Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00439 007847 11235398 na godz. na dobę w sumie
Władza a społeczeństwo? Od średniowiecza do II wojny światowej - ebook/pdf
Władza a społeczeństwo? Od średniowiecza do II wojny światowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 280
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8598-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-23%), audiobook).

Głównym celem autora jest ukazanie ewolucji w relacjach władzy i społeczeństwa od upadku Rzymu do II wojny światowej. Od najdawniejszych czasów do dziś stosunki władzy ze społeczeństwem stanowią podstawowy element dziejów ludzkości. Dążenie do rządzenia, panowania nad innymi, wywodzi się z natury człowieka. I władza, i społeczeństwa miały wpływ na zmianę stosunków społecznych, na kształtowanie się prawa i poziomu egzystencji ludzkiej.

W książce autor podejmuje próbę odpowiedzi m. in. na następujące pytania:
kto miał większy wpływ na kształtowanie się prawa i poziomu egzystencji ludzkiej, władza czy społeczeństwo?
jaki był zakres władzy w poszczególnych systemach ustrojowych?
jakie metody i środki były stosowane przez rządzących, a jakie przez społeczeństwo, które z nich były skuteczniejsze?
w jakim stopniu władcy i rządzący wychodzili naprzeciw potrzebom społecznym?
czy demokracja parlamentarna była w omawianym czasie najlepszym ustrojem?
czy demokratyzacja ustroju wpłynęła na stopę życiową społeczeństwa?

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Janusz Skodlarski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Historii Myśli Ekonomicznej i Historii Gospodarczej 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41 RECENZENT Janusz Kaliński REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/neko92vl © Copyright by Janusz Skodlarski, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07817.16.0.M Ark. wyd. 14,0; ark. druk. 17,5 ISBN 978-83-8088-597-4 e-ISBN 978-83-8088-598-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Założenia wstępne Część Pierwsza Średniowiecze Rozdział I – Świat po upadku Rzymu Rozdział II – Państwo Franków. Przekształcenie się Francji w monarchię sta- nową Rozdział III – Początki Rzeszy Niemieckiej Rozdział IV – Monarchia anglo-normandzka (od połowy XI w. do XV w.) Rozdział V – Ruś i Moskwa Wnioski i uwagi ogólne do części pierwszej Część Druga Okresnowożytny Rozdział I – Odkrycia geograficzne, renesans i reformacja Rozdział II – Anglia liderem przemian Rozdział III – Francja w okresie monarchii absolutnej 7 11 13 19 27 35 45 53 57 59 71 85 Spis treści Rozdział IV – Niemcy w czasach decentralizacji państwa Rozdział V – System rządów carskich (XVI–XVIII w.) Rozdział VI – Stany Zjednoczone Ameryki (1776–1800) Wnioski i uwagi ogólne do części drugiej Część Trzecia Czasydemokracji,kapitałuimonopoli Rozdział I – Stany Zjednoczone. Błyskawiczna kariera państwa i społeczeń- stwa Rozdział II – Powrót Rzeszy do Cesarstwa Niemieckiego. Powstanie Austro- -Węgier Rozdział III – System władzy w Anglii Rozdział IV – Zmienne losy demokracji francuskiej Rozdział V – Rosja w okowach caratu Podsumowanie części trzeciej Część Czwarta Okresmiędzywojenny(1918–1939) rozdział I – Demokracja amerykańska Rozdział II – Względna stabilizacja polityczno-społeczna w Wielkiej Brytanii Rozdział III – Francja między prawicą a lewicą Rozdział IV – Faszyzm niemiecki Rozdział V – Totalitaryzm sowiecki Podsumowanie części czwartej Uwagi końcowe Bibliografia 6 99 105 113 119 125 127 141 157 169 179 187 197 199 217 225 233 243 255 261 271 ZAŁOŻENIA WSTĘPNE Głównym celem autora w niniejszym opracowaniu jest ukazanie ewolucji w re- lacjach władzy i społeczeństwa od upadku Rzymu do drugiej wojny światowej. Od najdawniejszych czasów do dziś stosunki władzy ze społeczeństwem stano- wią podstawowy element dziejów ludzkości. Dążenie do władzy (do rządzenia, panowania nad innymi) wywodzi się z natury człowieka. Ludzie do niej dążą, ponieważ zapewnia ona majętność, władzę nad innymi, a często także zaspo- kojenie własnej próżności i instynktów zdobywcy. Niekiedy nawet zachowania altruistyczne wynikają z tego, że darczyńca chce wpływać na losy innego czło- wieka lub grupy ludzi. Wpływ na zmianę stosunków społecznych, na kształtowanie się prawa i pozio- mu egzystencji ludzkiej, miała z jednej strony władza, a z drugiej społeczeństwo. Rządzący mieli do dyspozycji specjalny aparat, który umożliwiał im osiąganie określonych celów, tj. siłę zbrojną, władzę wykonawczą, system policyjno-po- rządkowy i jurysdykcję administracyjną. Natomiast społeczeństwo oddziaływało na władzę za pomocą następujących środków i instrumentów: wieców, zgroma- dzeń ludowych, parlamentu, partii, stronnictw politycznych, związków zawodo- wych, samorządów, a w ostateczności – strajków i wystąpień zbrojnych. W tym miejscu nasuwa się szereg pytań: – – – kto miał większy wpływ na kształtowanie się prawa i poziomy egzy- stencji ludzkiej, władza czy społeczeństwo? jaki był zakres władzy w poszczególnych systemach ustrojowych (mo- narchii, monarchii konstytucyjnej, republice, dyktaturze, w systemach faszystowskich)? jakie metody i środki były stosowane przez rządzących, a jakie przez społeczeństwo, które były skuteczniejsze? – w jakim stopniu władcy i rządzący wychodzili naprzeciw potrzebom – – – – społecznym? czy demokracja parlamentarna była w omawianym czasie najlepszym ustrojem? czy demokratyzacja ustroju wpłynęła na stopę życiową społeczeństwa? jak można ocenić gospodarkę rynkową w aspekcie społecznym? jaki był udział ideologii i religii w kształtowaniu relacji władza a spo- łeczeństwo? 9 Założenia wstępne Analizie poddanych zostało pięć państw, które odegrały zasadniczą rolę w rozwoju światowej cywilizacji w okresie średniowiecza, nowożytnym i współ- czesnym, a mianowicie: Anglia (Wielka Brytania), Francja, Niemcy, Ruś – Mos- kwa – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i Stany Zjednoczone Ameryki. Autor zdaje sobie sprawę z tego, że pominął wiele ważnych problemów. Sta- rał się wybrać najważniejsze, te których wyjaśnienie przynajmniej częściowo naświetlałoby podjęty temat. Pod tym kątem dokonał selekcji materiału histo- rycznego. Wychodząc z założenia, iż natura ludzka zmieniła się w niewielkim stopniu na przestrzeni dziejów, ma nadzieję, że przygotowana książka może być aktualna w dzisiejszej rzeczywistości i pobudzić do refleksji nad ponadczasowy- mi zachowaniami ludzi, społeczeństw i władzy. 10 CZĘŚĆ PIERWSZA ŚREDNIOWIECZE Rozdział I Świat po upadku Rzymu W III w. n.e. walki religijno-społeczne w Cesarstwie Rzymskim doprowa- dziły do kryzysu gospodarczego. Wzmógł się również napór plemion barba- rzyńskich na granice imperium. Cesarz Konstantyn Wielki (około 280–337) podjął dwie brzemienne w skutkach decyzje: zrównał chrystianizm z religią rzymską i założył nad Bosforem, w dawnej kolonii greckiej Bizancjum, stolicę – Konstantynopol1. W 395 r. nastąpił podział Cesarstwa Rzymskiego na Cesarstwo Wschodnie i Zachodnie. W IV i V w. najazdy plemion germańskich uszczuplały stopniowo terytorium Rzymu. W 476 r. pod ich naporem upadło Cesarstwo Zachodnie. Wschodnia część Cesarstwa (Bizancjum) stała się samodzielnym organizmem politycznym i obejmowała niemal cały Półwysep Bałkański, Azję Mniejszą, Sy- rię i Egipt2. Okres świetności przeżywało Bizancjum za panowania Justyniana I (VI w.), który odzyskał północną Afrykę, południową Hiszpanię, Italię i Sycylię. Z jego inicjatywy uporządkowano w Cesarstwie prawodawstwo. Kodyfikacja Justy- niana stała się podstawą jurysprudencji w Europie Zachodniej w XI w. Monar- chowie i książęta przyjmowali ją chętnie, ponieważ akceptowała związki prawa z wolą władców3. Justynian Wielki oparł swe rządy na religii chrześcijańskiej. Odstąpił od hel- lenistyczno-rzymskiej tradycji tolerancji religijnej. Odebrał Żydom dawne, jesz- cze rzymskie przywileje i popierał antyżydowskie ekscesy. Udzielał wsparcia ortodoksyjnemu duchowieństwu (tradycja grecka), co dało początek współczes- nym Kościołom prawosławnym w Grecji, na Cyprze, w Rosji, Bułgarii i niektó- rych innych krajach słowiańskich. Kościoły wschodnie zapewniały podstawę funkcjonowania władzy świeckiej4. Ten stan rzeczy przerodził się w końcu w autokratyzm rosyjskich carów. Co więcej, w dzisiejszej Rosji obserwujemy 1 T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1994, s. 20. 2 Ibidem, s. 35–36. 3 J.M. Roberts, Od wieków średnich po wiek oświecenia, Łódź 1987, s. 31. 4 Ibidem, s. 31–32. 13 Władza a społeczeństwo. Od średniowiecza do II wojny światowej integralną postawę hierarchii prawosławnej i władzy politycznej. Borys Jel- cyn i Władimir Putin wiedzieli co czynią, kierując pierwsze kroki do bram cerkwi. Cesarzowi Justynianowi nie udało się zespolić zachodniego Kościoła łaciń- skiego, uznającego coraz powszechniej prymat papieża, z greckim Kościołem prawosławnym. Wraz z upływem czasu biskup rzymski uzyskał prymat w Koś- ciele chrześcijańskim. Od VI w. wyłącznie jemu przysługiwał tytuł papieża (papa), używany dawniej przez różnych biskupów. Od tego czasu papiestwo umacniało swoją pozycję, tworząc organizację kościelną (wzorowaną na pań- stwowej) i uzyskując od władców liczne przywileje. Nastąpił wzrost znaczenia politycznego Kościoła w Europie, a wraz z nim zwiększył się stan jego posiada- nia dóbr materialnych5. Następni cesarze sprawowali silną władzę, mając wsparcie aparatu admini- stracyjnego, wojska i sfer gospodarczych. Jednak, mimo niemal dyktatorskiej władzy, funkcjonowały nadal stronnictwa polityczne (demy), których przedsta- wiciele prezentowali swe stanowiska na tzw. hipodromie. Gospodarkę napędzał duch przedsiębiorczości merkantylnej i pęd sze- rokich rzesz ludności bizantyjskiej do oszczędzania. Cesarz, i podległy mu aparat państwowy, roztaczał kontrolę nad rynkiem pieniężnym i gospodar- ką miejską. Nadzorowane były taryfy płac, a wynagrodzenie wypłacano na podstawie krótkoterminowych umów o pracę. W IX–XI w. Konstanty- nopol stanowił centrum handlowe ówczesnego świata. Kupcy przybywa- jący do tego miasta byli profesjonalnie obsługiwani i traktowani z dużą życzliwością6. Silna armia była podporą rządów poszczególnych władców bizantyńskich i zapewniała porządek społeczny. Żołnierze otrzymywali dużo większy żołd w porównaniu z wynagrodzeniem rzemieślników7. Narastające dysproporcje w dochodach poszczególnych warstw ludności do- prowadziły w VIII w. do długotrwałych konfliktów społecznych, m.in. do po- wstania pod wodzą Tomasza Słowianina. Za panowania dynastii macedońskiej (IX–XI w.) ustabilizowano stosunki wewnętrzne. Jednak zerwanie z Rzymem (1054 r.) osłabiło władzę cesarską. Władcy, szukając poparcia wśród posiadaczy 5 T. Manteuffel, Historia powszechna…, s. 56. 6 W. Heyd, Commerce du Levant au Moyen-áge, Amsterdam 1959. 7 H.W. Haussing, Historia kultury bizantyjskiej, Warszawa 1980, s. 170. 14 Średniowiecze ziemskich i bogatych kupców, pozwolili na uzależnienie całej wolnej ludności od wielkich feudałów i ograniczenie swobód mieszkańców miast8. Konsekwencje tych zmian były bolesne zarówno dla państwa, jak i spo- łeczeństwa. Wzrost potęgi arystokracji doprowadził stopniowo do sparali- żowania administracji centralnej i rozkładu państwa. Wycofanie się władzy centralnej ze sfery gospodarczej osłabiło zwłaszcza rynek wewnętrzny. Han- del zagraniczny utrzymywał wysoką pozycję na rynkach międzynarodowych do XII w.9 W kasie państwowej brakowało pieniędzy na wydatki wojskowe. W prowin- cjach bizantyńskich administrację cywilną zastąpiła administracja wojskowa. Nasiliły się konflikty i walki między rzemieślnikami a posiadaczami ziemski- mi. Wyższe sfery gospodarcze dbały głównie o interesy prywatne, nie przejmu- jąc się stanem państwa10. W okresie wczesnego średniowiecza do wielkiej potęgi doszło państwo kalifów arabskich. W wyniku ekspansji Arabowie zajęli olbrzymie obszary – od Turkiestanu na wschodzie po Ocean Atlantycki na zachodzie. Państwo ich obejmowało Półwysep Arabski, Bliski Wschód, Persję, Afrykę Północną i Półwysep Iberyjski (wiek VIII). Podboje arabskie miały zupełnie inny cha- rakter niż choćby najazdy germańskie. Otóż zwycięzcy nie niszczyli podbitych krajów, lecz do zastanego ładu administracyjno-gospodarczego wnosili osiąg- nięcia własnej cywilizacji. Dotyczyło to w równej mierze kultury materialnej, jak nauki i sztuki11. Podstawę potęgi państwa arabskiego tworzyły wojsko (zapewniało zdobycze terytorialne), religia i gospodarka. Religia stworzona przez Mahometa zobowiązywała do głoszenia wia- ry i wspierania ubogich. Jednym z podstawowych obowiązków wymienio- nym w Koranie było praktykowanie jałmużny. Nie było to jednak wystar- czające. Jako nakaz religijny przyjęto zalecenie nakazujące wywiązywanie się z nakładanych podatków i danin. Wymienione obowiązki określało 8 Ibidem, s. 314–315. 9 J. Skodlarski, R. Matera, Gospodarka światowa. Geneza i rozwój, Warszawa 2004, s. 54. 10 H.W. Haussing, Historia kultury…, s. 316, 320 i 376. 11 Ph.K. Hitti, Dzieje Arabów, Warszawa 1969, s. 469–488; J.C. Reisler, La civilisation arabe, Paris 1955, s. 4–12. 15 Władza a społeczeństwo. Od średniowiecza do II wojny światowej i nakazywało państwo12. Islam zwracał też szczególną uwagę na rolę pie- niądza, oszczędzania i kredytu. Wykształcił swój własny model bankowości muzułmańskiej13. Olbrzymie imperium arabskie miało solidną bazę gospodarczą. Najwięk- sze jego osiągnięcia przypadają na okres VII i VIII w. Ekspansja terytorialna stworzyła szczególnie dogodne warunki do rozwoju handlu międzynaro- dowego. W świętej księdze islamu – Koranie – można znaleźć fragmenty zachwalające zajęcia związane z handlem. Miasta arabskie były świetnie przygotowane do odgrywania roli wielkich ośrodków handlu lądowego i morskiego. Kupcy islamscy docierali m.in. na Bliski Wschód, do Afryki Północnej, Persji, Chin, na Półwysep Iberyjski oraz nad Morze Śródziemne, Czarne i Kaspijskie. Rozwinięta gospodarka pieniężna ułatwiała wymianę handlową14. Działalność handlowa opierała się na rozwiniętym rzemiośle i ekstensyw- nym rolnictwie. Arabowie położyli duże zasługi w rozwoju wytwórczości przemysłowej, zwłaszcza tkactwa, metalurgii (warsztaty w Damaszku i Toledo) oraz sztuki jubilerskiej. W dziedzinie rolnictwa, zetknąwszy się z wysoką kul- turą rolną Mezopotamii i Egiptu, poznali metody melioracji i upowszechnili je na terytorium całego państwa. Spopularyzowali uprawę wielu nieznanych dotąd roślin, m.in. ryżu, trzciny cukrowej, szafranu i palmy daktylowej. Przez rozpowszechnienie drzewa morwowego przyczynili się do rozwoju przemysłu jedwabniczego15. Rozkwit nauk przyrodniczych, zwłaszcza matematyki, astronomii i medy- cyny, wywarł istotny wpływ na powstanie i rozwój postępowych nurtów w Eu- ropie Zachodniej. Arabska nauka i literatura stanowiły pośrednie ogniwo, prze- nosząc osiągnięcia starożytnej Grecji i Rzymu oraz własne do średniowiecznej Europy. W samej Kordobie istniało około 300 bibliotek16. Podboje, osiągnięcia gospodarcze, a zwłaszcza rozwój handlu dalekosiężne- go przyczyniły się do wzrostu zamożności społeczeństwa arabskiego. Ponadto 12 M. Borucki, Historia powszechna do 2004 roku, Warszawa 2004, s. 7. 13 J. Iwanicki, Geneza i etyka gospodarcza nowożytnego kapitalizmu, „Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 2012, nr 2, s. 11–16. 14 J. Skodlarski, R. Matera, Gospodarka światowa…, s. 50–51. 15 Ibidem. 16 J. Danecki, Arabowie, Warszawa 2001, s. 312–397. 16 Średniowiecze duże możliwości ekspansji zewnętrznej, w połączeniu z prospołeczną polityką wobec ludności podbitej, były swoistym wentylem wyciszającym konflikty we- wnętrzne. Natomiast kalifowie, począwszy od dynastii Abbasydów (VIII w.), podjęli walkę o władzę, zaszczyty i pieniądze. We wczesnym średniowieczu okresy świetności przeżywały również Chiny. Potęga tego państwa wyrosła już w starożytności. W okresie dynastii Zhou (X– III w. p.n.e.) cywilizacja chińska w pewnych dziedzinach życia prześcigała inne ośrodki cywilizacji. Liczne wynalazki w dziedzinie przemysłu i rzemiosła (wy- top żelaza, papier, jedwab, porcelana) oraz rolnictwa (taczka, strzemię, sztywne chomąto, pług żelazny) wpłynęły na rozwój gospodarki i poprawę poziomu ży- cia licznej ludności chińskiej17. W cesarskich Chinach zmieniały się dynastie. Każda z nich przechodziła okresy rozkwitu i zmierzchu, ale zawsze pozostawał tron cesarski, otaczany szacunkiem jako symbol mandatu Niebios. Cesarz miał do dyspozycji admini- strację państwową. Jej pozycja była nienaruszalna. Zasilali ją ludzie inteligentni i wykształceni, była instytucją nieporównywalną z żadną inną służbą publiczną na świecie18. W VII–VIII w. Chiny były największym państwem świata, a ich wpływy w Azji sięgały nawet do północnego Afganistanu. Co czwarty mieszkaniec Zie- mi żył w dolinach rzek Jangcy i Huang-ho. Chiny przez większość tego okresu pozostawały właściwie odrębnym światem. Na ten stan rzeczy składały się dwie zasadnicze przyczyny: 1) położenie geograficzne (od X w. prawie niedostępne dla żeglarzy z innych rejonów świata), 2) brak zainteresowania władców świa- tem zewnętrznym (państwo samowystarczalne gospodarczo, wyższość cywi- lizacyjna Chińczyków). Zdumiewającym osiągnięciem była budowa Wielkiego Kanału, który połączył południe z północą Chin. W wielu dziedzinach chińska cywilizacja wyprzedziła europejską19. Największy rozkwit Chin przypada na epokę dynastii Sung (960–1126). Do- konał się wówczas znaczący postęp gospodarczy i społeczny. Nastąpił powrót do gospodarki pieniężnej. Były to lata wielkich osiągnięć w dziedzinie kultury, 17 Dla rozwoju gospodarki istotne znaczenie miało zastosowanie żelaza (narzędzia rolnicze, broń) oraz postęp w dziedzinie tkactwa, ceramiki i rzemiosła artystycz- nego (W. Rodziński, Historia Chin, Wrocław–Warszawa 1974, s. 44–45). 18 J.M. Roberts, Od wieków średnich…, s. 63. 19 Ibidem, s. 68. 17 Władza a społeczeństwo. Od średniowiecza do II wojny światowej nauki i techniki20. Epokę tę charakteryzowało „malejące znaczenie rządu dla ogromnej większości chińskiego ludu i towarzyszący temu wzrost znaczenia kultury”21. Wraz z upływem stuleci malała rola arystokracji, która musiała stopniowo ustępować z funkcji politycznych i administracyjnych na rzecz zawodowych urzędników. Rozwój handlu powodował wzrost zamożności kupców. Arystokra- cja ziemska odnosiła się do nich niechętnie i dyskryminowała tę grupę na wszel- kie możliwe sposoby. Sytuację bytową chłopów dość trudno ocenić jednoznacz- nie. John M. Roberts uważa, że ich położenie było stosunkowo ciężkie, ponieważ wysoki przyrost naturalny wpływał na niedostatek ziemi i żywności22. Władze chińskie zdawały sobie sprawę z zagrożenia, które mogłoby wynikać z braku żyw- ności. Pod koniec starożytności populację Chin szacuje się na około 25 mln lud- ności. W związku z tym aparat państwowy wspierał rozwój rolnictwa. Rozbudo- wano system irygacji i wprowadzono kontrolę stanu wód w rzekach. Osiągnięcia w rolnictwie, szczególnie widoczne w czasach panowania dynastii Han (od II w. p.n.e. do 220 r. n.e.), uzyskano również dzięki postępowi agrotechniki23. 20 W. Rodziński, Historia Chin, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, s. 112–123. Postęp w dziedzinie techniki symbolizują cztery wielkie wynalazki: kompasu, prochu, papieru i druku (Dzieje Chin. Zarys, red. Szang Jue, Warszawa 1960, s. 289–296). 21 J.K. Fairbank, Historia Chin. Nowe spojrzenie, Gdańsk 1996, s. 115. 22 J.M. Roberts, Od wieków średnich…, s. 64. 23 J. Skodlarski, R. Matera, Gospodarka światowa…, s. 21. 18 Rozdział II Państwo Franków. Przekształcenie się Francji w monarchię stanową Po upadku Rzymu do dużego znaczenia doszło w Europie Zachodniej pań- stwo Franków. Plemiona frankijskie zjednoczył Chlodwig (koniec V i początek VI w.). Następni władcy: Karol Młot i Pepin Krótki umocnili pozycję Karolin- gów (nazwa dynastii od Karola Młota) w Europie1. Mocarstwem stało się państwo Franków za panowania Karola Wielkiego (768–843), syna Pepina Krótkiego. Władca ten podbił państwo Longobar- dów we Włoszech, rozszerzył terytorium Franków po rzekę Ebro na zacho- dzie i po Łabę i Dunaj na wschodzie. Koronacja Karola Wielkiego w 800 r. na cesarza w Rzymie miała stać się świadectwem odrodzenia jedności świata chrześcijańskiego. Cesarz przyczynił się do rozwoju szkolnictwa i nauki, kul- tury (renesans karoliński) oraz postępu gospodarczego2. Przeprowadził wielką reformę monetarną, przyjmując srebrnego denara jako podstawową monetę w swoim imperium. Pierwsi polscy władcy wprowadzili denara do swojego systemu walutowego3. Monarchia Karolingów była typowym państwem patrymonialnym. Wład- cy traktowali ziemie królestwa jako osobistą własność (patrymonium). Dzielili je według własnego uznania między synów oraz przekazywali w użytkowanie tym, którzy zasłużyli na nagrodę w służbie królewskiej. Karol Wielki sprawował rządy osobiście, władzą z nikim się nie dzielił. Przy zarządzaniu państwem korzystał z pomocy zaufanych ludzi oraz do- radztwa rady królewskiej, złożonej z dostojników świeckich i duchownych. Zorganizował sprawną administrację oraz system prawodawczy. Karol był wodzem armii, która zapewniała królowi silną władzę. Monarcha nie miał faworytów i nie ulegał wpływom rodziny ani dostojników dworskich. Nie 1 R. Mc Kitterick, Królestwo Karolingów. Władza – konflikty – kultura, 751–987, Warszawa 2011, s. 58–97. 2 Ibidem, s. 230–260. 3 A. Mikołajczyk, Leksykon numizmatyczny, Warszawa–Łódź 1994, s. 70. 19 Władza a społeczeństwo. Od średniowiecza do II wojny światowej nadużywał władzy, był obrońcą i dobroczyńcą Kościoła oraz biednych i ucie- miężonych ludzi4. Cesarz ograniczył wpływy władców terytorialnych (książąt i wodzów ple- miennych). Administracja opierała się na mianowanych przez niego zaufanych urzędnikach. Porządek prawny, społeczny i gospodarczy w terenie zapewniała instytucja wysłanników królewskich, których zadaniem była kontrola i kory- gowanie działalności administracji lokalnej, sprawowanej przez hrabiów. Karol Wielki piastował także władzę duchowną5. Zbiorowym organem władzy był wiec, zwoływany dwa razy w roku. Je- sienią zbierali się biskupi i urzędnicy świeccy, a wiosną był on otwarty dla wszystkich mieszkańców. Na wiecach ogłaszano edykty królewskie, zwane kapitularzami6. Z czasem postępowało zróżnicowanie materialne społeczeństwa; jedni bogacili się coraz bardziej, drudzy – biednieli. Proces ten stał się jedną z przy- czyn rozszerzania się immunitetów. Były to przywileje nadawane początko- wo możnym świeckim, a później również różnym instytucjom kościelnym. Zakazywały one urzędnikom królewskim wstępu na obszar objęty immuni- tetem. Nie mogli oni zatem ściągać podatków i egzekwować innych powin- ności. Przywileje te, w zmienionej formie, przyjęły się też na ziemiach pol- skich. W państwie Franków wykształcił się układ stosunków lennych, czyli system zależności osobistej, prawnej i ekonomicznej. Z pojęcia lenna (feuda) pochodzi nazwa ustroju społeczno-gospodarczego – feudalizmu. W poszcze- gólnych krajach europejskich, w tym również w Polsce, przyjęły się różne odmiany feudalizmu. W każdej jednak z nich można odnaleźć pewne cechy wspólne7. 4 T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1994, s. 90–94; R. Mc Kitterick, Królestwo Karolingów…, s. 97–109. 5 Karol Wielki „decydował o nominacjach, zwoływał synody, zarządzał masowe chrzty. Ingerował też w kwestiach teologicznych. W roku 794 skłonił synod we Frankfurcie do odrzucenia postanowień soboru w Nicei z roku 787, zalecających kult obrazów świeckich, zarazem jednak potępił obrazoburców. Aneksjonizm fran- kijski był więc nie tylko rozszerzeniem granic własnej władzy, lecz w równej mierze poszerzaniem świata chrześcijańskiego i uszczuplaniem stanu posiadania pogań- stwa” (Historia Europy, red. A. Mączak, Wrocław–Warszawa–Kraków 1980, s. 80). 6 Ibidem. 7 T. Manteuffel, Historia powszechna…, s. 81–82; L. Halphen, Charlemagne et l’Empire Carolingen, Paris 1947. 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Władza a społeczeństwo? Od średniowiecza do II wojny światowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: