Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00251 004942 12594395 na godz. na dobę w sumie
Władza i polityka w literaturze political fiction: prawda czy fikcja? - ebook/pdf
Władza i polityka w literaturze political fiction: prawda czy fikcja? - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2782-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja zawiera oryginalne i wyczerpujące opracowanie jednej z najbardziej fascynujących odmian literatury przełomu XX i XXI wiwku - literatury political fiction. Książka jest przede wszystkim opisem i zarysem typologii interesującego zjawiska we współczesnej literaturze popularnej, a także próbą jego interpretacji. Szeroko zakrojona prezentacja obrazu literatury fantastyczno-politycznej, doskonała orientacja w gąszczu zagmatwanych intryg, udziwnionej chronologii i bohaterów o niejasnej, nierzadko komiksowej tożsamości, jak również swoboda poruszania się na płaszczyźnie będącej domniemanym światem odniesienia omawianych utworów, tzn. w problematyce historyczno-politycznej XX i XXI wieku, są niewątpliwymi walorami tej publikacji.

Political fiction to odmiana współczesnej powieści popularnej o tematyce związanej z ważnymi wydarzeniami świata polityki, do których należały w przeszłości: zimna wojna, kryzys kubański, zabójstwo prezydenta Johna F. Kennedy'ego czy afera Watergate. W szerszym znaczeniu termin ten jest rozumiany jako zbiór konwencji traktujących o wydarzeniach niebyłych, nieprawdopodobnych, ściśle powiązanych z aktualnym kontekstem politycznym. Kampania wyborcza, śmierć głowy państwa, atak terrorystyczny czy zamach stanu to wiodące motywy eksponowane przez autorów political fiction nie tylko w literaturze, ale również w innych formach artystycznego wyrazu: w filmie, muzyce, teatrze, sztukach plastycznych, grach komputerowych.

Autor przedstawia zróżnicowaną włoską i polską scenę polityczną ostatnich dekad. [...] Poprzez pryzmat ciekawych analogii wyłania się wizja i nowa funkcja dzisiejszej literatury popularnej, a tym samym political fiction, jako nowego ''podgatunku'', który znajduje się na pograniczu prawdy i fikcji literackiej.
Z recenzji prof. dr. hab. Cezarego Bronowskiego

Autor doskonale orientuje się w gąszczu opisywanych utworów [...], zagmatwanych intryg, udziwnionej chronologii i bohaterów o niejasnej, nierzadko komiksowej tożsamości, jak również ze swobodą porusza się [...] w problematyce historyczno-politycznej XX i XXI wieku, ze szczególnym naciskiem na okres po upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej i obaleniu żelaznej kurtyny. U podstaw tej wiedzy można dostrzec niewątpliwą pasję i autentyczne, ugruntowane zainteresowanie.
Z recenzji prof. dr. hab. Piotra Salwy

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

R O Z D Z I A Ł 3 Ro´ z˙ne koncepcje wspo´ łczesnego władztwa politycznego, jego charakterystyka, ewolucja i deprawacja na przykładzie włoskiej i polskiej literatury fantastyczno-politycznej przełomu XX i XXI wieku Władza jako obiekt badan´ naukowych: definicje i typologie Przedmiotem zainteresowania niniejszego rozdziału jest kategoria władzy roz- patrywana przez pryzmat najnowszych dokonan´ two´rco´w kultury we Włoszech i w Polsce ze szczego´lnym uwzgle˛dnieniem dzieł pisanych i ich odbioru społecznego. Poniewaz˙ władza to poje˛cie złoz˙ one i polisemiczne, w pierwszej kolejnos´ci nalez˙ y przywołac´ wybrane jej definicje i typologie na podstawie ogo´lnodoste˛pnych studio´w politologicznych w celu skonkretyzowania, a zara- zem ograniczenia obszaru be˛da˛cego obiektem dalszych rozwaz˙ an´. Najogo´lniej rzecz ujmuja˛c, władza to „stosunek społeczny mie˛dzy jednostka- mi a grupa˛, polegaja˛cy na tym, z˙ e jedna ze stron moz˙ e w sposo´b trwały i upraw- niony zmuszac´ strone˛ druga˛ do okres´lonego poste˛powania i ma s´rodki zapew- niaja˛ce kontrole˛ tego poste˛powania”1. W rozumowaniu logicznym podmiot A posiada władze˛ nad podmiotem B wtedy, gdy moz˙ e spowodowac´, z˙ e B wy- kona to, czego nie zrobiłby bez oddziaływania A. Jes´li natomiast B poste˛puje odwrotnie w stosunku do woli A, dochodzi do tzw. władzy negatywnej. Piotr Winczorek we Wste˛ pie do nauki o pan´stwie wymienia cztery zasadnicze zna- czenia poje˛cia „władza”. Jako pierwsze wymienia znaczenie „substancjalne” (sprowadzenie władzy do przedmiotu posiadania; osoba be˛da˛ca jego dyspo- nentem moz˙ e stwierdzic´: „mam władze˛”, odwołuja˛c sie˛ do obiektu material- nego znajduja˛cego sie˛ w jej władaniu). Po wto´re władza przyjmuje postac´ „relacjonalna˛”, ujawniaja˛ca˛ sie˛ w stosunkach mie˛dzy podmiotami (np. władcy jako podmiotu dominuja˛cego i poddanego – podmiotu podporza˛dkowanego w tych stosunkach). Moz˙ na mo´wic´ takz˙ e o władzy w sensie „podmiotowym”, 1 Definicja według Encyklopedii PWN. 98 Rozdział 3. Ro´ z˙ne koncepcje wspo´ łczesnego władztwa politycznego tzn. władza˛ jest ten, kto ma taka˛ włas´ciwos´c´ (znajduje sie˛ w takim połoz˙ eniu), z˙ e moz˙ e skutecznie wydawac´ rozkazy i polecenia innym podmiotom. Ostat- nim wyro´z˙ nikiem według Winczorka jest władza jako „proces decyzyjny”, w kto´rym w ro´z˙ nych rolach wyste˛puja˛ bardzo liczne i jakos´ciowo zro´z˙ nico- wane podmioty, maja˛ce na celu przygotowywanie decyzji, ich podejmowanie, kontrole˛, czy decyzje te sa˛ legalne, wreszcie ich wykonanie. Ta ostatnia defi- nicja jest najbliz˙ sza wspo´łczesnemu wymiarowi władztwa, kto´re okres´la sie˛ terminem „władza publiczna” (nazywana ro´wniez˙ polityczna˛). Władza pub- liczna kładzie nacisk na wspo´lnotowy charakter stosunko´w mie˛dzy pod- miotami. Przymiotnik „polityczny” nabiera w tym konteks´cie charakteru us´cis´laja˛cego i powoduje, z˙ e stosunki te wyste˛puja˛ w wielkich skalach. To włas´nie wielkos´c´ społecznos´ci, w kto´rych zachodza˛ relacje władcze, w znacz- nym stopniu determinuje, czy przeobraz˙ a˛ sie˛ one w stosunki polityczne. Jak twierdzi Winczorek, „polityka zaczyna sie˛ wtedy, gdy mamy do czynienia z grupami wie˛kszymi niz˙ grupy bezpos´redniego kontaktu, w kto´rych kaz˙ dy kaz˙ dego zna, stosunki sa˛ osobiste, twarza˛ w twarz”2. Gdy społecznos´c´ ta przybiera rozmiar całego narodu, wo´wczas staje sie˛ „władza˛ pan´stwowa˛”, be˛da˛ca˛ najwe˛z˙ szym desygnatem władzy. Zalez˙ nos´ci te ilustruje schemat: W tym rozumieniu kaz˙ da władza pan´stwowa jest władza˛ publiczna˛ (poli- tyczna˛), ale nie kaz˙ da władza publiczna jest władza˛ pan´stwowa˛, poniewaz˙ moz˙ e byc´ realizowana poza instytucja˛ pan´stwa narodowego (np. w Kos´ciele). Zdefiniowawszy poje˛cie władzy, w dalszej kolejnos´ci nalez˙ y wymienic´ jej z´ro´dła. Zgodnie z twierdzeniem angielskiego mys´liciela Thomasa Hobbesa, mo- z˙ e ona wypływac´ z autorytetu (authority) lub z faktu dysponowania siła˛ (force). W pierwszym wypadku adresaci sa˛ przekonani o tym, z˙ e os´rodek władzy po- siada pełne uprawnienie do wydawania i egzekwowania decyzji. A zatem sto- sunek władczy be˛dzie miał tu swoje umocowanie w normie prawnej. Jednak w drugim wypadku decyzje władzy sa˛ respektowane, poniewaz˙ jej adresaci obawiaja˛ sie˛ siły kryja˛cej sie˛ za os´rodkiem decyzyjnym. W tym konteks´cie nalez˙ y dokonac´ rozro´z˙ nienia władzy de iure i de facto: pierwsza z nich pochodzi z le- galnego mandatu, druga zas´ została zdobyta w sposo´b nieuprawniony. Ten sposo´b klasyfikacji nalez˙ y rozszerzyc´ o trzy „typy panowania idealnego”, wpro- wadzone przez niemieckiego socjologa Maxa Webera. Jest to po pierwsze „pa- nowanie tradycyjne”, oparte na przekonaniu o jego słusznos´ci wynikaja˛cym z tradycji, zwyczaju. Upraszczaja˛c, oznacza to, z˙ e władza tradycyjna uwaz˙ ana jest za prawomocna˛, poniewaz˙ „istniała od zawsze”, a za jej prawowitos´cia˛ prze- 2 Piotr Winczorek, Wste˛ p do nauki o pan´stwie, Liber, Warszawa 1995, s. 17. Władza legalna (demokratyczna) 99 mawia długotrwałos´c´ i niezmiennos´c´. Przykładem tego typu panowania sa˛ rza˛dy dynastyczne monarchii s´wiatowych. Drugim typem jest „panowanie charyzma- tyczne”, opieraja˛ce sie˛ na sile osobowos´ci jednostki. Wiara w niezwykłe zdol- nos´ci przywo´dcy i umieje˛tnos´c´ roztaczania przezen´ osobistego uroku na zwo- lenniko´w sa˛ gwarantem jego władzy, kto´ra przybiera nierzadko wymiar despo- tyczny, a jego decyzje musza˛ byc´ postrzegane jako niepodwaz˙ alne i nieomylne. Przykładami tego typu panowania sa˛ systemy totalitarne i autorytarne: w przesz- łos´ci Trzecia Rzesza Hitlera, Włochy Mussoliniego, Rosja sowiecka Stalina czy Libia Kaddafiego, a wspo´łczes´nie Kuba Fidela Castro. Trzeci, ostatni typ to „pa- nowanie legalne”, model funkcjonuja˛cy w wie˛kszos´ci nowoczesnych pan´stw. Władza ta wywodzi legitymacje˛ z demokratycznego wyboru obywateli (pos´red- niego lub bezpos´redniego), a granice jej sprawowania wyznaczaja˛ przepisy po- wszechnie obowia˛zuja˛cego prawa. To włas´nie ta ostatnia forma sprawowania rza˛do´w be˛dzie przedmiotem analizy w niniejszym rozdziale. Władza legalna (demokratyczna) Demokracjawynikazprzes´wiadczenia, z˙ewzwykłychludziachtkwia˛niezwykłemoz˙liwos´ci. Harry Emerson Fosdick Wystarczywprowadzic´ demokracje˛, aludziewie˛kszos´cia˛głoso´wsamiwybiora˛socjalizm. Karol Marks Sztukajestcałkowita˛antyteza˛demokracji. George Moore Władza legalna to taka, kto´ra pochodzi z wyboru suwerena, udzielaja˛cego man- datu rza˛dza˛cym do jej sprawowania w zakresie okres´lonym przez porza˛dek normatywny danej społecznos´ci ustrojowo-prawnej. Jej istota oparta jest na przes´wiadczeniu, z˙ e posłuszen´stwo wynika wprost z prawa stanowionego. Naj- bardziej rozpowszechnionym wspo´łczes´nie przykładem władzy legalnej jest de- mokracja (od gr. dh~ moß – lud, krat6z – władza), kto´rej tradycje sie˛gaja˛ czaso´w staroz˙ ytnej Grecji. Demokracja aten´ska – pierwowzo´r ustroju republikan´skiego (od łac. res publica – rzecz pospolita) – powstała w pocza˛tkach VI wieku p.n.e. Formuła rza˛do´w demokratycznych praktykowana była ro´wniez˙ w staroz˙ ytnym Rzymie mie˛dzy V a I wiekiem p.n.e. Do idei tej odwoływały sie˛ s´redniowieczne republiki Florencji i Sieny, a takz˙ e republiki kupieckie Wenecji i Genui. Forma˛ pos´rednia˛ mie˛dzy republika˛ a monarchia˛ była Rzeczpospolita Obojga Narodo´w (Polski i Litwy), w kto´rej pocza˛wszy od kon´ca XVI wieku (tj. od wygas´nie˛cia dynastii Jagiellono´w) kro´l wybierany był przez szlachte˛ na drodze wolnej elekcji, 100 Rozdział 3. Ro´ z˙ne koncepcje wspo´ łczesnego władztwa politycznego a w kon´cowym okresie jej istnienia Sejm Wielki uchwalił pierwsza˛ w historii ustawe˛ zasadnicza˛ (zwana˛ Konstytucja˛ 3 Maja). Pocza˛tki nowoz˙ ytnej demokracji sa˛ jednak zwia˛zane z proklamowaniem niepodległos´ci Stano´w Zjednoczonych Ameryki Po´łnocnej, Wielka˛ Rewolucja˛ Francuska˛ oraz rozwojem mys´li liberalnej, w szczego´lnos´ci takich filozofo´w, jak John Locke, Monteskiusz, John Stuart Mill czy Alexis de Tocqueville, kto´rzy stworzyli doktrynalne fundamenty systemu demokratycznego (m.in. tro´jpodział władzy, wolnos´ci obywatelskie, legitymiza- cja władzy w wyborach powszechnych). To włas´nie ich osia˛gnie˛cia intelektualne zostały wykorzystane w praktyce w powstaja˛cych w XIX i XX wieku prawo- dawstwach europejskich, mie˛dzy innymi we Francji, w Niemczech, w Grecji, we Włoszech i w Polsce. Włochy, od zjednoczenia w 1861 roku do referendum lu- dowego w 1946, kiedy wie˛kszos´c´ Włocho´w opowiedziała sie˛ za republikan´skim modelem rza˛do´w, pozostawały monarchia˛ konstytucyjna˛ (w 1925 r. przekształ- cona˛ w dyktature˛ faszystowska˛ po noweli Statutu Albertyn´skiego przez Benita Mussoliniego). Polska natomiast, po odzyskaniu niepodległos´ci w 1918 roku, stała sie˛ republika˛ demokratyczna˛ z wielopartyjnym systemem parlamentarno- -gabinetowym. Po przewrocie majowym w 1926 roku ustro´j pan´stwa został (w wyniku zmiany konstytucji) przekształcony w rez˙ ym prezydencko-autokra- tyczny, kto´rym pozostał az˙ do wybuchu drugiej wojny s´wiatowej w 1939 roku. Po upadku Zwia˛zku Sowieckiego, w kto´rego strefie wpływo´w od 1944 roku znajdowała sie˛ Polska Rzeczpospolita Ludowa, w 1989 roku Sejm Kontraktowy przywro´cił nazwe˛ pan´stwa „Rzeczpospolita Polska” oraz demokratyczno-parla- mentarny system rza˛do´w, a w preambule do konstytucji uchwalonej w 1997 roku ustawodawca uz˙ ył terminu „III Rzeczpospolita”, podkres´laja˛c cia˛głos´c´ ustrojowa˛ z Polska˛ z okresu dwudziestolecia mie˛dzywojennego. Echa transformacji ustrojowej i kulisy sprawowania władzy ostatnich dwo´ ch dekad we Włoszech i w Polsce Upadek rez˙ ymu komunistycznego w Europie S´rodkowo-Wschodniej po roku 1989 zainaugurował serie˛ przemian politycznych i ustrojowych, kto´re miały nie- drugorze˛dne znaczenie takz˙ e dla pan´stw tzw. starej Europy. Przede wszystkim wydarzenia te oddaliły widmo sowietyzacji Italii, kto´rej obawiano sie˛ z uwagi na obecnos´c´ silnie reprezentowanej nao´wczas we włoskim parlamencie, a sym- patyzuja˛cej z Moskwa˛ Komunistycznej Partii Włoch (Partito Comunista Italiano – PCI). W czasie, kiedy w Polsce powstawał pierwszy demokratyczny rza˛d III Rze- czypospolitej premiera Tadeusza Mazowieckiego, we Włoszech rozpocza˛ł sie˛ proces powolnego upadku starego systemu partyjnego (tzw. Pentapartito), kto´- rego apogeum nasta˛piło wraz z ujawnieniem skandalu korupcyjnego Tangento- i wszcze˛tym w zwia˛zku z nim s´ledztwem Mani Pulite (Czyste re˛ce), poli prowadzonym przeciwko przedstawicielom dotychczasowej klasy rza˛dza˛cej. Władza legalna (demokratyczna) 101 W wyniku przedterminowych wyboro´w do parlamentu w 1994 roku do władzy doszła Forza Italia – centroprawicowa partia Silvia Berlusconiego, mediolan´skie- go przedsie˛biorcy i dotychczasowego stronnika byłego premiera Bettina Cra- xiego. Utworzyła ona koalicje˛ rza˛dowa˛ z Liga˛ Po´łnocna˛ Umberta Bossiego oraz Włoskim Ruchem Społecznym Gianfranca Finiego. Rza˛dy tych trzech partii, trwaja˛ce z przerwami az˙ do 2011 roku, nazywane sa˛ przez publicysto´w i nie- kto´rych politologo´w „Druga˛ Republika˛”. W tym samym okresie w Polsce doszło do upadku postkomunistycznego rza˛du Leszka Millera, zdyskredytowanego przez tzw. afere˛ Rywina i powołana˛ w celu jej zbadania sejmowa˛ komisje˛ s´ledcza˛, kto´ra ujawniła nieprawidłowos´ci legislacyjne podczas przygotowywania nowelizacji ustawy o mediach publicznych. To wyda- rzenie spowodowało, z˙ e w obliczu nadchodza˛cych wyboro´w parlamentarnych w 2005 roku dominuja˛cymi siłami politycznymi w kraju stały sie˛ dwie partie cen- troprawicowe: Platforma Obywatelska oraz Prawo i Sprawiedliwos´c´. Niezalez˙nie od liderzy obu ugrupowan´ deklarowali wole˛ tocza˛cej sie˛ mie˛dzy nimi rywalizacji wspo´łpracy na rzecz odbudowy zaufania obywateli do instytucji pan´stwa oraz przeprowadzenia niezbe˛dnych reform. Jednak juz˙ po zwycie˛stwie wyborczym Pra- wa i Sprawiedliwos´ci oraz obje˛ciu urze˛du głowy pan´stwa przez Lecha Kaczyn´skie- go Platforma Obywatelska ostatecznie nie wspo´łtworzyła koalicyjnego gabinetu. Po po´ł roku urze˛dowania mniejszos´ciowego rza˛du premiera Kazimierza Marcinkie- wicza, w maju 2006 roku Prawo i Sprawiedliwos´c´ zdecydowało sie˛ na nawia˛zanie wspo´łpracy z Samoobrona˛ RP i Liga˛ Polskich Rodzin, a dwa miesia˛ce po´z´niej na czele Rady Ministro´w stana˛ł Jarosław Kaczyn´ski. Okres sprawowania przezen´ wła- dzy został w dyskursie publicznym nazwany „rza˛dami IV Rzeczypospolitej”. Kolejna cze˛s´c´ monografii be˛dzie pos´wie˛cona literackim realizacjom koncep- cji Drugiej Republiki Włoskiej oraz IV Rzeczypospolitej Polskiej w two´rczos´ci political fiction, zaro´wno tym stawiaja˛cym w przychylnym s´wietle dwie wielkie narracje ideologiczne, jak i polemizuja˛cym z nimi. Wskazane zostana˛ ła˛cza˛ce je analogie oraz dziela˛ce je osobliwos´ci. Be˛dziemy poszukiwac´ odpowiedzi na pytanie, czy wymienione koncepcje moz˙ na traktowac´ jako prawowite rozwia˛- zania ustrojowe, czy tez˙ stanowia˛ one jedynie two´r marketingu politycznego lidero´w partyjnych, dla kto´rych legitymizacji posłuz˙ ono sie˛ fabularyzowana˛ publicystyka˛ pod postacia˛ powies´ci fantastyczno-politycznej. Mie˛dzy Pierwsza˛ a tzw. Druga˛ Republika˛ Włoska˛, czyli przed i po Tangentopoli Jes´liniewejde˛ dopolityki,skon´cze˛ wwie˛zieniulubpopadne˛ wdługi. Silvio Berlusconi Termin „Druga Republika”, mimo z˙ e uległ upowszechnieniu w dyskursie pub- licznym z pocza˛tkiem lat 90. XX wieku przy okazji ujawnienia skandalu Tan- gentopoli, de facto narodził sie˛ jeszcze w latach 80. minionego stulecia. 102 Rozdział 3. Ro´ z˙ne koncepcje wspo´ łczesnego władztwa politycznego Prawdopodobnie pierwsza˛ osoba˛, kto´ra sie˛ nim posłuz˙ yła, był deputowany Włoskiego Ruchu Społecznego (Movimento Sociale Italiano) Giorgio Almirante. Wnioskował on wo´wczas o zmiane˛ konstytucji wzorowana˛ na modelu V Repub- liki Francuskiej Charles’a de Gaulle’a, tj. polegaja˛ca˛ na przekształceniu ustroju Włoch z parlamentarno-gabinetowego na prezydencki, w kto´rym głowa pan´stwa byłaby wybierana w wyborach bezpos´rednich. Przyczyna˛ takiego postulatu była niestabilnos´c´ rza˛do´w koalicyjnych i wysoka cze˛stotliwos´c´ organizowanych przedterminowo we Włoszech wyboro´w do parlamentu3. Odejs´cie od systemu proporcjonalnego przeliczania głoso´w na rzecz ordynacji wie˛kszos´ciowej miało zapewnic´ zaplecze parlamentarne radzie ministro´w i usprawnic´ jej dzia- łanie. Długo oczekiwana reforma prawa wyborczego dokonała sie˛ w 1991 ro- ku, kiedy to w referendum abrogacyjnym, zwołanym dzie˛ki inicjatywie deputowanego chadecji Mariotta Segniego, 95,6 procent Włocho´w opowie- działo sie˛ za wprowadzeniem okre˛go´w jednomandatowych i odrzuceniem moz˙ liwos´ci wielokrotnego wyboru na kartach do głosowania. Nowe prawo zacze˛ło obowia˛zywac´, pocza˛wszy od wyboro´w parlamentarnych w 1994 roku, jednak jego wejs´cie w z˙ ycie poprzedziła seria zaskakuja˛cych wydarzen´. 17 lutego 1992 roku w Mediolanie został aresztowany in flagranti Mario Chiesa, działacz Włoskiej Partii Socjalistycznej (Partito Socialista Italiano) i dy- rektor domu spokojnej staros´ci. Zatrzymanie nasta˛piło w chwili, gdy przyjmował korzys´c´ maja˛tkowa˛ od Luki Magniego za ustawione zwycie˛stwo przedsie˛bior- stwa tego ostatniego w przetargu na usługi oczyszczania w mies´cie. Informacja ta wywołała konsternacje˛ nie tylko w kre˛gach rodzimego ugrupowania Chiesy, lecz w całym o´wczesnym systemie partyjnym. Wszcze˛te z urze˛du s´ledztwo, pro- wadzone przez prokuratora Antonia Di Pietra, zostało wkro´tce rozszerzone na terytorium całego kraju, a obje˛to nim najwaz˙ niejszych działaczy wszystkich stron- nictw (w tym byłego premiera i lidera socjalisto´w, Bettina Craxiego). Poste˛- powanie wydobyło na s´wiatło dzienne szereg nieprawidłowos´ci finansowych i naduz˙ yc´ władzy przez przedstawicieli klasy politycznej. Ujawniony skandal doprowadził do przedterminowych wyboro´w parlamentarnych, w kto´rych zwy- cie˛stwo odniosła Forza Italia, centroprawicowa partia załoz˙ ona przez Silvia Ber- lusconiego. Utworzyła ona koalicje˛ rza˛dowa˛ z populistyczna˛ Liga˛ Po´łnocna˛ (Lega Nord) Umberta Bossiego i Włoskim Ruchem Społecznym (Movimento Sociale Italiano – MSI) Gianfranca Finiego, przekształconym naste˛pnie w Sojusz Naro- dowy (Alleanza Nazionale – AN). Okres rza˛do´w premiera Berlusconiego, trwa- ja˛cy z przerwami4 do listopada 2011 roku, nazywany jest przez publicysto´w 3 W latach 1945–1994, tj. od upadku faszyzmu az˙ do przedterminowych wyboro´w po aferze Tangentopoli, we Włoszech powołano 52 gabinety koalicyjne, na kto´rych czele stało 22 pre- miero´w, a s´redni okres sprawowania urze˛du przez kaz˙ dego z nich wynio´sł 11 miesie˛cy. 4 W latach 1996–2001 oraz 2006–2008 władze˛ sprawowała centrolewicowa koalicja Drzewo Oliwne (L’Ullivo), na kto´rej czele stana˛ł premier Romano Prodi. Władza legalna (demokratyczna) 103 i niekto´rych politologo´w Druga˛ Republika˛. Gło´wnym załoz˙ eniem lez˙ a˛cym u jej powstania była walka z patologiami społecznymi, kto´re doprowadziły do upadku Pierwszej Republiki, takimi jak nielegalne zwia˛zki polityko´w ze s´wia- tem biznesu, mafia, korupcja itp. Tymczasem dwa ostatnie dziesie˛ciolecia dowiodły nie tylko, z˙ e władza nie zdołała ich trwale wyeliminowac´, ale takz˙ e sama dała pocza˛tek nowym, szkodliwym dla demokracji zjawiskom: konflik- towi intereso´w ws´ro´d rza˛dza˛cych, monopolowi w ro´z˙ nych obszarach z˙ ycia publicznego, ograniczeniu wolnos´ci słowa w mediach pan´stwowych, wywie- raniu nacisko´w na wymiar sprawiedliwos´ci, uchwaleniu ksenofobicznych ustaw skierowanych przeciwko imigrantom, nacjonalizmowi regionalnemu (zwłaszcza w po´łnocnych Włoszech) i innym. To wszystko zdaje sie˛ negowac´ mit załoz˙ ycielski nowego pan´stwa, kreowanego jako ustro´j demokratyczny z silna˛ władza˛ wykonawcza˛, maja˛ca˛ stabilne zaplecze w parlamencie (340 mandato´w w Izbie Deputowanych), kto´re w rzeczywistos´ci pozostaje w fazie nieustannej przemiany instytucjonalnej, a jej terminus ad quem – bliz˙ ej nie- okres´lony. Aferze Tangentopoli, akcji Mani pulite oraz domniemanej transformacji jej konsekwencjom pos´wie˛cono we z Pierwszej do tzw. Drugiej Republiki Włoszech wiele prac badawczych, opracowan´ popularnonaukowych oraz kom- pozycji beletrystycznych. W niniejszej publikacji przeanalizuje˛ wybrane przy- kłady utworo´w fantastyki politycznej, podejmuja˛cych te˛ tematyke˛. i W powies´ci La bambina dalle mani sporche5 („Dziewczynka o brud- nych re˛kach”) Giampaola Pansy, kto´rej akcja toczy sie˛ we Włoszech pocza˛tku lat 90. XX wieku, została ukazana historia czterdziestoletniego dziennikarza s´ledczego Giulia Guala, kto´ry tropi nieprawidłowos´ci na szczytach wła- dzy. Podczas kongresu partyjnego w Trani spotyka Wande˛ Rosso, asystentke˛ i kochanke˛ ministra Celeste Cucchiego, zwanego Cavaliere, kto´ry da˛z˙ y do usunie˛cia Segretario z kierownictwa partii. Wanda mu w tym pomaga, zajmu- ja˛c sie˛ ponadto przyjmowaniem łapo´wek dla Cucchiego. Tymczasem w Me- diolanie zostaje aresztowany Antonio Santo, dyrektor domu opieki. Przyja˛ł on dwie łapo´wki, z kto´rych jedna˛, w wysokos´ci 37 miliono´w liro´w, spus´cił w toa- lecie w chwili zatrzymania. Giulio sa˛dzi, z˙ e skandale stana˛ sie˛ pocza˛tkiem kon´ca klasy rza˛dza˛cej. Segretario umywa re˛ce przed kamerami, mo´wia˛c, z˙ e wina nie lez˙ y po stronie całej partii, ale po stronie osoby odpowiedzialnej za skandale. 1 maja 1992 roku dochodzi do aresztowania samego Cucchiego. Poste˛powanie przeciwko niemu prowadzi prokurator Luigi Di Paolo. Cava- liere nie przyznaje sie˛ do winy i tłumaczy, z˙ e pienia˛dze były mu potrzebne na finansowanie działalnos´ci jego partii, na co zezwala prawo. Gdy Giulio wy- 5 Tytuł powies´ci Pansy jest aluzja˛ do akcji włoskiego wymiaru sprawiedliwos´ci Mani pulite (Czyste re˛ce), maja˛cej na celu wyjas´nienie afery korupcyjnej Tangentopoli. 104 Rozdział 3. Ro´ z˙ne koncepcje wspo´ łczesnego władztwa politycznego jez˙ dz˙ a do Palermo, gdzie doszło do zabo´jstwa se˛dziego Falcone, Cucchi w wie˛zieniu popełnia samobo´jstwo. Wanda zostaje zgwałcona i zmuszona do zwro´cenia pienie˛dzy Cucchiego prawowitym włas´cicielom. Sytuacja w kraju staje sie˛ coraz bardziej niespokojna: zamordowany zostaje se˛dzia Borsellino, a Zgromadzenie Narodowe, po burzliwym i wielokrotnym głosowaniu, do- konuje wyboru nowego prezydenta Republiki. Wandzie grozi aresztowanie, dlatego wyjez˙ dz˙ a do Szwajcarii, ale Giulio chce, z˙ eby ta wpierw przekazała pienia˛dze w re˛ce wymiaru sprawiedliwos´ci, w przeciwnym razie grozi, z˙ e ja˛ opus´ci. Wanda zostawia dla Giulia list poz˙ egnalny, z kto´rego wynika, z˙ e kobieta rzuciła sie˛ z mostu. Prawda okazuje sie˛ jednak inna, gdy dochodzi do nieoczekiwanego spotkania obojga w Turynie w kancelarii notariusza Mares- cottiego, dawnego kochanka matki Wandy. Naste˛pnie kobieta wyjez˙ dz˙ a do Kanady w poszukiwaniu swojego biologicznego ojca, kto´ry był pochodzenia z˙ ydowskiego. Jesienia˛ Giulio dowiaduje sie˛ od tego samego notariusza o s´mier- ci Wandy, kto´ra chorowała na nowotwo´r i popełniła samobo´jstwo przez otrucie, a takz˙ e o tym, z˙ e Giulio ma otrzymac´ spadek po Wandzie w wysokos´ci 40 miliardo´w liro´w, pod warunkiem z˙ e zaopiekuje sie˛ pewna˛ osoba˛ miesz- kaja˛ca˛ w Bolonii. Ta˛ osoba˛ okazuje sie˛ wspo´lna co´rka Wandy i Cucchiego, kto´ra˛ kobieta porzuciła po porodzie. W Rzymie, w wyniku zarzuto´w posta- wionych najwyz˙ szym osobom w pan´stwie przez prokuratora Di Paolo, upada rza˛d. Powies´c´ Pansy nalez˙ y okres´lic´ nie tyle jako political fiction, ile – trzymaja˛c sie˛ nomenklatury angloje˛zycznej – politics in fiction, gdyz˙ wykreowana przez autora historia rozgrywa sie˛ w tle wydarzen´ łudza˛co podobnych do tych, kto´re zaszły w najnowszej historii Włoch. Jednak – abstrahuja˛c od deformacji toz˙ sa- mos´ci niekto´rych postaci i zmodyfikowania przebiegu wydarzen´ – protagonis- tami powies´ci sa˛ Giulio i Wanda, postacie fikcyjne, powołane do z˙ ycia przez autora. Ich przypadkowa znajomos´c´ przeistacza sie˛ w intryge˛ miłosna˛, dzie˛ki kto´rej Giulio poznaje korupcyjne mechanizmy funkcjonuja˛ce ws´ro´d ludzi władzy i jest naocznym s´wiadkiem tego, jak dochodzi do upadku Pierwszej Republiki. O ile niekto´rzy bohaterowie powies´ci maja˛ swo´j bezpos´redni pierwowzo´r ws´ro´d postaci rzeczywistych (np. Luigi Di Paolo to Antonio Di Pietro, Antonio Santo to Mario Chiesa), o tyle w przypadku ministra Cucchiego trudno sie˛ doszukac´ inspiracji autora, gdyz˙ postac´ ta jest uosobieniem wielu cech jednoznacznej charakteru przedstawicieli włoskiej klasy politycznej (Bettina Craxiego, Giulia Andreottiego, Silvia Berlusconiego). Pansa, korzystaja˛c z dobrodziejstwa fikcji literackiej, dokonuje pewnej prowokacyjnej metafory: nies´lubna co´rka Cucchie- go i jego kochanki, podobnie jak matka nosza˛ca imie˛ Wanda, jest transfiguracja˛ Włoch po Tangentopoli, symbolem upadku pan´stwa, kto´re odradza sie˛ w ciele swojej spadkobierczyni, obcia˛z˙ onej w chwili urodzenia korupcyjnymi grzechami rodzicielki. W ten sposo´b autor usprawiedliwia płynne przejs´cie z Pierwszej do Władza legalna (demokratyczna) 105 Drugiej Republiki, kto´ra – choc´ rza˛dzona juz˙ przez nowe siły polityczne – wcia˛z˙ korzystała i do dzis´ korzysta z kapitału starego establishmentu. Tezy głoszone przez Panse˛ w powies´ci La bambina dalle mani sporche znajduja˛ odzwiercied- lenie w jego działalnos´ci publicystycznej, w kto´rej nie kryje pogla˛du, z˙ e: Druga Republika, istnieja˛ca do dzisiaj, a powstała po aferze Tangentopoli, zacze˛ła demon- strowac´ wkro´tce wszystkie swoje najpowaz˙ niejsze defekty. Do tego stopnia, z˙ e wiele oso´b zacze˛ło sie˛ zastanawiac´, czy nie potwierdza sie˛ stare przysłowie: „lepsza stara bieda niz˙ nowa”. Sens tego przysłowia miałby wskazywac´, z˙ e Pierwsza Republika była lepsza od Drugiej. [politycy] zakon´czyli swoja˛ kariere˛ w otchłani Bez wa˛tpienia, wielcy wyeliminowani nielegalnego finansowania partii, łapo´wek i szerza˛cej sie˛ korupcji. Ale czy prawda˛ nie jest jednoczes´nie, z˙ e łapo´wki, nielegalne finansowanie polityki i korupcja w dalszym cia˛gu niszcza˛ dzisiejsze Włochy?6 Symbolem walki z korupcja˛ u schyłku Pierwszej Republiki stał sie˛ cytowany juz˙ wielokrotnie prokurator Antonio Di Pietro. To włas´nie jego osobie została pos´wie˛cona kolejna omawiana powies´c´ pt. Golpe Di Pietro. Cronaca (non tanto) immaginaria („Zamach stanu Di Pietra. Kronika wydarzen´ [nie tak bardzo] zmys´lonych”) Mattea Montana. Autor ukazuje w niej Włochy jako kraj powaz˙ nie wyniszczony i rza˛dzony przez układ salonowy, oparty na wzajem- nych powia˛zaniach ludzi władzy ze s´wiatem biznesu. Kres tych patologicz- nych praktyk nadchodzi wraz z wykryciem afery Tangentopoli i upadkiem Chrzes´cijan´skiej Demokracji w 1993 roku. S´ledztwo w tej sprawie pod krypto- nimem Piazza pulita7 („Czysty plac”) prowadzi prokuratura w Mediolanie. Nastroje w społeczen´stwie staja˛ sie˛ jednak coraz bardziej napie˛te, a w zwia˛zku z upadkiem rza˛du i kolejnymi nieudanymi pro´bami powołania nowego ros´nie groz´ba destabilizacji i zamachu stanu. Dlatego na ulicach włoskich miast po- jawia sie˛ wojsko. Ostatecznie, po tygodniach konsultacji, 30 maja 1993 roku prezydent powierza misje˛ stworzenia rza˛du mediolan´skiemu prokuratorowi Francesco Saverio Borrellemu. W skład jego gabinetu wchodza˛ Vittorio Mele (wiceprezes rady ministro´w, odpowiedzialny za polityke˛ zagraniczna˛) oraz ministrowie: Gherardo Colombo (resort sprawiedliwos´ci), Piercamillo Davigo (resort gospodarki), Antonio Di Pietro (resort informacji), Giancarlo Caselli (resort obrony) oraz Gennaro Costagliola (resort spraw wewne˛trznych). Tymczasem w senacie zostaje zwołane nadzwyczajne posiedzenie, podczas kto´rego senatorowie maja˛ opowiedziec´ sie˛ za postawieniem w stan oskarz˙ e- nia prezydenta za delikt konstytucyjny oraz za udzieleniem wotum nieufnos´ci 6 Giampaolo Pansa, Prima Repubblica, capolinea d’Italia, „Il Giornale”, 19 III 2010. 7 Termin Piazza pulita ma dwojakie znaczenie: poza nawia˛zaniem do s´ledztwa Mani pulite, jakie odbyło sie˛ w rzeczywistos´ci, ma ro´wniez˙ konotacje˛ idiomatyczna˛, gdyz˙ frazeologizm ten w je˛zyku włoskim oznacza „zgładzic´”, „wyeliminowac´”, „pozbyc´ sie˛ kogos´”, co odnosi sie˛ do tres´ci omawianego utworu. 106 Rozdział 3. Ro´ z˙ne koncepcje wspo´ łczesnego władztwa politycznego dla nowo powołanego rza˛du. Posiedzenie zostaje jednak zerwane i wkro´tce dochodzi do serii aresztowan´, kto´re obejmuja˛ mie˛dzy innymi redaktoro´w ser- wiso´w informacyjnych Tg1 i Tg2 w telewizji RAI (jedynym z´ro´dłem informacji pozostaje kanał 5 Silvia Berlusconiego) oraz ukrywaja˛cych sie˛ polityko´w Bossiego i Speroniego. Działania nowego rza˛du złoz˙ onego z byłych se˛dzio´w i prokuratoro´w prowadza˛cych s´ledztwa antykorupcyjne spotykaja˛ sie˛ z apro- bata˛ opinii publicznej, co znajduje wyraz w relacjach medio´w i w wiecach poparcia dla premiera Borellego. Pogarsza sie˛ jednak sytuacja ekonomiczna kraju – lir traci na wartos´ci do dolara, spadaja˛ ceny akcji spo´łek notowanych na mediolan´skiej giełdzie. Prezydent udziela zgody premierowi, by na drodze stanowionych dekreto´w przeprowadził najwaz˙ niejsze reformy, niezbe˛dne do wyprowadzenia Włoch z kryzysu. Po trzech miesia˛cach rza˛do´w, kiedy sytua- cja w pan´stwie ulega znacznej poprawie, samobo´jstwo niespodziewanie popełnia prezydent Republiki. Trzy tygodnie po´z´niej, tj. 21 wrzes´nia 1993 ro- ku, zostaje zwołane Zgromadzenie Narodowe, kto´re na głowe˛ pan´stwa wy- biera prokuratora Antonia Di Pietra. Utwo´r Montana, choc´ opisuje wydarzenia be˛da˛ce w całos´ci tworem wy- obraz´ni autora, okazał sie˛ do pewnego stopnia proroczy dla dalszej kariery Anto- nia Di Pietra, kto´ry co prawda nie obja˛ł dotychczas najwyz˙ szego stanowiska w pan´stwie, niemniej porzuciwszy zawo´d prokuratora, wsta˛pił na droge˛ poli- tyczna˛, sprawuja˛c urza˛d ministra robo´t publicznych (1996) oraz ministra in- frastruktury (2006–2008) w gabinetach Romana Prodiego oraz zakładaja˛c w 1998 roku własne ugrupowanie Italia dei valori (Włochy wartos´ci). Motywy swojego wejs´cia do polityki tłumaczy w wywiadzie rzece pt. Il guastafeste, przeprowadzonym przez Gianniego Barbacetta w 2008 roku. Di Pietro przyznaje w nim, z˙ e po zrzuceniu togi i rezygnacji z lauro´w [akcji] Czyste re˛ce – s´ledztwa, dzie˛ki kto´remu zyskałem szacunek na całym s´wiecie – nie pogodziłem sie˛ z całkowitym zakon´czeniem kariery. Z˙ eby było jasne: nie porzuciłem wymiaru sprawiedliwos´ci dla kaprysu lub dlatego, z˙ e miałem inne plany. Zostawiłem go z bo´lem w sercu, gdyz˙ zmusiły mnie do tego oko- licznos´ci: poddawano krytyce moje działania s´ledcze i moja˛ godnos´c´ jako człowieka. Jako i przypłaciłem to konsekwencjami, ale jes´li prokurator wypełniałem swoje obowia˛zki miałbym cofna˛c´ czas, przeprowadziłbym to poste˛powanie w taki sam sposo´b i z taka˛ sama˛ determinacja˛ jak wtedy. Moz˙ e tylko z troche˛ wie˛ksza˛ przebiegłos´cia˛ i roztropnos´cia˛, gdyz˙ dopiero teraz lepiej zrozumiałem ich zasady i hipokryzje˛. W ten sposo´b wszedłem do polityki. Uczyniłem to, rozwaz˙ ywszy wszystko: jako prokurator odkryłem patologie włoskiego systemu politycznego i gospodarczego, dlatego pomys´la- łem, z˙ e jako polityk mo´głbym przyczynic´ sie˛ do tego, by znalez´c´ na nie lekarstwo, kto´rym według mnie była i pozostaje zasadnicza wymiana pokoleniowa klasy politycznej. Rozpocza˛łem wie˛c nowa˛ przygode˛ [...]8. 8 Antonio Di Pietro, Gianni Barbacetto, Il guastafeste, Adriano Salani Editore, Milano 2008, s. 7–8.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Władza i polityka w literaturze political fiction: prawda czy fikcja?
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: