Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00439 006510 14477618 na godz. na dobę w sumie
Własność prefabrykancka w Łodzi w latach 1820-1866 - ebook/pdf
Własność prefabrykancka w Łodzi w latach 1820-1866 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 329
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-367-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W monografii poddano analizie zjawiska prawne występujące w rozpoczynającej swą karierę miejską, ale jeszcze feudalnej Łodzi oraz umożliwiające rozwój własności i społeczeństwa kapitalistycznego. Autorka zaprezentowała zarówno instytucje prawne tworzone przez struktury władzy w Królestwie Polskim, jak i te, które były wynikiem praktyki obrotu gospodarczego, prowadzącego do powstania i intensywnego rozwoju wczesnokapitalistycznego miasta przemysłowego w latach 1820-1866. Dzięki specyficznym stosunkom własnościowym w początkowo mniejszym od sąsiedniego Zgierza mieście kształtował się przemysł, wciąż osiedlali się przede wszystkim drobni wytwórcy, uruchamiano niewielkie warsztaty, otwierając w ten sposób drogę wielkim fabrykantom, zatrudniającym w swoich ogromnych fabrykach tysiące pracowników. Swoistym instrumentem tej przebudowy była rozwijająca się głównie na obszarze łódzkiego Starego Miasta własność podzielona, cechująca się silnymi pozostałościami feudalnymi. Ponadto na terenie łódzkich osad fabrycznych był kreowany nowy typ własności – własność prefabrykancka, mająca również charakter własności podzielonej, ale już z licznymi elementami wywodzącymi się z nowych stosunków gospodarczych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dorota Wiśniewska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Badań nad Rozwojem Państwa i Prawa 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Wojciech Witkowski REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: Plan Nowego Miasta APŁ, Zbiór Kartograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, syg. PL_39_609_517 © Copyright by Dorota Wiśniewska, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09003.18.0.M Ark. wyd. 21,0; ark. druk. 20,5 ISBN 978-83-8142-365-6 e-ISBN 978-83-8142-367-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Pamięci mojego Ojca poświęcam SPIS TREŚCI Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I Formy własności nieruchomości na centralnych ziemiach polskich w  la- tach zaborów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Spuścizna po dawnej Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Powstanie pojęcia własności. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Własność podzielona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Inne wybrane prawa rzeczowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.1. Emfiteuza i dzierżawa wieczysta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.2. Prawo powierzchni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Uregulowania Powszechnego Prawa Krajowego dla Państw Pruskich . . . . . . 3. Kodeks Napoleona wobec własności podzielonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Formy własności podzielonej w Królestwie Polskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Własność podzielona w świetle ustawodawstwa obowiązującego w Kró- lestwie Polskim. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1. Problem kompleksowej regulacji ustawowej w  Królestwie Pol- skim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.2. Prawo hipoteczne wobec pojęcia własności podzielonej. . . . . . . . 4.2. Ujęcie definicji własności podzielonej w literaturze naukowej . . . . . . . . . 4.3. Rodzaje własności podzielonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.1. Dzierżawa wieczysta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.2. Emfiteuza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.3. Stanowisko Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w kwestii różnic między dzierżawą wieczystą i emfiteuzą . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.4. Prawo powierzchni (ius superficiei) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.5. Problem zacierania się różnic między poszczególnymi rodzajami własności podzielonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Praktyka w miastach rządowych i prywatnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Własność prefabrykancka: kreowanie i  dysponowanie – uregulowania prawne i praktyka łódzka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Polityka władz Królestwa Polskiego w zakresie wspierania rozwoju przemy- słu włókienniczego do 1844 r.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Polityka finansowa i celna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 13 29 29 29 31 38 39 46 47 49 52 52 53 55 58 62 63 64 65 66 67 68 77 79 79 80 8 Spis treści 1.2. Wspieranie osadnictwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1. Uprawnienia osadnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.2. Podstawy prawne tworzenia osad fabrycznych. . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.3. Łódzka praktyka – tworzenie osad fabrycznych . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Ograniczanie imigracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Nabywanie własności prefabrykanckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Ustawodawstwo dotyczące nabycia dzierżawy wieczystej . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Przedmiot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Procedura nabycia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Praktyka łódzka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.1. List nadawczy (gruntkarta) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Ugoda o dzierżawę wieczystą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.3. Umowa kupna–sprzedaży zawierana przez osobę fizyczną z urzę- dem municypalnym działającym w imieniu rządu . . . . . . . . . . . . . 2.2.4. Umowa kupna–sprzedaży zawierana przez osobę fizyczną z bur- mistrzem (prezydentem miasta) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.5. Umowy z uprzywilejowanymi kontrahentami . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.6. Zatwierdzanie kontraktów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.7. Nabranie mocy obowiązującej umowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Status prawny właściciela zwierzchniego i właściciela podległego w Łodzi 1. Właściciel zwierzchni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Stare Miasto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Osady fabryczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Uprawnienia nabywcy własności prefabrykanckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Posiadanie i używanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Przyznane mocą postanowienia namiestnika z 18 IX 1820 r. . . . . . . . . . . 2.3. Nabycie obywatelstwa miejskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Rozporządzanie nieruchomością i jego ograniczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1. Zakaz podziału na części. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2. Wymóg uzyskiwania konsensu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.3. Zakaz zbywania nieruchomości na rzecz Żydów . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.4. Zbywanie tylko na rzecz określonego kręgu podmiotów. . . . . . . . 2.4.5. Obowiązek nabycia innego placu i jego zabudowania . . . . . . . . . . 2.4.6. Zakaz zbywania nieruchomości przed uiszczeniem pełnej kwoty stanowiącej cenę sprzedaży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.7. Obowiązek poinformowania o  przejściu własności na inną osobę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.8. Wymóg prawa pierwokupu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.9. Zakaz spłacania kanonu i wykupu nieruchomości. . . . . . . . . . . . . . 2.4.10. Ograniczenie poddzierżawiania osobom nieposiadającym wy- maganych kwalifikacji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Szczególne uprawnienia nabywców posiadeł wodno-fabrycznych . . . . . 84 84 88 93 107 110 110 111 113 123 125 129 138 143 146 151 151 152 155 155 155 160 168 168 169 172 172 173 175 196 204 207 208 209 209 210 211 212 Spis treści 3. Obowiązki nabywcy własności prefabrykanckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Inwestycyjno-remontowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. Obowiązek zabudowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. Utrzymywanie w dobrym stanie budowli fabrycznych, mostów, grobli, alei .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.3. Wymóg położenia progu rzecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4. Utrzymywanie w dobrym stanie śluzy i zapewnianie odpowied- niego poziomu wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.5. Remonty nabywanego zakładu fabrycznego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.6. Odstąpienie części nieruchomości w razie regulacji . . . . . . . . . . . . 3.2. Opłaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Czynsz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Czynsz z gruntu i wyłącznego użytku siły wody. . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.3. Kanon od gorzelni, browaru i wiatraka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.4. Podatki, opłaty i ciężary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.5. Dziesięcina i daniny kościelne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.6. Laudemium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.7. Wynagrodzenie szkód wynikających z  przeniesienia prawa do nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.8. Przyjmowanie robocizny od chłopów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Zapewnienie bezpieczeństwa i nienaruszalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.1. Niezmienność powierzchni nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Ryzyko wystąpienia szkód i strat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.3. Zakaz zaciągania długów hipotecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Prowadzenie określonej działalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.1. Obowiązek aktywnej działalności gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.2. Wymóg prawidłowej eksploatacji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Skutki naruszania obowiązków przez nabywcę własności prefabrykanckiej 4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks I. Uwagi terminologiczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Źródła praktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Wykazy hipoteczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Protokoły sporządzone w Wydziale Hipotecznym Sądu Pokoju . . . . . . . 3.3. Umowy kupna–sprzedaży (między osobami prywatnymi) . . . . . . . . . . . . 3.4. Umowy kupna–sprzedaży zawierane przez osobę fizyczną z  urzędem miejskim działającym w imieniu rządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Gruntkarty (listy nadawcze) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6. Protokół zajęcia nieruchomości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 220 220 220 225 225 226 226 227 228 228 243 244 244 247 250 258 259 259 260 260 262 263 263 267 268 270 271 283 295 295 295 300 301 303 305 308 309 309 10 Spis treści 3.7. Ugody o dzierżawę wieczystą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.8. Zaświadczenia urzędowe – świadectwa Magistratu Miasta Łodzi . . . . . . 3.9. Odezwa Magistratu Miasta Łodzi do Prezydenta Miasta Zgierza . . . . . . 3.10. Umowa zamiany zawarta przez osoby prywatne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.11. Umowy szczególne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.12. Dowolność terminologiczna w aktach praktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks II. Mapy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 309 311 311 312 313 315 321 323 327 WYKAZ SKRÓTÓW AGAD APŁ DPKP DPKW DUWM KRPiS KRS KRSW KWM PPK VL Zespół 1 Zespół 94 Zespół 191 Zespół 221 ZPA WS – Archiwum Główne Akt Dawnych – Archiwum Państwowe w Łodzi – Dziennik Praw Królestwa Polskiego – Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego – Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego – Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu – Komisja Rządowa Sprawiedliwości – Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych – Komisja Województwa Mazowieckiego – Powszechne Prawo Krajowe dla Państw Pruskich (Allge- meines Landrecht für die Preussischen Staaten) – Volumina Legum – Zespół 1 Piotrkowski Rząd Gubernialny – Anteriora – Zespół 94 Księgi hipoteczne miasta Łodzi (1823–2005) – Zespół 191 Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych (1795 – Zespół 221 Akta Miasta Łodzi – Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. –1868) Wydział Skarbu Wydział Sprawiedliwości ZPA WSpraw. – Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. ZPA WSWiD – Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Spraw Wewnętrznych i Duchownych WSTĘP W  pierwszych latach istnienia Królestwa Polskiego sytuacja gospodarcza państwa była niezwykle trudna. Poziom uprzemysłowienia był bardzo niski, a większość miast miała charakter rolniczy. Dominowały miasteczka niewielkie, liczące do 3000 mieszkańców, które jeszcze w 1868 r. stanowiły 73 wszystkich miast1. W związku z istniejącą sytuacją władze Królestwa przyjęły za jeden z prio- rytetów uprzemysłowienie kraju. Wśród służących temu środków było uregulo- wanie zasad dotyczących imigracji osób prowadzących działalność gospodarczą, głównie w zakresie przemysłu włókienniczego. Taki cel przyświecał namiestniko- wi, gdy 18 IX 1820 r. wydał postanowienie zapewniające różne ułatwienia i ulgi dla osiadających w Królestwie zagranicznych fabrykantów sukna i innych fabrykantów i rzemieślników2, a później 21 XI 1823 r. nowelizujące je rozporządzenie o usunię- ciu przeszkód w osadzaniu fabrykantów i rzemieślników zagranicznych po miastach, oraz o regulacyi samychże miast3. Na podstawie przepisów tych dwóch aktów prawnych tworzone były osady fabryczne w miastach rządowych. Początkowo stosowne upoważnienia otrzyma- li: Prezes Komisji Województwa Mazowieckiego i Prezes Komisji Województwa Kaliskiego. W kolejnych latach uzyskali je również: Prezes Komisji Wojewódz- twa Augustowskiego i Prezes Komisji Województwa Płockiego4. 1 K. Dumała, Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Króle- stwie Polskim w latach 1831–1869, Wrocław 1974, s. 29–30. 2 Przepisy postanowienia namiestnika z 18 IX 1820 r. są cytowane za: Zbiór przepi- sów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Spraw Wewnętrznych i Duchow- nych (dalej: ZPA WSWiD), Cz. II: Przemysł i zakłady przemysł posiłkujące, t. II, War- szawa 1866, s. 10–17. 3 Przepisy rozporządzenia namiestnika z 21 XI 1823 r. są cytowane za: ZPA WSWiD, Cz. II, t. II, s. 20–27. 4 Postanowienie namiestnika z 25 I 1826 r.: „Chcąc usunąć niektóre przeszkody z sa- mych tylko formalności wynikające, w przywiedzeniu do skutku postanowienia naszego z d. 18. Września 1820 r. w przedmiocie osadzania po miastach fabrykantów z zagranicy przybywających, i udzielania tymże rozmaitych zachęceń i zapomóg, tudzież względem regulacyi miast wydanego, w rozwinięciu wyżey wspomnianego postanowienia, posta- nowiliśmy upoważnić iako też ninieyszem upoważniamy Prezesa Kommissyi Wtwa Au- gustowskiego. 14 Wstęp O powstaniu osad fabrycznych w województwie mazowieckim zadecydowa- no już w 1821 r. Wśród wskazanych wówczas miast znalazły się: Zgierz, Łódź, Dąbie, Przedecz i Gostynin5. Następnie do tego grona dołączyły Gombin6, Łę- czyca i Rawa Mazowiecka7. W 1824 r. Prezes Komisji podjął decyzję o utworze- 1º Ażeby w przedsięwziętey regulacyi miast Rządowych po uskutecznionym onych- że pomiarze, i zdięciu planów w trzech iednozgodnych exemplarzach, postępował w na- stępującym sposobie. a) W wykonaniu artykułu 3° […] postanowienia, grunta, place i budynki rządowe w miastach lub w ich bliskości położone […] mogą bydź zaięte i wcielone na rzecz tych- że miast, osadzaiąc […] bezpośrednio zgłaszaiących się fabrykantów […]. b) Podobnież postąpi sobie Prezes Kommissyi Woiewódzkiey z  wszelkiemi real- nościami Instytutowemi, bądź do Kamellaryiów mieyskich, bądź do Instytutów Szpi- talnych i innych tym podobnych należącemi”. Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej: AGAD), Zespół 191, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych (1795–1868), sygn. 39 (mikrofilm A-35718), s. 499. Odezwa Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji do Komisji Rządowej Przy- chodów i Skarbu z 10 V 1827 r.: „Zbyteczną byłoby rzeczą rozwodzić się nad użytecz- nością zaprowadzenia osad rękodzielniczych. Jest to dzieło pierwszej konieczności […]. Ś.P. Xiążę Namiestnik Królewski podług służących sobie upoważnień naywyższych dzia- łał, zatem rozporządzenia przez Niego wydane są i teraz prawidłem obowiązuiącem. Roz- porządzenia te są obięte postanowieniem z dnia 18 Września 1820 r. i upoważnieniami z dnia 30 Stycznia 1821 r. i 21 Listopada 1823. danemi Prezesowi Kommissyi Woiewódz- twa Mazowieckiego i Kaliskiego, które późniey do Woiewództwa Augustowskiego i Płoc- kiego rozciągniętemi zostały”. AGAD, Zespół 191, sygn. 40 (mikrofilm A-35719), s. 293. Z treści reskryptu Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji wydanego 22 V (3 VI) 1849 r. wynika, że upoważnienie zostało udzielone przez namiestnika nie tylko Prezesowi Komisji Województwa Augu- stowskiego, ale również Prezesowi Komisji Województwa Płockiego. Wątpliwości budzi jednak data upoważnienia wskazana w odezwie, określona na 25 XI 1826 r. AGAD, Ze- spół 191, sygn. 73 (mikrofilm A-35752), s. 11–12. 5 Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych wydała reskrypt 1 II 1821 r. Archiwum Państwowe w Łodzi (dalej: APŁ), Zespół 1, Piotrkowski Rząd Gubernialny, Anteriora, sygn. 1641 (mikrofilm 122740), wniosek Prezesa Komisji Województwa Mazowieckie- go z 27 I 1821 r. (nr 73477), s. 68–70; Łódź 1423–1823–1973. Zarys dziejów i wybór dokumentów, oprac. R. Rosin, M. Bandurka, Łódź 1974, s. 120, 122. 6 W opracowaniu K. Dumały została wskazana nazwa „Gąbin”, jednak w świetle Słow- nika Geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich miastem, w którym istniała osada fabryczna, był Gombin. Zatem najprawdopodobniej w pierwszej z przy- wołanych publikacji wystąpił błąd edytorski. K.  Dumała, Geneza form przestrzennych miast przemysłowych w Królestwie Polskim, [w:] Miasto i kultura polska doby przemysłowej. Przestrzeń, Kraków 1988, s. 112; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, Warszawa 1881, s. 681. 7 K. Dumała, Geneza form przestrzennych…, s. 112. Wstęp 15 niu osady w Tarczynie, jednak ostatecznie do tego nie doszło8. W województwie kaliskim miastami fabrycznymi stały się: Kalisz, Konin, Turek, Koło, Pabianice, Sieradz9, Brdów, Częstochowa, Uniejów oraz Szadek10. Z kolei w województwie płockim osady fabryczne zostały utworzone zaledwie w dwóch miastach: Ostro- łęce i Pułtusku11. W pierwszym z nich osada powstała w 1826 r.12, ale w 1831 r. została zniszczona w wyniku bitwy stoczonej pod miastem w czasie powstania listopadowego13. W trakcie powstania uległa zniszczeniu również osada w Puł- tusku14. Żadna z nich nie została reaktywowana. W województwie augustowskim jedynym miastem, w którym miała powstać i powstała osada fabryczna, była Łomża15. Istniejąca w mieście fabryka sukna upa- dła w 1831 r., a dwaj ostatni fabrykanci zbankrutowali w 1833 r.16 Wśród wymienionych miast rządowych przeznaczonych pod osadnictwo fa- bryczne, w których zaczął się rozwijać przemysł, na czoło wysunęła się Łódź. W li- teraturze pisze się wręcz o „łódzkim fenomenie”17, a nawet o tym, że „żadne z miast polskich nie zdołało dokonać w ciągu kilku dziesięcioleci tak ogromnego postępu w dziedzinie urbanistyki, przemysłu oraz handlu”18. Podkreśla się, że „począwszy od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku Łódź zostaje największym ośrodkiem prze- mysłu włókienniczego w Polsce i zarazem jednym z największych w świecie”19. 8 Raport Rządu Gubernialnego Warszawskiego z 4 (16) X 1860 r. (nr 91465/23078). AGAD, Zespół 191, sygn. 73 (mikrofilm A-35752), s. 249–251. 9 Raport Komisji Województwa Kaliskiego z 28 XI 1826 r. (nr 7901/697). Ibidem, sygn. 224 (mikrofilm A-35912), s. 222; Raport Rady Stanu Królestwa Polskiego z dzia- łalności rządu i  stanu kraju w  latach 1820–1823, przedstawiony na posiedzeniu Sej- mu dnia 14 maja 1825 r.; J. Leskiewiczowa, F. Ramotowska, Obraz Królestwa Polskiego w okresie konstytucyjnym, t. I: Raporty Rady Stanu Królestwa Polskiego z działalności rządu w latach 1816–1828, Warszawa 1984, s. 218. 10 K. Dumała, Geneza form przestrzennych..., s. 112. 11 Raport Rządu Gubernialnego Płockiego z 2 (14) IV 1851 r. (nr 26427). AGAD, Zespół 191, sygn. 73 (mikrofilm A-35752), s. 89. 12 Wykaz dochodów skarbowych z 1 (13) IX 1849 r. Ibidem, s. 95. 13 Wykaz dochodów na rzecz kasy miasta Ostrołęki z 1 (13) IX 1849 r. Ibidem, s. 99. Opinia Rządu Gubernialnego Płockiego z 2 (14) IV 1851 r. Ibidem, s. 130–131. 14 Wykaz realności rządowych w  guberni płockiej z  26 IX (8 X) 1850  r. Ibidem, s. 106–107. Opinia Rządu Gubernialnego Płockiego z 2 (14) IV 1851 r. Ibidem, s. 142. 15 Raport Rządu Gubernialnego Augustowskiego z 28 IV (10 V) 1851 r. (nr 8197/2500). Ibidem, s. 179–180. 16 Wykaz realności w miastach rządowych guberni augustowskiej. Ibidem, s. 199, 201. 17 K. Dumała, Przemiany przestrzenne miast…, s. 31. 18 M. Budziarek, L. Skrzydło, M. Szukalak, Łódź nasze miasto, Łódź 2000, s. 7. 19 T. Olszewski, Łódź w Polsce i w świecie, [w:] Wczoraj, dziś i jutro Łodzi. Materiały se- sji naukowej wyższych uczelni (1974 r.), pod red. W. Michowicza, Łódź 1979, s. 25. Na nie- zwykle duże tempo rozwoju Łodzi zwraca również uwagę literatura historyczno-prawna. 16 Wstęp Duże tempo rozwoju miasta zauważali ówcześni. Rajmund Rembieliński już w raporcie z 1826 r. podkreślał, że Łódź była jedynym miastem rządowym, w któ- rym nabywcy nieruchomości tak szybko je zabudowywali20. Tymczasem na przełomie XVIII i XIX wieku nic nie zapowiadało takiego rozwoju wypadków. Przed rozbiorami Łódź stanowiła własność biskupów ku- jawskich21. W wyniku drugiego rozbioru została przejęta przez Prusy22 i pod ich panowaniem podzieliła los innych składników dóbr duchownych, ulegając seku- laryzacji. 28 VII 1796 r. ogłoszono deklarację dotyczącą przejęcia na rzecz skar- bu dóbr duchownych znajdujących się na terenie zaboru pruskiego23, w związku z tym miejscowość ta stała się miastem rządowym24. W. Ćwik, Anachronizmy prawne w miastach Królestwa Polskiego i sprawa ich likwidacji, [w:] W kręgu zainteresowań naukowych Profesora Tadeusza Mencla, pod red. A. Kopru- kowniaka, Lublin 1999, s. 153. 20 A. Rynkowska, Działalność gospodarcza władz Królestwa Polskiego na terenie Łodzi przemysłowej w latach 1821–1831, Łódź 1951, s. 191. 21 O. Flatt, Opis miasta Łodzi pod względem historycznym, statystycznym i przemysło- wym, Warszawa 1853, s. 17; A. Stebelski, Archiwalija łódzkie z okresu rządów pruskich 1793–1807, Łódź 1928, s. 3; A. Stebelski, Łódź i klucz łódzki u schyłku Rzeczypospoli- tej. Odbitka z rocznika 1929–1930, Łódź 1935, s. 62; B. Baranowski, O dawnej Łodzi, b. m. i d. w., s. 39; S. Lewicki, Kariera miasta Łodzi, Warszawa 1971, s. 10; M. Budziarek, L. Skrzydło, M. Szukalak, Łódź nasze miasto, s. 17. 22 Łódź 1423–1823–1973…, s. 118; Łódź. Dzieje miasta, pod red. R. Rosina, t. I: Do 1918 r., pod red. B. Baranowskiego i J. Fijałka, Warszawa 1980, s. 134. 23 H.  Radziszewski, Skarb i  organizacja władz skarbowych w  Królestwie Polskiem, t. I (1815–1830), Warszawa 1907, s.  111; J.  Wąsicki, Rozdawnictwo dóbr ziemskich w Prusach Południowych w latach 1796–1797, [w:] Ziemie polskie pod zaborem pruskim. Fragmenty dziejów, Zielona Góra 1978, s. 63. W monografii Stanisława Lewickiego pt. Kariera miasta Łodzi oraz w nomografii M. Budziarka, L. Skrzydło i M. Szukalaka zaty- tułowanej Łódź nasze miasto wskazana została błędna data – 1798 r. S. Lewicki, Kariera miasta Łodzi, s. 10; M. Budziarek, L. Skrzydło, M. Szukalak, Łódź nasze miasto…, s. 17. Filip Friedman natomiast podaje, że sekularyzacja miała miejsce między 1796 r. a 1806 r. F.  Friedman, Początki przemysłu w  Łodzi 1823–1830, „Rocznik Łódzki” 1933, t. III, s. 109. Rok 1806 wskazali Oskar Flatt i Zygmunt Lorentz. O. Flatt, Opis miasta Łodzi…, s. 17; Z. Lorentz, Szkic dziejów Łodzi, [w:] Artykuły z zakresu geografji, historji i statystyki m. Łodzi, b. m. i d. w., s. 40. 24 H. S. Dinter, Dzieje wielkiej kariery. Łódź 1332–1860, Łódź 1965, s. 56; Łódź 1423–1823–1973…, s. 18; B. Baranowski, O dawnej Łodzi, s. 36–37. W rozmaitych wykazach Łódź była kwalifikowana do grupy miast rządowych. Tabella Miast, Wsi, Osad, Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biurze Kommissyi Rządowey Spraw Wewnętrznych i Policyi, t. I: A–Ł, Warszawa 1827, s. 283; F. Rodecki, Obraz jeograficzno-statystyczny Królestwa Polskiego, Warszawa 1830, s. 4. Wstęp 17 W pierwszych latach istnienia Królestwa Polskiego w dalszym ciągu Łódź stanowiła niewielkie miasto rolnicze, które tak opisał w 1820 r.25 burmistrz Anto- ni Czarkowski (na polecenie Komisji Województwa Mazowieckiego)26. W doku- mencie tym, odpowiadając na pytania ankiety, burmistrz pisał: Żadne […]. 6. Jakie były i są fabryki i rękodzielnie i w jakim stanie? 11. Jaki jest sposób utrzymania się mieszkańców: czy rzemiosło, handel lub też rol- nictwo? Rolnictwo27. Jednocześnie, oceniając stan gospodarczy miasta, wskazał, że: „Miasto wzrasta z przyczyny dobrych jarmarków”28, których organizowano w Łodzi aż 12 rocznie, a prowadzono na nich „Najbardziej handel łokciowy, to jest płócien, perkalów, sukna...”29. Liczba mieszkańców Łodzi wzrastała gwałtownie z  779 osób w  1820  r.30, przez około 10 000 w 1837 r.31, do około 50 000 w 1872 r.32 W związku z tym, o ile w 1824 r. Łódź była miastem piątej klasy (czyli liczącym poniżej 1000 miesz- kańców)33, to w 1861 r. stanowiła już miasto klasy pierwszej34. Zmiany liczby ludności Łodzi przedstawia poniższa tabela. 25 Trudno wskazać datę dzienną sporządzenia opisu. W literaturze podaje się, że na- stąpiło to przed 6 X 1820 r. Łódź 1423–1823–1973…, s. 118. 26 H. S. Dinter, Dzieje wielkiej kariery…, s. 75; Łódź 1423–1823–1973…, s. 118. 27 Łódź 1423–1823–1973…, s. 118–119. 28 Ibidem, s. 120. 29 Ibidem, s. 119. 30 Łódź w  świetle cyfr, Łódź 1925, s.  3. Julian Janczak określa liczbę ludności Łodzi w 1820 r. na 767 osób. J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, Łódź 1982, s. 39, 41. 31 Łódź w świetle cyfr, s. 3. Według Edwarda Rosseta i Juliana Janczaka w 1837 r. Łódź liczyła 10  645 mieszkańców. E.  Rosset, Przemiany w  strukturze demograficznej w  Ło- dzi, Łódź 1973, s. 4; J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej…, s. 38, 43. 32 Łódź w świetle cyfr, s. 3. J. Janczak nie wskazuje ogólnej liczby ludności Łodzi w 1872 r., podaje jednak, iż rok później miasto liczyło 48 941 mieszkańców. J. Jan- czak, Ludność Łodzi przemysłowej…, s.  39. Trudno precyzyjnie ustalić liczbę lud- ności zamieszkującej Łódź. Wynika to z niedokładności badań statystycznych pro- wadzonych przez władze rosyjskie, dlatego wskazywane dane należy traktować jako orientacyjne. E. Rosset, Łódź w latach 1860–70. Zarys historyczno-statystyczny, Łódź 1928, s. 3–4. 33 Raport Komisji Województwa Mazowieckiego z 21 X 1824 r. (nr 65627/9952). AGAD, Zespół 191, sygn. 23 (mikrofilm A-22353), s. 107. 34 Raport Komisji Województwa Mazowieckiego z 13 (25) III 1861 r. (nr 107654/27889). Ibidem, s. 232. 18 Wstęp Tabela. Liczba mieszkańców Łodzi na przestrzeni lat 1819–1897 Lp. Rok stałej Liczba ludności niestałej ogółem 767a 792b 901c 4 343f 4 896d prawie 1 000e 1819 1820 1824 1829 1830 1850 1860 1872 1897 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. a K. Bajer, Przemysł włókienniczy na ziemiach polskich od początku XIX w. do 1939 r. Zarys ekonomiczno-historyczny, Łódź 1958, s. 51; B. Baranowski, O dawnej Łodzi, s. 38; J.  Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, Łódź 1982, s.  38; M.  Budziarek, L. Skrzydło, M. Szukalak, Łódź nasze miasto, s. 19, 25. O. Flatt natomiast podał wyższą liczbę mieszkańców – 799, zaś w dalszej części pracy przyporządkowuje ją dla 1821 r. O. Flatt, Opis miasta Łodzi…, s. 17, 47. 100 000i 314 020j 15 764g 32 639h b Raport Komisji Województwa Mazowieckiego z 28 XII 1819 r. (nr 63466). AGAD, Zespół 191, sygn. 36 (mikrofilm A-35715), s. 208–209. c Raport Komisji Województwa Mazowieckiego z 21 X 1824 r. (nr 65627/9952). AGAD, Zespół 191, sygn. 23 (mikrofilm A-22353), s. 107. d K. Bajer, Przemysł włókienniczy…, s. 51; J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej…, s. 38. O. Flatt określa ją zaś na 4273. O. Flatt, Opis miasta Łodzi…, s. 47. e K. Bajer, Przemysł włókienniczy…, s. 51. f Łódź 1423–1823–1973…, s. 20; J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej…, s. 38. g Łódź 1423–1823–1973…, s.  25; M.  Budziarek, L.  Skrzydło, M.  Szukalak, Łódź nasze miasto, s. 29. Julian Janczak określa liczbę ludności stałej w tym roku na 15 565. J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej…, s. 39. h E. Rosset, Łódź w latach 1860–70…, s. 4; Łódź 1423–1823–1973…, s. 25; M. Bu- dziarek, L. Skrzydło, M. Szukalak, Łódź nasze miasto, s. 29. Według J. Janczaka liczba ta wynosiła 31 564. J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej…, s. 39. i Łódź 1423–1823–1973…, s.  25. Zdaniem J.  Janczaka ludność stała liczyła 37 375 osób. J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej…, s. 39. j Łódź 1423–1823–1973…, s. 25. J. Janczak również wskazuje tę liczbę, ale określa ją jako wynikającą ze spisu powszechnego Łodzi i niektórych przedmieść. J. Janczak, Lud- ność Łodzi przemysłowej…, s. 40. Precyzyjne określenie liczby mieszkańców Łodzi jest bardzo trudne z uwagi na niedokładność badań statystycznych prowadzonych przez wła- dze rosyjskie. Dane liczbowe przez nie wskazywane nie są w pełni wiarygodne. E. Rosset, Łódź w latach 1860–70…, s. 3–4. Źródło: opracowanie własne. Wstęp 19 W Łodzi funkcjonowało osadnictwo na prawach osady fabrycznej, co odpo- wiada pojęciu dzisiejszej strefy ekonomicznej. Ponadto zbiegały się tutaj wszelkie inicjatywy: zarówno Stanisława Staszica, Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, jak i Rajmunda Rembielińskiego oraz Komisji Województwa Mazowieckiego Rozwojowi miasta nie przeszkadzały kryzysy, dotykające gospodarkę Króle- stwa w XIX w. Pierwszy z nich miał miejsce już na początku lat trzydziestych i był związany przede wszystkim z upadkiem powstania listopadowego i wprowadzeniem w 1832 r. zakazu eksportu sukna wyprodukowanego w Królestwie do Rosji. Dosię- gnął on głównie przemysłu wełnianego35, zatem nie spowodował większych negatyw- nych konsekwencji dla Łodzi. Kolejne kryzysy z lat 1840–184536, z 1854 r.37 oraz z lat 1861–186538 wywoływały jedynie przejściowe trudności dla łódzkich producentów. Z punktu widzenia przemysłu włókienniczego przełomowe okazały się lata sześćdziesiąte, począwszy od 1864 r. W tym okresie nastąpiły znaczne zmiany strukturalne, związane z przewrotem technicznym, które spowodowały przejście do produkcji wielkokapitalistycznej39. Proces ten zakończył się w Łodzi w poło- wie lat sześćdziesiątych XIX w.40 Dlatego też powszechnie w literaturze przyjmuje się, że lata 1820–1865 stanowiły okres Łodzi przemysłowej41, zaś w 1866 r. (do 1914 r.) miasto wkroczyło w nowy okres, określany mianem Łodzi wielkoprze- mysłowej42. Należy podkreślić, iż literatura uznaje lata sześćdziesiąte XIX w. za początek ery kapitalistycznej w całym Królestwie Polskim43. 35 K.  Bajer, Przemysł włókienniczy…, s.  102; K.  Dumała, Przemiany przestrzenne miast…, s. 189. 36 Lata 1844–1847 wskazuje opracowanie Łódź 1423–1823–1973…, s. 28. Wynika to z wystąpienia w latach 1847–1848 kryzysu światowego, który dotknął również Króle- stwo. Łódź. Dzieje miasta, pod red. R. Rosina, t. I, s. 222. 37 K. Bajer, Przemysł włókienniczy…, s. 104. 38 Ibidem, s. 105; M. Budziarek, L. Skrzydło, M. Szukalak, Łódź nasze miasto, s. 31. 39 K. Bajer, Przemysł włókienniczy…, s. 119. 40 Łódź. Dzieje miasta, pod red. R. Rosina, t. I, s. 177; W. Puś, Dzieje Łodzi przemysło- wej (Zarys historii), Łódź 1987, s. 23. Dalszemu rozwojowi miasta sprzyjało wybudowa- nie w latach 1865–1866 kolei fabryczno-łódzkiej. Łódź. Dzieje miasta, t. I, s. 177. 41 Np. W. Puś, Dzieje Łodzi przemysłowej…, s. 12. Pojęcie to zostało wprowadzone w literaturze ze względu na przekształcanie się miasta w latach 1820–1865 z rolniczego w ośrodek przemysłowy. W tym okresie były tworzone przede wszystkim warsztaty i ma- nufaktury, ale obok nich powstawały pierwsze fabryki. 42 Np. W. Puś, Dzieje Łodzi przemysłowej…, s. 37. Stosowanie pojęcia „Łodzi wielko- przemysłowej” było związane z funkcjonowaniem w mieście przemysłu na dużą, wręcz europejską skalę. Swoje przedsiębiorstwa prowadzili zamożni fabrykanci, wśród których można wskazać Karola Scheiblera oraz Izraela Poznańskiego. 43 J. Mazurkiewicz, W. Ćwik, Własność w miastach prywatnych Lubelszczyzny doby Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego (1809–1966), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, Sectio G” 1957, Vol. IV, 1, s. 7. 20 Wstęp Rok 1866 był również znaczący dla rozwoju miast w związku z dokonaną likwi- dacją stosunków dominialnych. Pewne nadal istniejące ich pozostałości nie odgry- wały już większej roli44. Z tego względu prowadzone badania objęły okres do 1865 r. W latach 1820–1866 osiedlali się w Łodzi przede wszystkim drobni wytwór- cy, uruchamiający niewielkie warsztaty i manufaktury. Wśród pionierów łódzkie- go przemysłu włókienniczego, zakładających pierwsze, niewielkie fabryki, wska- zać można: Karola Saengera, Tytusa Kopischa, Fryderyka Wendischa i Ludwika Geyera. Czasy zamożnych fabrykantów, takich jak Karol Scheibler, Izrael Kalma- nowicz Poznański, Ludwik Grohman, Markus Silberstein i innych, oraz należą- cych do nich wielkich fabryk miały dopiero nadejść. W badanym okresie w odniesieniu do nieruchomości znajdujących się na te- renie Łodzi przysługiwała własność podzielona, jednak miała ona zróżnicowany charakter. We wszystkich przypadkach była to własność miejska. Stosunki własnościowe funkcjonujące w  odniesieniu do nieruchomości położonych na obszarze Starego Miasta cechowały pozostałości feudalne, a wła- sność zwierzchnia przysługiwała Skarbowi Królestwa Polskiego. Odmienny cha- rakter miały stosunki istniejące na terenie łódzkich osad fabrycznych, w których funkcjonowała własność prefabrykancka. Miała ona również charakter własności podzielonej, ale cechowała się licznymi elementami wywodzącymi się z nowych stosunków gospodarczych. Była to drobna własność miejska odnosząca się nie- mal wyłącznie do niewielkich nieruchomości, zabudowywanych skromnie, zwy- kle drewnianymi domami. Zasadniczo własność zwierzchnia przysługiwała Skar- bowi Królestwa, zaś osadnicy nabywali własność podległą. Problem określenia własności istniejącej w Królestwie Polskim do 1866 r. jest niezwykle skomplikowany. Literatura historyczno-prawna zajmowała się nim wycinkowo, próbując usystematyzować różne rodzaje własności nieruchomości miejskich występujące w praktyce. Jak podkreślał Władysław Sobociński, „głów- na trudność polega na tym, że problem własności miejskiej jest w historiografii bardzo dyskusyjny i nie udało się dotąd uzgodnić stanowisk, opartych na nie- jednakowych założeniach i odmiennej interpretacji materiałów, pochodzących z miast o strukturze różnej niemal w każdym z nich”45. Badania w tym zakresie prowadzili już od lat pięćdziesiątych XX w. przede wszystkim naukowcy skupieni wokół ośrodka lubelskiego. Zapoczątkował je Jó- zef Mazurkiewicz, we  współpracy z  Jerzym Rederem i  Jerzym Markiewiczem, 44 Ibidem; W.  Ćwik, Pozostałości feudalne w  miastach rządowych małopolskich tere- nów Królestwa Polskiego (1815–1866), Lublin 1968, s. II; M. Nietyksza, Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim 1865–1914, Warszawa 1986, s. 40–43. 45 W.  Sobociński, Studia z  dziejów miast Królestwa Polskiego w  XIX wieku (1866– 1869), [w:] Państwo. Kościół. Niepodległość, Lublin 1986, s. 296–297. Wstęp 21 a także z Władysławem Ćwikiem. Pierwsze przygotowane przez nich opracowa- nia dotyczyły problematyki własności nieruchomości w  miastach prywatnych powiatu lubelskiego i szerzej Lubelszczyzny46. Kolejne natomiast skupiły się na miastach rządowych małopolskich terenów Królestwa47. Zgodnie z  reprezentowanym przez nich stanowiskiem, między miastami prywatnymi i rządowymi Królestwa Polskiego występowały zasadnicze różnice. W miastach prywatnych miała dominować własność podzielona i związane z nią liczne pozostałości feudalne48. W miastach rządowych natomiast funkcjonowała głównie własność pełna, choć zaszłości feudalne również dało się zaobserwować. Do podobnych wniosków doszedł kolejny uczeń Józefa Mazurkiewicza – Wacław Huba, prowadzący badania nad problematyką własności w miastach rządowych województwa płockiego49. Odmiennego zdania był Władysław Sobociński, według którego nie istnia- ły zasadnicze różnice między własnością nieruchomości w miastach prywatnych i  rządowych. Zgodnie z  przedstawioną przez niego koncepcją, inny charakter mogły mieć stosunki własnościowe funkcjonujące w Warszawie oraz w osadach fabrycznych, które to zagadnienie wymagałoby dodatkowych badań60. Niniejsza praca stanowi próbę odpowiedzi na postulat Władysława Sobocińskiego. 46 J. Mazurkiewicz, J. Reder, J. Markiewicz, Miasta prywatne powiatu lubelskiego a ich dziedzice w XIX w. (Do ukazów uwłaszczeniowych), „Annales Universitatis Mariae Cu- rie-Skłodowska Lublin – Polonia, Sectio G” 1954, Vol. I, 3; J. Mazurkiewicz, W. Ćwik, Własność w miastach prywatnych Lubelszczyzny... 47 J. Mazurkiewicz, Własność i zmiany w stosunkach własnościowych w Lublinie w latach sześćdziesiątych XIX stulecia, „Rocznik Lubelski” 1963, t. VI; W. Ćwik, Spory o własność miast rządowych w Królestwie Polskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1958, t. X, z. 2; W. Ćwik, Sprawa „usamoistnienia” miast w Królestwie Polskim przed 1864 r., „Annales Uni- versitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, Sectio F” 1965, Vol. XX, 8; W. Ćwik, Pozostałości feudalne w miastach rządowych…; W. Ćwik, Obywatelstwo miejskie w Królestwie Polskim (1815–1867) na tle praktyki w Lublinie, [w:] Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wie- ku, t. IV, Warszawa 1970; W. Ćwik, Anachronizmy prawne w miastach Królestwa Polskiego.... 48 Na temat specyfiki miast prywatnych Lubelszczyzny w kontekście badań prowa- dzonych przez Józefa Mazurkiewicza i Władysława Ćwika wypowiadał się Władysław Sobociński. Wskazywał on, iż wyniki badań prowadzonych przez tych historyków prawa nie mogą zostać uogólnione na cały obszar Królestwa Polskiego. W. Sobociński, Józef Mazurkiewicz, Władysław Ćwik, Własność w  miastach prywatnych Lubelszczyzny doby Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1809–1866), „Annales Universitatis Ma- riae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, Sectio G”, Vol. IV, 1, Lublin 1957, s. 138+1 mapa, (rec.), „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1958, t. X, z. 2, s. 469. 49 W. Huba, Własność nieruchoma w miastach rządowych w okresie Królestwa Kongre- sowego (1815–1866). Na przykładzie województwa płockiego, Poznań 1978. 50 W. Sobociński, Z badań nad miastami prywatnymi w Polsce. Józef Mazurkiewicz, Jerzy Reder, Jerzy Markiewicz, Miasta prywatne powiatu lubelskiego a ich dziedzice w XIX w. (do uka- 22 Wstęp Problematyka stosunków własnościowych w Łodzi nie doczekała się dotychczas opracowania. Badania łódzkich historyków i  przygotowane przez nich publikacje ograniczały się jedynie do strony czysto ekonomicznej zagadnienia rozwoju miasta. Celem pracy jest przedstawienie drogi rozwoju instytucji własności w Ło- dzi od początku lat dwudziestych XIX w. do 1866 r., a także wyjaśnienie relacji w stosowaniu pozostałości feudalnych we wczesnokapitalistycznych warunkach. Należy podkreślić zasadniczą rolę prawa własności w  kolejnych etapach prze- kształceń kapitalistycznych, które jednak ewoluowało, wychodząc od pewnych zaszłości feudalnych i z czasem zyskując nowe, kapitalistyczne elementy. Stanowi to o specyfice własności w Łodzi na tle stosunków własnościowych funkcjonują- cych w innych miastach Królestwa Polskiego. Za bazę źródłową posłużyły z jednej strony teksty prawa – przede wszystkim akty normatywne wydawane przez księcia warszawskiego i namiestnika Króle- stwa Polskiego, a  także Radę Administracyjną, Komisję Rządową Spraw We- wnętrznych51 i Komisję Rządową Przychodów i Skarbu. Ponadto posłużono się aktami wydawanymi przez Prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego52 oraz dokumentami sporządzonymi przez Magistrat Miasta Łodzi. Z drugiej strony zostały wykorzystane źródła poświadczające praktykę, akty indywidualne, takie jak: protokoły deklaracyjne, tak zwane gruntkarty, ugody o dzierżawę wieczystą, umowy kupna–sprzedaży nieruchomości, wykazy hipo- teczne, protokoły pierwiastkowej regulacji hipoteki, protokoły regulacji hipote- ki53, zaświadczenia i odezwy Magistratu Miasta Łodzi. Ich analiza pozwoliła na zów uwłaszczeniowych), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, Sec- tio G” 1954, Vol. I, 3 (rec.), „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1955, t. VII, z. 2, s. 331. 51 W pracy pomija się zmiany zachodzące w nazwie, strukturze oraz zasadach funk- cjonowania tego organu jako nieistotne dla analizowanego zagadnienia badawczego, w związku z tym określa się ją terminem „Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych”. Ce- lem takiego działania jest przede wszystkim ułatwienie czytelnikowi skoncentrowania się na problemie stosunków własnościowych. 52 Podobnie jak w przypadku Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych nie uwzględ- nia się przeprowadzanych w Królestwie Polskim reform administracji terenowej. W pra- cy są zatem stosowane określenia „Komisja Województwa Mazowieckiego”, a także „Ma- gistrat Miasta Łodzi”. 53 Duże znaczenie ksiąg hipotecznych i akt hipotecznych dla badań nad stosunkami wła- snościowymi w Królestwie Polskim podkreślał Józef Mazurkiewicz. Dokumenty te miały, jego zdaniem, znaczną wiarygodność, jednak „mogą nie odzwierciedlać pełnego obrazu rzeczywistych stosunków”. J. Mazurkiewicz, Uwagi o roli ksiąg i akt hipoteki polskiej z 1818 i 1825 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1953, t. V, s. 156. Ostrożność w posługiwaniu się takimi źródłami zalecał Władysław Sobociński, wskazując, że treść ksiąg hipotecznych nie zawsze była zgodna z rzeczywistością. W. Sobociński, Studia z dziejów miast Królestwa Polskiego…, s. 297. J. Mazurkiewicz zwracał również uwagę na istotną rolę akt notarialnych w badaniach nad powyższym zagadnieniem. Szerzej: J. Mazurkiewicz, Znaczenie akt notarial- Wstęp 23 wskazanie sposobu powstawania i dysponowania własnością nieruchomości oraz zakresu uprawnień i obowiązków nabywców. Kwerenda źródłowa objęła przede wszystkim dokumenty archiwalne, prze- chowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie oraz w Archi- wum Państwowym w Łodzi. Badania prowadzone w pierwszym z nich skupiły się na dokumentach zgromadzonych w Zespole 191 Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych (1795–1868), zaś w drugim objęły Zespół 1 Piotrkowski Rząd Gubernialny – Anteriora, Zespół 221 Akta miasta Łodzi, a także Zespół 94 Księgi hipoteczne miasta Łodzi (1823–2005). Zdecydowana większość analizowanych akt praktyki była zgromadzona w ostatnim ze wskazanych zespołów, w którym zasadniczo każda odrębna sygna- tura była przypisana nie księdze hipotecznej, lecz aktom hipotecznym. Zatem nazwa zespołu wprowadza czytelnika w błąd. Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywileiach i Hypotekach w mieysce tytułu XVIII. księgi III. kodexu cywilnego zatwierdzone 14 (26) IV 1818 r. (ogłoszone 20 VII 1818 r.)54 objęło tylko nieruchomości stanowiące własność prywatną, w tym dobra ziem- skie oraz nieruchomości miejskie w tych miastach, które były siedzibą trybuna- łów cywilnych I instancji55. Do miast tych zaliczały się: Warszawa, Kalisz, Radom, Kielce, Lublin, Siedlce, Płock, Łomża i Suwałki56. Prawo o  Przywileiach i  Hypotekach natomiast, zatwierdzone 1 (13) VI 1825 r. (ogłoszone 6 VIII 1825 r.)57, dotyczyło wszystkich pozostałych nierucho- nych dla badań nad własnością w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim, „Annales Uni- versitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, Sectio F” 1965, Vol. XX, 7, s. 115 i n. 54 Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywileiach i Hypotekach w mieysce tytułu XVIII. księgi III. kodexu cywilnego z 14 (26) IV 1818 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego (dalej: DPKP), t. V, Nr 21. 55 W. Dutkiewicz, Prawo hipoteczne w Królestwie Polskiem, Warszawa 1850, s. 33–34; A. Heylman, O stosunku hypoteki gubernialnej do okręgowej, „Biblioteka Warszawska” 1852, t. II, s. 131, 133; A. Heylman, Rozbiór wykazu hypotecznego, Warszawa 1858, s. 140; K. Jó- zefowicz, Przepisy o  hipotekach, czyli wykład prawa hypotecznego w  Królestwie Polskiem obowiązującego, Warszawa 1873, s. 80; F. Jeziorański, Ustawy hypoteczne i przepisy o za- twierdzaniu aktów notaryalnych obowiązujące w Król. Polsk., cz. I: Prawo o przywilejach i hy- potekach z roku 1825, Warszawa 1881, s. 18; F. Zoll, Prawa rzeczowe na ziemiach polskich, cz. I: Wiadomości wstępne o źródłach prawa. I. Prawa majątkowe i prawa rzeczowe. II. Rze- czy. III. Posiadanie. IV. Księgi gruntowe (hipoteczne), Warszawa 1920, s. 90–91. Art. 162 ustawy hipotecznej z 14 (26) IV 1818 r.: „Przepisy prawa ninieyszego ściągaią się tylko do nieruchomości i hypotek ziemskich, tudzież miast w których zasiada Sąd Ziemski”. 56 S.  Zawadzki, Prawo cywilne obowiązujące w  Królestwie Polskiem, t.  II, Warszawa 1861, s. 8. 57 Prawo o  Przywileiach i  Hypotekach z  1 (13) VI 1825  r., DPKP, t. IX, Nr 40. A. Heylman wskazał rok 1845, jednak był to z pewnością błąd wydawcy. A. Heylman, O stosunku hypoteki…, s. 131. 24 Wstęp mości prywatnych, zarówno miejskich, jak i wiejskich58. Wprowadzenie takiej re- gulacji uzasadniano przede wszystkim faktem, że nieruchomości te były bardzo liczne i „znaczną stanowiły część stałego majątku krajowego”59. Poza tym miała ona umożliwić właścicielom tych nieruchomości, przede wszystkim położonych w miastach, zaciąganie kredytów, którymi mogli być zainteresowani w związku z rozwijaniem się przemysłu w Królestwie Polskim60. Zgodnie z art. 12 tej ustawy regulacja hipoteczna powyższych nieruchomo- ści miała być objęta uproszczonym, a w konsekwencji tańszym postępowaniem. Regulacja zasad tego postępowania, ze wskazaniem właściwych organów, miała nastąpić w  odrębnym akcie prawnym. Podmiotem uprawnionym do jego wy- dania była Komisja Rządowa Sprawiedliwości61. W wykonaniu powyższej kom- petencji 22 XII 1825 r. wydała ona instrukcję hipoteczną62. Na podstawie art. 9 instrukcji dla nieruchomości tych prowadzone były akta hipoteczne63. Miały one być zakładane na żądanie podmiotu mającego interes prawny, zatem ustawodaw- ca nie wprowadził obowiązku ich założenia64. 58 A.  Heylman, O  stosunku hypoteki…, s.  131, 133. Art.  10 Prawa o  Przywileiach i Hypotekach z 1 (13) VI 1825 r.: „Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych o przywileiach i hypotekach z dnia 26. Kwietnia 1818 roku będzie odtąd obowiązuiącem względnie wszelkich nieruchomości, tudzież praw i kapitałów hypotekowanych przed- miotem hypoteki bydź mogących, z następuiącemi modyfikacyami”. 59 A. Heylman, O stosunku hypoteki…, s. 134. 60 Ibidem. 61 Art. 12 Prawa o Przywileiach i Hypotekach z 1 (13) VI 1825 r.: „Kommissya Spra- wiedliwości urządzi co do takich hypotek skrócone i mniey kosztowne postępowanie, wskaże oraz do kogo czynności hypoteczne należeć maią”. 62 S. Zawadzki, Prawo cywilne…, s. 128; F. Jeziorański, Podręcznik dla sądów pokoju Królestwa Polskiego, zawierający wszystkie te postanowienia, któremi winny się kierować sądy pokoju i istniejące przy Sędziach Pokoju Wydziały hipoteczne, a które nie zostały pomieszczo- ne w „Podręczniku dla sądów gminnych Królestwa Polskiego”, Warszawa 1878, s. 101. 63 Art. 9 instrukcji hipotecznej z 22 XII 1825 r.: „Z protokołem tym Pisarz założy Akta hypoteczne…”. Treść powyższego aktu prawnego jest cytowana za: S. Zawadzki, Prawo cywilne…, s. 128–148. K. Hube, O instytucyi hypotecznej w Królestwie Polskiem, Warszawa 1869, s. 122; R. Wierzchlejski, Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polskiem napisał Prof. Antoni Okolski, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1886, nr 39, s. 623–624. 64 Art. 11 Prawa o Przywileiach i Hypotekach z 1 (13) VI 1825 r.: „Do regulacyi no- wey hypoteki tych nieruchomości, do których się prawo z dnia 26. Kwietnia 1818 roku dotąd nie rozciągało, nie przeznacza się ogólnego terminu prekluzyjnego; regulacya każ- dey szczególney nieruchomości przedsięwziętą zostanie, gdy o to zaydzie żądanie strony interessowaney”. K. Hube, O instytucyi hypotecznej…, s. 132; F. Jeziorański, Ustawy hypo- teczne…, s. 19; Instytucja ksiąg gruntowych na ziemiach polskich, oprac. J. Glass, A. Kraus, F. Zoll, Część I: Zarys Prawa Hipotecznego w b. Królestwie Polskiem, oprac. J. Glass, Kra- ków b. d. w., s. 3.; Zoll F., Prawa rzeczowe…, s. 91. Wstęp 25 Ponadto przeprowadzono kwerendę w Gosudarstwiennom Archiwum Ros- sijskoj Fiedieracji, w którym analizowano dokumenty zgromadzone w fondzie nr 679 Aleksander I. Posłużono się również prasą, między innymi „Moskowskimi Wiedomostiami” oraz „Russkom Inwalidom”. Celem tych badań była weryfikacja tezy stawianej przez literaturę, dotyczącej pobytu cara Aleksandra I w Łodzi. Kwerendą zostały objęte również materiały drukowane, w tym w Dzienni- kach Praw Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego oraz Zbiórze przepi- sów administracyjnych Królestwa Polskiego. Badania nad istotą własności podzielonej wymagały zapoznania się z litera- turą przedmiotu, w szczególności z dziewiętnastowiecznymi opracowaniami au- torstwa Jana Kantego Wołowskiego65, Walentego Dutkiewicza66 oraz Kazimierza Mejera67, a także artykułami zamieszczonymi w „Gazecie Sądowej Warszawskiej” oraz w „Bibliotece Warszawskiej”. W drugim z wymienionych czasopism zostały opublikowane znaczące artykuły autorstwa Augusta Heylmana68. Niezwykle przydatne dla nakreślenia stosunków własnościowych istnieją- cych w miastach Królestwa Polskiego okazały się prace wspomnianego już Józefa Mazurkiewicza (współpracującego z Jerzym Rederem i Jerzym Markiewiczem)69, Władysława Ćwika70, Wacława Huby71 oraz Władysława Sobocińskiego72. 65 J. K. Wołowski, Kurs kodexu cywilnego, t. II, Warszawa 1868. 66 W. Dutkiewicz, Prawo hipoteczne... 67 K. Mejer, O wieczystej dzierżawie, Warszawa 1873. 68 A. Heylman, O stosunku hypoteki…; A. Heylman, O potrzebie i warunkach ustawy wieczysto-dzierżawnej, „Biblioteka Warszawska” 1856, t. III. 69 J. Mazurkiewicz, J. Reder, J. Markiewicz, Miasta prywatne powiatu lubelskiego…; J. Mazurkiewicz, W. Ćwik, Własność w miastach prywatnych Lubelszczyzny…; J. Mazur- kiewicz, Uwagi o roli ksiąg i akt hipoteki polskiej z 1818 i 1825 r., „Czasopismo Prawno-Hi- storyczne” 1953, t. V; J. Mazurkiewicz, Własność i zmiany w stosunkach własnościowych w Lublinie…; J. Mazurkiewicz, Znaczenie akt notarialnych…; J. Mazurkiewicz, O likwi- dacji stosunków dominialnych w miastach Królestwa Kongresowego w 1866 roku, „Rocznik Lubelski” 1966, t. IX; J.  Mazurkiewicz, Likwidacja ustroju miejskiego mniejszych miast w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim w okresie przed masową zamianą miast na osady (1807–1864), „Rocznik Lubelski” 1967, t. X. 70 W. Ćwik, Spory o własność miast rządowych w Królestwie Polskim, „Czasopismo Praw- no-Historyczne” 1958, t. X, z. 2; W. Ćwik, Sprawa „usamoistnienia” miast w Królestwie Pol- skim przed 1864 r., „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, Sec- tio F” 1965, Vol. XX, 8; W. Ćwik, Pozostałości feudalne w miastach rządowych małopolskich terenów Królestwa Polskiego (1815–1866), Lublin 1968; W. Ćwik, Obywatelstwo miejskie w Królestwie Polskim…; W. Ćwik, Anachronizmy prawne w miastach Królestwa Polskiego… 71 W. Huba, Własność nieruchoma w miastach rządowych... 72 W. Sobociński, Z badań nad miastami prywatnymi w Polsce… (rec.); idem, Józef Mazurkiewicz, Władysław Ćwik, Własność w miastach prywatnych Lubelszczyzny... (rec.); idem, Studia z dziejów miast Królestwa Polskiego… 26 Wstęp Wprowadzenie do zagadnienia dziewiętnastowiecznych stosunków własno- ściowych wymagało przedstawienia problemów związanych z pojawieniem się własności podzielonej na ziemiach polskich oraz jej funkcjonowaniem. W tym celu posłużono się między innymi opracowaniami Przemysława Dąbkowskie- go73, Piotra Burzyńskiego74, Krystyny Bukowskiej75 i Tomasza Opasa76. W  badaniach dotyczących działań władz Królestwa Polskiego w  zakresie wspierania budowy przemysłu niezbędne stało się wykorzystanie literatury hi- storycznej, a w szczególności prac Stanisława Smolki77, Natalii Gąsiorowskiej78, Anny Rynkowskiej79 i Karola Bajera80 . Cytowanie fragmentów analizowanych przepisów prawa oraz dokumentów praktyki, jak na przykład wykazów hipotecznych, z zachowaniem oryginalnego zapisu służy przybliżeniu ich treści. Z  uwagi jednak na dążenie do ułatwienia czytelnikowi zapoznania się z tekstem, zbitki słów, takie jak na przykład: „nie- może”81, „nieposiada”82, „ztrzeciey”83, zostały rozdzielone zgodnie z dzisiejszymi zasadami pisowni. Ponadto w pracy stosowana jest terminologia źródeł w zakresie kontraktów określanych mianem „ugód o dzierżawę wieczystą”, ewentualnie „ugód o wieczną dzierżawę”. Dla nich używane jest w poszczególnych rozdziałach sformułowanie „ugody o dzierżawę wieczystą”. Nabywcy łódzkich nieruchomości natomiast są określani mianem „osadników” lub „nabywców własności prefabrykanckiej”, rza- dziej „fabrykantów”. Akty praktyki przywoływane w pracy są oznaczane przede wszystkim przez wskazanie organu, który akt sporządził, rodzaju aktu i daty sporządzenia. W przy- padku aktów dotyczących konkretnych nieruchomości określano je przez wska- zanie numeru i nazwy ulicy, przy której się znajdowały. 73 P. Dąbkowski, Prawo prywatne polskie, t. II, Lwów 1911. 74 P. Burzyński, Prawo polskie prywatne, t. II Obejmujący Część II: Prawo Rodzinne i Część III: Prawo Majątkowe, Kraków 1871. 75 K. Bukowska, Orzecznictwo krakowskich sądów wyższych w sporach o nieruchomości miejskie (XVI–XVIII w.). Studium z historii prawa rzymskiego w Polsce, Warszawa 1967. 76 T. Opas, Własność w miastach prywatnych w dawnej Polsce (XVII–XVIII w.), Rze- szów 1975; W. Ćwik, T. Opas, Własność w miastach polskich w XVIII i XIX wieku, Odbitka w zbiorach Katedry Historii Państwa i Prawa, WPiA, UMCS. 77 S. Smolka, Polityka Lubeckiego przed powstaniem listopadowem, t. I, Kraków 1907. 78 N. Gąsiorowska, Polska na przełomie życia gospodarczego 1764–1830, Warszawa 1947. 79 A. Rynkowska, Działalność gospodarcza… 80 K. Bajer, Przemysł włókienniczy…. 81 APŁ, Zespół 94 Księgi hipoteczne miasta Łodzi (1823–2005), sygn. 1/33, wykaz hipoteczny, dział III, s. 19. 82 Ibidem, sygn. 1/55, protokół regulacji hipotecznej z 19 (31) X 1855 r., k. 2 ob. 83 Ibidem, sygn. 1/70, umowa darowizny z 23 VI (5 VII) 1858 r., s. 5. Wstęp 27 Data uchwalenia aktu prawnego albo sporządzenia aktu praktyki jest ozna- czana zgodnie z zapisem źródłowym. W przypadku podwójnego datowania jako pierwszą wskazuje się datę według kalendarza juliańskiego, zaś drugą – według kalendarza gregoriańskiego. W pracy przyjęty został układ chronologiczno-problemowy, a akty prawne przedstawiono łącznie z aktami praktyki. Całość ujęto w trzech rozdziałach i opa- trzono dwoma aneksami. W  rozdziale pierwszym, zatytułowanym Formy własności nieruchomości na centralnych ziemiach polskich lat zaborów, zostały omówione, w zakresie niezbęd- nym dla przedstawienia problematyki własności prefabrykanckiej, początki wła- sności podzielonej na ziemiach polskich funkcjonującej w stosunkach miejskich oraz jej zasadnicze cechy. Przedstawiono również regulację prawną dotyczącą własności podzielonej zawartą w  Powszechnym Prawie Krajowym dla Państw Pruskich oraz w Kodeksie Napoleona. Rozdział ten opisuje także stanowisko ustawodawcy Królestwa Polskiego oraz literatury względem własności podzielonej, a także charakteryzuje różne ro- dzaje tej własności, w tym dzierżawę wieczystą, emfiteuzę i prawo powierzchni. Poza tym wskazano w nim rozmaite typy własności funkcjonujące w prakty- ce w miastach prywatnych i rządowych Królestwa do 1866 r. Analiza powyższych zagadnień w pełnym zakresie nie była możliwa z uwagi na dużą liczbę problemów badawczych z nimi związanych. Z tego powodu zwró- cono uwagę tylko na kwestie mające wpływ na kształtowanie się własności prefa- brykanckiej. Kolejny rozdział, Własność prefabrykancka: kreowanie i dysponowanie – uregulo- wania prawne i praktyka łódzka, prezentuje politykę władz Królestwa Polskiego dą- żących do wspierania rozwoju przemysłu, w tym przemysłu włókienniczego. Jednym z działań podejmowanych w ramach tej polityki było tworzenie osad fabrycznych i zachęcanie do nabywania nieruchomości położonych na ich terenie, które to zagad- nienie również zostało przedstawione w tym rozdziale. W szczególności skupiono się na powstawaniu osad w Łodzi, rozmachu podejmowanych działań planistycznych i niespotykanym w żadnym z miast Królestwa tempie wzrostu liczby mieszkańców. Przede wszystkim jednak rozdział ten porusza zagadnienie powstawania, nabywania i rozporządzania nowym rodzajem własności – własnością prefabrykancką. W  ostatnim rozdziale, Status prawny właściciela zwierzchniego i  właściciela podległego w Łodzi, zostały zaprezentowane specyficzne uprawnienia i obowiąz- ki związane z  przysługiwaniem prawa własności prefabrykanckiej. Szczególną uwagę zwrócono na  wyjątkową pozycję nabywców nieruchomości większych z punktu widzenia powierzchni, określanych przez literaturę mianem posi
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Własność prefabrykancka w Łodzi w latach 1820-1866
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: