Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00398 006333 13601958 na godz. na dobę w sumie
Władza i kierowanie - ebook/pdf
Władza i kierowanie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 217
Wydawca: Placet Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7488-023-7 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Zagadnienia prezentowane w tej książce nie wyczerpują opisu licznych niedostatków władzy i kierowania. Same tylko rozważania teoretyczne o istocie władzy zajmują w literaturze naukowej setki tomów i rozdziałów książek. Naszym celem jest zgrupowanie w jednym opracowaniu, oczywiście w bardzo skondensowanej formie, opisów (analiz) dotyczących jednego zagadnienia, na które składają się psychologiczne, socjologiczne, organizacyjne i poniekąd – w różnych skalach – polityczne, choroby zarządzania i kierowania; przede wszystkim instytucjonalnego, ale także wynikające z indywidualnych niedostatków oraz próba znalezienia poprawy status quo. Książka jest głównie przeznaczona dla tych, którzy już są na kierowniczych stanowiskach a chcieliby odnowić, uzupełnić, poszerzyć swoje wiadomości o kierowaniu ludźmi oraz dla tych, którzy zakładają, myślę, i słusznie, że kiedyś obejmą kierownicze stanowiska. Książka jest zbędna tym, którzy sądzą, że o kierowaniu ludźmi i o władzy już wszystko wiedzą.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 . 2 Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą. PLACET – słowo niegdyś używane w naszym języku a zapożyczone z łaciny ozna- czało: przyzwolenie, zgodę, a też ,,podobać się”. To właśnie przyjęliśmy za filozofię działania: w zgodzie, dla wygody i zadowolenia, przy pełnym zaufaniu – autorów, czytelników i rynku. Od początku zajmujemy się też ściśle określoną tematyką, a mianowicie wydajemy tylko dzieła z dziedziny szeroko pojętego zarządzania przedsiębiorstwami, finansów i ekonomii. Zdajemy sobie sprawę, że jest to literatura trudna – więc dokładamy starań redakcyjnych aby była zrozumiała dla każdego wykształconego czytelnika. Nie wyda- jemy książek z cyklu „Jak wzbogacić się w jeden dzień”, ale prace prezentujące rzetel- ną i nowoczesną wiedzę, które mogą być zarówno podręcznikami dla studiującej mło- dzieży, jak i podręcznikami-poradnikami służącymi dokształcaniu (samokształceniu) kadr kierowniczych przedsiębiorstw dostosowujących swoje struktury i metody za- rządzania do stale przekształcającej się gospodarki rynkowej. Od początku istnienia komercyjnej sieci Internet w Polsce mamy swoją witrynę www.placet.pl. Tam można śledzić nowości i zamierzenia wydawnicze, a także sko- rzystać z „Bazy wiedzy”. Zapraszamy do lektury 3 Waldemar Stelmach WŁADZA i KIEROWANIE Teorie i praktyka biurokracji Zjawiska patologii… stanowią stały element życia społecznego. Ewentualne odmienności i zróżnicowania dotyczą jedynie jej form, stopnia nasilenia i zasięgu rozpowszechnienia… Kwestią podstawową jest problem czynników społecznych i psychologicznych determinujących dynamikę zjawisk patologicznych oraz prawidłowości występujących w sferze tego typu… B. Hołyst, Patologie życia gospodarczego w Polsce w opinii młodzieży, s. 15 4 WYDANIE ebook © Copyright by Wydawnictwo Placet 2009 Recenzent: dr hab. Wiesław Harasim profesor Wyższej Szkoły Promocji Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Redakcja Leszek Plak Wszelkie prawa zastrzeżone. Publikacja ani jej części nie mogą być w żadnej formie i za pomocą jakichkolwiek środków technicznych reprodukowane bez zgody właściciela copyright. Wydawca Wydawnictwo PLACET 01-517 Warszawa ul. Mickiewicza 18a/1 tel. (22) 8393626 fax. (22) 8396761 księgarnia internetowa: http://www.placet.pl e-mail: redakcja@placet.pl ISBN 978-83-7488-023-7 Warszawa 2010 Skład i łamanie: PLACET Druk i oprawa: ebook nexto 5 SPIS TREŚCI ........................ 6 ..................... 10 ..................... 27 ..................... 54 ..................... 70 ..................... 86 ................... 109 ................... 123 ................... 138 ................... 140 ................... 143 ................... 146 ................... 148 ................... 151 ................... 154 ................... 157 ................... 160 ................... 163 ................... 166 ................... 169 ................... 172 ................... 175 ................... 178 ................... 181 ................... 185 ................... 189 ................... 192 ................... 195 ................... 198 ................... 202 ................... 205 ................... 210 ................... 214 CZĘŚĆ I CZĘŚĆ II CZEGO UNIKAĆ I CZYM SIĘ KIEROWAĆ W KIEROWANIU WSTĘP ROZDZIAŁ I. DESYGNATY CIEMNYCH STRON WŁADZY I KIEROWANIA ROZDZIAŁ II. WŁADZA niedomagająca ROZDZIAŁ III. O ETYCE I JEJ BRAKU WE WŁADZACH I W PROCESACH ZARZĄDZANIA/KIEROWANIA ROZDZIAŁ IV. BIUROKRACJA i BIUROKRATYZM – podobieństwa i różnice ROZDZIAŁ V. NIEPOKOJĄCE SZCZYTY WŁADZY ROZDZIAŁ VI. UCIĄŻLIWOŚCI KIEROWANIA BEZPOŚREDNIEGO ROZDZIAŁ VII. CIEMNE STRONY W ZARZĄDZANIU ORGANIZACJAMI PRZYSZŁOŚCI WPROWADZENIE CHARYZMATYCZNI PRZYWÓDCY DBANIE O PRACOWNIKÓW = DBANIE O ZAKŁAD PRACY DYLEMATY I ANTYNOMIE KIEROWANIA ETYKA KIEROWANIA FUNKCJONOWANIE DZIAŁU PERSONALNEGO JĘZYK [MOWA] CIAŁA KIEROWANIE W SYSTEMIE IT (technologie informacyjne) KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KONFLIKTY KONTROLOWANIE czyli nadzór MOTYWOWANIE NEGOCJACJE OCENY OSOBOWOŚĆ OUTPLACEMENT PŁACE POLITYKA PERSONALNA PRZYJĘCIA DO PRACY (rekrutacja, nabór) ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW i PODEJMOWANIE DECYZJI STOSUNKI PRACOWNICZE SZKOLENIA STYLE KIEROWANIA ZARZĄDZANIE WYKORZYSTANIEM CZASU przede wszystkim własnego ZARZĄDZANIE W WARUNKACH KONKURENCYJNYCH 6 WSTĘP Dysfunkcje, dewiacje, patologie itp. odchylenia od przyjętych i akceptowanych norm działalności urzędów, instancji, biur… i ich władz – są de facto dziełem pojedyn- czych ludzi czy organizacji? Np. zbiurokratyzowanie instytucji publicznych to wina zatrudnionych tam pracowników – ich lenistwa, sobiepaństwa, braku odpowiedzial- ności, wygodnictwa, braku szacunku dla klientów, czy też stworzonych warunków pracy – zakresu obowiązków, kar i nagród, stawianych wymogów kompetencyjnych, hierarchii, przepisów i norm administracyjnych, reguł postępowania? A może taka jest struktura organizacji i ich władz: bezosobowa, kierującą się tylko zasadami szeroko pojętego interesu społecznego, który nie pozwala widzieć i uwzględniać potrzeb poje- dynczego człowieka? A może działają tu jakieś nieznane bliżej siły społeczne: kliki, grupy nie ujawnianych lobbystów, „układy”? Znalezienie przekonujących odpowiedzi na te pytania nie jest łatwe i… nie wiado- mo czy w ogóle przekonująco możliwe? Choćby dlatego, że każdy ma w związku z takimi i tymi problemami swój punkt widzenia, przekonania, informacje, doświad- czenia. Jedni powiedzą, powołując się na starożytnego Protagorasa, iż to człowiek jest miarą wszechrzeczy, czyli że o wszystkim decydują ludzie i nie ma co gadać o jakoby wyalienowanej organizacji. Inni – wzorując się, na przykład, na książce G. Morgana Obrazy organizacji, uznają, że organizacja (instancja, instytucja, urząd) jest jak maszy- na, jak walec drogowy, że jest „psychicznym więzieniem” i pojedynczy człowiek jest w niej sprowadzony do roli niewiele znaczącej śrubki z tej maszyny. Socjologowie mogą się odwoływać do E. Durkheima sugerującego badanie faktów społecznych abs- trahujących od psychicznych stanów jednostki. A może, aby znaleźć w miarę zadowalającą odpowiedź, należałoby określić w pierwszym rzędzie cele istnienia owych instytucji; do czego zostały powołane? Czy dla zadowolenia indywidualnego petenta, dla załatwiania jego ważnych, pilnych i istotnych spraw, czy dla dbania o tzw. dobro ogółu, które nie zawsze pokrywa się z indywidualnymi potrzebami i interesami. Weźmy choćby tylko, dla przykładu, eks- 7 misję z własnego domu, przez teren którego ma przebiegać w przyszłości międzyna- rodowa autostrada, którą – być może – eksmitowany nigdy nie będzie jeździł. Kto ma i jak rozstrzygać owe dylematy? Bo rozstrzygnięte być muszą. Zwłaszcza w praktyce, bo ona jest ważniejsza od poszukiwanych i domniemanych czasem prawd. Może obarczać tym zadaniem naczelników danej instancji (instytucji). Jeśli tak, to znów wróciliśmy do jednego z poglądów. O wszystkim decyduje człowiek; w tym przypadku stojący na czele określonej organizacji, którego obowiązkiem jest dbać o dobro nie tylko jednej osoby. Czy zatem znajdujemy się w kręgu zaczarowanego koła zwanego ambiwalencją? Kto wie czy nie?! Znany, między innymi z przeprowadzania licznych doświadczeń, amerykański psycholog F. Zimbardo, wyraża pogląd, że źró- dłem złych zachowań jest nie tylko osobowość ludzka, ale także instytucje a w nich pewne sytuacje, podporządkowanie hierarchiczne, rozpisanie ról społecznych, brak konkretnej, odczuwalnej indywidualnie odpowiedzialności itd. W Polsce, na przykład, za czyny społecznie i ekonomicznie naganne, szkodliwe i nie akceptowane społecznie, dany minister, czy inny wysoki urzędnik państwowy może być ukarany jedynie przez Trybunał Konstytucyjny, a więc nie poniesie żadnej odpowiedzialności karnej. Jedynie moralną lub organizacyjną. Sam Zimbardo wziął w obronę strażników–oprawców z irackiego więzienia Abu Ghraib przyjmując linię obrony dowodzącą, że winna jest ogólna tendencja i sytuacja społeczna oraz przyzwo- lenie elit w USA na taki sposób postępowania. Podobne nieco myślenie reprezentuje Robert K. Merton dowodząc konieczności analiz sytuacji dewiacyjnych w procesach społecznych, które nazywa funkcjami ukrytymi; nader rzadko analizowanymi, a sta- nowiącymi taką samą rzeczywistość jak i jawne funkcje urzędów i instytucji oraz or- ganizacji. Jeśli są one tak liczne jak i funkcje oficjalne, to wręcz obowiązkiem intelek- tualnym oraz obywatelskim staje się omawianie tych zagadnień wraz z próbą pokaza- nia dróg wyjścia lub co najmniej poprawy. Wydaje się, że dobrą pozycją wyjściową dla próby rozwikłania – choćby częścio- wego – tych dylematów będzie najpierw próba ich zrozumienia. Przede wszystkim zrozumienie pojęć i desygnatów nadających im określoną treść. Język zaś, czyli uży- wane pojęcia, mamy coraz bogatszy i – niestety – zbyt często służy on do ukrycia wła- ściwych treści rzeczowych (desygnatów); służy do omamiania społecznego i manipu- lacji. Żeby zaś owe pojęcia i desygnaty zrozumieć i poznać dostatecznie, trzeba doko- nać ich podziału na czynniki pierwsze, jeśli można tu użyć języka matematycznego. Taka metoda jest w nauce doskonale znana, a nawet popularna. „Ojciec” naukowej organizacji i zarządzania F. W. Taylor pisał: „…nie znamy tego co najlepsze…, ale to co 8 wiemy jest wynikiem długiego szeregu doświadczeń i starannych badań każdego ele- mentu związanego z funkcjonowaniem zakładu w praktyce”. W moim zrozumieniu tymi czynnikami pierwszymi (lub elementami) pozwalają- cymi zrozumieć istotę władzy i jej niedoskonałości (przywary) są treści (rozdziały) z pierwszej części książki. Prezentuję tam pięć płaszczyzn rozważania zawartych w siedmiu rozdziałach. Pierwsza z nich przedstawia choroby, jakie istnieją (ich na- zwy), druga mówi o podmiocie chorób czyli o władzy w ogóle, trzecia płaszczyzna przedstawia instytucjonalne (biurokratyczne) funkcjonowanie i skutki chorób. Czwar- ta symptomy choroby na najwyższych i najniższych piętrach władzy. Ostatnia, piąta płaszczyzna, prognozuje ewentualny rozwój chorób w organizacjach przyszłości. Druga część książki jest suplementem; próbą pokazania jak postępować przy kon- kretnych funkcjach kierowania/zarządzania, a jak nie. Opis proponowanych w tej książce zagadnień nie wyczerpie problemów władzy i kierowania oraz ich licznych niedostatków; przede wszystkim w funkcjach realiza- cyjnych, ale teoretycznych też, ponieważ przekraczałoby to objętość jednej książki. Samo tylko rozważanie teoretyczne o istocie władzy zajmuje w literaturze naukowej setki tomów i rozdziałów książek. Naszym celem jest zgrupowanie w jednym opraco- waniu, oczywiście w bardzo skondensowanej formie, opisów (analiz) dotyczących jednego zagadnienia, na które składają się psychologiczne, socjologiczne, organizacyj- ne i poniekąd – w różnych skalach – polityczne, choroby zarządzania i kierowania; przede wszystkim instytucjonalnego, ale także wynikające z indywidualnych niedo- statków oraz próba znalezienia poprawy status quo. Podajemy różne określenia, struktury i przykłady, aby pokazać jak bogate są od- miany zboczeń instytucjonalno-organizacyjnych, a związku z tym jak trudna może być droga ich likwidacji lub przynajmniej walki z nimi. Aczkolwiek nie musi to być podej- ście jedynie słuszne. M. Laszczak w książce o patologiach organizacji wcale nie zajmu- je się semantyczną stroną zagadnienia. Wszystko o czym pisze nazywa po prostu pato- logią. Może i słusznie?! Książka jest głównie przeznaczona dla tych, którzy już są na kierowniczych stano- wiskach a chcieliby odnowić, uzupełnić, poszerzyć swoje wiadomości o kierowaniu ludźmi oraz dla tych, którzy zakładają, myślę, i słusznie, że kiedyś obejmą kierownicze stanowiska. Książka jest zbędna i niepotrzebna tym, którzy sądzą, że o kierowaniu ludźmi i o władzy już wszystko wiedzą. 9 Część I 10 ROZDZIAŁ I DESYGNATY CIEMNYCH STRON WŁADZY I KIEROWANIA ALIENACJA (z łaciny: alienus, alienum = obcy) Wyobcowanie. Słowo alienacja ma wiele znaczeń. Używane jest przede wszystkim w socjologii, fi- lozofii, w naukach politycznych i psychologii. Powszechnie za jego twórcę, jako termi- nu naukowego, uważa się niemieckiego filozofa Hegla, który określał nim wyobcowa- nie się państwa (pruskiego) z nieskrępowanego i wolnego ducha świata i jego rozwo- ju. Bardziej praktyczne, niż filozoficzne znaczenie przydał słowu (pojęciu) K. Marks. Szczególnie w Rękopisach filozoficzno-ekonomicznych. Z marksistowskiej interpretacji wynika, iż człowiek jest twórczą jednostką, ale wprzęgnięcie go w proces produkcyjny lub szerzej, w proces pracy w ogóle, tę wolność twórczą ogranicza. Dlatego, że wytwo- ry pracy wyobcowują się, alienują i uzależniają człowieka od siebie. Rzeczy, produkty zaczynają nad nami panować, kształtować życie, poglądy i postawy. Szczególnie jest to widoczne w kapitalistycznym procesie pracy i produkcji. Wytwórca, homo faber, nie panuje nad swoimi wytworami i tylko w pewnej części korzysta z nich. Tym bardziej, że pierwotnym dystrybutorem wytworów jest ktoś inny: właściciel narzędzi i domi- nant stosunków pracy – kapitalista. Jest to niesprawiedliwe. Dla utrzymania tej nie- sprawiedliwości panujący (zwłaszcza właściciele środków produkcji i kapitału) powo- łują organizacje społeczne, polityczne i instytucjonalne oraz militarne (policja), które mają utrwalać i strzec owej niesprawiedliwości. Oczywiście pod różnymi szyldami. One też, siłą rzeczy, lub naukowo kwestię ujmując – stosując logikę – są wyalienowa- ne. Wyalienowany ze społeczeństwa jest również kapitał finansowy, jako przekształ- cony produkt pracy. Dla naszych rozważań najistotniejsza jest alienacja owych insty- tucji politycznych, społecznych i ekonomicznych oraz administracyjnych. Znany i głośny w latach 60. ubiegłego wieku przywódca młodzieży francuskiej i naukowiec H. Marcuze, dowodził, iż pracownicy są aktywni jedynie w czasie pracy. Później są wyalienowani z życia społeczno-politycznego w tym sensie, że nie mają na nie istotnego wpływu. 11 W znaczeniu socjologicznym i społecznym alienacja oznacza instytucję, twór biu- rokratyczny, który zaczął żyć własnym życiem. Wyizolował się. Przestał spełniać funkcje, do których został powołany. To, najczęściej, działalność urzędu/biura/in- stytucji/instancji nieadekwatna do celu, dla którego zostały one powołane; wyłamanie się spod kontroli społecznej. Objawami alienacji społecznej/politycznej jest zanik więzi między obywatelami a zakładaną sferą działania politycznego lub społecznego. To również panujące tu i ówdzie przekonanie, że działanie instytucji/urzędu/biura nie powinny być zależne od grupy społecznej lub całego społeczeństwa i realizowanie tego poglądu. Alienacja ma charakter procesu, w którym te organizacje, będące wy- tworem działań społecznych, i powołane dla realizacji określonych działań społeczno- politycznych w interesie powołujących, uciekają spod ich kontroli a nawet przeciw- stawiają się im i podporządkowują własnym, partykularnym (organizacyjnym) intere- som i potrzebom. Z tej racji z alienacją należy walczyć. Nie powinno się być podpo- rządkowanym własnym wytworom. Jest to jedna z myśli przewodnich marksizmu. Alienacja społeczna, polityczna, administracyjna tworzy, co oczywiste, elity, czyli innymi słowy grupy oligarchii. Te z zadowoleniem i wystudiowaną specyfiką oraz specjalizacją dążą do jej utrwalenia. Powoduje to zanik więzi społecznych, podział na: my społeczeństwo i – oni władza, sceptycyzm, krytycyzm wobec władz, brak dialogu społecznego. Ten ostatni próbuje się zastąpić dialogiem instytucjonalnym, czego do- wodem może być m.in. powołanie w Polsce elitarnego ośrodka pt. Dialog przy i pod egidą Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. Alienacja w kategoriach subiektywnych rodzi odczucie, że wyalienowana elita nie potrafi spełniać oczekiwań społecznych, nie dotrzymuje danego słowa, obietnic. Partie postrzegane są jako kliki dążące jedynie do realizacji własnych interesów. To samo dotyczy niektórych instytucji państwowych. Pewną odmianą alienacji nazywano nadmierną centralizację w poprzednim ustroju społeczno-politycznym. DYSFUNKCJE Dysfunkcje to określenie bodajże najczęściej używane i najlepiej objaśnione a do- tyczące różnych stanów odbiegających od normalności. Twierdzi się, że do nauki wprowadził je amerykański socjolog Robert K. Merton. Sam przedrostek „dys” w wyrazie oznacza rozdzielenie lub przeczenie, brak cze- goś, nadaje wyrazom znaczenie negatywne, przeciwstawne. Odpowiada rodzimemu 12 ściowe odbieganie od norm i zasad uniemożliwiających normalne funkcjonowanie, prze- powodujące odchylenia od stanu określonego jako wzorzec i wywołujące niepożądane „nie”. A zatem „dysfunkcja” oznacza brak realizowania określonych funkcji; przeciw- stawienie się im. Można przyjąć roboczą definicję stwierdzającą, że dysfunkcja to jako- strzeganie założeń, brak możliwości osiągania celu. Sytuacja adekwatna do stanu cho- robowego. Funkcja zaś to inaczej cel do spełnienia, rola, zadanie, które przed kimś postawio- no, czynność, praca do spełnienia a nawet obowiązek. Funkcjonalizm w metodologii naukowej oznacza poszukiwanie wzajemnych uza- leżnień między poszczególnymi elementami lub częściami. Np. między potrzebami społecznymi a zaspokajaniem ich przez określone instytucje lub urzędy. Za jednego z twórców funkcjonalizmu uznaje się polskiego uczonego Bronisława Malinowskiego (1884–1942). Z kolei dysfunkcjonalność oznacza nieprzystosowanie, niedostosowanie do po- trzeb, celów zwłaszcza ludzkich, społecznych. Np. T. Listwan [1] pisząc o dysfunkcjach personalnych traktuje je jako „zakłócenia i nieprawidłowości w obszarze kadrowym, skutki”. W tymże opracowaniu (s. 136) czytamy, iż w środowisku pracy dysfunkcje traktować należy jako zjawiska szkodliwe dla pełnienia przez pracowników ich funk- cji zawodowych oraz dla efektywności działania grup społecznych i całej organizacji. W sumie chodzi o niezaspokojenie bądź słabe zaspokojenie potrzeb związanych z pracą. Dalej, w tym opracowaniu autorki: J. Cewińska i K. Wojtaszczyk wyliczają negatywne zjawiska jakie rodzi dysfunkcja. Są nimi:  postawy apatii i rezygnacji pracowników, wyrażające się w niechęci do niemal wszystkiego; w ograniczeniu do minimum aktywności zawodowej,  postawy agresji wyrażającej się w drażliwości, wyszukiwaniu obiektów napaści i konfliktowości,  postawy obronne, związane z unikaniem kontaktów, ostrożnością i asekuranctwem,  postawy lekceważące, wyrażające się w ironizowaniu, kpieniu, wyszydzaniu i bagatelizowaniu,  postawy samooszukiwania się,  zaburzenia psychosomatyczne przejawiające się w nerwicach, różnego rodzaju dolegliwościach fizycznych, nadużywaniu alkoholu itd.,  obniżenie skuteczności i sprawności systemu organizacyjnego,  obniżenie potencjału i jakości zasobów pracy,  wzrost kosztów działania i usług, 13  podział dóbr i usług niezgodny ze społecznym, prawnym i moralnym porządkiem,  wzrost nakładów na zapobieganie i zwalczanie zjawisk dysfunkcjonalności oraz ich skutków. Z kolei K. Bolesta-Kukułka [2] podaje za R. Mertonem następujące dysfunkcje do- tykające najczęściej instytucji:  wyuczona nieudolność, czyli niemożliwość przystosowania się do zmienionych warunków,  konformizm wobec istniejących przepisów, który staje się celem samym w sobie,  technicyzm i formalizm czyli niezdolność dostosowania przepisów ogólnych do jednostkowych przykładów,  postawy dominacji wobec klientów i petentów,  obrona własnej pozycji i własnych interesów,  niezdolność do uczenia się na własnych błędach,  rutynowe skrzywienie czyli psychoza polegająca na nabyciu specyficznych uczu- leń, uprzedzeń, sympatii i antypatii oraz osobistych preferencji. Jeden z niekwestionowanych znawców poruszanych zagadnień A. Podgórecki [3] wymienia 10 następujących wskaźników dysfunkcjonalności instytucji, a więc tych które interesują nas najbardziej (tu w lekko zmodyfikowanej formie): 1. przerosty więzi nieformalnych, które mogą się przerodzić w zgrupowania klik a nawet mafii, 2. niedorozwój więzi formalnej, 3. wadliwości systemu selekcji i awansów pracowników ze szczególnym przypad- kiem niekompetencji kierowników, 4. wadliwość obiegu informacji 5. nieadekwatność sposobów zarządzania, 6. rytualizm, 7. formalizm, 8. wadliwość rozkładu proporcji gratyfikacji i sankcji, 9. hodowanie w ramach instytucji motywacji niezgodnych z jej celami, a traktujących ją samą jako instrumentalny środek dla realizacji celów pozainstytucjonalnych, 10. przekonanie o małej społecznej wadze lub nawet jej szkodliwości instytucji i ne- gowaniu celów jej istnienia. Jak więc widać z przytoczonych przykładów desygnatów interpretacji pojęcia „dys- funkcja” jest bardzo wiele. Językoznawców takie bogactwo może cieszyć, ale w prak- 14 tyce oznacza ono bardzo złą sytuację dotyczącą instytucjonalnego zarządzania. Złą przede wszystkim dla społeczeństwa. Warto nadmienić iż w wielu słownikach brak jest wyrazu „dysfunkcja”, co oznacza, że trzeba ją traktować jako proste przeciwieństwo funkcji (l.m.), o których z kolei (i pochodnych) informacji jest wystarczająco wiele. DEWIACJE Sam przedrostek „de” oznacza redukcję czegoś, zaprzeczenie, pozbawienie. Może być ewentualnie zastąpiony przedrostkami: „od, wy, roz”. Jest pisany łącznie w wyra- zach pochodzenia obcego. Według etymologii słowo pochodzi od łacińskiego deviare: zejść z drogi (na ma- nowce), zboczyć; to odchylenie od właściwego kierunku. Dewiator zaś, to „specjalista zajmujący się określaniem i kompensowaniem dewiacji (kompasu) dla ustalenia wła- ściwego kursu”. Więc ci, którzy chcą powrotu na właściwy kurs instytucji, instancji, urzędów i urzędników oraz kierowników różnej maści i proweniencji, więc my wszy- scy(?), mamy prawo nazywać siebie dewiatorami. Czy była konieczność nadmienienia o dewiatorach jeśli zgodnie z założeniami po- winniśmy pisać o dewiacjach; czy to nie jest niekonsekwencja? W świetle wywodów niektórych autorów, np. J. Turnera [4], który pisze, że: „Wysoki poziom dewiacji spo- ne” – pisanie o dewiatorach, czyli tych, którzy powinni uzdrawiać sytuację staje się wręcz obowiązkiem. W sytuacji gospodarczej i politycznej Polski – kraju, o którym niektórzy mówią niegrzecznie „Aferland” – zastanawianie się czy wszyscy mają jedna- kowe możliwości osiągania sukcesu zakrawa na żart, zwłaszcza wobec milionów bez- robotnych, głodnych i prześladowanych za aktywność w poprzednim ustroju społecz- no-politycznym. Z kolei dewiantami nazywamy tych, którzy mają zapewne dziwną przyjemność płynąć niewłaściwym kursem, albo mają z tego kursu korzyści lub nie wiedzą, że są na niewłaściwej drodze, i że grozi im katastrofa. To jest tak, jak z ową pieczarą u Platona, gdzie przykuci od zawsze do ławek więźniowie, widząc jedynie cienie rzeczywistości, biorą je za byty realne. Człowiek ma taką psychikę, że często bezwiednie (nieświado- mie) preferuje to, co przynosi chwilową i jednostkową korzyść. A i działania stricte racjonalne podpowiadają, aby zająć się w pierwszym rzędzie swoimi interesami, acz- łecznych pojawia się wówczas, kiedy legalne sposoby osiągania sukcesów są ograniczo- 15 kolwiek skrywamy je pod płaszczykiem dobra ogólnego czy nawet eudajmonizmu społecznego. Zachowania dewiacyjne przynoszą zatem czasem wymierną korzyść jednostce. Społecznie natomiast są szkodliwe. Są więc wcale nierzadkie, tym bardziej jeśli nie niosą za sobą natychmiastowych, nieprzyjemnych konsekwencji. Później mogą one mieć miejsce (i zwykle mają) ale póki co, są odłożone w czasie i niegroźne. Zaś własne sumienie i quasi etyka często są skutecznie usypiane wspomnianym racjonalizmem indywidualnym. Gwoli obiektywizmu należy poinformować, iż część naukowców widzi w zachowa- niach dewiacyjnych również elementy pozytywnie społecznie. Chodzi w tym przypad- ku najczęściej o jednostki, które nie chcą się podporządkować ogólnie przyjętym nor- mom i zasadom. Ich postępowanie, aczkolwiek chwilowo szokujące, a oni sami na- zywani są dewiantami, mogą być prekursorami nowych trendów, poglądów idei. Zapewne nie bez przyczyny jeden z największych polskich socjologów przełomu XIX i XX wieku, L. Krzywicki, pisał o roli skandalu w postępie społecznym. Dewiacje mogą się stać podstawą do utrwalenia pewnych wzorców zachowań, które uzyskały poklask społeczny i powinny być zachowane. Uznaje się je za pewnego rodzaju zboczenie ale nie zawsze szkodliwe. Nas wszakże interesują przede wszystkim dewiacje dotyczące kierowania i zarzą- dzania (instytucjonalnego) w znaczeniu pejoratywnym. Zobaczmy zatem jak problem ten przedstawiany jest przynajmniej w części adekwatnej literatury. W opracowaniu Kierować sobą i innymi [5] wymieniono 7 czynników o cechach dewiacyjnych. Są nimi: 1. złe kierowanie personelem, 2. przeciążanie pracą kadry kierowniczej, 3. brak możliwości rozwojowych wśród pracowników, 4. brak samodzielności wśród pracowników; muszą oni być kontrolowani i pilnowani, 5. dobrzy pracownicy opuszczają zespół, 6. coraz trudniej jest znaleźć dobrych współpracowników, 7. nie podejmuje się innowacji, osiągnięcia są na niskim poziomie, brak czasu na pla- nowanie. W opracowaniu Zagadnienia patologii społecznej [6] znajdujemy listę czterech podstawowych typów dewiacji: 1. indywidualna – zależna od jednostkowych cech psychicznych i fizycznych człowieka, 16 2. sytuacyjna – funkcja zderzenia sił otaczającej jednostkę sytuacji, zmuszającą ją do naruszania norm zinternalizowanych i przestrzeganych do tej pory, 3. kumulatywna (podrodzaj sytuacyjnej) – występuje wtedy, gdy warunki społeczne i kulturalne stwarzają podobne i powtarzające się sytuacje poszczególnym jed- nostkom, a wynikające stąd dewiacje obejmują znaczną część społeczeństwa, 4. systematyczna, czyli uzupełniająca się. PATOLOGIE Rdzeń słowa „pat(o)” z języka greckiego oznacza intensywny stan chorobowy. Jest stosowany w połączeniu z innymi słowami. Wedle Encyklopedii PWN patologia jest definiowana jako „zespół zachowań społecznych niezgodnych z powszechnie wyznawa- nymi wartościami społecznymi”. W kontekście organizacyjnym patologię rozpatruje się jako konsekwencję zachowań pracowników, które zdeterminowane są wpływem otocznia pracy oraz charakterem pracy. Jest to jedno z najpopularniejszych określeń chorób społeczno-gospodarczych, or- ganizacyjnych, instytucjonalnych, a także działań indywidualnych i stanów zdrowot- nych. Niektórzy naukowcy, np. B. Hołyst [7] uznają patologię społeczną i gospodarczą za stan normalny (o zgrozo!), a człowiek tworzy sobie jedynie wizje porządku, aby stan nienormalności (patologii) uczynić znośniejszym. Patologia w znaczeniu społecznym i naukowym odnosi się z jednej strony do braku wiedzy na określony temat (przyczyn, rozwoju, przebiegu, skutków), a z drugiej do konkretnych działań wynikających z braku tej wiedzy, co jest – w kategoriach spo- łecznych – niezgodne z przyjętymi normami, zasadami i obyczajami. Patologię w odniesieniu do instytucji można by spróbować zdefiniować lub określić jako sytuację, w której ma miejsce dysharmonia między kilkoma elementami struktu- ralnymi, socjologicznymi, organizacyjnymi i psychologicznymi; między normami, zasa- dami, które powinny być realizowane a nie są; istniejącą deprywacją; między hierarchią władzy i podporządkowania; między oczekiwaniami społecznymi a stanem faktycznym. A zatem jest to stan przeciwstawny zdrowemu rozsądkowi. Tu należy nadmienić, iż zdrowy rozsądek ma wiele wspólnego z niesłusznie pogardzanym powiedzeniem o chłopskim rozumie. Ten wyraża – może nie w sposób najbardziej umotywowany i intelektualny – wiekowe doświadczenia ludu i spostrzeżenia. Nawiązując do najnow- szych trendów naukowych, nazwać go można wiedzą ukrytą, o której tak wiele pisze się ostatnio. Dla przykładu warto wymienić książkę prekursorów tego kierunku I. Nonakę 17 i H. Takeuchiego Kreowanie wiedzy w organizacji. A zdrowy rozsądek włoski filozof, A. Gramsci podniósł do godności kierunku filozoficznego. Można by też o patologii powiedzieć zdecydowanie krócej. Mianowicie: patolo- giczną jest ta instytucja (organizacja), która nie spełnia swoich funkcji (celów, zadań). Tu jednak od razu nasuwa się pytanie: a dlaczego ich nie realizuje? Wielu autorów na takie pytanie odpowiada, że w organizacji (instytucji) istnieje zbyt wielki, nie do po- godzenia, konflikt ról. Winą za patologię instytucji obarcza się często nie układy, sytuacje, organizację itd., ale samych pracowników, urzędników czyli określoną grupę ludzi. W instytucjach urzędnikami są wszyscy. Aczkolwiek słowo to noszące pewien negatywny stygmat (urzędas, biurokrata, biurwa) nie jest teraz w modzie. Ale słowa nie zmieniają faktów. Objaśniają je jedynie i interpretują. Jeszcze nie tak dawno modne były słowa (wpro- wadzone przez C. W. Millsa) „białe kołnierzyki” oznaczające właśnie kierowników i urzędników w odróżnieniu od „niebieskich kołnierzyków” oznaczających robotni- ków. Ci piersi stali się wyspecjalizowaną (i wyobcowaną) grupą zawodową pracującą za biurkiem dla dobra organizacji i instytucji. Stało się to paradoksalne i patologiczne w tym sensie, że ludzie ci posiadając specjalistyczną wiedzę i władzę, i oddając ją w 100 instytucji, w której pracują, oderwali się od potrzeb indywidualnych ludzi. Ba, statystyczny klient czy petent zaburzać miał ich pracę. To jest właśnie zwyrodnienie, patologia instytucjonalna. Poza tym sytuacja wyobcowania stwarza doskonałe pole do nadużyć. Stąd należy przyjąć, że walka z patologią zaczynać się musi od doskonalenia i ciągłego kontrolowania społecznego. A. Lipka ]8] z kolei stara się udowodnić, że patologię rodzą niewłaściwe stosunki społeczne w firmie, instytucji, zakładzie pracy. Wymienia pięćdziesiąt (50) przyczyn. Oto niektóre z nich:  neurotyczne pożądanie władzy,  ograniczone zaufanie wobec innych,  brak otwartości na pomysły ze strony innych,  nastawienie na krytykowanie innych,  sztuczność zachowań,  redukcja zainteresowań potrzebami psychologicznymi,  zanik zachowań altruistycznych i empatycznych,  kształtowanie postaw agresywnych wobec innych,  manipulacja informacją i zatrzymywanie jej istoty dla siebie,  unikanie sytuacji pracy powodujących konieczność prowadzenia dialogu. 18 M. Laszczak [9] wymienia zaś tylko 4 przyczyny patologii. Są nimi:  słabość kultury organizacyjnej,  konflikt ról,  słabość psychologiczna,  nieodpowiednie mechanizmy socjalizacji. Przez te ostatnie autor rozumie kształtowanie zachowań zgodnych z intencjami organizacji, ale niezgodnych z potrzebami pracowników. Jednocześnie znajdujemy w książce zastrzeżenie, że przyczyn patologii jest tak wiele, iż nie możemy ich wszystkich poznać i być może dlatego autor ograniczył się do – jego zdaniem – najistotniejszych, stanowiących niejako ich wspólny mianownik. Dość dużo miejsca zagadnieniom niewłaściwej socjalizacji jako przyczynie patolo- gii poświęcono także w cytowanej książce K. Bolesty-Kukułki [s. 228]. W tymże opracowaniu znajdujemy [s. 226] wymienione ogólne przyczyny patolo- gii. Autorka dodaje, że wyglądają one jakby pochodziły z obserwacji polskiego społe- czeństwa, ale w rzeczywistości znane są od dawna, a sytuacja w Polsce jedynie je po- twierdza. Są nimi:  nasilające się nierówności społeczne,  anomia (o której piszemy nieco szerzej poniżej),  alienacja, czyli narastanie poczucia wyobcowania, obojętność wybranych przy- wódców (posłowie, prezydent…) na losy „zwykłego człowieka”,  pauperyzacja (ubożenie) i marginalizacja całych grup społecznych, która nie po- zwala im na zaspokojenie podstawowych potrzeb,  niespójność społecznych oczekiwań wobec jednostek,  wypieranie norm kultury oficjalnej przez normy hedonistycznej kultury nieoficjal- nej (autorka użyła słowa „podziemnej”) polegającej m.in. na agresywności, braku społecznych i instytucjonalnych reakcji na zjawiska społecznej patologii itp. Zdecydowany pogląd na istnienie lub nieistnienie patologii, wyraża we wspomnia- nej pracy Socjotechnika..jej redaktor A. Podgórecki. Napisał: (s. 50): „starczy… porów- bieżności między celami tej instytucji a jej faktycznym działaniem”. Czyli recenzją jest (weberowska) wierność zasadom, przepisom i założeniom. Tylko że gdzieś tu jak gdy- by zgubił się człowiek – petent instytucji, urzędu z jego indywidualnymi sprawami i potrzebami. nać faktyczne funkcjonowanie tej instytucji z jej celami. Jeśli występuje adekwatność tych dwóch zasadniczych elementów, nie ma mowy o patologii. Można natomiast mówić o dewiacyjnym charakterze jakiejś instytucji, wtedy, gdy da się stwierdzić istnienie roz- 19 ANOMIA Słowo stosunkowo mało znane w potocznym języku polskim i mało używane. W Słowniku języka polskiego z 1988 roku (80 000 tysięcy haseł) w ogóle nie jest za- mieszczone. W Słowniku wyrazów obcych z 1970 roku też. Nie ma go również w Słow- niku pojęć filozoficznych z 1996 roku. Oznacza ono „zagubienie moralne lub brak norm” – zależnie od tłumaczenia. Etymologia grecka. Dosłownie, etymologicznie ozna- cza „bezprawie”. Do literatury w ogóle wprowadzono je w XVI wieku. Upowszechnił je Emil Durkheim (1858–1917). Do użytku naukowego wprowadzono je analizując prace tego francuskiego socjo- loga. Istota polegała na dylematach związanych z działalnością wynikającą ze świa- domości zbiorowej i funkcjonowania faktów społecznych, które są – według Durkhe- ima – zewnętrzne w stosunku do stanów psychologicznych, wewnętrznych. Te mogą być inne. Jak zatem postępować?! Czym się kierować? Dla Durkheima ważniejsze były fakty społeczne, „solidarność organiczna” aniżeli indywidualne przypadki. Jeśli przełożyć ten pogląd na działania instytucjonalne, organizacyjne, to nie ma wątpliwości co decydować ma o pracy instytucji. Na pewno nie jednostkowe zjawiska. Ale przecież istnieje i moral- ność indywidualna, a więc..? Anomia, zagubienie moralne. Zwykle wybiera się te działa- nia, które dają zysk, święty spokój od strony przełożonych, pochwałę organizacyjną, poczucie działania we wspólnym interesie. Tym bardziej jeśli to nic nie kosztuje. Kariera słowa, już w nieco zmienionej wersji, zaczęła się wraz z rozwojem globaliza- cji, kiedy to zaczęliśmy tracić rozeznanie co jest dobre, a co złe, kiedy i gdzie; kiedy za- częto mylić koleżeństwo z wyrachowaniem, etykę z etykietą, nauczanie z pouczaniem, demokrację z demokreaturą, dyskusję z pyskusją, państwo z sobiepaństwem itd. W opracowaniu Socjologia ogólna [10] czytamy, że przez anomię należy rozumieć (za Durkheimem) „taką sytuację społeczną, w której jednostki w masowej skali zatraca- nego”. Anomia to także względny zanik powszechnych norm społecznych i rodzenie się innych, nie zawsze akceptowanych, co oznaczać może: narzucanych siłą, bezpra- wiem, niejasną sytuacją i niepewnością. Anomia dotyczyć może społeczeństw, spo- łeczności i określonych grup. Aktualnie przez anomię rozumie się najczęściej, to zna- czy, że nie zawsze, „zagubienie i wykorzystywanie jednostki wywołane przez społe- czeństwo”. Mamy więc w tych określeniach nacisk położony bardziej na skutki niż na strukturę anomii. ją zdolność odróżnienia dobra od zła, co jest świadectwem głębokiego kryzysu społecz- 20 Bardziej szczegółowe rozważania na temat anomii znajdujemy w pracy amerykań- skiego socjologa Roberta K. Merona [11] – rozróżnia on między innymi anomię zwykła i ostrą. Zwykła anomia odnosi się do stanu zamieszania, kiedy istnieje konflikt wartości grupowej co powoduje zróżnicowania grupowe (organizacyjne) i niepokój społeczny. Ostra anomia dotyczy degeneracji a w ostateczności rozpadu sytemu wartości, co prowadzi do silnych stanów lękowych. W opracowaniu zamieszczona jest też skala anomii. Przedstawia się ona następująco.  przekonania o obojętności przywódców społeczności lokalnej wobec potrzeb jednostki,  przekonania, że niewiele da się osiągnąć, w społeczeństwie, którego funkcjono- wanie postrzegane jest jako zasadniczo niemożliwe do przewidzenia i chaotyczne,  przekonanie, że zrealizowanie celów życiowych jest raczej niemożliwe,  poczucie bezsensu,  przekonanie, że jeżeli chodzi o psychologiczne i społeczne wsparcie, to człowiek nie może liczyć na własnych przyjaciół. Nie jest to jednakże skala ani zestaw, który by rościł sobie pretensje do doskonało- ści lub wyczerpania zagadnienia ze względu na jego złożoność. Dodajmy, że R. K. Mer- ton niejednokrotnie używa pojęć dewiacja, anomalia i anomia oraz dysfunkcja, a także wiele innych, jako synonimów pewnego stanu chorobowego ludzi, społeczeństwa i jego organizacji. Krótką i jednoznaczną definicję anomii podaje R. Dahrendorf w książce Nowocze- sny konflikt społeczny. „Anomia …opisuje taki stan spraw, w którym naruszenie norm pozostaje bezkarne” [12]. RESIDUA, DERYWACJE I POWTARZAJĄCA SIĘ HISTORIA ELIT Te trzy, związane za sobą, pojęcia (czasami w literaturze spotyka się pisownię „re- zidua”) wprowadził do użytku naukowego, a ściślej biorąc do socjologii, włoski na- ukowiec Vilfredo Pareto (1848–1923). Teorie jego nie są znane tak jak inne, ani spe- cjalnie propagowane chyba dlatego, przede wszystkim, że były one hołubione przez B. Mussoliniego, który nadał naukowcowi, krótko przed jego śmiercią, tytuł senatora. Propagować nauki faszystowskiego senatora?! Np. J. Turner w obszernym 730 stroni- cowym dziele Struktura teorii socjologicznej jedynie przy okazji omawiania roli K. Marksa w socjologii, wymienia nazwisko – i nic więcej – V. Pareto. 21 Ale może być i inna przyczyna. Ta, która i nas skłania do krótkiego przedstawienia jego teorii. Może ona mianowicie objaśnić w pewnym sensie i przy odpowiedniej (swoistej) interpretacji, mechanikę działania pewnych grup kierowniczych, elit, jak je nazywał Pareto. To odpowiada naszemu zamysłowi książki i rozdziału. Jeśli coś rozu- miemy, znamy mechanizm działania to można przystąpić do demontażu danego urzą- dzenia, aby je na przykład naprawić, czy też włożyć nowy smar. (Nota bene: Parecie zarzucano również mechanistyczne podejście do socjologii [13]) Gdyby zaś urządze- nia, które mamy na myśli nazywały się – dajmy na to: instytucje władzy – to zapewne nie wszystkim by to odpowiadało. Sponsorom nauk o kierowaniu i zarządzaniu być może też. A zatem spróbujemy wykorzystać pewne elementy teorii V. Pareto do obja- śnienia funkcjonowania grup (organizacji) kierowniczych i możliwości trwania nawet przy licznych patologiach, dewiacjach i anomaliach. Wpierw jednak należne jest opi- sanie tych pojęć, które już samo w sobie zawiera wyjaśnienia o możliwości patolo- gicznego zarządzania i kierowania, a nawet ich usprawiedliwienie. Jeśli uwzględnimy dodatkowo, że w pewnych sytuacjach władza może swoje decyzje egzekwować siłą – to znacznie przybliżymy się do zrozumienia całego problemu dewiacji grup decyzyj- nych, zinstytucjonalizowanych. Dla wyjaśnienia swojej teorii V. Pareto używa dwu nowych, raczej nieznanych pojęć: (1) Residua to pewne, najczęściej stałe stany psychiczne, postawy wzbudzające u ludzi określone działania. Jest ich sześć:  Residua skłaniające ludzi do konstruowania na nowo swoich przekonań, po- staw…, co w efekcie daje wiarę w postęp, rozwijającą się demokrację, reformy społeczne, usprawiedliwia dotychczasowe działania.  Residua skłaniające ludzi do utrzymania istniejącego porządku społecznego i organizacyjnego; nietolerancja wobec innych postaw i wartości, konserwatyzm.  Residua skłaniające do egzaltacji (np. religijnej), publicznego wyznawania swoich przekonań, agitowania za nimi.  Residua skłaniające do utrzymywania z pewnymi ludźmi bliskich kontaktów, co może owocować nepotyzmem.  Residua obronne przeciwstawiające się wszelkim atakom na własną grupę, na istniejącą strukturę społeczną, co nie musi mieć żadnego związku z logiką i do- brem społecznym.  Residua seksualne. J. Szepański [14] i inni autorzy zresztą też – usprawiedliwiają je w pewnym sensie pisząc, że są one instynktowne, czyli niezależne od woli człowieka i nieuniknione, co 22 i charakter działań społecznych zostają często osłonięte ‘różnymi reakcjami językowy- mi’, pseudologicznymi teoriami, które motywują uzasadniają, usprawiedliwiają, upięk- szają rzeczywiste, irracjonalne residua wywołujące działanie. Działania są często in- stynktowne, lecz człowiek który je wykonuje, doznaje uczucia przyjemności polegającego również może objaśniać dewiacje władzy traktowane ze społecznego, nie indywidual- nego, punktu widzenia. Jest to więc, jak widać, teoria mocno psychologizująca. Ale czyż wszelka władza, wszelkie elity, grupy rządzące nie składają się z oddzielnych ludzi? A na przywódców wszelkich zespołów lub zbiorowości – otoczenie lub statystyczni podwładni nie mają jakiegokolwiek wpływu. Tak uczy teoria władzy i kierowania. Taka jest praktyka. Ro- zejrzyjmy się wokół siebie. Jaki np. wpływ miało rządzące otoczenie na L. Wałęsę lub K. Wojtyłę? A byli oni swego czasu niekwestionowanymi przywódcami. Residua, jeśli się spetryfikowały, stanowić mogą chiński mur dla nowych idei, trendów i potrzeb społecznych. Mogą być hamulcem rozwoju społecznego. Oddajmy „głos” jeszcze raz znakomitemu socjologowi J. Szczepańskiemu [s. 293], który niebywale syntetycznie i przekonująco dokonuje przejścia od residuów do (2) derywacji. „Residua wyznaczają zachowanie ludzkie. Lecz rzeczywiste sprężyny na wyszukiwaniu dla nich przyczyn logicznych w sposób zgoła dowolny.” Owe reakcje językowe, które tu i ówdzie Pareto nazywa kąśliwie żargonem, nadają pozory logiczności działaniom. To właśnie są derywacje (tzn. pochodne; w tym przy- padku residuów). V. Pareto zgrupował je w 4 klasach: 1. Derywacje odwołujące się do prostych (żeby nie rzec prostackich) stwierdzeń typu: „tak być musi i już”, „vis maior” (siła wyższa), „tak trzeba”, „na to nie ma rady” – bez powoływania się na jakiekolwiek fakty lub doświadczenia. 2. Derywacje odnoszące się do autorytetu; np. praw boskich (co wiemy o nich na pewno, jeśli Mojżesz rozbił tablice z przykazaniami, a później dopiero odtworzył je z pamięci?). Politycy, np. próbują być autorytetami w każdej dziedzinie; nawet tam gdzie są laikami. Przemądrzali kierownicy też. 3. Derywacje odwołujące się do zgodności z uczuciami, zasadami, interesami, pra- wem, jakoby wolą społeczeństwa, i poglądami (niepoliczonej) większości. 4. Derywacje wykorzystujące niejasności językowe, niejednoznaczność terminów, alegorie, metafory typu „państwo prawa i sprawiedliwości” „solidarność społecz- 23 na”, aczkolwiek działania i rzeczywistość stwierdzeniom takim jednoznacznie przeczą. Pareto nazywa je „dowodami słownymi”. Należy nadmienić, iż między residuami a derywacjami istniej dialektyczny związek. Pierwsze wpływają na drugie, ale i odwrotnie. Tak jak u K. Marksa, gdzie byt społecz- ny wpływa na świadomość społeczną (a nie jak się pisze i mówi popularnie, że byt określa świadomość), ale i odwrotnie. Zresztą poglądy V. Pareto często przyrównuje się do tego pierwszego. Dla naszych rozważań niebagatelne znaczenie ma fakt, iż Pareto nazywa często re- sidua i derywacje działaniami pozalogicznymi, z czego można a nawet należy wycią- gnąć kolejny wniosek o potrzebie krytycznej teorii dotyczącej chorób w kierowaniu i zarządzaniu. Jeśli tego nie uczynimy, będzie to oznaczało, że zgadzamy się z istnieją- cymi wynaturzeniami. Jeśli zaś tak – no to nie narzekajmy! Residua i derywacje jako całość służą ściśle określonemu praktycznemu celowi: utrzymać status quo. Chcą go zaś utrzymać przede wszystkim ci, którzy czerpią z ak- tualnej sytuacji określone korzyści i przywileje. W pierwszym rzędzie są to ci, którzy posiadają władzę; bez względu na jej zasięg oraz ich wasale i poplecznicy. Pareto na- zywa ich elitami, ale dzisiejsze znaczenie tego słowa nieco się zdeprecjonowało i od- nieść je możemy do wszystkich grup i ekip rządzących na różnych szczeblach drabiny społecznej, ekonomicznej i organizacyjnej. Oczywiście, że dążenia te realizowane są różnymi drogami i sposobami: od najbardziej godnych naśladowania po najpodlejsze. Innymi słowy jest lub może być tak, że irracjonalne residua są przedstawiane w for- mie „pozytywnych” derywacji, po to aby utrzymać wpływy, korzyści, przywileje. Zja- wiska te są niezależne od ustroju politycznego i ekonomicznego, ani od poziomu roz- woju społeczeństwa. Po prostu są, istnieją obiektywnie. Są faktami społecznymi. Nie oznacza to jednak wcale, że trzeba się biernie z nimi zgadzać i wierzyć w to co słyszy- my i czytamy i w to co nam mówią. Wierzyć należy w to co odczuwamy i sami obser- wujemy. Każda inna wiara zwalnia od myślenia. Bierna zgoda na funkcjonujące residua i derywacje to akceptacja społeczna na pe- tryfikację istniejących struktur zarządczych, które z czasem coraz bardziej wyrodnie- ją. Historia wszakże uczy, że struktury władzy i zestaw osobowy ulega ciągłej zmianie (feudałowie, kapitaliści, menedżerowie, klasa robotnicza, monarchie, demokracje, socjalizm). Przede wszystkim ze względu na warunki ekonomiczne i polityczne. Nie- mniej jednak stare struktury bronią się, m.in. przez stosowanie residuów i derywacji. Stąd rewolucje, wojny, krwawe konflikty… Tragedia i porządek historii polega na tym, że zwycięzcy wyłaniają znów nowe elity i … historia się powtarza. Rozwój po spirali. 24 POZOSTAŁA TERMINOLOGIA Dla określeń zaburzeń w sposobach sprawowania władzy istnieje wiele – oficjal- nych i „nieparlamentarnych” – określeń. Język polski jest bogaty. Najistotniejsze – naszym zdaniem – opisaliśmy stosunkowo obszernie. Ale pozostało jeszcze kilka, któ- re pokrótce przedstawimy. ANOMALIA Nieprawidłowości, odchylenia od ogólnej reguły. W naszym przypadku regułą mo- gą być zarówno przepisy i normy prawne dotyczące kierowania/zarządzania, ale tak- że odbieganie od zasad etycznych i ogólnie akceptowanych zachowań, czyli wzorców. ABERACJA Zboczenie, odchylenie, nienormalność. ABSURDY Niedorzeczności, nonsensy, bzdury, bezsensy pojmowane jako działania. Tak czę- sto w opinii społecznej określane są niezrozumiałe decyzje i postępowanie władz. DESTRUKCJA SPOŁECZNA P. Sztompka w cytowanej pracy (s.300) przedstawia destrukcję społeczną jako efekt patologicznych działań władzy. Destrukcja to rozkład, rozpad; w przypadku nas interesującym – więzi społecznych, których winowajcą jest świadoma polityka władz zmierzająca do wywołania określonych stanów świadomości społecznej. URZĘDNICZA MENTALNOŚĆ Oznacza ona stan świadomości grupowej; w tym przypadku grup zarządczych, ad- ministratorów. Jej cechą jest kultywowanie i wymaganie przez przełożonych cech ogólnie przez społeczeństwo nie akceptowanych: absolutne posłuszeństwo, pedan- tyczny perfekcjonizm, znieczulica społeczna i negowanie potrzeb jednostek. R. Merton analizując ten wskaźnik funkcjonowania grup społecznych nazywa go „względnym upośledzeniem”. 25 PARADOKSY (władzy) Z greckiego oznacza: nieprawdopodobny, zadziwiający, nieoczekiwany. W sensie logicznym oznacza m.in. pozornie logiczne i poprawne założenia prowa- dzące w efekcie do sprzeczności i fałszu. Mistrzami tak pojmowanego paradoksu byli w starożytnej Grecji sofiści. Paradoks możemy określić inaczej jako zdanie sprzeczne z przyjętą opinią; postępowanie wbrew niej. To także wyrażenie swojej opinii o czymś, co budzi niepokój lub wielkie zdziwienie. Paradoks odnosi się nie tylko do słów i stwierdzeń, ale przede wszystkim do działań sprzecznych z tymi, które uzna- wane były do tej pory za ogólnie przyjęte, zdroworozsądkowo akceptowane. Np. nie mieszanie się do polityki innych państw, nie branie udziału w cudzych wojnach. Para- doksalnymi działaniami nazywa się także wprowadzanie fałszywych informacji w celu uzyskania określonego efektu. Paradoksalnym jest tworzenie niespójnych całości; postępowanie wbrew logice kwalifikacyjnej i klasyfikacyjnej. Słowo paradoks jest czasem zastępowane słowem „antynomia”. Zwłaszcza kiedy rzecz dotyczy bardziej konkretnych działań niż opinii. Nie umieszczamy w tym spisie pojęcia i desygnatów „biurokracji” bowiem przed- stawiona ona będzie w oddzielnej części książki. 26 Literatura rozdziału [1] Z. Janowska i inni (red.), Dysfunkcje zarządzania zasobami ludzkimi, Wyd.: Uniwersytet Łódzki, 2005, s. 121, 136. [2] K. Bolesta-Kukułka, Socjologia ogólna, WN Wydziału Zarządzania UW, Warszawa, 2003, s. 247, 248, 228. [3] A. Podgórecki (red.), Socjotechnika funkcjonalność i dysfunkcjonalność instytucji, KiW, 1974, s. 61. [4] J. Turner, Socjologia. Koncepcje i ich zastosowanie, Zysk i s-ka, Poznań 1998, s. 203. [5] K. Kalin, P. Muri, Kierować sobą i innymi Psychologia dla kadry kierowniczej, Wyd.: Profe- sjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 1998, s. 203, 204. [6] A. Podgórecki (red.), Zagadnienia patologii społecznej, PWN, Warszawa 1976, s. 113. [7] B. Hołyst, Patologie życia gospodarczego w Polsce w opinii młodzieży, Oficyna Wydawnicza WSM, Warszawa 2007, s. 18. ]8] A. Lipka, Współdziałanie Zmierzch rywalizacji pracowników, Difin, Warszawa 2004, s. 76–79. [9] M. Laszczak, Patologie w organizacji, Wyd.: Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 1999, s. 51. [10] J. Polakowska-Kujawa (red.), Socjologia ogólna, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 1999, s. 57. [11] R. K. Merton, Teoria socjologiczna i struktura społeczna, PWN, (zwłaszcza rozdz. VI – III) Warszawa 2002. [12] R. Dahrendorf, Nowoczesny konflikt społeczny, Czytelnik, Warszawa, 1993, s. 255. [13] J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2002, s. 343–360. [14] J. Szepański, Socjologia. Rozwój problematyki i metod, PWN, Warszawa, 1967, s. 291,292. 217 Dr Waldemar Stelmach – dyplomowany socjolog, politolog i filozof. Jest docen- tem w Wyższej Szkole Menedżerskiej w Warszawie. Wykłada także w innych uczelniach socjologię i ZZL. Doktoryzował się za granicą. W swoim dorobku ma 7 książek autorskich (w tym 2. powieści tematycznie związane ze sprawowa- niem władzy). Jedna z nich otrzymała nagrodę Ministra Szkolnictwa Wyższego. Jest współautorem w ponad 20. opracowaniach zbiorowych. Opublikował po- nad 100 artykułów w czasopismach naukowych i popularno naukowych. Był i jest uczestnikiem wielu zagranicznych konferencji naukowych. Wypromował setki licencjatów i magistrów. Swoje zainteresowania naukowe kontynuował w praktyce jako dyrektor w wydawnictwach, działacz związkowy, pracownik instytutów badawczych. Zawsze, nawet wtedy, kiedy pracował jako tokarz, wal- cownik w hucie lub brygadzista na lakierni w centrum jego zainteresowania był człowiek jako kreator i przedmiot oddziaływania. Opis proponowanych w tej książce zagadnień nie wyczerpie problemów władzy i kierowania oraz ich licznych niedostatków; przede wszystkim w funkcjach realizacyjnych, ale teoretycznych też, ponieważ przekracza- łoby to objętość jednej książki. Samo tylko rozważanie teoretyczne o istocie władzy zajmuje w literaturze naukowej setki tomów i rozdzia- łów książek. Naszym celem jest zgrupowanie w jednym opracowaniu, oczywiście w bardzo skondensowanej formie, opisów (analiz) dotyczą- cych jednego zagadnienia, na które składają się psychologiczne, socjolo- giczne, organizacyjne i poniekąd – w różnych skalach – polityczne, cho- roby zarządzania i kierowania; przede wszystkim instytucjonalnego, ale także wynikające z indywidualnych niedostatków oraz próba znalezienia poprawy status quo. Książka jest głównie przeznaczona dla tych, którzy już są na kierowni- czych stanowiskach a chcieliby odnowić, uzupełnić, poszerzyć swoje wiadomości o kierowaniu ludźmi oraz dla tych, którzy zakładają, myślę, i słusznie, że kiedyś obejmą kierownicze stanowiska. Książka jest zbędna tym, którzy sądzą, że o kierowaniu ludźmi i o władzy już wszystko wiedzą.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Władza i kierowanie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: