Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00482 007046 14664888 na godz. na dobę w sumie
Władysław Odonic. Książę wielkopolski, wygnaniec i protektor Kościoła (ok. 1193-1239) - ebook/pdf
Władysław Odonic. Książę wielkopolski, wygnaniec i protektor Kościoła (ok. 1193-1239) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 514
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-953-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Książka jest biografią Władysława Odonica, jednego z mniej znanych Piastów doby rozbicia dzielnicowego, którego działalnośc przypada na I połowę XIII w. Omawia przebieg walk tego księcia o Wielkopolskę toczonych ze zmiennym szczęściem, najpierw ze stryjem Władysławem Laskonogim, a później z władcą Śląska Henrykiem Brodatym. Interesująco przedstawiają się rozważania na temat udziału Władysława Odonica w  wyprawie krzyżowej, pochodzenia jego żony Jadwigi oraz tzw. wydarzeń gąsawskich z 1227 r. Przeprowadzona analiza materiału źródłowego pozwoliła również odtworzyć grono najbliższych współpracowników syna Odonica, jego relacje z Kościołem i wkład w rozwój gospodarczy Wielkopolski.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SŁAWOMIR PELCZAR WŁADYSŁAW ODONIC KSIĄŻĘ WIELKOPOLSKI WYGNANIEC I PROTEKTOR KOŚCIOŁA (ok. 1193–1239) ava l o n Sławomir Pelczar – ukończył historię na Wydziale socjologicz nohistorycznym Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie (2000) oraz prawo na Uniwer sy- tecie Rzeszowskim w Rzeszowie (2004). W 2010 roku obro nił pracę doktorską. Zajmuje się dziejami po litycznymi polskiego średniowiecza, głównie okresem rozbicia dzielnicowego. Interesuje się również przeszłością swej małej ojczyzny, a wyniki prowadzonych na tym polu badań publikuje na łamach prasy lokal- nej (czasopismo „Prządki”). Obecnie mieszka w Kor czy nie k. Krosna i pracuje jako nauczyciel historii w Gim nazjum w Haczowie. KSIĄŻĘ WIELKOPOLSKI WYGNANIEC I PROTEKTOR WŁADYSŁAW ODONIC KOŚCIOŁA (ok. 1193–1239) SŁAWOMIR PELCZAR WŁADYSŁAW ODONIC KSIĄŻĘ WIELKOPOLSKI WYGNANIEC I PROTEKTOR KOŚCIOŁA (ok. 1193–1239) AVA L O N K r a k ó w 2 0 1 3 Redakcja i korekty Teresa Kuleszir Opracowanie typograficzne Sławomir Onyszko Projekt okładki i stron tytułowych Sławomir Onyszko Na okładce Pie częć konna Władysława Odonica 1223–1227 © Copyright by Sławomir Pelczar, Kraków 2013; wyd. I ISBN 978-83-7730-953-7 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13 • 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl SPIS TRE ŚCI WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 R O Z D Z IA Ł I Dro ga do sa mo dziel nych rzą dów (1190–1208) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 Pod opie ką ro dzi ców i naj bliż szych krew nych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Pro blem pa tri mo nium Wła dy sła wa Odo ni ca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3 Pierw szy spór ko ściel no -po li tycz ny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. W obo zie ar cy bi sku pa gnieź nień skie go Hen ry ka Kie tli cza . . . . . . . . . . . . B.Wła dy sław Odo nic księ ciem ka li skim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R O Z D Z IA Ł I I Zmien ne lo sy księ cia (1208–1223) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Rzą dy Wła dy sła wa Odo ni ca w dziel ni cy ka li sko -prze męc kiej 1208–1217 . . A. Urzęd ni cy i stron ni cy po li tycz ni Wła dy sła wa Odo ni ca . . . . . . . . . . . . . . . B. Fun da cje i nada nia na rzecz Ko ścio ła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. O utrzy ma nie oj cow skie go dzie dzic twa 1208–1217 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Na wy gna niu 1217–1223 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R O Z D Z IA Ł I I I O pa no wa nie nad ca łą Wiel ko pol ską (1223–1231) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Zdo by cie Uj ścia i dal sze woj ny ze stry jem 1223–1227 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Wła dy sław Odo nic a Gą sa wa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Ostat nie wal ki z La sko no gim 1228–1231 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R O Z D Z IA Ł I V No wy ry wal – woj ny z Hen ry kiem Bro da tym o Wiel ko pol skę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Sto sun ki wiel ko pol sko -ślą skie w la tach 1231–1238 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Za sięg te ry to rial ny dziel ni cy Wła dy sła wa Odo ni ca w 1239 ro ku . . . . . . . . . R O Z D Z IA Ł V Wiel ko pol ska pod rzą da mi Wła dy sła wa Odo ni ca (1223–1239) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Urzęd ni cy i oto cze nie księ cia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Za ple cze po li tycz ne Wła dy sła wa Odo ni ca do 1231 ro ku . . . . . . . . . . . . . . B. Zmia ny na urzę dach i w oto cze niu księ cia po śmier ci La sko no gie go . . . 5.2. Miej sce Ko ścio ła w po li ty ce Wła dy sła wa Odo ni ca po 1223 ro ku . . . . . . . . . . A.Ar cy bi skup stwo gnieź nień skie i bi skup stwo po znań skie . . . . . . . . . . . . . 23 23 44 78 78 98 109 109 109 115 141 173 193 193 204 231 261 261 305 319 319 319 332 362 362 5 B. Du cho wień stwo za kon ne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C. Za ko ny ry cer skie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Dzia łal ność go spo dar cza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 400 414 R O Z D Z IA Ł V I Wła dy sław Odo nic w opi nii hi sto rio gra fii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZA KOŃ CZE NIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . BI BLIO GRA FIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Źró dła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Źró dła rę ko pi śmien ne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Źró dła dru ko wa ne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Opra co wa nia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WY KAZ SKRÓ TÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INDEKS OSOBOWO-GEOGRAFICZNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419 429 437 437 437 437 441 479 483 Wstęp Bo ha te rem tej pra cy jest Wła dy sław Odo nic, ży ją cy na prze ło mie XII i XIII wie ku Piast wiel ko pol ski. Pod sta wo wym jej ce lem jest zre kon- stru owa nie to czo nych – nie mal przez ca łe ży cie – zma gań te go księ - cia o swo ją dziel ni cę naj pierw ze stry jem Wła dy sła wem La sko no gim, a na stęp nie z wład cą Ślą ska Hen ry kiem Bro da tym. Wal ki te to sku tek upad ku pryn cy pa tu i dą żeń zwa śnio nych po tom ków Bo le sła wa Krzy - wo uste go do umac nia nia wła snej po zy cji po li tycz nej po przez po więk - sza nie swe go sta nu po sia da nia kosz tem naj bliż szych krew nych, czę - sto wbrew obo wią zu ją cym za sa dom ro do we go dzie dzi cze nia. Ofia rą ta kiej po li ty ki padł Wła dy sław Odo nic, któ re go praw do Wiel ko pol - ski nie re spek to wał ani La sko no gi, ani po wo łu ją cy się na za pis te go ostat nie go, Bro da ty. W ni niej szej pra cy ist nie je rów nież ko niecz ność od two rze nia rela cji księ cia wiel ko pol skie go z Ko ścio łem za pon ty fi ka tu współ - czesnych mu ar cy bi sku pów gnieź nień skich: Hen ry ka Kie tli cza (1199– 1219), Win cen te go z Niał ka (1220–1232) i Peł ki (1232–1258). War to wspo mnieć, że dzia łal ność pierw sze go z nich za po cząt ko wa ła pro- ces eman cy pa cji pol skie go Ko ścio ła spod wła dzy ksią żę cej. W spo - sób zna czą cy wpły nę ło to na zmia nę je go sto sun ków z pa nu ją ca dy - na stią. 7 W pra cy tej nie moż na by ło tak że po mi nąć róż nych aspek tów spra wo wa nych przez te go Pia sta rzą dów w po sia da nym przez nie go księ stwie. Na le ży za uwa żyć, że to wła śnie za je go ży cia do Wiel ko pol - ski za czę ły do cie rać z za cho du Eu ro py no wo cze sne spo so by go spo da - ro wa nia. Ksią żę, po przez udzie la nie zwol nień im mu ni te to wych oraz zgo dy na lo ka cję wsi i miast na pra wie nie miec kim miał re al ną moż - li wość wpły wa nia na in ten syw ność i szyb kość za cho dzą cych pro ce - sów ko lo ni za cyj nych w swej dziel ni cy. Nie zwy kle waż ny był rów nież wy bór pod mio tu zdol ne go do spro wa dze nia osad ni ków, tak aby nada nie nie po zo sta ło tyl ko „na per ga mi nie”. Aby w peł ni od two rzyć dzia łal ność Wła dy sła wa Odo ni ca, prze pro wa dzo no ba da nia ma ją ce na ce lu usta le nie gro na je go naj bliż szych współ pra cow ni ków i zwo - len ni ków po li tycz nych. Okres roz bi cia dziel ni co we go, pierw sza po ło wa XIII wie ku, a przede wszyst kim wy da rze nie ta kie jak zbrod nia pod Gą sa wą przy - cią ga ły uwa gę wie lu hi sto ry ków już w XIX wie ku. Jed nak że sa ma po - stać Wła dy sła wa Odo ni ca i je go dzia łal ność po li tycz na nie do cze ka - ła się no wo cze snej mo no gra fii. Być mo że od pod ję cia się ta kie go za - da nia od stra sza ły hi sto ry ków nie zbyt przy chyl ne opi nie funk cjo nu ją - ce na te mat te go wład cy i prze ko na nie o nie wiel kiej i ne ga tyw nej ro - li, ja ką ode grał na pol skiej sce nie po li tycz nej w pierw szej po ło - wie XIII wie ku. Wal cząc bo wiem sta le o swo ją oj co wi znę, nie był w sta nie się gnąć po wła dzę nad Kra ko wem. Przez więk szość ba da czy uzna ny zo stał tak że ja ko głów ny prze ciw nik pro wa dzo nej przez Wła - dy sła wa La sko no gie go, Lesz ka Bia łe go i Hen ry ka Bro da te go po li ty ki, któ rą in ter pre to wa no ja ko pró bę prze zwy cię że nia nie ko rzyst ne go dla Pol ski roz bi cia dziel ni co we go. W pol skiej me die wi sty ce opra co wa no do tąd sześć bio gra mów Wła dy sła wa Odo ni ca. Pierw szy z nich sta no wi znaj du ją cy się w „Wiel - ko pol skim słow ni ku bio gra ficz nym” zwię zły ży cio rys te go Pia sta1. Po - ¹ A.Wędz ki, Wła dy sław Odo nic, [w:] Wiel ko pol ski słow nik bio gra ficz ny, War sza wa -Po - znań 1981, s. 830–831. 8 dob ny cha rak ter ma ją ar ty ku ły Mi cha ła Pie trow skie go, Jac ka Ja skul- skie go i Mar ci na Spór ny2. W 1993 ro ku Zyg munt Bo ras na pi sał szkic bio gra ficz ny na te mat Wła dy sła wa Odo ni ca3, a nie daw no opu bli ko - wa ny zo stał nie co ob szer niej szy bio gram tej po sta ci au tor stwa Krzysz - to fa Ożo ga, za miesz czo ny w po pu lar no nau ko wej pra cy zbio ro wej, zaty tu ło wa nej „Pia sto wie. Lek sy kon bio gra ficz ny”4. Ta ist nie ją ca w do - rob ku pol skiej hi sto rio gra fii śre dnio wie cza lu ka skło ni ła mnie do wni kliw sze go przyj rze nia się dzia łal no ści te go Pia sta. War to jed nak wspo mnieć, że w 1971 ro ku wy bit ny przed sta wi ciel fran cu skiej szko ły „An na les” Ja cqu es Le Goff zdy stan so wał się od tra - dy cyj nej hi sto rii po li tycz nej. Po wsta ją ca na jej gru zach „no wa hi sto- ria po li tycz na” po win na po świę cić się „ba da niu struk tur, ana li zie spo - łecz nej, se mio lo gii, ba da niom nad wła dzą”5. Wspo mnia ny ba dacz nie wi dział za tem miej sca w niej na po li tycz ne bio gra fie wład ców w uję - ciu chro no lo gicz ny m6. Kil ka na ście lat póź niej ów fran cu ski me die - wi sta roz po czął jed nak pra cę nad „ca ło ścio wą” mo no gra fią po świę co - ną ży ciu i dzia łal no ści Lu dwi ka IX Świę te go. Do ce nił wte dy war tość bio gra fii hi sto rycz nej, uzna jąc ją za je den z trud niej szych spo so bów upra wia nia hi sto rii7. We dług nie go opi sy wa na po stać po win na sta - no wić „cen tral ny punkt ca łe go po la ba daw cze go” glo ba li zu ją ce go wo - ² M.Pie trow ski, Wła dy sław Odo nic, „Szki ce Koź miń skie”, nr 16, 1995, s.49–54; J.Ja skul - ski, Wła dy sław Odo nic, [w:] Słow nik wład ców pol skich, pod red. J. Do bo sza, Po znań 1997, s.421–423; M.Spór na, Wła dy sław Odo nic (ok. 1190–1239), [w:] Słow nik wład ców Pol ski i pre ten den tów do tro nu pol skie go, pod red. E.Wy go nik, Kra ków 2003, s.493–494. ³ Z. Bo ras, Pia sto wie wiel ko pol scy, Mię dzy chód 1993, s. 65–78. ⁴ K. Ożóg, Wła dy sław Odo nic Plwacz, [w:] Pia sto wie. Lek sy kon bio gra ficz ny, pod red. S. Szczu ra, K. Ożo ga, Kra ków 1999 (da lej PLB), s. 131–136. ⁵ J. Le Goff, Czy hi sto ria po li tycz na na dal jest kość cem hi sto rii?, „Kwar tal nik Hi sto rycz - ny”, R.81, 1974, s.300. W wer sji an giel sko ję zycz nej ar ty kuł ten uka zał się w cza so pi śmie „Da eda lus”, 100, 1971, nr 1. ⁶ Zob. K.Ożóg, Po li ty ka i kul tu ra od no wio ne go Kró le stwa Pol skie go (ko niec XIII –XV w.) w ba da niach hi sto rycz nych, [w:] Py ta nia o śre dnio wie cze. Po trze by i per spek ty wy ba - daw cze pol skiej me die wi sty ki, pod red. W. Fał kow skie go, War sza wa 2001, s. 19. ⁷ J. Le Goff, Świę ty Lu dwik, War sza wa 2001, s. 12, 20. 9 kół sie bie ze spół zja wisk o róż nym cha rak te rze. Po nie waż dzia ła ona we wszyst kich dzie dzi nach ży cia, ta kich jak na przy kład: sfe ra eko - no micz na, spo łecz na, po li tycz na, re li gij na i kul tu ro wa, hi sto ryk po - wi nien umieć prze ana li zo wać i ob ja śnić wszel kie prze ja wy tej ak tyw - no ści dą żąc – dzię ki zna jo mo ści źró deł i epo ki w któ rej ży ła po stać – do osią gnię cia „wra że nia re al no ści”8. Z po dob ny mi po stu la ta mi spo ty ka my się rów nież w me die wi sty - ce pol skiej już u schył ku XIX wie ku, z chwi lą uka za nia się pra cy Sta - ni sła wa Smol ki po świę co nej dzia łal no ści Miesz ka Sta re go. Wte dy to urze czy wist nio ny zo stał mo del bio gra fii, któ rej za da niem jest przed - sta wie nie lo sów da ne go wład cy na tle swej epo ki9. Kon cep cja ta zna - la zła naj peł niej sze za sto so wa nie w mo no gra fiach na pi sa nych przez Be ne dyk ta Zien ta rę, To ma sza Jur ka i ostat nio Paw ła Żmudz kie go 10. Do jej za ło żeń od wo ła li się rów nież bio gra fo wie kil ku in nych ksią żąt pol skich do by roz bi cia dziel ni co we go: Bo le sła wa IV Kę dzie rza we go, Hen ry ka San do mier skie go, Kazimierza Sprawiedliwego, Miesz ka Pląto no gie go, Kon ra da Ma zo wiec kie go, Bo le sła wa Po boż ne go, Prze - my sła II 11. Wspo mnia ny wy żej mo del sta wia przed me die wi stą wy móg na - uko we go zba da nia róż nych pro ce sów za cho dzą cych w cza sie ży cia bo ha te ra bio gra fii, grun tow ne go uka za nia wszel kich aspek tów je go dzia łal no ści po li tycz nej, go spo dar czej czy ad mi ni stra cyj nej oraz zre - ⁸ Tam że, s. 13–14. ⁹ Zob. S. Smol ka, Miesz ko Sta ry i je go wiek, War sza wa 1881, s. XI –XXXI. ¹⁰ B. Zien ta ra, Hen ryk Bro da ty i je go cza sy, War sza wa 1997; T. Ju rek, Dzie dzic Kró le stwa Pol skie go ksią żę gło gow ski Hen ryk (1274–1309), Kra ków 2006 (wyd. 2); P. Żmudz ki, Stu dium po dzie lo ne go Kró le stwa. Ksią żę Le szek Czar ny, War sza wa 2000. ¹¹ M. Bi niaś -Szko pek, Bo le sław IV Kę dzie rza wy – ksią żę Ma zow sza i prin ceps, Po znań 2009; A. Te te rycz -Pu zio, Hen ryk San do mier ski, Kra ków 2009; J. Dobosz, Kazimierz II Sprawiedliwy, Poznań 2011; N.Mi ka, Miesz ko syn Wła dy sła wa II Wy gnań ca, ksią żę ra - ci bor ski i pan Kra ko wa – dziel ni co wy wład ca Pol ski, Ra ci bórz 2006, H.Sam so no wicz, Kon rad Ma zo wiec ki (1187/88–31 VIII 1247), Kra ków 2008; M.Hle bio nek, Bo le sław Po - boż ny i Wiel ko pol ska je go cza sów, Kra ków 2010; A. Świe żaw ski, Prze mysł król Pol ski, War sza wa 2006. 10 kon stru owa nia oto cze nia i gro na naj bliż szych współ pra cow ni ków da - ne go księ cia 12. Spro sta nie tym za ło że niom le gło tak że u pod staw ni - niej szej roz pra wy. Przy stę pu jąc do omó wie nia do rob ku pol skiej hi sto rio gra fii od no - szą ce go się do cza sów w któ rych żył Odo nic na le ży przede wszyst kim stwier dzić, że od daw na du żym za in te re so wa niem me die wi stów cie - szy ła się dzia łal ność je go an ta go ni sty, stry ja Wła dy sła wa La sko no gie - go. Prze bieg walk obu tych wiel ko pol skich Pia stów to czo nych w la - tach 1206–1231, zre kon stru ował w wy da nej w 1900 ro ku roz pra wie Adam Kło dziń ski 13. Wie le z wy ra żo nych przez te go hi sto ry ka są dów wy ma ga jed nak spro sto wa nia w opar ciu o re zul ta ty now szych ba dań. Rów nież pra ca Ka zi mie rza Kro to skie go po świę co na sto sun kom po - li tycz nym w Pol sce w la tach 1228–1229 stra ci ła na swej ak tu al no ści 14. War to się gnąć do pra cy Sta ni sła wa Za cho row skie go, „Stu dia do dzie - jów XIII wie ku w pierw szej je go po ło wie”, któ rej dru ga część po świę - co na zo sta ła sy tu acji po li tycz nej w dziel ni cy wiel ko pol skie j15. Wresz - cie w 1998 ro ku uka za ła się bio gra fia ry wa la Odo ni ca, Wła dy sła wa La sko no gie go au tor stwa Ma cie ja Przy by ła. Przy nio sła ona garść no - wych usta leń i hi po tez do ty czą cych zma gań obu tych Pia stó w16. Kon- flikt Odo ni ca z Bro da tym zo stał dość do brze na świe tlo ny przez Ma - ria na Ło dyń skie go, Ro ma na Gro dec kie go, a przede wszyst kim przez Be ne dyk ta Zien ta rę 17. ¹² Zob. T. Ju rek, Rec.: B. No wac ki, Prze mysł II 1257–1296. Od no wi ciel ko ro ny pol skiej, „Rocz ni ki Hi sto rycz ne”, R. 63, 1997, s. 191–193; K. Ożóg, Po li ty ka…, s. 23–24. ¹³ A.Kło dziń ski, Sto sun ki La sko no gie go z Odo ni cem MCCII–MCCXXXI, [w:] Księ ga pa - miąt ko wa uczniów Uni wer sy te tu Ja giel loń skie go, Kra ków 1900, s. 97–165. ¹⁴ K. Kro to ski, Sto sun ki pol skie po śmier ci Lesz ka Bia łe go, „Rocz nik Fi la rec ki”, R. 1, 1886, s. 139–231. ¹⁵ S. Za cho row ski, Stu dia do dzie jów wie ku XIII -go w pierw szej je go po ło wie, [w:] Roz - pra wy Aka de mii Umie jęt no ści Wy dzia łu Hi sto rycz no -Fi lo zo ficz ne go (da lej RAU WHF), T. 62, Kra ków 1921, s. 72–201. ¹⁶ M. Przy był, Wła dy sław La sko no gi ksią żę wiel ko pol ski 1202–1231, Po znań 1998. ¹⁷ M. Ło dyń ski, Po li ty ka Hen ry ka Bro da te go i je go sy na w la tach 1232–1241, „Prze gląd Hi sto rycz ny”, T. 14, 1912, s. 1–25, 141–163, 273–294; R. Gro dec ki, Dzie je po li tycz ne Ślą - 11 Osob ną gru pę sta no wią opra co wa nia po świę co ne pierw sze mu spo ro wi ko ściel no -po li tycz ne mu w Pol sce oraz po sta ci Hen ry ka Kie - tli cza. Za słu gu ją one na uwa gę, po nie waż w la tach 1206–1217 Odo nic zna lazł się w sku pio nym wo kół me tro po li ty obo zie tzw. „młod szych Pia stów”. Ja ko pierw szy na ten te mat sze rzej pi sał Wła dy sław Abra- ham18. Je go usta le nia uto ro wa ły dro gę dal szym ba da niom nad dzia - łal no ścią ar cy bi sku pa gnieź nień skie go i za owo co wa ły bio gra fią Henry ka Kie tli cza na pi sa ną przez księ dza Jó ze fa Umiń skie go 19. Mo - no gra fii tej od sa me go po cząt ku za rzu co no jed nak brak obiek ty wi - zmu 20. Ak tyw no ści ko ściel nej i po li tycz nej te go me tro po li ty wni - kliwie przyj rzał się ostat nio Woj ciech Ba ran -Ko złow ski pro stu jąc błęd ne usta le nia swych po przed ni kó w21. No wo cze snych bio gra fii nie do cze ka ło się jak do tych czas wie lu in nych, współ cze snych Odo ni co - wi hie rar chów Ko ścio ła pol skie go, w tym ar cy bi skup gnieź nień - ski Peł ka oraz bi skup po znań ski Pa weł. Je dy nie Ro man Gro dec ki i Kazi mierz Ty mie niec ki sze rzej omó wi li przy wi lej im mu ni te to wy, któ ry od sy na Odo na w 1232 ro ku otrzy ma ło bi skup stwo po znań - skie22. War to jesz cze wspo mnieć o kil ku ar ty ku łach o cha rak te rze pro - ble mo wym. Sta ni sław Szczur, a po tem po le mi zu ją cy z nim Woj ciech Fe liks po świę ci li nie co uwa gi kształ to wi te ry to rial ne mu dziel ni cy ska do ro ku 1290, [w:] Hi sto ria Ślą ska od naj daw niej szych cza sów do ro ku 1400, T.1, pod red. S. Ku trze by, Kra ków 1933, s. 155–326; B. Zien ta ra, Hen ryk, s. 308–334. ¹⁸ W.Abra ham, Pierw szy spór ko ściel no–po li tycz ny w Pol sce, [w:] RAU WHF, T. 32, Kra - ków 1895, s. 280–329. ¹⁹ J. Umiń ski, Hen ryk ar cy bi skup gnieź nień ski zwa ny Kie tli czem 1199–1219, Lu blin 1926. ²⁰ R. Gro dec ki, O cha rak te ry sty kę Kie tli cza. Z po wo du pra cy ks. dr Jó ze fa Umiń skie go, Hen ryk, ar cy bi skup gnieź nień ski zwa ny Kie tli czem 1199–1219, Lu blin 1926, „Kwar tal nik Hi sto rycz ny”, R. 44, 1930, t. 2, dod. „Wia do mo ści Hi sto rycz ne”, s. 21–43. ²¹ W.Ba ran -Ko złow ski, Ar cy bi skup gnieź nień ski Hen ryk Kie tlicz (1199–1219). Dzia łal ność ko ściel na i po li tycz na, Po znań 2005. ²² R.Gro dec ki, Przy wi lej men ni czy bi skup stwa po znań skie go z r. 1232, Po znań 1921; K.Ty - mie niec ki, Przy wi lej bi skup stwa po znań skie go z ro ku 1232 na tle roz wo ju im mu ni te tu w XIII wie ku, Po znań 1934. 12 dzie dzicz nej Wła dy sła wa Odo ni ca 23. Bo ga tą li te ra tu rę po sia da rów - nież spra wa tzw. zbrod ni gą saw skie j24. Wie le dys ku sji wśród hi sto ry - ków wy wo łu je udział księ cia wiel ko pol skie go w pią tej wy pra wie krzy - żo wej, oraz po cho dze nie je go żo ny Ja dwi gi 25. W iden ty fi ka cji osób wy stę pu ją cych w oto cze niu Wła dy sła wa Odo ni ca po moc ne oka za ły się „Spi sy urzęd ni ków wiel ko pol skich”26 oraz pra ce po świę co ne po szcze gól nym ro dom moż no wład czym. Na pierw szym miej scu wy mie nić na le ży te au tor stwa Wła dy sła wa Sem - ko wi cza i Sta ni sła wa Ko zie row skie go 27. Re zul ta ty ich ba dań uzu peł - ni li i zwe ry fi ko wa li: Jan Pa kul ski, Ja nusz Bie niak, Krzysz tof Be ny skie - wicz, Adam Szwe da 28. Ostat nio oto cze nie sy na Odo na zre kon stru - ²³ S. Szczur, Udział Odo na w bun cie prze ciw ko Miesz ko wi Sta re mu w 1177, „Ze szy ty Na - uko we Uni wer sy te tu Ja giel loń skie go”, nr 663, Pra ce hi sto rycz ne, z. 74, 1985, s. 47–55; ten że, Zmia ny po li tycz ne w Wiel ko pol sce w la tach 1181–1195, „Rocz ni ki Hi sto rycz ne”, R.46, 1980 (druk) 1981, s.1–15; W.Fe liks, Dzie dzic two Wła dy sła wa Odo ni ca, „Stu dia Hi - sto rycz ne”, R. 32, 1989 z. 2, s. 195–200. ²⁴ Szer sze omó wie nie zob. ni żej R. 3. 2. ²⁵ Zob. ni żej R. 2. 3. ²⁶ Urzęd ni cy wiel ko pol scy XII–XV wie ku. Spi sy, oprac.M.Bie liń ska, pod red. A.Gą sio row - skie go (da lej UrzWp), Wro cław 1985. ²⁷ W. Sem ko wicz, Ród Aw dań ców w wie kach śred nich, „Rocz ni ki To wa rzy stwa Przy ja - ciół Na uk Po znań skie go”, R. 44, 1917, s. 153–293; R. 45, 1918, s. 161–314, R. 46, 1919, s. 11– 239; ten że, Ród Pa łu ków, [w:] RAU WHF, T. 49, Kra ków 1907, s. 151–268; S. Ko zie row - ski, Ród Do li wów, Po znań 1923; ten że, Ród Wcze li czów, Lwów 1915. ²⁸ J. Pa kul ski, Na łę cze wiel ko pol scy w śre dnio wie czu. Ge ne alo gia, upo sa że nie i ro la po li- tycz na w XII–XIV w., War sza wa – Po znań – To ruń 1982; ten że, Ród Za rem bów w Wiel - ko pol sce w XIII i po cząt ku XIV wie ku, „Pra ce Wy dzia łu Na uk Hu ma ni stycz nych Byd- go skie go To wa rzy stwa Na uko we go”, ser. C, nr 16, „Pra ce Ko mi sji Hi sto rii”, nr 11, 1975, s. 103–137; J. Bie niak, Do li wo wie w XIII wie ku (Prze słan ki póź niej szej świet no ści ro du w Kró le stwie Pol skim ostat nich Pia stów), [w:] Cra co via – Po lo nia – Eu ro pa. Stu dia z dzie jów śre dnio wie cza ofia ro wa ne Je rze mu Wy ro zum skie mu w sześć dzie sią tą rocz ni - cę uro dzin i czter dzie sto le cie pra cy na uko wej, Kra ków 1995, s. 229–244; K. Be ny skie - wicz, Ród Je le ni Niał ków z Kę bło wa i je go ro la w pro ce sie jed no cze nia pań stwa pol skie - go na prze ło mie XIII i XIV wie ku, Po znań -Wro cław 2002; A. Szwe da, Ród Grzy ma łów w Wiel ko pol sce, To ruń 2001. 13 ował Ka rol Ta na ś29. Za zna czyć na le ży jed nak, że pró ba ta nie jest zbyt uda na 30. Oma wia jąc li te ra tu rę po świę co ną dzia łal no ści Wła dy sła wa Odo - ni ca nie spo sób rów nież po mi nąć prac hi sto ry ków, któ rzy zaj mo wa li się dzie ja mi za ko nu cy ster sów. Przy czyn za koń czo nej nie po wo dze- niem pró by osa dze nia przez księ cia wiel ko pol skie go mni chów w kasz te la nii prze męc kiej do cho dzi li Jó zef Frie ske i Krzysz tof Kacz- ma re k31. Na te mat po wsta nia klasz to ru cy ste rek w Oło bo ku pi sa li: Hen ryk Li kow ski, Ge rard Ku char ski oraz Woj ciech Ba ran -Ko złow - ski 32. Fun da cję i upo sa że nie klasz to rów cy ster skich w Wiel ko pol sce z li nii al ten ber skiej z uwzględ nie niem nadań Odo ni ca omó wił An- drzej Ma rek Wy rwa 33. O po li ty ce do na cyj nej księ cia wiel ko pol skie go wzglę dem opactw w Su le jo wie i Lu bią żu mo że my do wie dzieć się z mo no gra fii tych klasz to rów na pi sa nych przez Jó ze fa Mit kow skie go, Kon stan te go Kle men sa Jaż dżew skie go i Wal de ma ra Köni ghau sa 34. ²⁹ K.Ta naś, Spo łe czeń stwo wiel ko pol skie w pro ce sie kształ to wa nia toż sa mo ści re gio nal nej (1202–1314), Po znań 2006, s. 67–79. ³⁰ Zob. T.Ju rek, Rec. K.Ta naś, Spo łe czeń stwo, „Kwar tal nik Hi sto rycz ny”, R.115, 2008, z. 1, s. 82. ³¹ J.Frie ske, Pierw sza fun da cja klasz to ru w Prze mę cie w 1210 ro ku, „Rocz ni ki Hi sto rycz - ne”, R.14, 1938, s.28–47; K.Kacz ma rek, Nie uda na fun da cja cy ster ska księ cia Wła dy sła - wa Odo ni ca z 1210 ro ku, [w:] Cy ster si w spo łe czeń stwie Eu ro py Środ ko wej, pod red. A. M.Wy rwy, J. Do bo sza, Po znań 2000, s. 273–289. ³² H.Li kow ski, Klasz tor cy ste rek w Oło bo ku (1211–1292), Po znań 1928 [ma szy no pis w Ar - chi wum UAM w Po zna niu, wy dział hu ma ni stycz ny Uni wer sy te tu Po znań skie go, pra - ce dok tor skie, sygn. nr 250]; G.Ku char ski, Po cząt ki klasz to ru cy ste rek w Oło bo ku, [w:] Cy ster si w spo łe czeń stwie, s. 314–340; W. Ba ran -Ko złow ski, Wo kół po cząt ków fun da cji klasz to ru cy ste rek w Oło bo ku, „Na sza Prze szłość”, T. 102, 2004, s. 449–460. ³³ A. M.Wy rwa, Pro ce sy fun da cyj ne wiel ko pol skich klasz to rów cy ster skich li nii al ten - ber skiej. Łek no. Ob ra. Ląd, Po znań 1995. ³⁴ J.Mit kow ski, Po cząt ki klasz to ru cy ster sów w Su le jo wie. Stu dia nad do ku men ta mi, fun - da cją i roz wo jem upo sa że nia do koń ca XIII wie ku, Po znań 1949; K. K. Jaż dżew ski, Lu - biąż. Lo sy i kul tu ra umy sło wa ślą skie go opac twa cy ster sów (1163–1642),Wro cław 1993; W. P. Köni ghaus, Die Zi ste rzien se rab tei Leu bus in Schle sien von ih rer Gründung bis zum En de des 15. Jahr hun derts, Wies ba den 2004. 14 Jak do tych czas, ża den z hi sto ry ków nie przed sta wił w spo sób kom plet ny dzia łal no ści sy na Odo na na po lu ko lo ni za cji Wiel ko pol- ski. Pro ble ma ty ce tej nie co uwa gi po świę ci li je dy nie: Hen ryk Li kow - ski, Teo dor Tyc, Oskar Lan ge, Zbysz ko Gór czak, Zbi gniew Wiel gosz35. Na uwa gę za słu gu ją pra ce na te mat ro li za ko nów ry cer skich w ży ciu po li tycz no -go spo dar czym trzy na sto wiecz nej Wiel ko pol ski na pi sa ne przez Sta ni sła wa Kar wow skie go, Hel mu ta Lüpke, Edwar da Ry ma ra, Jó ze fa Spo rsa, Ma te usza Go liń skie go, Pio tra Ho pe, Ma rię Star naw ską i Mar ka Smo liń skie go 36. Jak się za tem oka zu je bar dzo roz pro szo na li - ³⁵ H.Li kow ski, Mia sto ksią żę ce Śród ka. Kart ka z dzie jów Po zna nia w la tach 1231–1253, Po - znań 1922; T. Tyc, Po cząt ki ko lo ni za cji wiej skiej na pra wie nie miec kim w Wiel ko pol sce (1200–1333), Po znań 1924; O. Lan ge, Lo ka cja miast Wiel ko pol ski wła ści wej na pra wie nie miec kim w wie kach śred nich, Lwów 1929; Z. Gór czak, Naj star sze lo ka cje miej skie w Wiel ko pol sce (do 1314 r.), Po znań 2002; Z. Wiel gosz, Wiel ka wła sność cy ster ska w osad nic twie po gra ni cza Ślą ska i Wiel ko pol ski, Po znań 1964; ten że, Po gra ni cze wiel - ko pol sko -za chod nio po mor skie we wcze snym śre dnio wie czu. Kra jo braz na tu ral ny i struk tu ry osad ni cze, Po znań 2006. ³⁶ S. Kar wow ski, Ko man do ria i ko ściół św. Ja na Je ro zo lim skie go w Po zna niu, „Rocz ni ki To wa rzy stwa Przy ja ciół Na uk Po znań skie go”, T.36, 1911, s.1–104; H.Lüpke, Be iträge zur Ge schich te des Tem ple ror dens in der Neu mark, „Das Neu mark. Jahr buch des Ve re ins für Ge schich te der Neu mark”, 1934, z. 9, s. 39–94; E. Ry mar, Po wsta nie i stan po sia da- nia po mor skich ko mend tem pla riu szy w Chwarsz cza nach i My śli bo rzu w XIII wie ku. (W związ ku z roz pra wą Bo gu sła wa Kor ba na, Fun da cje tem pla riu szow skie na zie miach pol skich, „Prze gląd Za chod nio po mor ski” 1986, nr 1), „Prze gląd Za chod nio po mor ski”, T. 2, 1987, s. 192–204; ten że, Ko man do ria chwarsz czań ska tem pla riu szy i jo an ni tów (1232–1540), „Nad war ciań ski Rocz nik Hi sto rycz no -Ar chi wal ny”, nr 9, 2002, s. 11–36; J. Spors, Po cząt ki i stan po sia da nia tem pla riu szy w zie mi ko strzyń skiej w la tach 1232– 1261, „Stu dia i Ma te ria ły do Dzie jów Wiel ko pol ski i Po mo rza”, T. 32, 1987, z. 2, s. 111– 128; M.Go liń ski, Upo sa że nie i or ga ni za cja za ko nu tem pla riu szy w Pol sce do 1241 ro ku, „Kwar tal nik Hi sto rycz ny”, T. 98, 1991, s. 3–20; P. Ho pe, Kwe stia spro wa dze nia tem pla - riu szy do Pol ski. Roz wój upo sa że nia za ko nu w Wiel ko pol sce, „Po znań ski Rocz nik Ar - chi wal no -Hi sto rycz ny”, R. 1, 1993, s. 15–40; M. Star naw ska, Mni si – ry ce rze – szlach ta. Tem pla riu sze i jo an ni ci na po gra ni czu wiel ko pol sko -bran den bur sko -po mor skim, „Kwar tal nik Hi sto rycz ny”, T. 99, 1992, nr 1, s. 3–31; tej że, Mię dzy Je ro zo li mą a Łu ko - wem. Za ko ny krzy żo we na zie miach pol skich w śre dnio wie czu, War sza wa 1999; M.Smo liń ski, Jo an ni ci w po li ty ce ksią żąt pol skich i po mor skich od po ło wy XII do pierw - sze go ćwierć wie cza XIV wie ku, Gdańsk 2008. 15 te ra tu ra po świę co na dzia łal no ści go spo dar czej księ cia wiel ko pol skie - go i je go re la cjom z Ko ścio łem do dat ko wo uza sad nia ko niecz ność ca - ło ścio we go opra co wa nia tych za gad nień. Chcąc omó wić ak tyw ność po li tycz ną Wła dy sła wa Odo ni ca i do - ko nać jej obiek tyw nej oce ny na po tka łem na znacz ne trud no ści wy ni - ka ją ce z ubó stwa in for ma cji źró dło wych. Zda ję so bie też spra wę z te - go, że, w związ ku z du ży mi lu ka mi w za cho wa nym ma te ria le źró dło - wym na wie le po sta wio nych w tej pra cy py tań nie uda się uzy skać jed no znacz nych od po wie dzi. Stąd spo ro w niej sfor mu ło wań, za pew - ne”, ,,naj praw do po dob niej”, „jak się wy da je”. Bez wąt pie nia za cho dzi jed nak ko niecz ność bliż sze go przyj rze nia się dzia łal no ści Wła dy sła - wa Odo ni ca. Po zwo li to zwe ry fi ko wać część nie zbyt po chleb nych opi - nii o nim, pro stu jąc nie przy chyl ne mu i nie uza sad nio ne źró dło wo są - dy hi sto ry ków. Pod sta wo wym wy ko rzy sta nym prze ze mnie źró dłem nar ra cyj nym jest Kro ni ka wiel ko pol ska, któ rej tekst ła ciń ski wy da ny zo stał przez Bry gi dę Kürbis w to mie VIII no wej se rii Mo nu men ta Po lo niae Hi sto - ri ca 37. Naj now sze jej pol skie tłu ma cze nie jest dzie łem Ka zi mie rza Ab- ga ro wi cza 38. Wie le cen nych in for ma cji dla lat 1227–1239 za wie ra po - cho dzą ca z dru giej po ło wy XIII wie ku Kro ni ka pol sko -ślą ska 39. War - to rów nież się gnąć do XV -wiecz nych Rocz ni ków Ja na Dłu go sza, któ - re, cho ciaż w du żym stop niu opar te są na wy mie nio nych wy żej kro - ni kach, po da ją wie le wia do mo ści nie zna nych nam z in nych źróde ł40. ³⁷ Kro ni ka wiel ko pol ska, wyd. B. Kürbis, (da lej KW) Mo nu men ta Po lo niae Hi sto ri ca, se- ries no va (da lej MPH, sn), T.VIII, War sza wa 1970. ³⁸ Kro ni ka wiel ko pol ska, tłum. K.Ab ga ro wicz, War sza wa 1965. ³⁹ Kro ni ka pol sko -ślą ska, wyd. L. Ćwi kliń ski (da lej Kpś), [w:] MPH, T. III, Lwów 1878, s. 578–656. ⁴⁰ J. Dłu gosz, An na les seu cro ni cae in c li ti Re gni Po lo niae, Li ber V -VI, Var sa viae 1973; A. Sem ko wicz, Kry tycz ny roz biór dzie jów pol skich Ja na Dłu go sza (do ro ku 1384), Kra - ków 1887; G. La bu da, Za gi nio na kro ni ka z pierw szej po ło wy XIII wie ku w Rocz ni kach Kró le stwa Pol skie go Ja na Dłu go sza, Po znań 1983. 16 Mniej szą war tość po sia da ją na to miast dwie XIV -wiecz ne kro ni ki: Dzierz wy i Kro ni ka ksią żąt pol ski ch41. W pra cy wy ko rzy sta ne zo sta ły rów nież, od no szą ce się do oso by Wła dy sła wa Odo ni ca i je go an ta go ni stów, in for ma cje an na li stycz ne. Po cho dzą one głów nie z rocz ni ków wiel ko pol skich, w ob rę bie któ - rych moż na wy róż nić dwa nur ty, mia no wi cie: Rocz nik ka pi tu ły po - znań skiej i Rocz nik ka pi tu ły gnieź nień skiej. W tym ostat nim źró dle za pi sek od no śnie zma gań Wła dy sła wa Odo ni ca o Wiel ko pol skę jest naj wię cej. Zbli żo ne tre ścią do Kro ni ki wiel ko pol skiej są jed nak mniej szcze gó ło we 42. Kil ka war to ścio wych not znaj du je się rów nież w Rocz - ni ku ka pi tu ły kra kow skie j43. Po zo sta łe an na ły jak np.: Rocz nik ślą ski kom pi lo wa ny, Rocz nik gór no ślą ski, Tra ski, świę to krzy ski, ma ło pol ski in for mu ją tyl ko o wy da rze niach gą saw ski ch44. Wia do mo ści ge - nealogicz nych od no śnie oso by Wła dy sła wa Odo ni ca do star cza ją przede wszyst kim Księ ga brac ka i Ne kro log opac twa Pan ny Ma rii w Lu bi niu45. Ko lej ną gru pę źró deł sta no wią do ku men ty i bul le pa pie skie. Ka - rol Ma le czyń ski wy róż nił 57 dy plo mów wy sta wio nych przez Wła dy - sła wa Odo ni ca, z któ rych 4 ma ją po dwój ną re dak cję. Wśród nich ma - my 28 ory gi na łów, 3 trans ump ty, 20 ko pii spo rzą dzo nych przez od - bior ców, je den do ku ment za cho wa ny w po sta ci re ge stu pa pie skie go ⁴¹ Kro ni ka Dzierz wy (tzw. Rocz nik fran cisz kań ski kra kow ski), wyd. A. Bie low ski, [w:] MPH, T. III, s. 46–52; Kro ni ka ksią żąt pol skich, wyd. Z. Węc lew ski (da lej Kkp), [w:] tam że, s. 423–578. ⁴² Rocz ni ki wiel ko pol skie, wyd. B. Kürbis, MPH, sn, T.VI, War sza wa 1962. ⁴³ Rocz nik ka pi tu ły kra kow skiej, wyd. Z. Ko złow ska -Bud ko wa, (da lej Rkk), [w:] MPH, sn, T.V, War sza wa 1978, s. 21–105. ⁴⁴ Rocz nik ślą ski kom pi lo wa ny, wyd. M. Bła żow ski, [w:] MPH, T. III, Lwów 1878, s. 657– 679; Rocz nik gór no ślą ski, wyd. A. Bie low ski, [w:] MPH, T. III, s. 714–716; Rocz nik Tra - ski, wyd. A. Bie low ski, [w:] MPH, T. II, Lwów 1872, s. 826–861; Rocz nik świę to krzy ski, wyd. A. Rut kow ska -Płach ciń ska, MPH, sn, T. XII, Kra ków 1996; Rocz nik ma ło pol ski, wyd. A. Bie low ski, [w:] MPH, T. III, s. 135–202. ⁴⁵ Księ ga brac ka (da lej KboPML) i Ne kro log opac twa Pan ny Ma rii w Lu bi niu (da lej NoPML), opr. Z. Perza now ski, [w:] MPH, sn, T. IX, War sza wa 1976. 17 i je den w po sta ci stresz cze nia kro ni kar skie go 46. Za pod ro bio ne ba - dacz ten uznał trzy ak ty: dwa dla klasz to ru w Lą dzie i je den dla klasz - to ru w Lu bią żu 47. Wszyst kie te do ku men ty opu bli ko wa ne zo sta ły w „Ko dek sie dy plo ma tycz nym Wiel ko pol ski”48. K. Ma le czyń ski ze - sta wił je w po rząd ku chro no lo gicz nym spo rzą dza jąc ich re ge sty. Ze - brał też wzmian ki źró dło we o za gi nio nych nada niach Odo ni ca 49. Póź - niej si hi sto ry cy czę ścio wo zwe ry fi ko wa li re zul ta ty je go ba dań. Już Zo - fia Ko złow ska -Bud ko wa re cen zu jąc pra cę K. Ma le czyń skie go za fal - sy fi kat uzna ła do ku ment Odo ni ca z 27 lu te go 1213 ro ku dla klasz to ru w Łek nie, słusz nie sprze ci wia jąc się rów nież po glą do wi te go au to ra kwe stio nu ją ce mu au ten tycz ność dy plo mu lu bią skie go 50. Wąt pli wo - ści bu dzi też przy pi sa nie przez nie go jed ne go z trzech tzw. do ku men- tów obe rskich z 1231 ro ku nie La sko no gie mu, lecz Odo ni co wi 51. Na - le ży za zna czyć, że K. Ma le czyń skie mu nie by ły zna ne: dwa dy plo my od na le zio ne do pie ro przez Zbi gnie wa Perza now skie go oraz re ge sty dwóch do ku men tów dla tem pla riu szy 52. W efek cie – wraz z re ge sta - mi – da je to 56 wy ko rzy sta nych w tej pra cy dy plo mów Odo ni ca. ⁴⁶ K.Ma le czyń ski, Stu dia nad dy plo ma mi i kan ce la rią Odo ni ca i La sko no gie go 1202–1239, ⁵¹ KDW, T. 1, nr 133; K. Ma le czyń ski, Stu dia, s. 73, 228. ⁵² KDW, sn, z. 1, nr 5 (nie za cho wa ny w ory gi na le), 8 (fal sy fi kat); UuR, nr 1, 17. 18 Lwów 1928, s. 5–13. ⁴⁷ Tam że, s. 62. ⁴⁸ Ko deks dy plo ma tycz ny Wiel ko pol ski, wyd. I. Za krzew ski, F. Pie ko siń ski, (da lej KDW), T. 1, [987–1287], 3, 4, Po znań 1877, 1879, 1881; T. 6, wyd. A. Gą sio row ski, H. Ko wa le wicz, War sza wa – Po znań 1982. Część z nich opu bli ko wa na zo sta ła na no wo w na stę pu ją cych wy daw nic twach źró dło wych: KDW, sn, z. 1, Do ku men ty opac twa be ne dyk ty nów w Lu- bi niu z XIII –XV wie ku, wyd. i opr. Z.Perza now ski, War sza wa -Po znań 1975; Schle si sches Urkun den buch (da lej SUB), T. 1–2, wyd. H. Ap pelt, W. Ir gang, Wien -Köln -Graz 1963– 1978; Urkun den und Re ge sten zur Ge schich te des Tem ple ror dens im Be re ich des Bi stums Cam min und der Kir chen pro vinz Gne sen, wyd. W.Ir gang (da lej UuR), Köln -Wien 1987. ⁴⁹ K. Ma le czyń ski, Stu dia, s. 225–239, 242–245. ⁵⁰ Z.Ko złow ska -Bud ko wa, Rec.: K.Ma le czyń ski, Stu dia,„Kwar tal nik Hi sto rycz ny”, R.43, 1929, s.46–61; K.Ma le czyń ski, Od po wiedź na re cen zję p. Ko złow skiej -Bud ko wej, „Kwar - tal nik Hi sto rycz ny”, R. 43, 1929, s. 142–144; Z. Ko złow ska -Bud ko wa, Re pli ka p. K. Ma - le czyń skie mu, „Kwar tal nik Hi sto rycz ny”, R. 43, 1929, s. 276–277. Więk szość z nich in for mu je o spra wo wa nych w po sia da nej przez te go Pia sta dziel ni cy rzą dach i do ko na nych na jej ob sza rze nada niach. Na ich pod sta wie moż na okre ślić czę sto miej sce po by tu księ cia, uży - wa ną przez nie go ty tu la tu rę. Po zwa la ją rów nież wska zać je go naj bliż - szych współ pra cow ni ków i stron ni ków po li tycz nych. Z ko lei sa mo nada nie świad czy o spra wo wa niu wła dzy na okre ślo nym te ry to rium. Brak do kład nych dat i nie jed no krot nie miej sca wy sta wie nia do ku - men tu po wo du je, że nie moż na jed nak na ich pod sta wie skon stru - ować w peł ni war to ścio we go iti ne ra rium Odo ni ca. Cen ne in for ma cje za wie ra ją tak że do ku men ty wy sta wio ne przez współ cze snych księ ciu wiel ko pol skie mu Pia stów: Wła dy sła wa La sko - no gie go, Hen ry ka Bro da te go, Lesz ka Bia łe go i Kon ra da Ma zo wiec - kie go 53. Znacz ną war tość ma ją rów nież bul le pa pie skie In no cen te - go III, Ho no riu sza III i Grze go rza IX, do ty czą ce zma gań Wła dy sła wa Odo ni ca ze stry jem i księ ciem ślą skim o Wiel ko pol skę, spo ru ko ściel - no -po li tycz ne go La sko no gie go z Hen ry kiem Kie tli czem. Zna my tak - że dwie bul le pro tek cyj ne prze zna czo ne dla księ cia wiel ko pol skie go54. Ostat nią gru pę wy ko rzy sta nych w tej pra cy źró deł dru ko wa nych sta no wią prze ka zy ob ce. Jest to przede wszyst kim La to pis ha lic ko -wo - łyń ski, Kro ni ka cy ster ska Al be ry ka z Tro is Fon ta ines i Kro ni ka Pio tra z Dus bur ga 55. ⁵³ Za miesz czo ne one są w: KDW, T. 1; Ko deks dy plo ma tycz ny Ma ło pol ski, wyd. F. Pie ko - siń ski (da lej KDM), T. 1, 2, Kra ków 1876, 1886; Co dex di plo ma ti cus et com me mo ra tio - nem Ma so viae ge ne ra lis, wyd. J. K. Ko cha now ski (da lej CDMaz), T. 1, War sza wa 1919; SUB, T. 1–2. ⁵⁴ KDW, T. 1; KDM, T. 1, 2; Mo nu men ta Po lo niae Va ti ca na, wyd. J. Pta śnik (da lej MPV), T.III, Cra co viae 1914; Ve te ra Mo nu men ta Po lo niae et Li thu aniae gen tiu mque fi ni ti ma - rum hi sto riam il lu stran tia, wyd. A.The iner (da lej VMPL), T.1, Ro mae 1860; SUB, T.1– 3; Bul la rium Po lo niae, wyd. I. Suł kow ska -Ku raś, S. Ku raś (da lej BP), T. I, Ro mae 1982. ⁵⁵ Ипатевская летопис, wyd. А. Шахматов, [w:] Полное собрание русскихъ лето- писей, T. II, St. Pe ters burg 1908, szp. 754–758; Chro ni ca Al bri cii Trium Fon tium, wyd. P. Schef fer -Bo ichorst, [w:] Mo nu men ta Ger ma niae Hi sto ri ca Scrip to res (da lej MGH SS), T. XXIII, Han no ve rae 1874, s. 921; Pe trus de Dus burgk, Chro ni ca ter rae Pru siae, wyd. J.Wen ta, S.Wy szo mir ski, MPH, sn, T. XIII, Kra ków 2007, s. 57. 19 Źró dła rę ko pi śmien ne nie są licz ne. Sta no wią je przede wszyst - kim no wo żyt ne ka ta lo gi cy ster skie prze cho wy wa ne w Miej skiej Bi - blio te ce Ra czyń skich w Po zna niu 56 i Ar chi wum Pań stwo wym w Po - zna niu 57. Ma ła ilość za cho wa nych źró deł od no śnie oso by Wła dy sła wa Odo ni ca sprzy ja ich grun tow nej ana li zie i szcze gó ło wej in ter pre ta cji do ko ny wa nej przy uwzględ nie niu osią gnięć na uk po moc ni czych hi - sto rii, w tym przede wszyst kim dy plo ma ty ki, sfra gi sty ki i źró dło znaw - stwa. Re kon stru ując lo sy i dzia łal ność sy na Odo na nie jed no krot nie mu sia łem od nieść się do do rob ku pol skiej me die wi sty ki, czę sto ko ry - gu jąc i uzu peł nia jąc wy ni ki ba dań hi sto ry ków, któ rzy zaj mo wa li się przede mną po ru szo ną w pra cy te ma ty ką. W nie któ rych przy pad - kach ko niecz nym sta ło się od rzu ce nie prze sta rza łych już po glą dów, któ re nie wy trzy mu ją kon fron ta cji z po zo sta ją cym obec nie do dys- po zy cji hi sto ry ka ma te ria łem źró dło wym. Książ ka ta sta no wi prze re da go wa ną wer sję dy ser ta cji dok tor skiej obro nio nej w lip cu 2010 ro ku w In sty tu cie Hi sto rii Uni wer sy te tu Rze - szow skie go. Pro mo to ro wi roz pra wy prof. dr hab. Krzysz to fo wi Ożo - go wi szcze rze dzię ku ję za wszel kie wska zów ki i ra dy udzie lo ne mi przez ca ły okres jej przy go to wy wa nia, zaś re cen zen tom prof. dr hab. To ma szo wi Jur ko wi i dr hab. Sta ni sła wo wi An drze jo wi Sro ce za wni - kli wą lek tu rę i cen ne uwa gi po zwa la ją ce nie jed ną spor ną kwe stię do - ty czą cą lo sów Wła dy sła wa Odo ni ca le piej wy ja śnić. Na ko niec pra gnę ⁵⁶ An na lium Co eno bii Bys so cien sis, seu Co ro no vien sis, sa cri or di nis Ci ster cien sis dio ece- sis Wla di sla vien sis in ter ra Cu ja viae in con fi nio do mi na tus Byd go stien sis et Ma jo ris Po lo niae si tu ati, T. 1 ab an no Chri sti 1200 usque ad 1400, co nqu isi to re et col lec to re P. F.Adam a Sza dek ejus dem mo na ste rii pro fes so, an no 1600 et se qu en ti bus. Co ro no - viae, Miej ska Bi blio te ka Ra czyń skich w Po zna niu, rkp. nr 134; Mi scel la nea do hi sto ryi Cy ster sów w ogól no ści, w szcze gól no ści zaś do hi sto ryi klasz to ru wą gro wiec kie go te goż za ko nu, Miej ska Bi blio te ka Ra czyń skich w Po zna niu, rkp. nr 151=mf 31. ⁵⁷ Ca tha lo gus fra trum pa ren tum ac fa mi lia rum de func to rum, se ries ab ba tum, nu me rus pro fes so rum, con scrip tio con fra trum et con so ro rum Pa ra di sien sium, Ar chi wum Pań - stwo we w Po zna niu, Cy ster si -Pa ra dyż, sygn. 15. 20 wy ra zić tak że swą wdzięcz ność wszyst kim tym, bez któ rych róż no - rod ne go wspar cia pra ca ta ni gdy by nie po wsta ła. R O Z D Z IA Ł I Dro ga do sa mo dziel nych rzą dów (–) . Pod opie ką ro dzi ców i naj bliż szych krew nych W zna nych nam śre dnio wiecz nych źró dłach hi sto rycz nych ni gdzie nie znaj dzie my in for ma cji gdzie i kie dy uro dził się Wła dy sław Odo - nic – syn Odo na i Wy sze sła wy. Na py ta nia te mo że my od po wie dzieć tyl ko po śred nio, w opar ciu o nie licz ne do stęp ne nam wia do mo ści. W li te ra tu rze przyj mu je się po wszech nie w opar ciu o ostroż ne usta - le nia Oswal da Bal ze ra, iż ksią żę Wła dy sław Odo nic przy szedł na świat oko ło 1190 r.1 Pod sta wo wym źró dłem, na któ rym oparł swój wy wód ¹ War to na zna czyć, że jest to tyl ko uprosz cze nie prze pro wa dzo ne go przez te go ba da cza wnio sko wa nia, w któ rym moż na do strzec pew ne we wnętrz ne sprzecz no ści. Pi sze on bo wiem tak: ”Z isto ty rze czy i zna ne go z póź niej szych dzie jów nie spo koj ne go i rzut kie - go uspo so bie nia Odo ni ca, wy ni ka z praw do po do bień stwem, że nie dłu go po doj ściu do wie ku doj rza łe go wy trwał w przy mu so wej opie ce La sko no gie go; dla te go twier dze nie Per l ba cha, że nie uro dził się przed r. 1190 uwa żam za uza sad nio ne. Bez naj mniej sze go wąt pie nia myl ne jest przy pusz cze nie, jak by Odo nic żył już oko ło r. 1170, w ta kim bo - wiem ra zie w chwi li śmier ci oj ca miał by co naj mniej dwa dzie ścia i czte ry la ta ży cia, za czym żad nej nie po trze bo wał by opie ki; wy raź ny prze kaz Kron. Wielk. o opie ce La sko - no gie go do wo dzi, że w r. 1194 nie miał jesz cze dwu na stu lat ży cia, uro dził się za tem w każ dym ra zie do pie ro po ro ku 1183. Zob. O.Bal zer, Ge ne alo gia Pia stów, Kra ków 2005, wyd. II, s. 384. Uro dzi ny Wła dy sła wa Odo ni ca na oko ło 1190 r. hi sto ryk ten da tu je na - to miast w dwóch in nych miej scach swe go dzie ła, w no cie po świę co nej żo nie Odo na, tam że, s. 341, 342. Da ta ta uzna na za słusz ną przez K. Ja siń skie go, zob. te goż, Uzu peł - 23 au tor „Ge ne alo gii Pia stów” jest prze kaz Kro ni ki wiel ko pol skiej o opie - ce stry ja Wła dy sła wa La sko no gie go nad ma ło let nim bra tan kiem: Wla di slaus igi tur fi lius Odo nis sub cu ra Wla di slai Ma gni dic ti La sko - no gi du cis Gne znen sis pa trui sui exi stens. Stąd wy pro wa dził on wnio - sek, iż Odo nic po śmier ci oj ca w 1194 r. nie miał jesz cze 12 lat, upraw - nia ją cych do spra wo wa nia sa mo dziel nych rzą dów i dla te go mógł uro - dzić się do pie ro po 1183 r.2 Cy to wa na po wy żej in for ma cja wiel ko pol- skie go dzie jo pi sa3 nie jest zna na z in nych źró deł, a jej wia ry god ność trud no zwe ry fi ko wa ć4. Już sa mo jej umiesz cze nie przez kro ni ka rza nie nia do ge ne alo gii Pia stów. Do koń cze nie, „Stu dia Źró dło znaw cze”, T. 5, 1960, s. 97; ten że, Ge ne alo gia Pia stów wiel ko pol skich. Po tom stwo Wła dy sła wa Odo ni ca,„Kro ni ka Mia sta Po zna nia”, R. 63, 1995, s. 37. Tak też za ni mi np.: A. Wędz ki, Wła dy sław, s. 830; M. Przy był, Wła dy sław, s. 80; K. Ożóg, Wła dy sław, s. 131. Na to miast zda niem A.Kło dziń skie go Wła dy sław Odo nic uro dził się w 1188 r. Hi sto ryk ten przy jął bo wiem, bez do sta tecz nej pod sta wy źró dło wej, iż w dru giej po ło wie 1206 r., w chwi li wy stą pie - nia prze ciw ko stry jo wi, ksią żę ten li czył 18 lat. Zob. te goż, Sto sun ki, s. 114. ² KW, MPH, sn, T.VIII, s. 80; O. Bal zer, Ge ne alo gia, s. 384. Zob. wy żej przy pis 1. ³ W spra wie cza su po wsta nia Kro ni ki wiel ko pol skiej trwa w hi sto rio gra fii spór. Za XIII - -wiecz nym jej po wsta niem opo wie dzie li się: B. Kürbi sów na, Dzie jo pi sar stwo wiel ko - pol skie XIII i XIV wie ku, War sza wa 1959, s.105–121, 127–132; tej że, Stu dia nad Kro ni ką wiel ko pol ską, Po znań 1952, s.85 i n.; oraz E.Ski biń ski, Dzierz wa i kro ni karz wiel ko pol- ski. Po wrót pro ble mu, [w:] Scrip tu ra cu stos me mo riae. Pra ce hi sto rycz ne, pod red. D. Zy do rek, Po znań 2001, s. 225–232; ten że, Pro blem po cho dze nia Kro ni ki wiel ko - pol skiej, [w:] Cze chy, Pol ska, Wiel ko pol ska. Stu dia z dzie jów śre dnio wie cza ofia ro wa - ne Pro fe so ro wi Bro ni sła wo wi No wac kie mu, pod red. Z. Gór cza ka, J. Ja skul skie go, Po - znań 2009, s.189–198; A.Kra wiec, Kil ka uwag na te mat ge ne zy Kro ni ki wiel ko pol skiej, [w:] Cze chy, s. 199–215. O tym, że Kro ni ka wiel ko pol ska po wsta ła w XIV w. są prze ko - na ni: J.Dą brow ski, Daw ne dzie jo pi sar stwo pol skie (do ro ku 1480),Wro cław 1964, s.133– 139; J. Ba nasz kie wicz, Kro ni ka Dzierz wy, XIV -wiecz ne kom pen dium hi sto rii oj czy stej, Wro cław 1979, s. 78–118; J. Bie niak, Frag ment 1333–1341 w twór czo ści dzie jo pi sar skiej Jan ka z Czarn ko wa, „Za pi ski Hi sto rycz ne”, R.43, 1983, z. 4, s.5–29; R.44, 1984, z. 1, s.5– 28; ten że, Jan (Ja nek) z Czarn ko wa. Nie do koń czo na kro ni ka pol ska z XIV wie ku,„Stu - dia Źró dło znaw cze”, T. 47, 2009, s. 135–142; M. Der wich, Jan ko z Czarn ko wa a Kro ni ka wiel ko pol ska, „Ac ta Uni ver si ta tis Wra ti sla vien sis”, Hi sto ria 50, 1985, s.127–162; W.Dre - li charz, An na li sty ka ma ło pol ska XIII –XIV wie ku. Kie run ki roz wo ju wiel kich rocz ni - ków kom pi lo wa nych, Kra ków 2003, s. 211–262, 333–373, 450–454, 464. ⁴ Jan Dłu gosz nie wno si tu nic no we go, gdyż ko rzy stał on z re la cji Kro ni ki wiel ko pol skiej 24 do pie ro w kon tek ście wy da rzeń z 1217 r. mo że bu dzić uza sad nio ne po dej rze nia co do jej praw dzi wo ści. Nie wy klu czo ne jed nak, iż opie - ra się ona na ja kiejś tra dy cji ust nej lub nie za cho wa nej do na szych cza- sów nie da to wa nej i frag men ta rycz nej no cie rocz ni kar skiej, któ rą au - tor kro ni ki, nie dys po nu jąc in ny mi in for ma cja mi źró dło wy mi o wy - da rze niach z lat 1206–12085, błęd nie od niósł do zna nej mu za pi ski Rocz ni ka ka pi tu ły gnieź nień skiej z 1217 r., ścią ga jąc w ten spo sób w jed no dwa osob ne kon flik ty Odo ni ca i je go stry ja6. Ob ję cie przez Wła dy sła wa La sko no gie go opie ki nad Odo ni cem na stą pi ło jed nak do pie ro po śmier ci Miesz ka Sta re go, czy li od 13 mar - ca 1202 r.7 Nie mo że ule gać bo wiem żad nej wąt pli wo ści, iż do te go cza su pro wa dzą cy ak tyw ną dzia łal ność po li tycz ną, naj star szy z ży ją - cych wów czas wiel ko pol skich Pia stów, oso bi ście spra wo wał pie czę nad swo im je dy nym wnu kie m8. W 1202 r. Wła dy sław Odo nic nie był więc jesz cze zdol ny do ob ję cia sa mo dziel nych rzą dów. Na pod- sta wie tej in for ma cji jed nak nie da się okre ślić do kład nej da ty je go przyj ścia na świat, gdyż, jak to usta lił Wła dy sław So bo ciń ski, sa mo prze ka za nie wła dzy na stę po wa ło zwy kle stop nio wo i za le ża ło od uzy - ska nia przez mło de go księ cia na le ży te go przy go to wa nia oraz doj - rzało ści psy chicz nej do wy ko ny wa nia obo wiąz ków zwią za nych z rzą - dze niem. Wiek 12 lat na le ży trak to wać ja ko kry te rium orien ta cyj ne, a nie sztyw ną gra ni cę, po osią gnię ciu któ rej au to ma tycz nie na stę - uzu peł nia jąc ją wła sny mi am pli fi ka cja mi, zob. te goż, An na les, Li ber VI, s. 220–221; A. Sem ko wicz, Kry tycz ny roz biór, s. 211–212. ⁵ B. Kürbi sów na, Dzie jo pi sar stwo, s. 64–66; Kro ni ka wiel ko pol ska, s. 203 przy pis 268. ⁶ O. Bal zer, Ge ne alo gia, s. 383. ⁷ Mar tius, III idus Mes si co dux ma gnus, NoPML, [w:] MPH, sn, T. IX, cz. 2, s. 42; Il lu s- tris si mus dux Mie sco Po lo niae cum con sor te sua Eu do xia, Li ber mor tu orum mo na ste - rii Strzel nen sis, wyd. W. Kę trzyń ski, [w:] MPH, T. V, Lwów 1888, s. 730. Da ta zo sta ła usta lo na przez O. Bal ze ra, Ge ne alo gia, s. 287–289; a za nim tak sa mo K. Ja siń ski, Ro - do wód pierw szych Pia stów, Po znań 2004, s. 234–235. ⁸ A. Kło dziń ski, Sto sun ki, s. 106. 25 powa ło za koń cze nie opie ki i ob ję cie sa mo dziel nych rzą dów w księ - stwie9. Usta le nie do kład nej da ty uro dzin Wła dy sła wa Odo ni ca nie jest moż li we rów nież w opar ciu o nie zna ną O. Bal ze ro wi za pi skę Księ gi brac kiej opac twa Pan ny Ma rii w Lu bi niu gdzie od no to wa no, iż Do m- i na Wis se slaua su sce pit fra ter ni ta tem cum fi lio Wlo di zlauo de dit vil lam be ate Ma rie in ip sa ci vi ta te Pre mut cum octo bu bus et du obus er pric - ca rii s10. Na mło dy wiek Wła dy sła wa w chwi li do ko ny wa nia tej czyn - no ści praw nej na szym zda niem wska zu je wy mie nie nie go tu taj wraz z mat ką, rze czy wi stą ini cja tor ką ca łe go przed się wzię cia. Ona to bo - wiem po sta no wi ła prze ka zać klasz to ro wi w Lu bi nie, po ło żo ny w gra - ni cach gro du prze męc kie go, źreb z in wen ta rzem i przy stą pić w ten spo sób wraz z sy nem do kon fra te rii be ne dyk ty nów lu biń skich. Po - mi mo, że jest to pierw sze zna ne nam pu blicz ne wy stą pie nie Wła dy - sła wa Odo ni ca, moż na mieć wąt pli wo ści co do te go, czy by ło ono w peł ni sa mo dziel ne. W po wyż szym za pi sie źró dło wym na le ża ło by więc wi dzieć ra czej po twier dze nie przy ję tej przez O. Bal ze ra da ta cji uro dzin te go Pia sta. Wnio ski te wzmac nia ją prze pro wa dzo ne przez Z. Perza now skie go ba da nia, któ ry usta lił, iż cy to wa na no ta spo rzą - dzo na zo sta ła na po cząt ku XIII w.11 Bio rąc pod uwa gę da tę śmier ci oj - ca Wła dy sła wa, Odo na, nie wy mie nio ne go w za pi sce, mu sia ła ona po wstać po 20 kwiet nia 1194 r.12 Do ko na nie da ro wi zny mia ło by więc ⁹ Zob. W.So bo ciń ski, Hi sto ria rzą dów opie kuń czych w Pol sce, „Cza so pi smo Praw no -Hi - sto rycz ne”, T. 2, 1949, s. 251–255. ¹⁰ KboPML, [w:] MPH, sn, T. IX, cz. 2, s. 11. Za pis ten po wtó rzo ny zo stał ze znie kształ ce - nia mi w XV -wiecz nym ne kro lo gu te go be ne dyk tyń skie go klasz to ru, jed nak już w je - go póź nej, bo XVII -wiecz nej czę ści pod da tą 3 grud nia: Wlo di slau oi, qui de dit vil lam be ate Ma riae ad ip sam ci vi ta tem Pre mut cum octo bu bus et du obus er pric ca riis, zob. NoPML, [w:] MPH, sn, T.IX, cz. 2, s.109. Zob. Z.Perza now ski, Opac two be ne dyk ty nów w Lu bi niu. Stu dia nad fun da cją i roz wo jem upo sa że nia w śre dnio wie czu, Wro cław 1978, s.75. Cy to wa ny w tej pra cy za pis ne kro lo gu lu biń skie go z 3 grud nia za wie ra sło - wo ca me ra riis za miast er pric ca riis. ¹¹ Zob. Z. Perza now ski, Opac two be ne dyk ty nów, s. 75 przy pis 127. ¹² Zob. ni żej w tym pod roz dzia le. Gdy by po da ną w Ne kro lo gu opac twa Pan ny Ma rii 26 miej sce za pew ne w koń cu XII lub na po cząt ku XIII w. i przy pa dło by jesz cze na czas ma ło let no ści Wła dy sła wa Odo ni ca. Ostat nim za pi sem źró dło wym do któ re go na le ży w tym miej scu się gnąć jest in na, pod kre ślo na czer wo nym atra men tem, no ta Księ gi brac kiej opac twa Pan ny Ma rii w Lu bi niu o ta kiej oto tre ści: Dux Bo - le slaus. Dux Me si co. Dux Odo cum uxo re et fi liis. Se mia nus Diu iso vic cum uxo re et fi liis. Bar ba ra 13. W li te ra tu rze spo ty ka my się z dwo ma prze ciw staw ny mi kon cep cja mi jej da to wa nia w związ ku z od mien ną iden ty fi ka cją wy stę pu ją cych w tej za pi sce ksią żąt. Fry de ryk Papée sta - nął na sta no wi sku, iż cho dzi tu taj o Bo le sła wa Kę dzie rza we go, Miesz - ka Sta re go i Odo na. Tym sa mym po wyż sza no ta mu sia ła by po wstać za ży cia wszyst kich wy mie nio nych tu taj Pia stów tj. po mię dzy 1161 a 1173 r.14. Do ko na ną przez F. Papée iden ty fi ka cję ksią żąt za ak cep to - wał póź niej O. Bal zer, kwe stio nu jąc jed nak da to wa nie za pi ski, gdyż sta ła ona w sprzecz no ści z usta lo ną przez nie go da tą mał żeń stwa Odo na i uro dzin je go dzie ci. Hi sto ryk ten uznał, iż na pod sta wie cy - to wa nej wy żej no ty nie moż na wy cią gać w tej kwe stii żad nych kon - kret nych wnio skó w15. Nie daw no do wy ni ków ba dań F. Papée na wią - zał J. Bie niak przed sta wia jąc do dat ko we ar gu men ty uza sad nia ją ce słusz ność te go po glą du 16. Twór cą in nej kon cep cji był na to miast znaw - ca dzie jów opac twa lu biń skie go Z. Perza now ski, któ ry stwier dził, iż w za pi sce tej wy mie nie ni zo sta li sy no wie Miesz ka Sta re go: Bo le sław, Miesz ko Młod szy i Odon, a ich wspól ne wpi sa nie do brac twa na le ży za mknąć w gra ni cach od ro ku 1191/1192, a przed 2 sierp nia 1193 r., czyli w Lu bi niu da tę 3 grud nia (NoPML, [w:] MPH, sn, T. IX, cz. 2, s. 109) uznać za wia ry - god ną, to pierw szym moż li wym ter mi nem do ko na nia da ro wi zny był by dzień 3 grud- nia 1194 r. ¹³ KboPML, [w:] MPH, sn., T. IX, cz. 2, s. 9. ¹⁴ F. Papée, [w:] MPH, T.V, s. 567–568. ¹⁵ O. Bal zer, Ge ne alo gia, s. 342. ¹⁶ J.Bie niak, Pol ska eli ta po li tycz na XII wie ku (Część III C.Ar bi trzy ksią żąt – peł nia wła - dzy), [w:] Spo łe czeń stwo Pol ski śre dnio wiecz nej. Zbiór stu diów (da lej SPś), T. 8, pod red. S. K. Ku czyń skie go, War sza wa 1999, s. 38–39, 54–56. 27 po uro dze niu się sy nów Odo na, a przed śmier cią Miesz ka Młod sze - go 17. Do ko na ną przez te go ba da cza iden ty fi ka cję od no to wa nych w oma wia nym frag men cie Księ gi brac kiej ksią żąt na le ży uznać za pra - wi dło wą 18. Pew ne za strze że nia moż na mieć jed nak do je go usta leń do ty czą cych ter mi nu po cząt ko we go po wsta nia za pi ski. Bo wiem w świe tle prze pro wa dzo nych już po wy żej roz wa żań, po świę co nych da cie uro dzin Wła dy sła wa Odo ni ca, przy ję te przez Z. Perza now skie - go za ło że nie, iż sy no wie Odo na (!) uro dzi li się naj wcze śniej w 1191/1192 r. nie wy da je się słusz ne. Ta kich wąt pli wo ści nie bu dzi na - to miast ter mi nus an te qu em – 2 sierp nia 1193 r., kie dy to zmarł Miesz - ko Młod szy. Za pi ska ta za tem z ca łą pew no ścią po wsta ła przed tą datą. ¹⁷ Zob. Z.Perza now ski, [w:] MPH, sn, T.IX, cz. 2, s.IX –X; ten że, Opac two be ne dyk ty nów, s. 22. Do re zul ta tów je go ba dań od wo łu je się obec nie więk szość hi sto ry ków. Zob. np.: M. Przy był, Uwa gi w spra wie do mnie ma ne go po chów ku księ cia wiel ko pol skie go Wła dy sła wa La sko no gie go, [w:] Opac two be ne dyk ty nów w Lu bi niu. Pierw sze wie ki ist- nie nia, pod red. Z. Kur na tow skiej, Po znań 1996, s. 130; M. Żu rek, Pa tro nat ro dzi ny Miesz ka III Sta re go nad klasz to rem be ne dyk tyń skim w Lu bi niu, [w:] Klasz tor w spo łe - czeń stwie śre dnio wiecz nym i no wo żyt nym, pod red.M.Der wi cha i A.Po bóg -Le nar to - wicz, Opo le -Wro cław 1996, s. 349. ¹⁸ Zda niem J. Bie nia ka prze czą jej na stę pu ją ce wzglę dy: 1) za sa da hie rar chicz nej ko lej - no ści osób przy wpi sach rów no cze snych, 2) wpi sa nie Wy sze sła wy z sy nem Wła dy sła - wem znacz nie póź niej, po za pi sa niu pra wie dwóch kart, 3) oraz po rów na nie tej za pi - ski z miej scem wcią gnię cia in nych po sta ci. Zob. te goż, Pol ska eli ta, [w:] SPś, T. 8, s. 39. Usto sun ko wu jąc się do tych ar gu men tów, na le ży stwier dzić, iż, co do pierw sze go za - rzu tu, to trud no zna leźć w tre ści Księ gi brac kiej in ny za pis, któ ry miał by po twier dzać za sto so wa nie wska za nej przez J. Bie nia ka za sa dy hie rar chicz no ści. Na szym zda niem za pi ska ta wy mie nia sy nów Miesz ka Sta re go w ko lej no ści od zwier cie dla ją cej ich zna - cze nie po li tycz ne w la tach 80-tych XII w. Nic rów nież nie stoi na prze szko dzie, aby żo na Odo na zo sta ła wpi sa na do Księ gi brac kiej dwu krot nie, cze go do wo dzą ostat nie ba da nia J.Wen ty nad ge ne zą te go źró dła, bę dą ce go zbio rem list prze sła nych do Lu bi - nia przez in ne in sty tu cje ko ściel ne, klasz to ry i ko ścio ły ka te dral ne, gdyż zda rza ły się przy pad ki od no to wa nia tych sa mych osób na róż nych li stach, zob. J. Wen ta, Gnieź - nień ski dyp tych ży wych i umar łych z XII w.? Pró ba in ter pre ta cji lu biń skiej księ gi zmar - łych, [w:] 1000 lat ar chi die ce zji gnieź nień skiej, pod red. J.Strzel czy ka i J.Gór ne go, Gnie - zno 2000, s.234–243. Ostat ni za rzut J.Bie nia ka tra ci swe zna cze nie w związ ku z przy - ję ciem przez nas in ne go cza su po wsta nia za pi ski. 28 W tym miej scu spró buj my usta lić, kie dy do ko na no wpi su zna - nych nam już Pia stów wiel ko pol skich do lu biń skiej Księ gi brac kiej, opie ra jąc się na in nych prze słan kach niż to uczy nił Z. Perza now ski. Na szym zda niem naj wcze śniej szą da tą po wsta nia za pi ski był by rok 1182, gdy w Wiel ko pol sce pa no wał już po kój, po tym jak Odon, z woli oj ca, ob jął rzą dy w zie mi prze męc kiej, a je go przy rod ni bra cia po wró- ci li z wy gna nia 19. Wspól ne wy stą pie nie sy nów Miesz ka Sta re go mia - ło by więc miej sce mię dzy 1182 a 2 sierp nia 1193 r. Na le ży za uwa żyć jed nak, że te go ty pu za pi ski zwy kle uwzględ nia ły ca łą naj bliż szą ro - dzi nę. Po nie waż nie wspo mi na ona nic o żo nie Bo le sła wa Miesz ko wi - ca, na tej pod sta wie moż na by więc prze su nąć ter mi nus an te qu em jej po wsta nia na la ta 1187–1189, gdyż tak E. Ry mar pro po nu je da to wać za war cie mał żeń stwa Bo le sła wa z Do bro sła wą 20. Zgod nie z brzmie- niem oma wia nej za pi ski, Odon miał by już przed 1187–1189 r. przy na- j mniej dwo je dzie ci. Nie da się jed nak stwier dzić, czy in for ma cja ta od no si się bez po śred nio do Wła dy sła wa Odo ni ca, czy też in ne go po- tom stwa te go wiel ko pol skie go Pia sta, któ re zmar ło w dzie ciń stwie i nie zna la zło dal sze go po twier dze nia w źró dłach. Wszyst kie te wąt - pli wo ści po wo du ją, że nie wy da je się za sad nym prze su wa nie da ty uro - dzin Wła dy sła wa Odo ni ca na okres przed 1185 r. Stoi to też w sprzecz - ¹⁹ Zob. ni żej R. 1. 2. ²⁰ E.Ry mar, Do bro sła wa, księż nicz ka za chod nio po mor ska, pa ni na Sław nie, po tem Choc - ko wie oraz Au da cja (Eu dok sja) Pia stów na, hra bi na zwie rzyń ska, „Stu dia i ma te ria ły do dzie jów Wiel ko pol ski i Po mo rza”, T. 14, 1981, z. 2, s. 24–25; ten że, Ro do wód ksią żąt po mor skich, T. 1, Szcze cin 1995, s. 143. Zda niem Z. Ko złow skiej -Bud ko wej do szło ono do skut ku w cza sie po by tu Miesz ka na wy gna niu w la tach 1177–1181, zob. tej że, Bo le - sław (1159–1195), [w:] Pol ski Słow nik Bio gra ficz ny (da lej PSB), T.II, Kra ków 1936, s.262. Po gląd ten nie wy da je się nam słusz ny w związ ku z przy ję tą przez nas da tą po cząt ko - wą po wsta nia za pi ski Księ gi brac kiej opac twa Pan ny Ma rii w Lu bi niu. Z.Perza now ski opo wie dział się za 1193 lub 1194 ro kiem, w związ ku z da to wa niem przez sie bie tej no - ty na czas mię dzy 1191/92 a 2 sierp nia 1193 r., zob. te goż, Opac two be ne dyk ty nów, s. 22 przy pis 74. O.Bal zer, K.Ja siń ski i G.La bu da stwier dzi li, iż brak jest pod staw do do kład - ne go usta le nia da ty te go mał żeń stwa. Zob. O. Bal zer, Ge ne alo gia, s. 353; K. Ja siń ski, Uzu peł nie nia, (Do koń cze nie), s. 96; G. La bu da, Frag men ty dzie jów sło wiańsz czy zny za chod niej, T. 3, Po znań 1975, s. 292. 29 no ści z prze ka zem Kro ni ki wiel ko pol skiej o spra wo wa niu nad nim opie ki przez La sko no gie go. Ma jąc na to miast do dys po zy cji jej re la cję i da to wa ną przez nas na la ta 1182 do 1187–1189 treść no ty Księ gi brac - kiej da tę przyj ścia na świat Wła dy sła wa Odo ni ca moż na by da to wać na okres po 1185, a przed 1187–1189 r. Pro po zy cja ta ma jed nak cha rak- ter czy sto hi po te tycz ny i opar ta jest na zbyt sła bych prze słan kach, aby usta le nia te uznać za w peł ni wia ry god ne. Oso bi ście skła niał bym się do te go, iż Piast ten uro dził się ra czej nie znacz nie przed 1190 r. niż po tym ro ku 21. Co do miej sca te go wy da rze nia wol no nam przy pusz czać, iż przy szedł on na świat w jed nym z gro dów Wiel ko pol ski, po ło żo - nym naj praw do po dob niej w nie wiel kim księ stwie wy dzie lo nym je go oj cu przez Miesz ka Sta re go. O wie le wię cej wie my na te mat ro dzi ców
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Władysław Odonic. Książę wielkopolski, wygnaniec i protektor Kościoła (ok. 1193-1239)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: