Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00309 006141 14265427 na godz. na dobę w sumie
Wizerunek władców bizantyńskich w Historii kościelnej Ewagriusza Scholastyka - ebook/pdf
Wizerunek władców bizantyńskich w Historii kościelnej Ewagriusza Scholastyka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 344
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-033-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biografie
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Prezentowana książka poświęcona została odtworzeniu i analizie obrazu cesarzy bizantyńskich (od Teodozjusza II do Maurycjusza) w Historii kościelnej Ewagriusza Scholastyka, bizantyńskiego historyka Kościoła z VI w. Dla Autora na obraz cesarzy składa się zarówno bezpośredni ich opis (charakteru, wad, zalet, wyglądu zewnętrznego etc.), jak i opis pośredni – poprzez przedstawienie prowadzonej przez nich polityki, a także zachodzących w czasach ich rządów wydarzeń, które Ewagriusz mógł uważać za skutki ich panowania.

Książka nie tylko wzbogaca naszą wiedzę na temat Ewagriusza Scholastyka, jego pisarskiego warsztatu i literackich inspiracji, ale stanowi również interesującą panoramę dziejów wschodniej części imperium rzymskiego w V–VI w.

„Charakteryzując pracę wypada podnieść jeszcze jeden cenny aspekt metodologii badań. Kazimierz Ginter to uczony zaliczający się do pokolenia chętnie sięgającego po nowoczesne narzędzia pracy naukowej i wzbogacającego warsztat badawczy historii późnoantycznej. Analizując teksty sięgnął po narzędzie pozwalające identyfikować miejsca zbieżne i wskazywać ich proweniencję (w ramach Thesaurus Linguae Graecae), co umożliwiło mu na ustalenie powiązań podstawowego źródła z innymi tekstami antycznymi i bizantyńskimi.

Jestem przekonany, że praca Kazimierza Gintera (…), ukazująca postać i dzieło Ewagriusza z nowej perspektywy zasługuje na opublikowanie.”

prof. dr hab. Maciej Salamon
Uniwersytet Jagielloński

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wizerunek władców bizantyńskich w Historii kościelnej Ewagriusza Scholastyka K a zim ier z Ginter B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ z a ł o ż o n a p r z e z Profesora Waldemara Cerana w 1997 r. № XXXV B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A XXXV Wizerunek władców bizantyńskich w Historii kościelnej Ewagriusza Scholastyka K a zim ier z Ginter B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ № XXXV KOMITET REDAKCYJNY Mirosław J. Leszka – przewodniczący Andrzej Kompa – sekretarz Sławomir Bralewski Paweł Filipczak Maciej Kokoszko Kirił Marinow Teresa Wolińska recenzent prof. dr hab. Maciej Salamon Uniwersytet Jagielloński okładka i szata edytorska książki Sebastian Buzar skład i łamanie Munda – Maciej Torz indeksy Andrzej Hołasek adres redakcji Katedra Historii Bizancjum UŁ ul. A. Kamińskiego 27a 90–219 Łódź, Polska bizancjum@uni.lodz.pl www.bizancjum.uni.lodz.pl ark. wyd. 21,5; ark. druk. 21,5 Publikacja została dofinansowana przez Pontificia Universitá della Santa Croce © Copyright by Author, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I  Zam. W.08406.17.0.M  Printed in Poland Wydrukowano na papierze Stella Press 65 g by Zing Sp. z o.o.  ISBN 978-83-8142-032-7; e-ISBN 978-83-8142-033-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego  90–131 Łódź, ul. W. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl  ksiegarnia@uni.lodz.pl  phone (42) 665 58 63, fax (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp Część i Ewagriusz i jego Historia kościelna 1. Stan badań. Podstawowa literatura 2. Życie Ewagriusza Scholastyka 3. Czynniki kształtujące światopogląd Ewagriusza Świat religijny Ewagriusza Ewagriusz i patriarchowie chalcedońscy Antiochii Lektury religijne Ewagriusza Tradycja dziejów rzymskich Tradycja helleńska Lokalny krąg kulturowy: Antiochia i Syria Przynależność do dekurionów 4. Historia kościelna Ewagriusza 5. Źródła i tło literackie Historii kościelnej Ewagriusza Dokumenty Historie kościelne Dzieła klasycyzujące Kroniki 11 19 19 24 28 29 38 40 41 43 46 49 50 54 54 55 59 64 6 Spis treści Hagiografia Panegiryki i paszkwile 6. Parę uwag na temat autorów kształtujących wyobrażenia Ewagriusza o władcy idealnym Platon Filostratos Euzebiusz z Cezarei i Konstantyn Inni autorzy historii kościelnych Synezjusz Część ii Obraz cesarzy bizantyńskich w Historii kościelnej Ewagriusza Scholastyka 1. Konstantyn i cesarze przedchrześcijańscy. Polemika Ewagriusza z Zosymem 2. Teodozjusz II Teodozjusz II w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja rozdziału Charakter Teodozjusza II Relacje Teodozjusza II z członkami rodziny Teodozjusz II i wojna Teodozjusz II i poganie Teodozjusz II i wsparcie finansowe dla Kościoła. Budowle cesarskie Teodozjusz II, sobory, jedność Kościoła i herezje Teodozjusz II używa siły, by realizować postanowienia Kościoła Teodozjusz II i święci mężowie Nestoriusz Klęski elementarne w czasach Teodozjusza II Teodozjusz II po śmierci Podsumowanie 3. Marcjan Marcjan w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświęconego Marcjanowi Marcjan przed dojściem do władzy. Znaki poprzedzające wybór Marcjana na cesarza Charakter Marcjana Prawowitość rządów Marcjana Relacje Marcjana z członkami rodziny Marcjan i wojna Marcjan, ortodoksja i herezja Marcjan i sobory Marcjan używa siły, by realizować postanowienia Kościoła 66 68 68 69 70 73 77 78 81 81 85 85 87 88 88 90 91 92 93 98 100 103 105 106 106 107 107 112 113 115 118 121 121 122 124 130 Spis treści Marcjan i święci mężowie Klęski żywiołowe w czasach Marcjana Marcjan po śmierci Podsumowanie 4. Leon I Leon I w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświeconego Leonowi Leon I, ortodoksja i herezja Leon I i klęski żywiołowe Inne wydarzenia Podsumowanie 5. Zenon Zenon w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświęconego Zenonowi Charakter Zenona Relacje Zenona z członkami rodziny Zenon i wojny Zenon pragnie jedności Kościoła. Zenon i herezje Zenon daje wsparcie finansowe Kościołowi. Budowle cesarskie Zenon, kler i święci mężowie Podsumowanie 6. Anastazjusz Anastazjusz w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświęconego Anastazjuszowi Charakter Anastazjusza Relacje Anastazjusza z członkami rodziny Anastazjusz i wojny Cesarz i kwestie finansowe. Podatki Anastazjusz, ortodoksja i herezje Inne Podsumowanie 7. Justyn I Justyn I w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświęconego Justynowi I Charakter Justyna I Justyn, ortodoksja i herezja Justyn I i kler Justyn I i klęski żywiołowe Justyn I po śmierci Podsumowanie 7 130 131 131 132 133 133 136 136 139 140 141 142 142 145 146 151 152 153 156 156 159 159 159 169 170 173 173 176 179 183 184 186 186 189 190 191 192 192 193 193 8 8. Justynian I Spis treści Obraz Justyniana w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświęconego Justynianowi Charakter Justyniana i jego stosunek do spraw państwowych Relacje Justyniana z członkami rodziny Justynian i wojny Justynian i budowle religijne Justynian i święci mężowie Justynian, poganie i Żydzi Justynian, ortodoksja i herezja Justynian i sobory Justynian używa siły by realizować postanowienia Kościoła Justynian po śmierci Klęski żywiołowe w czasach Justyniana Podsumowanie 9. Justyn II Justyn II w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświęconego Justynowi II Charakter Justyna II Relacje Justyna II z członkami rodziny Justyn II i wojny Justyn chroni chrześcijan przed pogańskimi prześladowaniami Justyn i kler Justyn, ortodoksja i herezja Podsumowanie 10. Tyberiusz Tyberiusz w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświęconego Tyberiuszowi Konstantyn – przybrane imię Tyberiusza Charakter Tyberiusza Tyberiusz i wojny Tyberiusz atakuje kult pogański Tyberiusz wspiera finansowo obywateli Tyberiusz po śmierci Inne Podsumowanie 11. Maurycjusz Maurycjusz w historiografii późnoantycznej Źródła Ewagriusza. Konstrukcja ustępu poświęconego Maurycjuszowi Maurycjusz przed dojściem do władzy. Znaki poprzedzające wybór Maurycjusza na cesarza 194 194 202 204 209 210 212 213 213 215 221 223 224 225 225 227 227 231 231 235 236 236 237 237 239 240 240 243 244 245 246 247 248 248 249 249 250 250 254 256 Spis treści Charakter Maurycjusza Relacje Maurycjusza z członkami rodziny Maurycjusz i wojna Nawrócenie pogan na chrześcijaństwo Maurycjusz, kler i święci mężowie Inne Podsumowanie Zakończenie Wykaz skrótów Bibliografia Summary Indeks osób Indeks nazw geograficznych i etnicznych 9 258 265 266 268 269 270 271 273 285 291 321 327 335 Wstęp Niniejsza książka to nieco przeze mnie przeredagowana moja praca doktorska obroniona na Uniwersytecie Jagiellońskim w  roku 2006. Z  tego względu, choć starałem się w trakcie redakcji wykonanej ostatnio uwzględnić zarówno ważniejsze nowe edycje źródeł, jak i opracowania poświęcone zajmu- jącemu mnie zagadnieniu, jednakże, ponieważ obecnie naukowo zajmuję się innymi obszarami historii późnoantycznej z pewnością mogłem przeoczyć ja- kieś nowe pojawiające się w bizantynistyce punkty widzenia, które powinny być przeze mnie uwzględnione. Za te braki czy niedogodności z góry Czytel- nika przepraszam. *** Celem rozprawy jest odtworzenie i analiza obrazu cesarzy rzymskich za- wartego w  Historii kościelnej Ewagriusza Scholastyka. Na początku wypada wytłumaczyć, jak rozumiem temat pracy. Przede wszystkim należy wyjaśnić, co rozumiem pod pojęciem obraz. Pojęcie to według definicji słownikowej po- siada dwa znaczenia: jego desygnatem jest dzieło sztuki malarskiej, albo też ‘scena, krajobraz, osoba odtwarzane w pamięci lub wyobraźni, opis kogoś lub 12 Wstęp czegoś’1. Oczywiście w niniejszej pracy chodzi nam przede wszystkim o ten drugi sens, ale warto zauważyć, że i pierwsze znaczenie nasuwa ważne dla nas skojarzenia. Pojęcie obraz sugeruje takie przedstawienie rzeczywistości, które chwyta to, co istotne w opisywanej sytuacji (tak jak w medycynie obraz kli- niczny, to zespół istotnych symptomów). Jest to opis, ale opis niekoniecznie wprost, także opis poprzez wskazanie symptomatycznych faktów – dopiero z nich wyłania się przed Czytelnikiem pewna wizja, tak jak w przypadku dzieł sztuki – przedstawienie czynności wiedzie nas ku refleksji nad dokonującymi je osobami. W pracy przyjmuję więc, że na obraz cesarzy rzymskich składał się zarów- no bezpośredni opis cesarzy (opis cech ich charakteru, wad, zalet, wyglądu ze- wnętrznego etc.), jak też opis pośredni – mianowicie poprzez przedstawienie ich polityki lub nawet wydarzeń dokonujących się w czasach ich rządów, które Ewa- griusz mógł uważać za skutki ich panowania (przy czym skutkiem może być dla niego też, na przykład, trzęsienie ziemi – o ile uznał je za karę Bożą wypływającą z jakichś niecnych postępków cesarza). Celem pierwszym i podstawowym pracy będzie więc ustalenie obrazu poszczególnych władców zarówno w oparciu o bez- pośrednie wypowiedzi autora, jak też inne składniki narracji. Na tym jednak nie koniec – odtworzenie rzeczywistego obrazu pozwoli nam na podjęcie dalszych zagadnień – postawienie pytań, czy obraz jest spójny (niesprzeczny wewnętrznie), a także, jakie przyczyny wywołały taki a nie inny jego kształt. I wreszcie: na ile jest to obraz wierny: na ile możemy mówić o ade- kwatności pomiędzy postacią opisywaną a jego odwzorowaniem na kartach Hi- storii kościelnej2. Przy czym – o czym trzeba pamiętać – w przypadku Ewagriusza sytuacja jest o tyle złożona, że jest on jednym z ważniejszych źródeł do poznania dziejów drugiej połowy V i całego VI w., a więc często – to co uważamy za wiedzę obiektywną i przyjętą w historiografii, jest w rzeczywistości wiedzą ściśle uzależ- nioną od jego przekazu. Mówiąc obrazowo, jest on naszym głównym świadkiem, a w tej pracy potraktujemy go zarazem jak oskarżonego. Obraz cesarzy w Historii kościelnej, jak się przekonamy poniżej, jest wynikiem nakładających się na siebie różnych czynników: z jednej strony Ewagriusz był hi- storykiem dążącym do ustalania jak było, z drugiej zaś intelektualistą posiadają- cym określone wyobrażenia na temat tego, jaki powinien być cesarz idealny. Autor żywił ponadto bez wątpienia nastawienia i przywiązania emocjonalne o charak- 1 Nowy słownik poprawnej polszczyzny, red. A. M a r k o w s k i, Warszawa 2000, s. 542. 2 Warto tu zwrócić uwagę na relację: rzeczywistość przedstawiana – autor – obraz. Rzeczy- wistość przedstawiana zostaje poddana pewnemu specyficznemu przetworzeniu przez autora, który przy pomocy swoich środków wyrazu (opisów sytuacji bądź postaci) tworzy obraz, który oddziałuje na wyobraźnię i rozum odbiorcy. Wstęp 13 terze zarówno grupowym jak osobistym. Trzeba także wreszcie brać pod uwagę możliwość, że niektóre wypowiedzi Ewagriusza mogły być obciążone sympatiami i antypatiami nie samego pisarza, lecz autorów źródeł, z których przyszło mu ko- rzystać. Te wszystkie kwestie będziemy rozważali w poniższej pracy. W naszej analizie Historii kościelnej nie ograniczamy się, jak dotychczas to zwykle robiono, do problematyki konfliktu monofizyckiego i określenia miejsca naszego historyka na tegoż konfliktu scenie. Ocena dzieła Ewagriusza wymaga uwzględnienia znacznie bogatszej gamy zagadnień: patriotyzmu rzymskiego, poczucia odrębności kulturowej (tj. klasycyzmu czy hellenizmu, oczywiście nie w sensie nurtu religijnego, ale jako formy kultury)3, oraz czynników lokalnych: patriotyzmu antiocheńskiego czy poczucia przynależności do klasy dekurionów. Budowa pracy Pierwsza część – wstępna – jest poświęcona tym wszystkim informacjom, które mogą pomóc nam zrozumieć analizowany w drugiej części obraz cesarzy. By móc odtworzyć obraz cesarzy zawarty w Historii kościelnej, trzeba wie- dzieć przede wszystkim, kim był jego twórca. Tak więc, po krótkim przybliżeniu stanu badań nad tematyką poruszaną w pracy, przedstawimy świat Ewagriusza: intelektualny klimat, w którym tworzył, a także jego światopogląd: zwłaszcza te jego elementy, które miały szczególny wpływ na ocenę cesarzy. Następnie prze- analizujemy źródła, z których korzystał, a także wspomnimy o dziełach powsta- łych w tym samym okresie historycznym, co Historia kościelna Ewagriusza, które także poświęcały swoją uwagę cesarzom rzymskim. Znajomość ich będzie nam potrzebna w drugiej części pracy, gdy na ich podstawie spróbujemy ustalić, na ile sposób widzenia poszczególnych władców jest wyjątkowy dla Ewagriusza, a na ile jest typowy – przynależący do którejś z tradycji historiograficznych (monofi- zyckiej, chalcedońskiej, klasycyzującej etc.). Wreszcie w celu pełniejszego zrozu- mienia sposobu przedstawiania cesarzy przeanalizujemy także poglądy autorów, których myśl w sposób szczególny oddziałała na sposób przedstawiania cesarzy przez Ewagriusza, stając się wzorcem dla naszego autora. W drugiej – zasadniczej – części pracy zajmiemy się szczegółową analizą ob- razu poszczególnych władców opisanych przez Ewagriusza. Naszą wiedzę na te- mat Historii kościelnej będziemy uzupełniali przez porównywanie jego przekazu 3 Te trzy czynniki są najważniejszymi komponentami teorii politycznej Bizancjum. Cf. np. M.F. A n a s t o s, Byzantine Political Theory, [in:] The “Past” in medieval and modern Greek Culture, ed. S. Vr y o n i s, Malibu 1978, s. 13–52. 14 Wstęp z innymi źródłami z okresu. To pomoże nam ustalić, na ile autor był oryginalny w swoich sądach, a na ile dziedziczył je po innych. Do tych źródeł zostaną doda- ne dwa teksty znacznie późniejsze: Jana z Nikiu i Teofanesa; ich opinie pokazują dobrze kierunek myśli, w którym rozwijała się tradycja zarówno chalcedońska, jak monofizycka. Na tym tle widać będzie jaśniej specyfikę stanowiska Ewagriusza. Przystępując do analizy obrazu poszczególnych cesarzy opisanych w Historii kościelnej Ewagriusza starałem się zastosować listę typowych cech cesarzy poja- wiających się w historiach kościelnych Sokratesa Scholastyka i Sozomena, która została sporządzona przez G.F. Chesnut4. W trakcie analiz doszedłem do wnio- sku, że warto jest ten katalog nieco przekształcić, oraz rozszerzyć o pewne cechy specyficzne dla Historii kościelnej Ewagriusza, a także nadać mu nieco bardziej logiczny kształt. Zasadnicza część pracy została zorganizowana w ten sposób, że każdy jej rozdział jest poświęcony obrazowi jednego z cesarzy omawianych w porządku chronologicznym. Aby móc ocenić opis Ewagriuszowy rozpoczynamy od uka- zania oceny postaci w historiografii wczesnobizantyńskiej. Następnie postaramy się ustalić z jakich źródeł korzystał Ewagriusz przy przedstawianiu opisu danego cesarza, a także w jaki sposób skonstruował poświęconą mu partię swojej Historii kościelnej. Wreszcie przejdziemy do zasadniczej części rozdziału. Analizę rozpocznie- my od przybliżenia sposobu, w jaki dany cesarz był przedstawiony przed dojściem do władzy oraz jakie prodigia poprzedzać miały jego wybór. Kolejny podrozdział poświęcimy charakterowi (cnotom i wadom) cesarza. Następnie przejdziemy do opisu jego działań oraz ich skutków: relacji z członkami rodziny; prowadzonych wojen, kwestii finansowych, wznoszonych budowli, jego stosunku do innowier- ców (pogan, a także w niektórych przypadkach Żydów), do ortodoksji i herezji, sposobu traktowania soborów, skłonności do użycia siły wobec przedstawicie- li Kościoła, odnoszenia się do świętych mężów, kleru i biskupów, i wreszcie do klęsk elementarnych, które wydarzyły się za jego panowania. literaturze przedmiotu dość rozpowszechnione jest przekonanie o  ogromnej ilości opisów klęsk elementarnych w  chrześcijańskich kronikach i historiach kościelnych późnego antyku, które służyć mają potwierdzeniu dzia- łania boskiej sprawiedliwości. Państwo rządzone przez złych cesarzy dotykają kataklizmy, a rządzone przez dobrych cieszy się dobrobytem. W pracy poniższej sprawdzimy więc, na ile w opisie Ewagriusza kataklizmy miały wpływ na obraz cesarzy5. Zbadamy również, w jaki sposób jest przedstawiona śmierć cesarza: czy W  4 Cf. G.F. C h e s n u t, The First Christian Histories, Paris 1977, s. 224–232. 5 W  formie najbardziej jaskrawej ujmuje to C. M a n g o (Historia Bizancjum, tłum. M. D ą b r o w s k a, Gdańsk 1997, s. 8), który twierdzi, że Biblia w ogóle zastąpiła w późnym Wstęp 15 jak w przypadku u wielu innych autorów zła śmierć cesarza zostaje uznana za karę bożą, a dobra za wyraz boskiej łaskawości6. W poszczególnych przypadkach rozważymy także kwestie specyficzne dla tylko jednego władcy, jeśli znacząco wpływają na jego obraz, jak np. problem prawowitości rządów Marcjana czy sens przybrania imienia Konstantyn – przez Tyberiusza. Każdy rozdział zakończymy podsumowaniem mającym na celu cało- ściowe uchwycenie wyobrażenia Ewagriusza na temat danego władcy. Jako swoiste wprowadzenie do zasadniczej części pracy dodany został na po- czątku rozdział poświęcony cesarzom wcześniejszym, a zwłaszcza Konstantynowi, na temat których Ewagriusz wypowiadał się zwłaszcza podejmując polemikę z Zo- symem – rozdział ten ma własną strukturę odmienną od omówionej powyżej. W trakcie analizy będziemy także starali się wskazać, jakie źródła służyły autorowi jako materiał do konstrukcji obrazu i jaki był jego stosunek do nich: np. czy w korzystaniu z nich cechowało go naśladownictwo czy też skłonność do przekształceń. Będziemy także chcieli ustalić na jakich wzorcach i schematach literackich autor się opierał. Analizując w pracy tekst źródła stosowałem wielokrotnie komputerowe po- równania Historii kościelnej Ewagriusza z innymi tekstami okresu klasycznego i bizantyńskiego w oparciu o Thesaurus Linguae Graecae (TLG E)7. Miały one na antyku studia przyrodoznawcze. Znacznie bardziej umiarkowane stanowisko przyjmuje P. J a - n i s z e w s k i (Żywioły w służbie propagandy czyli po czyjej stronie stał Bóg, [in:] Chrześcijaństwo u schyłku starożytności, t. III, red. T. D e r d a, E. W i p s z y c k a, Kraków 2000, s. 173). Autor zauważa tam m.in., że Analiza tekstów historyków Kościoła wskazuje, że dla wszystkich autorów najistotniejszym zagadnieniem była wyraźnie metafizyczna przyczyna zjawisk fizycznych. Wszyst- kich analizowanych w tym studium autorów interesują tylko metafizyczne inklinacje świata fizycz- nego. Nie oznacza to jednak, że nie znali czy odrzucali oni studia przyrodoznawcze. Fizyczne przy- czyny kataklizmów to jedno, a drugie to kwestia „prawdziwej przyczyny” rzeczy oraz ich celu i sensu. Cf. także E. Wa t t s, Interpreting Catastrophe: Disasters in the Works of Pseudo-Joshua the Stylite, Socrates Scholasticus, Philostorgius, and Timothy Aelurus, JLA 2.1, 2009, s. 79–98. 6 Te o d o r e t z   C y r u, Historia kościelna, IV, 5; A m b r o ż y z   M e d i o l a n u, Mowa na śmierć Teodozjusza, 39–40. Ciekawy punkt widzenia prezentuje w tej sprawie J a n C h r y - z o s t o m, który w swoim Porównaniu króla z mnichem, przedstawia śmierć mnicha (filozofa) jako coś dobrego, zaś króla jako lękającego się śmierci (kol. 391.44–45: Καὶ μὴν ὁ θάνατος τῷ μὲν βασιλεῖ φοβερὸς, τῷ φιλο σοφοῦντι δὲ ἄλυπος); co więcej śmierć króla z ręki tyrana nie zapo- wiada mu wcale pewnego przyszłego życia: (kol. 47.392.3–7: Εἰ δὲ καὶ σφαγῆναι τοῦτον συμβαίη κἀκεῖνον, ὁ μὲν ὑπὲρ εὐσεβείας ἐπισπάσεται κινδύνους, ἀθάνατον ζωὴν καὶ οὐράνιον διὰ θανάτου πραγματευόμενος· βα σιλεὺς δὲ τύραννον ἕξει σφαγέα καὶ τῆς ἀρχῆς ἐραστὴν, ἐλεεινὸν θέαμα καὶ δεινὸν μετὰ τὴν σφαγὴν γινόμενος). Zob też. S. M c C o r m a c k, Art and Ceremony in Late An- tiquity, Berkeley–Los Angeles–London 1990, s. 145–150. 7 Jest to największa baza tekstów zapisanych w grece klasycznej zawierająca źródła począw- szy do Homera, skończywszy na tekstach z XV w.; zawiera 11 tysięcy tekstów 3 tysięcy autorów. Jej wersja E powstała w 1999. Cf. www.tlg.uci.edu. 16 Wstęp celu zidentyfikowanie nie ustalonych dotychczas źródeł Historii kościelnej, a tak- że wykrycie wykorzystywanych przez Ewagriusza wzorów literackich i ideowych (intelektualnych). Zastosowana przy tym metoda pracy niewiele różniła się od metod tradycyjnych poza – oczywiście – szybkością i rozległością przeprowadza- nych analiz. Jeśli w tekście Historii kościelnej pojawiały się sformułowania, czy to odbiegające w moim odczuciu od typowego stylu Ewagriusza, czy też wyglądają- ce na sformułowania gnomiczne lub idiomatyczne, sprawdzałem, czy wcześniej nie używali tych lub podobnych wyrażeń inni autorzy8. Można robić to na prze- strzeni wszystkich wieków od Homera do wieku XV, a komputer wyszukując mechanicznie podobieństwa w tekstach, nie sugeruje się utartymi kierunkami poszukiwań i  skojarzeniami, które ograniczają czasem poszukiwania badaczy. Analizy w oparciu o obecną wersję TLG nie są oczywiście w pełni doskonałe – zwłaszcza dla VI w. brakuje sporej ilości tekstów (nie są uwzględnione np. Ek- thesis Agapeta Diakona czy Historia kościelna Teodora Anagnostesa), podobnie brakuje pewnych ważnych partii dokumentów kościelnych: zostały wprowadzo- ne ACO, ale brakuje starych wydań akt soborowych J.D. Mansiego. Mimo tych braków możliwości poszukiwań są jednak ogromne, a przy obecnej prędkości komputerów – bardzo łatwe9. Analizy te pozwoliły mi trafić na interesujące ślady zależności tekstu Ewagriusza od dzieł innych autorów, np. od O królestwie Sy- nezjusza z Cyreny, czy (co wydaje się o wiele bardziej zastanawiające) od Vita Apolonii Filostratosa. Stwierdzono nieodnotowane dotychczas cytaty i nawiąza- nia do Homera, Tukidydesa, Eurypidesa, tekstów Ojców Kościoła czy tekstów biblijnych. Pozwoliło to na spojrzenie w nieco innym świetle na samą Historię kościelną oraz na formację intelektualną autora. Na koniec wstępu parę uwag językowych W większości przypadków, jeśli w tekście pojawia się tłumaczenie źródła na język polski, zaczerpnięte jest ono z przekładu S. Kazikowskiego. Odchodzę od tej reguły tylko wtedy, jeśli moim zdaniem, w tłumaczeniu występuje jakaś nieścisłość treściowa. W takim przy- padku sygnalizuję ten fakt w  tekście. Cytaty z  tekstu greckiego umieszczam w rozprawie tam, gdzie jest to istotne dla zrozumienia pracy. 8 Oprogramowanie TLG firmy Silver Mountain pozwala na wyszukiwanie nie tylko po- szczególnych słów, ale całych wyrażeń lub zwrotów (również można szukać frazy nie identyczne, ale podobne). 9 Inną zaletą tej metody jest możliwość wychwycenia ewolucji pewnych związków fra- zeologicznych, których słownik Liddell-Scott nie odnotowuje. Okazuje się np., że w pewnych okresach autorzy greccy zazwyczaj, mówiąc o świętym Kościele, będą używać wyrażenia ἁγία ἐκκλησία, a w innych wolą używać wyrażenia ἁγιωτάτη ἐκκλησία. Analiza komputerowa pozwala także dostrzec pewną specyfikę języka Ewagriusza. Na przy- kład jest on jedynym autorem (przynajmniej jedynym uwzględnionym w TLG), który używa słowa δειλαίως (tj. formę przysłówkową δείλαιος). Wstęp 17 W pracy zdecydowałem się nie tłumaczyć greckiego słowa φιλανθρωπία na język polski, ale używać je w  wersji transkrybowanej philanthropia, ponieważ zakres pojęciowy wyrażenia greckiego nie odpowiada żadnemu polskiemu ter- minowi używanemu współcześnie (w szczególności zaś słowu filantropia). Być może najbliższym określeniem byłoby słowo ludzkość (odpowiadające łacińskie- mu humanitas – w ten sposób zwykle tłumaczono φιλανθρωπία na łacinę), ale mam wrażenie, że i to słowo zaciemniałoby obraz rzeczy. Chodzi tutaj bowiem o cechę ludzką zawierającą w sobie zarówno pojęcie miłości jak i życzliwości wo- bec ludzi. Tak pojmowana philanthropia jest odbiciem przymiotu boskiego o tej samej nazwie10. 10 Ten sam problem występuje w  obecnej praktyce pastoralnej Kościoła katolickiego w przypadku tłumaczenia cytatów biblijnych zawierających słowo φιλανθρωπία. Przykładem za- stosowanie transliteracji greckiego słowa w encyklice Jana Pawła II, Reconciliatio et Paenitentia, Wrocław 1999, s. 106. C Z Ę Ś Ć I Ewagriusz i jego Historia kościelna 1. Stan badań. Podstawowa literatura Niniejsza praca podejmuje tematykę znajdującą się w nurcie dość szeroko dyskutowanej wśród współczesnych badaczy problematyki przedstawiania cesa- rzy przez autorów antycznych, tj., by użyć terminu wprowadzonego przez bada- czy niemieckich: Kaiserkritik. Współczesny rozwój badań nad tą problematyką, przynajmniej, jeśli cho- dzi o  studia nad historiografią wczesnobizantyńską, jest powiązany zwłaszcza z trudnościami interpretacyjnymi, jakie napotykali badacze zmuszeni do uzgod- nienia sprzeczności w opisie Justyniana występujących u Prokopiusza. Szczegól- ny problem stanowiła tutaj bardzo popularna wśród nowożytnych czytelników (także ze względu na towarzyszący im klimat skandalu obyczajowego) Historia sekretna. Kluczowe dla dyskusji toczącej się na wyżej wymieniony temat w świe- cie naukowym były prace B. Rubina: poczynając od Der Fürst der Dämonen. Ein Beitrag zur Interpretation von Prokops Anekdota do monumentalnego Das Zeitalter Justinians1. Postawione przez niego pytania badawcze, zaowocowa- 1 B. R u b i n, Zur Kaiserkritik Ostroms, SBN 7, 1953, s. 453–462; i d e m, Das Zeitalter Justinians, Berlin 1960. 20 I. Ewagriusz i jego Historia kościelna ły ważnymi – polemicznymi pracami poświęconymi relacji pomiędzy dziełami Prokopiusza a  Justynianem, spośród których warto wymienić: J.A.S. Evansa, Procopius of Caesarea and the Emperor Justinian2, traktowaną obecnie jako pod- stawową pracę Averil Cameron: Procopius and the sixth century,3 dzieło M. Meie- ra: Das andere Zeitalter Justinians4, a także uznawaną za dość kontrowersyjną pracę A. Kaldellisa: Procopius of Caesarea. Tyranny, History and Philosophy at the end of Antiquity5. Próbę znacznego poszerzenia kontekstu badawczego problematyki Kaiser- kritik – podjął na początku lat 70 F.H. Tinnefeld w swej Kategorien der Kaiser- kritik in der Byzantinischen Historiographie6. Wyszedł on w tej pracy daleko poza dyskusję dotyczącą samego Prokopiusza uwzględniając również, poza autorami mniej dla nas istotnymi, m.in. dzieło Ewagriusza i Teofilakta Symokatty. Jakkol- wiek jednak jego ujęcie tematyki było krokiem we właściwym kierunku, to po- ważnym mankamentem jego pracy było bardzo pobieżne traktowanie autorów – był to raczej szkic niż pogłębione studium. Być może praca F. Tinnefelda nie mogła okazać się bardziej ambitną z tej racji, że sam przedmiot badań – zwłaszcza dzieła wczesnobizantyńskie zawiera- jące Kaiserkritik – był w momencie powstawania jego opracowania jeszcze słabo znany. Dlatego dla poszerzenia naszego obrazu historiografii epoki bardzo duże znaczenie miały publikacje wydawane od lat siedemdziesiątych, dotyczące czy to poszczególnych autorów antycznych, czy to samych ich utworów. Prace te miały charakter albo bardzo obszernych wstępów do wydań krytycznych, albo odrębnie wydanych komentarzy; niektóre poświęcone też były zarazem biografii i analizie twórczości autorów. Wśród tych opracowań warto wymienić w szcze- gólności obszerną monografię poświęconą Agatiaszowi pióra Averil Came- ron7, a także późniejsze wydanie krytyczne Koryppusa tej samej uczonej8, oraz wzmiankowaną wyżej pracę tej samej autorki o Prokopiuszu, krytyczne wydanie 2 A.S. E v a n s, Procopius of Caesarea and the Emperor Justinian, HP 3.1, 1968, s. 126–139. 3 Av. C a m e r o n, Procopius and the sixth century, London 1985. 4 M. M e i e r, Das andere Zeitalter Justinians, Göttingen 2003. 5 A. K a l d e l l i s, Procopius of Caesarea. Tyranny, History and Philosophy at the end of An- tiquity, Philadelphia 2004. Na temat tego co się wydarzyło w badaniach nad Prokopiuszem od tego momentu cf. G. G r e a t r e x, Perceptions of Procopius in recent scholarship, Histos 8, 2014, s. 76–121. Cf. także H. B ö r m, Procopius, his Predecessors, and the Genesis of the Anecdota. Anti- monarchic Discourse in Late Antique Historiography, [in:] Antimonarchic Discourse in Antiquity, ed. H. B ö r m, Stuttgart 2015, s. 305–346. 6 F.H. T i n n e f e l d, Kategorien der Kaiserkritik in der Byzantinischen Historiographie, München 1971. 7 Av. C a m e r o n, Agathias, Oxford 1970. 8 K o r y p p u s.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wizerunek władców bizantyńskich w Historii kościelnej Ewagriusza Scholastyka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: