,25 ISBN 978-83-8088-201-0 e-ISBN 978-83-8088-202-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści 5 9 Wykaz skrótów 13 Wstęp 23 Rozdział I Etyka rozmowy. „Ogólna walka wszystkich ze wszystkimi” 23 28 39 55 Poprzednicy. Etyczny wymiar rozmowy Katalog etycznych zasad Dyskusyjne praxis „Walka, to jest dyskusja”, czyli witkacowskie metafory 67 Wobec filozofii dialogu 77 Rozdział II Wobec chrześcijaństwa. Dialog i herezja Źródła religii Poza etyką i moralnością Literackie „dramaty dyskusji” „Nowy człowiek, zwykłe bydlę” „Całować papieża w pantofel” „Prawdziwa religijna fikcja” Zbawienie „śmierdzącej żydówki” Religia „prostaczków” 77 86 99 99 101 103 107 110 115 Modernizm i narodowe mity 115 122 126 „Letnia woda”? „Bizantyjskie chramy” A-ateista 146 149 Międzywojnie 152 158 160 163 Nie nirwana, lecz Sztuka „Całuję Cię w pępek” Wobec etyki Schopenhauera Cierpienie, współczucie... „mdła dobroć” 133 Rozdział III Wobec etyki buddyjskiej. „Na Mahatmę artystą zostać nie mogę” Cejlon 133 138 „Wzruszony naszym pobożnym zachowaniem się kapłan...” Niedziałanie versus twórczość SPIS TREŚCi 6 181 Rozdział IV Postkolonializm. Syngalezi i górale 181 186 192 199 204 205 206 210 213 215 220 „Z podróży do tropików” „Kraj dziki” „Twarze i stroje cudowne” „Mięso” i „czekolada” Kara w tropikach Ostatnie zdjęcie kolonialisty Tekstualne powroty (Nie)zobiektywizowany obrazek Zakopane na Nowej Gwinei Tatrzańskie egzotyki Epilog 223 Rozdział V 223 224 228 235 Ekologia. Mucha na łańcuchu „Żyj w zgodzie z naturą!” Poglądy ekologiczne Stanisława Witkiewicza Przyrodnicza edukacja Stasia 662 upadki Bunga…, czyli „cudowna górska jesień” 243 250 255 „Z górami nic porównać się nie da” „Zakopane staje się niemożliwe” „Robić tylko to, co konieczne” 269 Bibliografia 7 SPIS TREŚCi Wykaz skrótów BK – Bez kompromisu. Pisma krytyczne i publicystyczne, zebrał i oprac. J. Degler, Warszawa 1976. BU DI – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 1: 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, oprac. A. Micińska, Warsza- wa 1922. – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 5: Dramaty I, oprac. J. Degler, Warszawa 1996. DII – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 6: Dramaty II, oprac. J. Degler, Warszawa 1998. DIII – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 7: Dramaty III, oprac. J. Degler, Warszawa 2004. HC1 – Listy St. I. Witkiewicza do Hansa Corneliusa, tł. H. Opoczyńska, oprac. S. Morawski, „Twórczość” 1978, nr 11. HC2 – S. I. Witkiewicz, Listy do Hansa Corneliusa, podał do druku H. Kunstmann, przeł. J. Danecki, W. Klemm, „Przegląd Humanistyczny” 1979, nr 6. 9 JW – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane t. 4: Jedyne wyjście, oprac. A. Micińska, Warszawa 1993. Kon – B. Mamoń, Listy Witkacego do K. L. Konińskiego, „Miesięcznik Literacki” 1973, nr 1. KP LI – Stanisław Ignacy Witkiewicz. Człowiek i twórca. Księ- ga pamiątkowa, red. T. Kotarbiński, J. E. Płomieński, Warszawa 1957. – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 19: Listy do żony (1923–1927), oprac. J. Degler, Warszawa 2008. LII – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 20: Listy do żony (1928–1931), oprac. J. Degler, Warszawa 2007. LIII – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 21: Listy do żony (1932–1935), oprac. J. Degler, Warszawa 2010. LIV – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 22: Listy do żony (1936–1939), oprac. J. Degler, Warszawa 2012. LBM – Listy do Bronisława Malinowskiego, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2000, nr 1/4. LIng – S. I. Witkiewicz, R. Ingarden, Korespondencja filozo- ficzna, z rękopisu wydał, wstępem i przypisami opa- trzył B. Michalski, Warszawa 2002. LP1 – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 17: Listy (I), oprac. T. Pawlak, Warszawa 2013. LS – S. Witkiewicz, Listy do syna, oprac. B. Danek-Woj- nowska, A. Micińska, Warszawa 1969. N – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 3: Nienasycenie, oprac. J. Degler, L. Sokół, Warszawa 1992. ND – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 12: Narkotyki. Nie- NF myte dusze, oprac. A. Micińska, Warszawa 1993. – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 8: Nowe formy w ma- larstwie i wynikające stąd nieporozumienia. Szkice este- tyczne, oprac. J. Degler, L. Sokół, Warszawa 2002. WYKAZ SKRÓTÓW 10 NLF – Nieznany list filozoficzny Stanisława Ignacego Witkiewi- cza, oprac. J. Leszczyński, „Pamiętnik Literacki” 1985, z. 4. PiT – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 13: Pojęcia i twier- dzenia implikowane przez pojęcie Istnienia i inne pisma filozoficzne (1902–1932), oprac. B. Michalski, Warsza- wa 2002. PJ – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 2: Pożegnanie jesieni, oprac. A. Micińska, Warszawa 2001. Str – Listy do Marii i Edmunda Strążyskich, oprac. T. Paw- lak, „Zeszyty Literackie” 2011, nr 3(115). T – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 9: „Teatr” i inne pis- ma o teatrze, oprac. J. Degler, Warszawa 1995. ZPF – S. I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, t. 14: Zagadnienia psy- chofizyczne, oprac. B. Michalski, Warszawa 2003. Wstęp Rekonstrukcja poglądów etycznych, czyli systemu wartości Stanisława Ignacego Witkiewicza wobec niezwykle ważnych dla epoki, choć niepoddawanych refleksji teoretycznej tematów – oto cel tej książki. Interesują mnie poglądy artysty prezento- wane w korespondencji, publicystyce, pracach filozoficznych, przedmowach (czyli tzw. paratekstach), ale przede wszystkim w tekstach artystycznych – powieściach i dramatach. Stawiam tezę, że swoje etyczne przekonania autor Niena- sycenia najpełniej przedstawił w utworach literackich, zaś jego postawę nazwać można dialogiczną. Dialog Witkiewicza z po- glądami i postawami współczesnych rozgrywał się na wielu płaszczyznach: autor Pożegnania jesieni posługiwał się przecież zarówno medium języka, jak i sztuk plastycznych – niejedno- krotnie rysunki, obrazy czy fotografie stanowią ważną glossę do etycznych sporów. Odwoływał się do różnych językowych rejestrów: filozoficznego, artystycznego, publicystycznego (liczne polemiki często przenoszone do świata powieści – casus 13 Williama Jamesa czy Bronisława Malinowskiego), stworzył swoisty idiom (a właściwie: idiomy) korespondencji prywatnej (np. do żony, Hansa Corneliusa). Wreszcie na kartach powieści nie tylko kreuje sceny filozoficznych debat, lecz także na po- ziomie narracji dialogizuje głosy: własny – autorski, narratora, wreszcie – bohaterów. Sądzę również, że można dostrzec – w przestrzeni, gdzie sztuka i teoria wiążą się bezpośrednio z życiem – jeszcze jeden wymiar: narodzonej po końcu „Starego Świata, jakim była I wojna światowa i jej konsekwencje”1, tradycji filozofii dialogu. Witkacowskie dialogi, wpisujące się w najistotniejsze etyczne spory epoki, rozgrywają się bowiem w obliczu pytań zasadni- czych2, które artysta zamyka w użytym po raz pierwszy w No- wych formach w malarstwie… pojęciu Tajemnicy Istnienia. Posługuję się tzw. dyskursami etycznymi3. Pod tym poję- ciem rozumiem te ponowoczesne literaturoznawcze metodo- 1 J. Filek, Czy filozofia dialogu jest filozofią dialogu?, „Mêlée. Kwartalnik Filozo- ficzno-Kulturalny” 2011, nr 1(6) – numer monograficzny Dialog II. 2 Nie bez przyczyny złamanie reguł etycznych nazywa Witkacy „świństwami zasadniczymi”. 3 Zob. też: M. P. Markowski, Zwrot etyczny w badaniach literackich, „Pamięt- nik Literacki” 2000, nr 1; D. Ulicka, „Zwrot” etyczny w badaniach literackich, [w:] Polonistyka w przebudowie: literaturoznawstwo – wiedza o języku – wiedza o kulturze – edukacja. Zjazd Polonistów, Kraków, 22–25 września 2004, t.  2, red. M. Czermińska, Kraków 2005; A. Burzyńska, Od metafizyki do etyki, [w:] taż, Anty-teoria literatury, Kraków 2006; taż, Krajobraz po dekonstrukcji (cz. I), „Ruch Literacki” 1995, z. 1; taż, Krajobraz po dekonstrukcji (cz. II), „Ruch Li- teracki” 1995, z. 2; M. Dąbrowski, Projekt krytyki etycznej. Studia i szkice lite- rackie, Kraków 2005; J. Gutorow, Inny Derrida? Kilka refleksji nad tzw. etyką dekonstrukcji, „Odra” 1999, nr 10; A. Skrendo, Dwa typy krytyki etycznej i ich pogranicze, „Teksty Drugie” 2003, nr 2–3; D. Ulicka, Poetyka – etyka – dog- matyka. O tzw. paradygmacie etycznym w literaturoznawstwie lat dziewięćdzie- siątych, [w:] Dialog – komparatystyka – literatura. Profesorowi Eugeniuszowi Czaplejewiczowi w czterdziestolecie pracy naukowej i dydaktycznej, red. E. Ka- sperski, D. Ulicka, Warszawa 2002. WSTĘP 14 logie, które podważają przekonanie o esencjalności i autonomii dzieła literackiego; ukazują tekst jako miejsce przecinania się dyskursów władzy, uchylają prymat jednego głosu4. Dzięki temu możliwe jest po pierwsze opisanie obecnych w utworach dialogujących, a zarazem konkurujących, dążących do hegemo- nii postaw. Ponadto metodologie te – poniekąd zapowiadane przez autora – pozwalają dostrzec pomijane, marginalizowane tematy – takie jak dialog, kolonializm, natura, wielokulturo- wość – a także wydobyć szczeliny między poglądami przez nie- go deklarowanymi a wynikającymi implicite z tekstu, zwłaszcza zawartymi w jego niejawnych strukturach. Umożliwiają rów- nież wskazanie tych typowych dla epoki (lub intelektualnych mistrzów) przekonań, które artysta dziedziczył nieświadomie, a które stawały się podstawą prezentowanych w powieściach i dramatach sądów. Należy jednak pamiętać, że źródło owych dyskursów tkwi w polityce, co najjaskrawiej jest widoczne na przykładzie post- kolonializmu czy feminizmu – badania podejmowane w duchu tych metodologii pierwotnie miały służyć sprawom represjono- wanych mniejszości. Z tego aspektu rezygnuję – zajmuje mnie nie polityka, a dzieło Witkacego. Odrzucam emancypacyjny potencjał owych dyskursów, ale również staram się wykraczać poza wpisane w nie binarne opozycje, np. kolonialista–ofiara, zwolennik antropocentryzmu–zwolennik ekocentryzmu. Pró- ba wpisania Witkiewicza w tak pojęty ponowoczesny kontekst nie byłaby, jak sądzę, niczym innym tylko gestem interpreta- cyjnej przemocy. Owe dyskursy, powstałe w  świecie, którego autor Jedyne- go wyjścia nie poznał – myślę o  zsekularyzowanym świecie 4 Por. Wprowadzenie, [w:] A. Burzyńska, M. P. Markowski, Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Kraków 2007. 15 WSTĘP po Holocauście, po upadku kolonialnego świata, w obliczu ekolo- gicznej katastrofy, pomagają opisać świat, którego zmierzch Witka- cy obserwował. Pozwalają również zauważyć, jak artysta, przeko- nany o istnieniu metafizycznego porządku, nie zawsze świadomie podważał europocentryzm, antropocentryzm, wykraczał poza chrześcijaństwo, lecz zawsze do owych porządków wracał. W kolejnych rozdziałach odwołuję się m.in. do dyskursu wielokulturowego opisującego zderzenie dwóch formacji kul- turowych – chrześcijaństwa i buddyzmu, do badań postkolo- nialnych (elementów etnocentryzmu i dyskursu kolonialnego oraz ich przekroczeń w narracji: stereotypów i klisz kulturowej wyższości/niższości), krytyki ekologicznej oraz nowoczesne- go dyskursu antropologicznego (zmiany granicy między ludz- kim a nieludzkim). Etyka pozostaje centralnym zagadnieniem wymienionych dyskursów badawczych, jednak żadnej z wy- mienionych metodologii nie traktuję dogmatycznie, starając się dostrzegać ich źródła i ograniczenia, unikać mechanicznej aplikacji pojęć. Przyglądam się Witkacemu, który chce wychować swoich współczesnych za pomocą uczciwej rozmowy i w dialogu właś- nie odnajduje źródło metafizyki (rozdział I). Artyście, który próbuje dotrzeć do istoty sacrum, poddaje więc próbie drogę proponowaną zarówno przez chrześcijaństwo (rozdział II), jak i buddyzm, czyli formę duchowości, która na przełomie XIX i XX w. miała odnowić Europę (rozdział III). Dostrzegam w Witkiewiczu Europejczyka stającego wobec Innego, które- go kultura Zachodu – czerpiąca siły rozpędu z kolonializmu – uczynić chce przedmiotem (rozdział IV). Wreszcie zajmuje mnie stosunek autora Nienasycenia do świata natury. Przyroda Tatr była przecież jednym z pierwszych świadomie oglądanych przez niego krajobrazów, przez resztę życia zaś – jednym z nie- wielu, które tak bardzo pragnął widzieć i doświadczać. Wielo- WSTĘP 16 krotnie zadawał niepokojące pytanie o granice między ludzkim i tym, co nieludzkie (rozdział V). Starając się pamiętać nie tylko o odrębności każdego z badanych problemów/systemów, lecz także o specyfice spotkań autora Nienasycenia z nimi, w każ- dym z rozdziałów wprowadzam nieco inny tok narracji, choć najczęściej moją opowieść porządkuje biografia artysty. Tu właśnie, w tym „stawaniu wobec”, dostrzegam najistot- niejszy moment refleksji autora Nienasycenia, tu właśnie rodzą się pytania, na które próbuje odpowiedzieć za pomocą języka artystycznego; tu również otwiera się przestrzeń dialogu. Jedy- nie sztuka pozwala wybrzmieć innym głosom i Witkacy skwa- pliwie korzysta z tej możliwości. *** Witkacy, niejednokrotnie deklarujący prymat dyskursu filo- zoficznego, dążył do stworzenia języka formalnego, ścisłego, w duchu neopozytywizmu. Na temat etyki teoretyzował nad- zwyczaj rzadko. W wydanym w latach 30. tzw. „główniaku”, czyli tomie Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie istnie- nia, odnajdujemy zaledwie krótki, składający się z trzech akapi- tów (!) artykuł pt. Problem etyki. Autor wyraża tu przekonanie, które powtarzał niejednokrotnie zarówno w powieściach, jak i dramatach: Z powodu względności etyki wszelkie próby „umetafizycznie- nia” problemu etyki muszą być beznadziejne, a chęć nadania wyższych sankcji danym etycznym stanowiskom – przecho- dzącym zakres stosunku indywiduum do gatunku, a dalej do społeczeństwa – musi prowadzić do koncepcji sztucznych, mogących mieć wartość tylko tymczasową – wychowawczą, ale nie mogących rościć sobie pretensji do rangi Prawdy Abso- lutnej (PiT 338–339). 17 WSTĘP Fragmentowi temu należy przeciwstawić inny, zaczerpnięty z tekstu publicystycznego z 1932 r.: Dawniej dana filozofia implikowała koniecznie pewien okre- ślony stosunek do spraw etyki i moralnego wartościowania, jak również do estetyki, czyli zagadnienia artystycznego piękna. Dziś i od tego są specjaliści, a nowocześni filozofowie zajmują się jako tacy wyłącznie samą kwestią poznania – poglądy na etykę i estetykę, mimo że mogą być w związku nie tyle z daną filozofią, ile z poglądem ogólnym na świat, wyemancypowa- ły się na tle ograniczenia się filozofii do kwestii z życiem nie mających nic wspólnego. Można dziś być materialistą i jedno- cześnie chrześcijaninem w życiu, tak samo jak można być ide- alistą filozoficznym, wierząc w przyszłość nietzscheańskiego nadczłowieka […] (BK 71). Etyka i estetyka wyemancypowały się z filozofii, czyli systemy wartości nie mają już, dla współczesnych autorowi, metafizycz- nego ugruntowania, zaś przekroczenie norm – ostatecznych sankcji. W innym artykule autor Jedynego wyjścia mówi o włas- nej bezsilności, niemożności obrony przekonania o absolutnym wymiarze sztuki. Sąd ten nie podlega prawom logiki, nie daje się udowodnić, posługuje się więc Witkiewicz słownikiem re- ligijnym: Nie chcę się upierać obecnie przy wierze, którą dotąd miałem, że sztuka jest jednak jedną z najcenniejszych sfer twórczości ludzkiej – wartość jej jest względna (nawet tej dokonanej, a nie tylko tworzącej się) – zależy od epoki – widocznie nasza, a tym bardziej nadchodząca, nie jest i nie będzie pewno godną istnienia sztuki (BK 233). O relatywizowaniu wartości mówił również bohater Kurki wodnej: WSTĘP 18 [EDGAR] Cóż ci pomoże, że chcesz, jeśli na dnie jest w tobie zło. A zresztą muszę przyznać się, że dziś wyszedłem poza te kategorie. Etyka jest tylko wynikiem wielości indywiduów jednego gatunku. Człowiek na bezludnej wyspie nie znałby tego pojęcia (DIII 328). Edgar rezygnuje z usankcjonowanej metafizycznie etyki, Witkiewicz relacjonuje przebieg tego procesu z dystansu. To autor, nie bohater, dostrzega tragiczne konsekwencje tego, że sztuka i etyka, pozbawione ugruntowania w Absolucie, giną. Z rozmiaru tragedii na kartach dramatów zdaje sobie sprawę jedynie bohater Matki: „[Leon] Wstydzę się, że jestem człowie- kiem, ale w naszych czasach nastąpiła dysocjacja idei danego człowieka od jego wartości etycznej”. Kim jesteśmy bez Dobra, Prawdy i Piękna? Atanazym Bazak- balem, Genezypem Kapenem, Izydorem Smogdziejewiczem- -Wędziejewskim, „gówniarzem z Zakopanego”… Wielokrotnie pojawiające się w tekstach Witkiewicza przekonanie o względ- ności etyki i estetyki odczytywać należy nie jako światopoglą- dową deklarację autora, lecz raczej jako przestrogę przed wielką stratą, jaką ludzkość może ponieść. Autor Szewców przywołuje kilkakrotnie, właśnie w kontek- ście ogólnych rozważań o etyce, postać Barucha Spinozy i jego dzieło Ethica ordine geometrio demonstrata, w którym filozof pre- zentuje etykę ukonstytuowaną w doczesnym życiu ludzkim, nie odwołuje się do autorytetu państwa czy religii. Niderlandzkie- go autora czyta bohater Pożegnania jesieni, Łohoyski: [Zosia] często teraz mówiła z  Łohoyskim o  problemie etyki absolutnej, którego znieść nie mógł Atanazy, wierząc w swoją teorię względności implikującą tylko pojęcie stosunku indy- widuum do gatunku i  społeczeństwa. Jędrek pod wpływem zerwania z kokainą stał się powoli bardziej zrównoważonym 19 WSTĘP i zaczął pracować nad sobą: czytał Biblię i etykę Spinozy na przemian z średniowiecznymi mistykami i Krytyką praktycz- nego rozumu Kanta, co nie przeszkadzało mu szukać wyższych form przyjaźni między zdegenerowanymi autochtonami tego zaczarowanego zaiste kraju (PJ 274). zaś jako ideał traktuje bohater ostatniej powieści: Trzeba było skończyć z tym bałaganem i zamienić splot po- szarpanych myśli w zrozumiały dla każdego logiczny ciąg za- zębień jednych pojęć i twierdzeń o drugie, coś w rodzaju Etyki Spinozy czy systemu tego gówniarza z Zakopanego, Witkace- go z Krupowej Równi (JW 18). Warto przytoczyć wspomnienie Haliny Micińskiej-Kena- rowej, która przywołuje wypowiedź artysty dotyczącą właśnie postaci siedemnastowiecznego filozofa: „rozwodził się nad tym, jak to poglądy filozoficzne nie zawsze chodzą w parze z praktyką życiową filozofującego, vide chociażby Spinoza, autor znakomi- tej Etyki, który z lubością obserwował pająka pożerającego mu- chy, a nawet mu je dostarczał…”5. Podobne spostrzeżenie, choć w odniesieniu do innej postaci, zanotował Karol Estreicher: Witkacego irytowały rzekomo nieszczere uwagi Chwistka na temat krzywd proletariatu, których rozwiązania żądał Chwi- stek od filozofii. Wielokrotnie – nie raz, nie jeden! – Witkacy wyrzucał Chwistkowi nieszczerość, twierdząc, że nie może być głoszenia haseł bez wcielenia ich w życie6. 5 H. Micińska-Kenarowa, Długi wdzięczności, wstęp Cz. Miłosz, Warszawa 2003, s. 209. 6 K. Estreicher, Leon Chwistek. Biografia artysty (1884–1944), Kraków 1971, s. 329. WSTĘP 20 Witkacy cenił misterną konstrukcję Spinozjańskiej Etyki, ale nie mógł pogodzić się z brakiem metafizycznego ugruntowania prezentowanych poglądów. Rezygnacja z absolutnego wymiaru etyki świadczy co najwyżej o ograniczeniach ludzkiego umysłu, natomiast konsekwencją takiego kroku jest nieusuwalne pęk- nięcie między dziełem a życiowym praxis. Przywołuje Witkiewicz Spinozę, lecz jakże adekwatny wyda- je się przykład wielokrotnie wspominanego przez Nietzschego błędu popełnionego przez Schopenhauera. Przytoczmy znany fragment Zmierzchu bożyszcz: […] bezużyteczność, pozorność, kłamliwość takiego roko- szu [przeciw wartości] […]. By módz wogóle podjąć zagad- nienie wartości życia, trzebaby stać poza życiem, a  znać je przy tem tak dobrze, jak ktoś, jak wielu, jak wszyscy, którzy je przeżyli: dość powodów, aby zrozumieć, że problemat ten niedostępnym jest dla nas problematem. Mówiąc o wartoś- ciach, mówimy pod wpływem natchnienia, pod wpływem optyki życiowej […]7. Witkacy, wbrew przekonaniu o niemożności innego niż nega- tywne pojęciowego ujęcia absolutnej Prawdy-Tajemnicy, nie tylko nie rezygnował z budowania filozoficznego systemu, lecz także nie chciał poprzestawać na teoretyzowaniu. Pragnął świa- domie, twórczo przekształcać życie aż do przekroczenia (nie: pogodzenia) sprzeczności i cierpienia, doświadczenia pełni. Mówiąc językiem artysty – Dziwności Istnienia: „życie sztu- ką, a sztuka życiem! Toż to mamy to, wicie, tu na naszej małej szewskiej scence […]”. 7 F. Nietzsche, Zmierzch bożyszcz, czyli jak filozofuje się młotem, tł. S. Wyrzykow- ski, Warszawa 1910, s. 36. Ortografia oryginału. 21 WSTĘP Choć od śmierci artysty minęło już kilka dekad, problemy, z którymi się mierzył, trudno uznać za historyczne czy prze- brzmiałe. Przeciwnie, pozostają boleśnie aktualne. Być może właśnie na początku obecnego stulecia – w obliczu zagrożeń wynikających z religijnych fundamentalizmów, rozwoju tech- nologicznego itd. dają o sobie znać ze zwielokrotnioną siłą. Witkacy wytrwale stawiał pytania, poszukiwał, podważał od- powiedzi zbyt proste. Rozwiązania owych nierozwiązywalnych dylematów nie znalazł, ale pokazywał, że w ich obliczu do dys- pozycji mamy tylko jedno „narzędzie”: dialog. Narzędzie sku- teczne na tyle, na ile zaangażowani, uczciwi i gotowi przełamać własne uprzedzenia są rozmówcy. W żadnym z witkacowskich dialogów nie pada ostatnie sło- wo – pozostają otwarte, domagają się twórczej, zaangażowanej kontynuacji. Dlatego i ja moich pięciu opowieści nie zamykam listą ostatecznych wniosków. To właśnie tu zaczyna się rola po- staci, którą artysta projektował, lecz której kwestii napisać prze- cież nie mógł: gotowego podjąć dyskusję czytelnika. *** Niniejsza książka stanowi zmienioną wersję rozprawy doktor- skiej przygotowanej w Katedrze Literatury Polskiej XX i XXI w. Uniwersytetu Łódzkiego pod kierunkiem prof. UŁ dra hab. To- masza Bocheńskiego i obronionej w 2013 r. Chciałabym serdecznie podziękować Promotorowi za wspa- niałą i niezwykle inspirującą współpracę. Natomiast za bardzo cenne krytyczne uwagi składam wyrazy wdzięczności Recen- zentkom doktoratu, prof. Annie Krajewskiej i prof. UŁ dr hab. Krystynie Pietrych. WSTĘP 22 Rozdział I Etyka rozmowy „Ogólna walka wszystkich ze wszystkimi” Czemu się pisze i walczy o pewne idee. Egoistyczne stwarzanie podłoża umysłowego (a pośrednio i materialnego) środowiska, w którym w ogóle można żyć społecznie, a nie siedzieć w zamkniętym pokoju przy biurku. Ale jeśli to ostatnie tylko staje się celem, następuje upadek1. Poprzednicy. Etyczny wymiar rozmowy Witkacy jako twórca wszechstronny, realizujący się w wielu dziedzinach – w malarstwie, fotografii, literaturze, filozofii, krytyce, epistolografii – to jeden z najczęściej powielanych opisów artysty2. Warto jednak zauważyć, że wśród słusznie przypisywanych autorowi Nienasycenia ról brakuje jednej, moim zdaniem, najważniejszej: rozmówcy, a zarazem – teo- retyka rozmowy. Zamiłowanie artysty do prowadzenia „rozmów istotnych” stało się częścią jego legendy. Dyskusje z Witkacym wspomina Roman Ingarden: 1 Notatka na odwrocie jednego z listów do żony (LIII 240). 2 W ostatnich latach pisał w ten sposób o Witkacym Janusz Degler, przywołu- jąc w tytule swojej książki Portret wielokrotny artysty z 1916 r. Por. J. Degler, Witkacego portret wielokrotny. Szkice i materiały do biografii (1918–1939), War- szawa 2009. Zob. też: B. Michalski, Rozmowy istotne Witkacego, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2000, nr 1/4. 23 Z trzech różnych form myślowego obcowania z Witkiewiczem rozmowa była stosunkowo najbardziej instruktywna. On sam też wydawał się w tych »rozmowach istotnych« bardziej skon- centrowany i bardziej dociekliwie docierający do kwestii niż przy pisaniu […]. Umiał być bezinteresowny w rozmowie ści- śle naukowej. […] umiał zapominać o sobie i różnych ludzkich względach i  oddawał się całkiem toczącej się kwestii teore- tycznej […] (KP 173). Autor Nienasycenia przez całe życie chciał prowadzić mądre, uczciwe dialogi o tym, co najistotniejsze – o sztuce i filozofii. Rozmowy te miały prowadzić do Prawdy. Niejednokrotnie nieusatysfakcjonowany jakością publicznej dyskusji kreślił jej idealny obraz lub wskazywał popełniane przez uczestników, często kardynalne, błędy. Pognębiony brakiem poważnych rozmówców – prowokował, imiennie wskazywał tych, którzy unikali dyskusyjnego starcia. Prowadzone przez niego rozmowy przybierały różne for- my: nie tylko bezpośredniej wymiany poglądów, lecz także krytyk, filozoficznych i prywatno-filozoficznych listów (po- wstał nawet filozoficzny dwugłos – z Janem Leszczyńskim), tzw. krytyk marginesowych. W Przedmowie do Nienasycenia uznał „idee i ich walkę” za zasadniczy element struktury powie- ści. W powieściach i dramatach niejednokrotnie odnosił się do poglądów niefikcyjnych twórców. Wykreował również sceny wielkich filozoficznych dysput na kartach Pożegnania jesieni i Nienasycenia. Witkacy odpowiadał komentującym jego doko- nania na łamach prasy. Konsekwencjami takich działań były niekiedy inspirujące starcia, częściej zaś sytuacje, przed któ- rymi przestrzegał kilkadziesiąt lat wcześniej Schopenhauer: „Nie dyskutować z pierwszym lepszym, lecz tylko z takimi, których znamy i o których wiemy, że mają dość rozumu, by Etyka rozmowy „Ogólna walka wszystkich ze wszystkimi” 24 nie prawić takich absurdów, których sami się muszą potem wstydzić”3. Autor Szewców dążył do rozmowy zarówno ze znanymi po- staciami polskiej kultury, filozoficznymi autorytetami (rów- nież tymi, na odpowiedź których liczyć nie mógł), jak i – wbrew schopenhauerowskiej elitarystycznej formule („Jednakże obaj dyskutanci muszą być mniej więcej równi sobie pod względem erudycji i inteligencji”4) – deklarował chęć wymiany poglądów z amatorami. To z myślą o nich przygotowywał popularne wer- sje własnych prac. Podobnie jak niemiecki filozof, nie czynił Witkacy – przynajmniej w deklaracjach – różnicy między roz- mową prywatną a publiczną dyskusją. Walczył z własną czarną legendą wyjątkowo trudnego rozmówcy: […] Irzykowski gdzieś (niestety nie pamiętam gdzie) napisał potem, że ze mną nawet ustnie porozumieć się nie można […]. Aleksander Węgierko po pierwszej „konferencji” ze mną […] powiedział ze zdumieniem: „Ale z panem można zupełnie do- brze rozmawiać” (T 349). Niejednokrotnie autor Mątwy wypowiadał się o rozmowie z poziomu meta: określał warunki, które powinny zostać speł- nione, by dyskusja była owocna. Teoretyczne uwagi odnaleźć można w większości jego publicystycznych, prywatnych i ar- tystycznych wypowiedzi. Dążył do stworzenia i rozpowszech- nienia katalogu uniwersalnych zasad, powtarzał: „Tak powinni według mnie postępować wszyscy”. 3 A. Schopenhauer, Erystyka, czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i Ł. Ko- norscy, przedmowa T. Kotarbiński, Warszawa 1993, s. 110–111. 4 Tamże, s. 112. 25 Poprzednicy. Etyczny wymiar rozmowy
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Witkacy. Etyka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: