Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00415 004855 14473157 na godz. na dobę w sumie
Własność urządzeń przesyłowych a prawa do gruntu - ebook/pdf
Własność urządzeń przesyłowych a prawa do gruntu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 498
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0412-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Własność urządzeń przesyłowych a prawa do gruntu to publikacja, w której omówiono zagadnienia związane ze statusem prawnym tzw. urządzeń przesyłowych oraz korzystaniem z nieruchomości gruntowych w celach przesyłowych. Autor przedstawił ewolucję poglądów doktryny i judykatury dotyczących ustalania własności urządzeń przesyłowych oraz aktualne koncepcje w tym zakresie, by odnieść się również do planowanych zmian legislacyjnych. W publikacji zaprezentowano historyczne uwarunkowania korzystania z nieruchomości gruntowych w celu posadowienia urządzeń przesyłowych, a także tytuły prawne pozwalające na tego typu ingerencję, w tym służebność przesyłu. Autor rozważył też problematykę roszczeń właścicieli gruntów w związku z umieszczeniem na tych gruntach urządzeń przesyłowych. Wywody te poprzedza obszerna analiza istoty własności i jej ograniczeń.


W drugim wydaniu znacznie poszerzono rozważania dotyczące służebności przesyłu, uwzględniono nowe poglądy doktryny i judykatury, a także skomentowano projektowane nowelizacje regulacji dotyczących urządzeń przesyłowych.


Książka skierowana jest do prawników cywilistów – zwłaszcza sędziów, pełnomocników przedsiębiorców przesyłowych lub właścicieli gruntów, notariuszy, jak również do prawników teoretyków.


Grzegorz Matusik – doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, a także w Samodzielnym Zakładzie Prawa Gospodarczego i Handlowego Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, radca prawny, ekspert sejmowy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Własność urządzeń przesyłowych a prawa do gruntu Grzegorz Matusik / monografie / prawo cywilne Wydanie 2 Warszawa 2013 Redaktor prowadzący: Grażyna Polkowska -Nowak Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Paterak -Kondek Redakcja techniczna: Agnieszka Dymkowska Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-278-0412-9 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Offi ce Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02 -222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e -mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 ROZDZIAŁ I. Teoretyczna koncepcja własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 2. Pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 2.1. Normy postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 2.2. Sytuacje prawne podmiotów prawa a własność . . . . . . . . . . . . . . . . 25 3. Stosunek prawny własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 3.1. Pojęcie stosunku społecznego i prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 3.2. Właściciel znajdujący się w prawnych sytuacjach pochodnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 3.3. Właściciel znajdujący się w prawnych sytuacjach pierwotnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3.4. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 4. Własność a prawo podmiotowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 4.1. Zastrzeżenia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 4.2. Prawo podmiotowe w teorii prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 4.3. Prawo podmiotowe w doktrynie prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . 42 4.4. Prawo podmiotowe a stosunek prawny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 4.5. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 5. Własność w doktrynie prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 5.1. Polaryzacja stanowisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 5.2. Własność jako prawo podmiotowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 5.3. Własność jako prawo podmiotowe i stosunek prawny . . . . . . . . . . 51 5.4. Własność jako stosunek prawny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 5.5. Alternatywne koncepcje własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 5.6. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 5 Spis treści ROZDZIAŁ II. Obciążenia własności nieruchomości i inne wyznaczniki jej treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 2. Status ograniczonych praw rzeczowych ustanawianych na nieruchomości gruntowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2.1. Ograniczone prawa rzeczowe – ujęcie teoretyczne . . . . . . . . . . . . . 61 2.2. Ograniczenie własności przez rzeczowe prawa ograniczone – ujęcie teoretyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 2.3. Status ograniczonych praw rzeczowych w doktrynie prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 3. Status administracyjnych obowiązków spoczywających na właścicielu nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3.1. Prawo publiczne – prawo prywatne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3.2. Publiczne prawo podmiotowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 3.3. Status obowiązków administracyjnych właściciela nieruchomości w doktrynie prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 3.4. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 4. Klauzule generalne a własność nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 ROZDZIAŁ III. Własność urządzeń przesyłowych w ujęciu historycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 2. Urządzenie przesyłowe i przedsiębiorstwo przesyłowe – zakres desygnatów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 2.1. Urządzenie przesyłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 2.2. Przedsiębiorstwo przesyłowe i przedsiębiorca przesyłowy . . . . . . . 102 3. Trzy okresy i ich granice w wyjaśnianiu kwestii własności urządzeń przesyłowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 4. Okres do przełomu lat 1990/1991 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 4.1. Przepisy ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 4.2. Przepisy dotyczące urządzeń przesyłających różne postacie energii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 4.3. Przepisy dotyczące urządzeń wodno -kanalizacyjnych . . . . . . . . . . . 117 4.4. Przepisy dotyczące urządzeń telekomunikacyjnych . . . . . . . . . . . . . 120 4.5. Stosunek regulacji szczególnych do przepisów dekretu o prawie rzeczowym i Kodeksu cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 4.6. Status urządzeń przesyłowych w pierwszym okresie – synteza . . . 127 5. Okres od 1990/91 do roku 2006 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 5.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 5.2. Regulacje prawne dotyczące urządzeń przesyłowych i dostarczania mediów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 6 www.lexisnexis.pl Spis treści 5.3. Przekształcenia własnościowe lat dziewięćdziesiątych – wzmianka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 5.3.1. Kierunki przekształceń własnościowych . . . . . . . . . . . . . . . . 135 5.3.2. Procesy komunalizacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 5.3.3. Uwłaszczenie państwowych osób prawnych . . . . . . . . . . . . . 145 5.3.4. Procesy prywatyzacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 5.3.5. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 5.4. Własność urządzeń przesyłowych w drugim okresie zgodnie z regulacją Kodeksu cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.4.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.4.2. Stanowisko judykatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 5.4.3. Stanowisko doktryny prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 5.4.3.1. Zwolennicy koncepcji Trybunału Konstytucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 5.4.3.2. Przeciwnicy koncepcji Trybunału Konstytucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 6. Podsumowanie i kwestie intertemporalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 ROZDZIAŁ IV. Własność urządzeń przesyłowych de lege lata . . . . . . . 172 1. Cztery koncepcje w wyjaśnianiu statusu prawnego urządzeń przesyłowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 2. Koncepcja pierwsza: wyłączność umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 2.1. Główne założenia koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 2.2. Kategorie umów w związku z planowanymi inwestycjami magistralnymi, gdy urządzenie stanowi część składową gruntu ab initio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 2.2.1. Umowa o przeniesienie własności przyszłego urządzenia magistralnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 2.2.2. Umowa przedwstępna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 2.2.3. Umowy o dzieło lub roboty budowlane oraz umowy związane z uregulowaniem praw do gruntu . . . . . . . . . . . . . 189 2.3. Umowy zawierane w związku z planowanymi inwestycjami magistralnymi, gdy urządzenie nie stanowi części składowej gruntu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 2.4. Umowy o przeniesienie własności istniejących urządzeń magistralnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 2.5. Status tzw. przyłączy i umowy związane z przenoszeniem i ustalaniem ich własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 2.6. Nabycie innego prawa podmiotowego niż własność względem urządzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 2.7. Zalety i wady koncepcji „umownego wejścia w skład przedsiębiorstwa” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 7 Spis treści 3. Koncepcja druga: faktyczne połączenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 3.1. Główne założenia koncepcji. Uchwała Sądu Najwyższego z 8 marca 2006 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 3.2. Status urządzenia przesyłowego jako części składowej instalacji sieciowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 3.2.1. Pojęcie części składowej rzeczy i zbioru rzeczy . . . . . . . . . . 214 3.2.2. Instalacja sieciowa a sieć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 3.2.3. Kryteria uznania urządzenia za część składową instalacji sieciowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 3.2.4. Skutki stosowania proponowanych kryteriów . . . . . . . . . . . 221 3.3. Status urządzenia niebędącego częścią składową instalacji sieciowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 3.4. Zalety i wady koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 4. Koncepcja trzecia: fakt połączenia i zdarzenie prawne . . . . . . . . . . . . . 227 4.1. Główne założenia koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 4.2. Zalety i wady koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 5. Koncepcja czwarta: posiadanie urządzenia oraz poniesienie kosztów jego budowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 5.1. Posiadanie i jego „wejście w skład przedsiębiorstwa” . . . . . . . . . . . 234 5.2. Nabycie posiadania i poniesienie kosztów budowy urządzenia . . . 238 5.3. Własność urządzeń istniejących – odesłanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 5.4. Zalety i wady koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 6. Podsumowanie ze wskazaniem dominującej koncepcji. Wyzbycie się własności urządzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 7. Wnioski de lege ferenda na tle prawnoporównawczym . . . . . . . . . . . . . . 248 8. Projekty nowelizacji art. 49 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 8.1. Projekt rządowy (druk sejmowy nr 74) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 8.2. Projekt poselski (druk sejmowy nr 760) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 ROZDZIAŁ V. Korzystanie z gruntów w celach przesyłowych na podstawie regulacji prawa publicznego . . . . . . . . . . . 260 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 2. Korzystanie z gruntów dla celów przesyłowych wynikające z regulacji prawa publicznego w ujęciu historycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 2.1. Regulacje ogólnego prawa wywłaszczeniowego . . . . . . . . . . . . . . . 262 2.1.1. Zakres przedmiotowy regulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 2.1.2. Dekret z 1949 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 2.1.3. Ustawa z 1958 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 2.1.4. Ustawa z 1985 r. (u.g.g.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 2.2. Regulacje zawarte w aktach prawnych dotyczących dostawy poszczególnych mediów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2.3. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 8 www.lexisnexis.pl Spis treści 3. Tytuły do korzystania z gruntów dla celów przesyłowych wynikające z obowiązujących regulacji publicznoprawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 3.1. Wywłaszczenie nieruchomości na podstawie ustawy o gospodarce nieruchomościami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 3.1.1. Wywłaszczenie sensu stricto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 3.1.2. Objęcie nieruchomości (art. 124 u.g.n.) . . . . . . . . . . . . . . . . 281 3.1.3. Zajęcie nieruchomości (art. 126 u.g.n.) . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 3.2. Ingerencje na podstawie aktów prawnych regulujących dostawę poszczególnych mediów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 3.3. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 4. Charakter prawny uprawnień powstających w związku z objęciem i zajęciem nieruchomości oraz ich cywilnoprawne skutki . . . . . . . . . . . 297 5. Projektowane zmiany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 ROZDZIAŁ VI. Korzystanie z gruntów w celach przesyłowych na podstawie regulacji prawa prywatnego . . . . . . . . . . 310 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 2. Służebność gruntowa drogi koniecznej i inne służebności gruntowe jako tytuły do korzystania z nieruchomości dla celów przesyłowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 2.1. Służebności gruntowe – charakterystyka ogólna . . . . . . . . . . . . . . . 311 2.2. Sytuacja sprzed wprowadzenia regulacji służebności przesyłu . . . 316 2.2.1. Stanowiska judykatury i doktryny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 2.2.2. Wstępna ocena rozbieżnych poglądów . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 2.2.3. Przedmiot dyskusji i pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . 325 2.2.4. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 2.3. Sytuacja po wprowadzeniu regulacji służebności przesyłu . . . . . . 337 3. Służebność przesyłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339 3.1. Charakterystyka ogólna instytucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339 3.2. Strony stosunku prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 3.2.1. Podmiot uprawniony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 3.2.2. Podmiot zobowiązany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 3.3. Powstanie służebności przesyłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 3.3.1. Umowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 3.3.2. Orzeczenie sądu i decyzja administracyjna . . . . . . . . . . . . . . 364 3.3.3. Zasiedzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375 3.3.3.1. Zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu . . . . . . . . . . . 375 3.3.3.2. Zasiedzenie służebności przesyłu – wzmianka . . . 393 3.3.4. Wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu . . . . 395 3.4. Treść i sposób wykonywania. Odesłania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404 9 Spis treści 3.5. Ustanie służebności przesyłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 3.6. Ochrona służebności przesyłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422 3.7. Ocena regulacji prawnej oraz wnioski de lege ferenda na tle prawnoporównawczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 424 4. Inne prywatnoprawne tytuły do korzystania z nieruchomości dla celów przesyłowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 ROZDZIAŁ VII. Roszczenia właściciela gruntu w związku z korzystaniem przez przedsiębiorcę przesyłowego z jego gruntu bez tytułu prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . 437 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437 2. Roszczenie negatoryjne (art. 222 § 2 k.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438 2.1. Charakterystyka ogólna roszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438 2.2. Roszczenie negatoryjne w sprawach przesyłowych . . . . . . . . . . . . . 442 3. Roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z gruntu . . . 449 3.1. Przedmiot posiadania w razie korzystania z gruntów dla celów przesyłowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 3.2. Roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z gruntu jako roszczenie uzupełniające roszczenie negatoryjne . . . . . . . . . . . . . . 457 4. Roszczenie o wykup gruntu (art. 231 § 2 k.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466 4.1. Charakterystyka ogólna roszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466 4.2. Specyfi ka roszczenia o wykup gruntu w razie wzniesienia urządzenia przesyłowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472 5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 477 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 478 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Wykaz skrótów Akty prawne dekret o prawie rzeczowym dekret z 1949 r. k.c. k.p.c. pr.energ. p.w.u.s.t. p.z.p. – dekret z 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm.) – dekret z 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nie- ruchomości niezbędnych do realizacji narodowych planów go- spodarczych (tekst jedn. Dz.U. z 1952 r. Nr 4, poz. 31 ze zm.) – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.) – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne- go (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2102 r., poz. 1059 ze zm.) – ustawa z 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samo- rządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) – ustawa z 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 907 ze zm.) ustawa elektryczna – ustawa elektryczna z 21 marca 1921 r. (tekst jedn. Dz.U. ustawa z 1958 r. u.g.g. u.g.k. u.g.n. u.k.p. u.p.p.p. z 1935 r. Nr 17, poz. 98 ze zm.) – ustawa z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn. Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.) – ustawa z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wy- właszczaniu nieruchomości (tekst jedn. Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.) – ustawa z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 45, poz. 236) – ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) – ustawa z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych; od 15 stycznia 2003 r. – usta- wa o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 216) – ustawa z 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw pań- stwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm.) 11 Wykaz skrótów – ustawa z 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 647 ze zm.) – ustawa z 7 maja 2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci tele- komunikacyjnych (Dz.U. Nr 106, poz. 675 ze zm.) – ustawa z 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodar- ce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze zm.) – ustawa z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 ze zm.) – „Biuletyn Sądu Najwyższego” – „Gdańskie Studia Prawnicze” – jednostka samorządu terytorialnego – „Kwartalnik Prawa Prywatnego” – system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer – Lexis.pl – Serwis Prawniczy Lexis Nexis – „Monitor Prawniczy” – „Nowe Prawo” – „Nowy Przegląd Notarialny” – „Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Woje- wódzkich Sądów Administracyjnych” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych” – „Orzecznictwo Sądów Polskich” – „Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych” – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – „Państwo i Prawo” – „Przegląd Prawa Handlowego” – „Przegląd Sądowy” – „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – Rzecznik Praw Obywatelskich – Sąd Najwyższy – „Studia Prawa Prywatnego” – „Samorząd Terytorialny” – Trybunał Konstytucyjny – „Transformacje Prawa Prywatnego” – „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” – „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego” – „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” www.lexisnexis.pl u.p.z.p. u.w.r.u.s.t. u.z.u.g.g. u.z.z.w. Pozostałe Biul. SN GSP j.s.t. KPP Lex Lexis Nexis MoP NP NPN ONSAiWSA OSNC OSNCP OSNP OSP OSPiKA OTK PiP PPH PS PUG RPEiS RPO SN SPP ST TK TPP ZN UŁ ZN UWR ZNSA 12 Wykaz skrótów System, t. 1 – S. Grzybowski (red.), System prawa cywilnego. Część ogólna, System, t. 2 System 2012, t. 1 Warszawa–Kraków–Wrocław–Gdańsk–Łódź 1985 – J. Ignatowicz (red.), System prawa cywilnego. Prawo własności i inne prawa rzeczowe, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1977 – System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2012 System 2013, t. 3 – System Prawa Prywatnego, t. 3, Prawo rzeczowe, red. E. Gnie- wek, Warszawa 2013 System 2007, t. 3 – System Prawa Prywatnego, t. 3, Prawo rzeczowe, red. T. Dy- bowski, Warszawa 2007 System 2007, t. 4 – System Prawa Prywatnego, t. 4, Prawo rzeczowe, red. E. Gnie- System 2012, t. 4 – System Prawa Prywatnego, t. 4, Prawo rzeczowe, red. E. Gnie- wek, Warszawa 2007 wek, Warszawa 2013 System 2013, t. 5 – System Prawa Prywatnego, t. 5, Prawo zobowiązań – część ogól- na, red. E. Łętowska, Warszawa 2013 System 2011, t. 7 – System Prawa Prywatnego, t. 7, Prawo zobowiązań – część szcze- gółowa, red. J. Rajski, Warszawa 2011 Wstęp Wstęp Wstęp Przesyłanie na odległość, a następnie dystrybucja różnych postaci energii, sygnałów, wody i innych substancji są współcześnie nieodzowne dla funk- cjonowania każdej gospodarki i każdego społeczeństwa. Standardem jest nieograniczone korzystanie z tzw. mediów i nikt nie traktuje już dzisiaj tych dóbr jako luksusowych czy ekskluzywnych. Jednakże podmioty za- pewniające dostawę mediów są często – w obiegowej opinii – traktowane jako niesłusznie bogacące się kosztem swoich odbiorców, a nade wszystko wkraczające w prawo własności cudzych nieruchomości bez należytych re- kompensat. Prawne problemy związane z przesyłaniem mediów są zatem obecne w praktyce wymiaru sprawiedliwości i doktrynie prawa cywilnego lub ad- ministracyjnego. Problemy te są wielopłaszczyznowe. W niniejszej pracy zajmuję się trzema zasadniczymi aspektami tej złożonej problematyki. Po pierwsze – statusem urządzeń przesyłających media i ich własnością, po drugie – tytułami prawnymi do gruntów zapewniającymi przedsiębior- com przesyłowym korzystanie z tych gruntów, a po trzecie – roszczeniami przysługującymi właścicielom gruntów w razie korzystania z nich przez przedsiębiorców przesyłowych bez żadnego tytułu prawnego. Z tymi za- sadniczymi celami pracy wiąże się również kwestia uczynienia założeń do- tyczących pojęcia własności i jej ograniczeń, co pozwoli znacznie szerzej spojrzeć na podejmowane zagadnienia. Do tego należy uwzględnić uwa- runkowania historyczne, które każą inaczej spojrzeć na planowane inwe- stycje, a inaczej na regulowanie spraw z przeszłości. Wobec tak określonych zadań praca składa się z siedmiu rozdziałów i moż- na ją podzielić na cztery części. Pierwsza część, obejmująca dwa pierwsze rozdziały, dotyczy teoretycznej koncepcji własności i ograniczeń własności nieruchomości. Głównym celem 15 Wstęp pierwszego rozdziału jest przedstawienie zasadniczych poglądów na włas- ność w ujęciu teoretycznoprawnym, przy uwzględnieniu poglądów doktry- ny prawa cywilnego, by w konkluzji przedstawić – być może – alternatywną koncepcję własności. Rozdział I stanowi teoretyczne wprowadzenie do dru- giej części pracy poświęconej „włas ności” urządzeń przesyłowych. Nie moż- na wszak podejmować problematyki własności określonych przedmiotów stosunków cywilnoprawnych bez wyjaśnienia tego, co rozumie się przez pojęcie „własności”. W rozdziale II została podjęta próba ustalenia statusu obciążeń włas ności nieruchomości gruntowej wynikających w szczególno- ści z ustawy. Przede wszystkim została rozwinięta problematyka ograniczo- nych praw rzeczowych ustanawianych na takiej nieruchomości, a w dalszej kolejności również charakteru tzw. obowiązków administracyjnych spo- czywających na właścicielu gruntu. Rozważania te mają na celu teoretycz- ne wprowadzenie zarówno w trzecią część pracy poświęconą korzystaniu z gruntów dla celów przesyłowych przez przedsiębiorców na podstawie różnych tytułów prawnych, jak i w część czwartą dotyczącą skutków korzy- stania z gruntów dla celów przesyłowych bez tytułu prawnego. Druga część pracy – obejmująca rozdziały III i IV – traktuje o statusie urządzeń przesyłowych i ustalaniu ich własności. Rozdział III otwierają wstępne założenia dotyczące rozumienia pojęcia „urządzenie przesyło- we”, jak również określeń „przedsiębiorstwo przesyłowe” i „przedsiębiorca przesyłowy”. Pojęcia te pozostają nieodłącznie związane z podejmowaną w całej pracy problematyką. Rozdział III zawiera rozważania o charakte- rze historycznym. Zaszłości minionych lat (nawet kilkudziesięciu) nadal rodzą wiele problemów. Aktualny stan prawny (zresztą niekoniecznie jednoznaczny), związany także z niekoniecznie jednoznacznym stanowi- skiem judykatury, kształtował się przez dłuższy czas. Dla ustalenia włas- ności danego urządzenia nie wystarcza analiza zagadnienia na podstawie aktualnych regulacji i poglądów doktryny czy judykatury. Przytłaczająca większość urządzeń przesyłowych powstała przed wieloma laty. Nie ma racjonalnych podstaw, dla których należy wobec nich od razu stosować nowe stanowisko judykatury czy nawet nowe regulacje prawne. Jedno- cześnie ustawodawca nie doprowadził do „uwłaszczenia” przedsiębiorców przesyłowych w zakresie poszczególnych urządzeń, natomiast roszczenia, o których mowa w art. 49 § 2 k.c. (ale także w ustawach szczególnych), ze względu na wymagane przesłanki nie zwalniają stosującego prawo od obowiązku ustalenia losów prawnych danego urządzenia. 16 www.lexisnexis.pl Wstęp Na potrzeby systematyki i przejrzystości wywodu podejmuję robocze za- łożenie, że można wyodrębnić trzy okresy, w których różnie regulowano i wyjaśniano kwestię własności urządzeń przesyłowych. W rozdziale III scharakteryzowane są dwa pierwsze okresy, podczas gdy rozdział IV po- święcony jest okresowi trzeciemu, który odnosi się już do aktualnego sta- nu prawnego. W rozdziale IV omówione zostaną cztery koncepcje, które można zaproponować dla wyjaśniania statusu urządzeń przesyłowych wobec aktualnego brzmienia art. 49 k.c. Zgłoszone zostaną również okreś- lone propozycje de lege ferenda. W tym też miejscu zostanie omówiona ko- lejna propozycja nowelizacji art. 49 k.c. Trzecia część pracy – obejmująca rozdziały V i VI – poświęcona jest proble- matyce tytułów prawnych zapewniających przedsiębiorcom przesyłowym korzystanie z gruntów dla celów przesyłowych. Rozdział V dotyczy tytu- łów o charakterze publicznoprawnym, a rozdział VI odnosi się do tytułów wywodzonych z regulacji prawa prywatnego. Również w tym zakresie wy- wody dotyczące aktualnego stanu prawnego poprzedzają nawiązania do dawnych, nieobowiązujących już uregulowań. Takie odniesienia są w peł- ni uzasadnione. Nadal bowiem zdarzają się przypadki, gdy przedsiębiorca przesyłowy korzysta z cudzego gruntu na podstawie decyzji administra- cyjnej wydanej np. w latach sześćdziesiątych XX wieku lub na podstawie umowy o ustanowieniu służebności gruntowej (quasi -przesyłu) zawartej przed prawnym uregulowaniem służebności przesyłu. Nie są też odosob- nione (i – jak należy sądzić – nie będą również w przyszłości) przypadki wniosków o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej polegającej na korzystaniu z nieruchomości dla celów przesyłowych albo samej służebno- ści przesyłu. Powstają też wątpliwości, czy przedsiębiorca przesyłowy, któ- ry umieścił wiele lat wcześniej urządzenie na cudzym gruncie, uczynił to w wykonaniu określonego „prawa”, skoro nie legitymuje się żadną decyzją czy innym aktem wydanym na podstawie aktualnie obowiązujących prze- pisów. W związku z tym zasadne jest sięgnięcie do unormowań dawnych, albowiem może się okazać, że określone działania prima vista uznawane za „bezprawne” – takimi nie były i nadal nie są. Celowe wydaje się także rozważenie stopnia i charakteru związku zachodzącego między publiczno- i prywatnoprawnymi tytułami do korzystania z gruntów dla celów przesy- łowych. Szczególna potrzeba zachodzi w odniesieniu do wpływu tytułów publicznoprawnych na sferę stosunków cywilnoprawnych. Kluczowym też pozostaje pytanie o to, czy tytuły publiczno- i prywatnoprawne pozostają 17 Wstęp w konkurencji, czy pozostawia się wybór środków, czy może jeden wyłącza drugi. W rozdziale VI największy nacisk położony został na analizę regu- lacji prawnej poświęconej służebności przesyłu jako instytucji stworzonej dla rozwiązania problemu korzystania z gruntów dla celów przesyłowych. Rozważania kończy ocena tej regulacji oraz wnioski de lege ferenda. Czwarta część pracy obejmuje rozdział VII i poświęcona jest syntetyczne- mu omówieniu typowych roszczeń, z którymi mogą występować właści- ciele gruntów w przypadku zajęcia ich dla celów przesyłowych bez żadne- go z tytułów prawnych, o których mowa była w części trzeciej pracy. Jak wskazuje praktyka, to właśnie chęć uzyskania stosownego wynagrodzenia za korzystanie z gruntu lub usunięcia urządzeń z danej nieruchomości im- plikuje liczne procesy sądowe. W wydaniu drugim niniejszego opracowania uwzględniono najnowsze poglądy judykatury oraz doktryny prawa cywilnego dotyczące służebno- ści przesyłu, poszerzono także dotychczasowe rozważania o omówienie nowych problemów pojawiających się w praktyce. Przedstawiono też pro- jektowane zmiany regulacji poświęcone służebności przesyłu oraz admini- stracyjnemu ograniczeniu prawa własności w celach przesyłowych. W pracy uwzględniono stan prawny, publikowane orzecznictwo oraz sta- nowisko doktryny na dzień 1 września 2013 roku. Rozdział I Teoretyczna koncepcja własności Rozdział I. Teoretyczna koncepcja własności 1. Wprowadzenie 1. Wprowadzenie W celu stworzenia teoretycznej koncepcji własności1 należy przede wszystkim poczynić wiele wstępnych ustaleń i założeń, które pozwolą spojrzeć na problem z należytej perspektywy. Wyjaśnienie podstawowych pojęć, którymi trudno się nie posługiwać – lub przynajmniej nie odnieść się do nich w ogólności – w toku analizy konstrukcji prawnej własności, pozwoli na uniknięcie nieporozumień. Nie można zapominać, że prawo cywilne nie funkcjonuje w izolacji od innych dziedzin prawa. W ramach rozważań dogmatycznych dominuje stanowisko, że naukowość uzysku- je się poprzez autonomię danej dziedziny i jej pełne odseparowanie od innych dyscyplin, zgodnie z zasadą: skoro każda dziedzina zadaje so- bie inne pytania, to również w innym języku powinna udzielać na nie 1 Problem ma naturę rudymentarną, a trudno jest zadowolić się ogólnym stwierdze- niem, że: „właścicielem jest ten, kto śmiało każdemu w oczy powiedzieć może: haec res est mea, ta rzecz jest moją” (por. J. Zielonacki, Pandekta, czyli wykład prawa pry- watnego rzymskiego, o ile ono jest podstawą prawodawstw nowszych. Część I obejmująca ogólne zasady prawne i naukę o stosunkach rzeczowych, Kraków 1862, s. 213) albo też konstatacją, że: „za własne uchodzi wszystko to, co poddane jest prawnemu władztwu jednostki z wyłączeniem innych” (zob. E. Till, Wykład prawa rzeczowego austryackie- go, w: Prawo prywatne austryackie, t. 2, Prawo rzeczowe, Lwów 1911, s. 6). Najstarsza prawdopodobnie wypowiedź na temat istoty własności zawarta jest w staroegipskim papirusie z Turynu zapisanym między 1200 a 1090 r. p.n.e.: „Jego majątek jest jego własnością i może on dać go komu chce” (cyt. za A. Pikulska -Robaszkiewicz, Własność w prawie rzymskim, w: Własność i jej ograniczenia w prawie polskim, red. K. Skotnicki, K. Winiarski, Częstochowa 2004, s. 10). 19 Rozdział I. Teoretyczna koncepcja własności odpowiedzi2. Należy odrzucić takie podejście i zaproponować wykorzy- stanie osiągnięć teorii prawa do wyjaśniania podstawowych problemów cywilistyki. 2. Pojęcia podstawowe 2. Pojęcia podstawowe 2.1. Normy postępowania Punkt wyjścia powinno stanowić założenie co do pojmowania pojęć „nor- ma postępowania”, a następnie „norma prawna”, choć oczywiście można byłoby sięgać do problemów występujących jeszcze wcześniej, a dotyczą- cych obowiązywania prawa (norm) czy ontologii prawa3. Nawet w kwestii fundamentalnej dotyczącej tego, czym jest norma postę- powania, nie ma pełnej zgodności poglądów. W uproszczeniu można po- wiedzieć, że w zakresie substancjalnym normę traktuje się albo jako wypo- wiedź językową, albo jako pewien fakt pozajęzykowy4. Należy jednak skło- nić się do językowej koncepcji normy postępowania. W tradycyjnym ujęciu przyjmuje się, że przez pojęcie to rozumie się wyrażenie danego języka (wypowiedź ustną czy pisemną lub zestaw słów), które pewnym podmio- tom (czyli adresatom normy) nakazuje określone zachowanie w określo- nych okolicznościach lub też zakazuje go5. Podkreślano również, że normy 2 Na problem zwraca uwagę A. Bator, Integracja prawoznawstwa a rozumienie kompe- tencji, w: Z zagadnień teorii i fi lozofi i prawa. Kompetencja ze stanowiska teorii i fi lo zofi i prawa, red. W. Jedlecka, Wrocław 2004, s. 24 i n. Do współpracy przedstawicieli teorii państwa i prawa oraz przedstawicieli nauk szczegółowych nawoływał również S. Grzy- bowski (Nauka prawa cywilnego a teoria prawa, PiP 1971, nr 1, s. 66). Za współpracą interdyscyplinarną opowiada się też J. Kaczor (Pojęcie czynności prawnej upoważniają- cej w nauce prawa cywilnego, Wrocław 2005, s. 76). 3 Jak wskazuje J. Kowalski (Teoretyczne problemy normy i stosunku prawnego, „Studia Prawnicze” 1973, nr 37, s. 11), problematyka ontologiczna normy prawnej wykracza poza granice kompetencyjne dyscypliny prawniczej. Skoro norma prawna jest tylko odmianą normy społecznej, to jej ontologia nie może się zasadniczo różnić od ontologii norm społecznych. 4 K. Opałek, Dwoistość ujęcia normy w nauce prawa, PiP 1988, nr 6, s. 3; por. R. Sarko- wicz, J. Stelmach, Teoria prawa, Kraków 1998, s. 51; podobny podział referuje A. Bator, Użycie normy prawnej w regulacji stosunków gospodarczych, Wrocław 2000, s. 77–78. 5 W szczególności Z. Ziembiński, w: Z. Ziembiński, S. Wronkowska, Zarys teorii prawa, Poznań 2001, s. 25–26; Z. Ziembiński, Teoria prawa , Warszawa–Poznań 1977, s. 22; 20 www.lexisnexis.pl 2. Pojęcia podstawowe to wypowiedzi wyróżniające się spośród różnych wypowiedzi preferująco- -oddziałujących tym, że wyznaczają określone zachowanie jako obowiąz- kowe lub uprawnione6. Mimo że normy postępowania to pewne fakty ję- zykowe, to ich analiza nie może być ograniczona jedynie do płaszczyzny językowej7. Trudno jest nie uwzględniać tego, jaką funkcję pełnią one w kształtowaniu zachowań podmiotów. Można więc powiedzieć, że mimo przyjęcia językowej koncepcji normy nie można abstrahować od kontekstu społecznego, w którym norma się znalazła. Obie sfery, tj. językowa i prag- matyczna, powinny być zatem uwzględnianie w toku dalszych wywodów. Norma prawna z kolei bywa defi niowania jako norma postępowania (a więc również wypowiedź8), która została w odpowiednim trybie ustanowiona lub uznana za obowiązującą przez organy państwa9. A. Peczenik10 zwraca uwagę, że normy prawne nie dają się wyodrębnić za pomocą jednego tylko kryterium, albowiem wyróżniają się specyfi cznym sposobem powstania, oddziaływaniem, tworzą system itp. Należy jednak podkreślić, że powyższe ujęcie wcale nie przesądza o utoż- samianiu normy prawnej z przepisem prawnym ani o silnym przeciwsta- wianiu tych dwóch pojęć. Należy się zgodzić z J. Nowackim, że przepis prawny nie może być rozumiany tylko jako podstawowa jednostka redak- cyjna tekstu aktu prawnego, lecz jest regułą zachowania, której nadawana jest postać zdaniokształtnych wypowiedzi zawartych w formalnie wyod- tenże, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980, s. 110, 119; tenże, Lo- giczne podstawy prawoznawstwa, Warszawa 1966, s. 45, 47; podobnie A. Peczenik, Uprawnienie a obowiązek. „Konstrukcje” i fakty, PiP 1964, nr 2, s. 229; Z. Radwański, M. Zieliński, w: System 2012, t. 1, nb 1, s. 371. Z kolei jednym z pierwszych, którzy przyjmowali koncepcję nielingwistyczną normy, był J. Woleński (Z zagadnień anali- tycznej fi lozofi i prawa, Kraków 1980, rozdział III). 6 K. Opałek, J. Wróblewski, Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969, s. 19. 7 A. Bator, Użycie normy prawnej..., s. 32 i n. Autor słusznie argumentuje, że przy ana- lizie norm należy uwzględniać punkt widzenia działającego podmiotu, a także sytu- acyjnie określony kontekst (s. 74). 8 Tak wyraźnie J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Kraków 2000, s. 54. 9 Z. Ziembiński, Teoria..., s. 28; w tym duchu J. Niesiołowski, w: Leksykon współczesnej teorii i fi lozofi i prawa. 100 podstawowych pojęć, red. J. Zajadło, Warszawa 2007, s. 201; A. Łopatka, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1968, s. 176–177; M. Zieliński, Inter- pretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, Poznań 1972, s. 17–18; powyższe ujęcie aprobuje również P. Machnikowski, Swoboda umów według art. 3531 KC. Kon- strukcja prawna, Warszawa 2005, s. 27, oraz tenże, w: System 2013, t. 3, nb 7, s. 7. 10 A. Peczenik, Uprawnienie a obowiązek..., s. 229. 21 Rozdział I. Teoretyczna koncepcja własności rębnionych jednostkach redakcyjnych11. Nawet jednak takie rozumienie pojęcia przepisu prawnego nie przesądza o potrzebie utożsamiania go z normą prawną12. Zarówno w przypadku utożsamienia tych dwóch ka- tegorii, posługiwania się nimi zamiennie13, jak i w przypadku ich rozróż- niania norma pozostaje nadal wypowiedzią językową14, i to wypowiedzią, której nie przysługuje wartość logiczna prawdziwości lub fałszywości15, albowiem jest to niemożliwe w schematach logiki klasycznej16. Powyższe założenie, pozbawione cech zbyt daleko idącej „metafi zy- ki” w podejściu do normy prawnej, pozwoli się skupić z jednej strony na analizie treści samego przepisu prawnego (np. art. 140 k.c.) jako pewnej wypowiedzi językowej, a z drugiej strony na normach postępowania wy- nikających z konstrukcji własności, będących również wypowiedziami językowymi, które trzeba widzieć przez pryzmat ich funkcji i kontekstu podmiotowo -przedmiotowego. W przypadku przyjęcia nielingwistycznej 11 J. Nowacki, Przepis prawny a norma prawna, Katowice 1988, s. 16–17. 12 K. Opałek i J. Wróblewski (Zagadnienia teorii..., s. 55), przywołując różne poglą- dy dotyczące relacji tych dwóch kategorii, wskazują, że posługiwanie się zamiennie pojęciem przepisu i normy prowadziłoby do potrzeby eliminacji jednego z nich jako zbędnego; A. Peczenik (Uprawnienie a obowiązek..., s. 230) mówi o krzyżowaniu się zakresów tych dwóch pojęć. 13 J. Nowacki (Przepis prawny..., s. 103) dochodzi do wniosku, że przepis prawny i nor- ma prawna to reguły zachowania, w pełni zasadne jest więc zamienne posługiwanie się tymi dwiema nazwami; dalej autor stwierdza nawet (s. 104), że równie dobrze moż- na używać tylko jednej z nich; co istotne jednak, dopuszcza on również używanie poję- cia „norma prawna” do określenia znaczenia przepisu prawnego. 14 K. Opałek, Dwoistość..., s. 4. 15 Jest to stanowisko nonkognitywistyczne. W opozycji do niego występują podejścia kognitywistyczne, których przedstawiciele zakładają, że norma może być prawdziwa lub fałszywa (por. np. J. Stelmach, B. Brożek, Metody prawnicze. Logika, analiza, argu- mentacja, hermeneutyka, Kraków 2006, s. 77). 16 Por. np. J. Stelmach, B. Brożek, tamże, s. 75; tak też A. Peczenik, Uprawnienie a obo- wiązek..., s. 229; J. Nowacki i Z. Tobor (Wstęp..., s. 22) wskazują, że przepisom pra- wa nie przysługuje wartość prawdy i fałszu; oczywiście przy nonkognitywistycznym założeniu trzeba również przyjąć pewien sposób rozwiązania „dylematu Jørgensena”, polegającego na tym, że skoro operacje logicznego wnioskowania mogą opierać się tylko na zdaniach w sensie logicznym (czyli takim, którym można przypisać cechę prawdziwości lub fałszywości), a normy prawne takimi zdaniami nie są, to wobec tego nie mogą podlegać takim logicznym mechanizmom. Powyższy dylemat może zostać rozwiązany przy nonkognitywistycznym podejściu poprzez wprowadzenie tzw. zdań deontycznych, stanowiących wypowiedzi o normach, które już są zdaniami w sensie logicznym. 22 www.lexisnexis.pl 2. Pojęcia podstawowe koncepcji normy, rozumianej jako fakt pozajęzykowy, łatwiej mógłby na- sunąć się wniosek, że istnieje jedna „obiektywna”, „trafna” lub „rzeczywi- sta” interpretacja tekstu prawnego (zgodna z pozajęzykowym faktem, ja- kim miałaby być norma). Tymczasem proces interpretacji jest dynamiczny i ze względu na wieloznaczność wyrażeń językowych oraz wielości reguł językowych17, a także różne pragmatyczne aspekty ich stosowania często prowadzi do kilku efektów interpretacyjnych18. Reasumując: normę prawną w tradycyjnym ujęciu można określać jako wy- powiedź językową, dyrektywalną, będącą normą postępowania nakazane- go lub zakazanego, stanowiącą treść przepisu prawnego19. Jednocześnie treść ta nie będzie ustalana tylko na podstawie reguł semantyki, ale rów- nież z uwzględnieniem następstw użycia takich norm w praktyce (pragma- tyki). Norma postępowania zaś jest pojęciem szerszym, obejmującym swo- im zakresem m.in. normy prawne, normy moralne i normy obyczajowe20. Powyższe ujęcie przez długie lata wystarczało teorii prawa. W jego kon- strukcji tkwi jednak immanentne założenie, że norma postępowania za- wiera nakaz lub zakaz określonego zachowania, opiera się więc na obo- wiązku. Tego typu konstrukcja normy w teorii prawa nosi nazwę predyk- tywnej21. Nawet bowiem jeśli uznawano, że określony podmiot jest upraw- niony do jakiegoś zachowania, to jednak zawsze z tym jego uprawnieniem 17 Jak wskazuje J. Pieńkoś (Podstawy juryslingwistyki. Język w prawie – prawo w języ- ku, Warszawa 1999, s. 34–35), prawnika najczęściej interesuje tylko znaczenie danego wyrażenia lub terminu w tekście prawnym lub prawniczym. Rzadko interesuje się on zagadnieniami teoretycznymi języka prawa, a więc kwestiami metajęzykowymi. 18 R. Sarkowicz (w: R. Sarkowicz, J. Stelmach, Teoria..., s. 54) podkreśla, że przekona- nie o istnieniu jedynie słusznej interpretacji jest czynnikiem stymulującym działanie interpretatora, ale niekoniecznie takie ujęcie jest potrzebne. 19 Z. Ziembiński, w: Z teorii i fi lozofi i prawa Zygmunta Ziembińskiego, red. S. Wronkow- ska, Warszawa 2007, s. 33; tenże, O stanowieniu i obowiązywaniu prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1995, s. 23 (autor wskazuje tutaj, że norma stanowi wezwanie dla jej adresata, by w określony sposób postępował). Por. P. Machnikowski (w: System 2013, t. 3, nb 12, s. 7–8), który wyraźnie akcentuje „nakaz” i „zakaz” zachowania po- chodzący z normy. Wobec odejścia od nielingwistycznej koncepcji „normy prawnej” można posługiwać się tym zwrotem do określenia znaczenia przepisu prawnego, co mimo wszystko dopuszcza J. Nowacki (Przepis prawny..., s. 104). 20 Np. P. Machnikowski, Swoboda umów..., s. 27. 21 Zwłaszcza M. Matczak, Kompetencja organu administracji publicznej, Kraków 2004, s. 76 i n.; autor upatruje genezy w polskiej myśli prawniczej predyktywnej koncepcji normy w poglądach Cz. Znamierowskiego. 23 Rozdział I. Teoretyczna koncepcja własności musi być powiązany obowiązek innego podmiotu. W istocie rzeczy zatem norma sprowadzała się do obowiązku, a zezwolenie dla danego podmiotu stanowiło tylko fragment normy22. Tymczasem już H.L.A. Hart zauważył, że istnieje zasadnicza różnica mię- dzy normami, które statuują nakazy i zakazy, oraz takimi, z których wy- pływają możności prawne23. W efekcie Hart wyodrębnił reguły nadające możności i reguły nakazujące i zakazujące. Pojawiły się także głosy, że uprawnieniu do własnych działań nie da się przypisać korelatywnego obo- wiązku innego podmiotu24. W związku z tym powstały teorie tzw. niepre- dyktywne, których przedstawiciele postulują wyraźne odróżnienie norm udzielających możności (kompetencji) od norm w tradycyjnym ujęciu (za- kazujących i nakazujących)25. Co istotne, normy nadające możność postę- powania są pierwotne względem norm tradycyjnie pojmowanych26. W świetle tego, co powiedziano wyżej, należy więc przyjąć, że przez nor- mę postępowania trzeba rozumieć wypowiedź językową, dyrektywalną, stanowiącą treść przepisu, ale przy uwzględnieniu niepredyktywnej kon- cepcji normy. Wśród wypowiedzi dyrektywalnych bowiem powinny się znaleźć nie tylko normy nakazujące i zakazujące, ale również dające możność postępowania27. Co szczególnie ważne, normy nadające moż- liwości określonego postępowania są pierwotne względem nakazujących i zakazujących. Norma postępowania ma swój zakres zastosowania i zakres normowania. Zakres zastosowania obejmuje grupę sytuacji, w których dana norma znaj- dzie zastosowanie28, zakres normowania zaś oznacza grupę zachowań, których dana norma dotyczy, z tym zastrzeżeniem, że zakres normowa- 22 Z. Ziembiński, S. Wronkowska, M. Zieliński, O nieporozumieniach dotyczących tzw. „norm zezwalających”, PiP 1975, nr 7, s. 58. 23 H.L.A. Hart, Pojęcie prawa, Warszawa 1998, s. 65; M. Matczak, Kompetencja..., s. 102–103; na ten pogląd Harta wskazuje również J. Kaczor (Pojęcie czynności..., s. 62–63). 24 W. Lang, J. Wróblewski, S. Zawadzki, Teoria państwa i prawa, Warszawa 1986, s. 369. 25 M. Matczak, Kompetencja..., s. 114–115. 26 Tamże, s. 115; autor powołuje się tutaj również na poglądy A. Batora i W. Langa. 27 Taką prawidłową koncepcję normy wśród przedstawicieli doktryny prawa cywilne- go przyjmuje m.in. E. Gniewek, podkreślając, że norma prawa cywilnego wyraża po- winność, dozwolenie lub zakaz określonego zachowania (por. E. Gniewek, w: Podstawy prawa cywilnego, red. E. Gniewek, Warszawa 2010, s. 14). 28 Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 2000, s. 116. 24 www.lexisnexis.pl 2. Pojęcia podstawowe nia obejmuje zachowania nakazane i zakazane, choć nie należy zapominać o dozwolonych29. Można więc powiedzieć, że jeśli dana sytuacja znajdzie się w zakresie zastosowania danej normy, to adresaci tej normy powinni zachować się zgodnie z jej zakresem normowania. 2.2. Sytuacje prawne podmiotów prawa a własność Adresat normy, gdy znajduje ona zastosowanie, może się znaleźć w róż- nych sytuacjach prawnych w związku z dwojaką możliwością kwalifi kowa- nia zachowań (modalnością) ze względu na normy30. Mogą zatem istnieć modalności podstawowe i modalności pochodne31. Modalności podstawo- we polegają na tym, że zachowania adresata normy nie zawierają relaty- wizacji odnoszących jego zachowanie do innych osób niż adresat normy32. Istotne jest to, że zachowania – czy to nakazane, zakazane, indyferentne, dozwolone czy fakultatywne – odnoszą się tylko do adresata normy (adre- satowi coś się nakazuje, zakazuje, na coś się zezwala itp.). Inne podmioty nie są formalnie wiązane z adresatem, choć mogą odczuwać faktyczne ne- gatywne lub pozytywne skutki zachowań adresata (refl eksy). Co więcej, często mówi się o „uprawnieniach” adresatów norm przy zastosowaniu modalności podstawowych. Takie uprawnienia oznaczają po prostu do- zwolone zachowanie (niezakazane)33. Można też powiedzieć o takiej sy- tuacji jako o przyzwoleniu34. Należałoby uznać, że przez uprawnienie w tym znaczeniu trzeba rozumieć zachowanie nie tylko niezakazane, ale również nienakazane35. W dalszych wywodach będę posługiwał się zamiennie pojęciem dozwolenia, przyzwolenia lub uprawnienia w pierw- szym znaczeniu właśnie na opisanie powyższej sytuacji prawnej. 29 Tamże, s. 116–117. 30 Przez modalność prawną należy rozumieć kwalifi kację prawną pewnych zachowań określonych podmiotów ze względu na normę prawną (por. J. Chaciński, Prawa pod- miotowe a ochrona dóbr osobistych, Lublin 2004, s. 20; por. A. Redelbach, S. Wronkow- ska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 143). Kwestię tę porusza również P. Machnikowski, w: System 2013, t. 3, nb 20–21, s. 11. 31 Z. Ziembiński, Teoria..., s. 133. 32 Z. Ziembiński, S. Wronkowska, Zarys teorii..., s. 100. 33 Z. Ziembiński, Problemy podstawowe..., s. 352. 34 Tak A. Peczenik, Uprawnienie a obowiązek..., s. 226. 35 J. Nowacki i Z. Tobor (Wstęp..., s. 36–37) wskazują, że to od „uprawnionego” będzie zależało, czy skorzysta z przysługujących mu atrybutów. 25 Rozdział I. Teoretyczna koncepcja własności Z kolei modalności pochodne dotyczą zachowań odnoszących się do in- nych osób niż adresat normy36. Inny podmiot znajduje się w takim przy- padku w sytuacji, gdy na jego rzecz musi być wykonane przez adresata jakieś działanie (zaniechanie). Powiązanie ma więc charakter formalny w tym sensie, że z nakazów, zakazów, dozwoleń itd., kierowanych do ad- resata normy, powstają dla innych podmiotów roszczenia, wolności praw- nie chronione, tudzież kompetencje37. Uprawnienie jednak w tej sytuacji ma inne (drugie) znaczenie i polega na określeniu sytuacji podmiotu, wobec którego inny podmiot ma obowiązek jakiegoś zachowania38. W pewnym uproszczeniu – uprawnienie w tym drugim znaczeniu oznacza uprawnienie do cudzego zachowania39. W związku z powyższym można mówić o tym, że adresat normy może się znaleźć w prawnych sytuacjach podstawowych i pochodnych40. Wreszcie należy dodać, że istnieje również podział na sytuacje prawne proste i złożone41. Sytuacja prosta może być pochodna i podstawowa, po- dobnie sytuacja złożona może być podstawowa i pochodna. Upraszczając, sytuacje proste dotyczą kwalifi kacji jakiegoś pojedynczego zachowania podmiotów, podczas gdy sytuacje złożone dotyczą zespołów zachowań. Warto postawić wstępne pytania, czy własność w ujęciu prawa polskiego (ściślej poszczególne normy postępowania) stwarza dla właściciela sytuację 36 Z. Ziembiński, S. Wronkowska, Zarys teorii..., s. 100; por. także Z. Ziembiński, Lo- giczne podstawy..., s. 106–107. 37 Z. Ziembiński, S. Wronkowska, tamże, s. 103–106. Wolność prawnie chroniona jest szczególną postacią uprawnienia w drugim znaczeniu i polega na zakazie ingerencji wszystkich podmiotów w sferę wolności uprawnionego, kompetencja zaś będzie pole- gać na możności dokonywania jakiejś czynności konwencjonalnej z takim skutkiem, że po jej dokonaniu powstanie lub zaktualizuje się obowiązek zachowania podmiotów podległych kompetencji. 38 Z. Ziembiński, Problemy podstawowe..., s. 352. 39 Tak A. Peczenik, Uprawnienie a obowiązek..., s. 226; jednocześnie należy zwrócić uwagę, że – jak słusznie zauważył S. Wąsowicz (Monistyczne pojmowanie przedmiotu prawa, RPEiS 1959, nr 4, s. 86 i n.) – nie można mówić o uprawnieniu do cudzego za- chowania bez wskazania, że ta inna osoba ma obowiązek takiego zachowania, gdyż nie można być uprawnionym do zachowania innej osoby, jeśli osoba ta nie jest zobowiąza- na do tego zachowania. W efekcie, posługując się zwrotem „uprawnienie do cudzego zachowania”, dokonuje pewnego skrótu myślowego. 40 S. Wronkowska, Analiza pojęcia prawa podmiotowego, Poznań 1973, s. 19–20. Zob. P. Machnikowski, w: System 2013, t. 3, nb 20–21, s. 11. 41 Tak S. Wronkowska, Analiza pojęcia..., s. 20. 26 www.lexisnexis.pl 2. Pojęcia podstawowe prawną podstawową czy też pochodną oraz czy adresatem kluczowego prze- pisu art. 140 k.c. (i norm płynących z tej regulacji) jest tylko właściciel. Należy zająć stanowisko, że konstrukcja prawna własności stanowi syntezę podstawowych i pochodnych sytuacji prawnych42. Adresatem zaś norm wypływających z art. 140 k.c. nie jest tylko właściciel. Własność prowadzi do wytworzenia złożonych sytuacji prawnych, al- bowiem występuje tutaj wiele możliwych zachowań (relacji) ze względu na normy wypływające z art. 140 k.c. Właściciel z jednej strony znajduje się w relacji z innymi podmiotami zobowiązanymi nie ingerować w jego sferę wyłączności, ale z drugiej strony właściciel ma też wiele możliwo- ści działania o charakterze dozwoleń (uprawnień w pierwszym znacze- niu; przyzwoleń), z którymi nie są skorelowane obowiązki niewłaścicieli. W moim przekonaniu ma to istotne znaczenie, albowiem nie można popa- dać w skrajności, tj. z jednej strony uznawać, że właściciel ma tylko przy- zwolenia (sytuacje pierwotne), albo – z drugiej strony – znajduje się zawsze w sytuacji pochodnej i ma tylko uprawnienia do cudzych zachowań (sytu- acje pochodne). Zgodnie z art. 140 k.c. właściciel (W) może w pewnych granicach korzy- stać z atrybutów własności, z wyłączeniem innych osób. Adresatem normy z końcowej części przepisu jest niewłaściciel (NW). Norma ta nakazuje NW określone zachowanie się na rzecz W. W związku z tym NW ma obowiązek (nieingerencji) na rzecz W, dla W powstaje zaś sytuacja uprawnienia do korzystania z zachowania (zaniechania) NW. Tak rozumiane uprawnienie W do korzystania z zachowań NW (o czym była już mowa) określane jest mianem wolności prawnie chronionej i jest szcze- gólnym rodzajem uprawnienia w drugim znaczeniu (uprawnieniem do cu- dzego zachowania)43. Wolność prawnie chroniona powstaje ze względu na normę zakazującą wszystkim ingerencji w sferę określonego podmiotu. Powyższa wolność prawnie chroniona to tylko jeden z elementów składa- jących się na strukturę własności. Oprócz wolności prawnie chronionych składają się na nią inne uprawnienia w drugim znaczeniu (powstające ze 42 W tym duchu również P. Machnikowski, w: System 2013, t. 3, nb 24–28, s. 12–14, ale przy innym rozumieniu pojęcia normy i efektów syntezy podstawowych i pochodnych sytuacji prawnych (zob. niżej). 43 Z. Ziembiński, S. Wronkowska, Zarys teorii..., s. 103–104. 27
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Własność urządzeń przesyłowych a prawa do gruntu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: