Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00303 006959 13420719 na godz. na dobę w sumie
Wojna w świecie współczesnym. Uczestnicy ‒ cele ‒ modele ‒ teorie - ebook/pdf
Wojna w świecie współczesnym. Uczestnicy ‒ cele ‒ modele ‒ teorie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 428
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-199-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

„Każda epoka ma swoje wojny” ‒ również współczesna. Użycie przemocy zbrojnej w wielu rejonach kuli ziemskiej nadal pozostaje jednym z głównych wzorców relacji międzygrupowych, a sama siła lub raczej model organizacji jej użycia określają tożsamość państw, społeczeństw i narodów. Znaczną część sceny międzynarodowej gry zajmują aktorzy, uczestniczący w pokojowej rywalizacji i dążący do pogłębiania współpracy, współzależności i harmonizacji stosunków. Inni są zwolennikami użycia siły zbrojnej, mimo deklarowanej chęci uprawiania polityki opartej na pokojowych zasadach. W dominacji przemocy zbrojnej wojna jest środkiem osiągania celów politycznych. Tworzy to w konsekwencji obraz „świata podzielonego na troje”, przy czym poszczególne jego składniki „nakładają się” na siebie, nierzadkie są również sytuacje przechodzenia podmiotów pomiędzy „światami”.

 

Ład międzynarodowy pozostaje dynamiczny. Pytania o przyszłość świata są nadal aktualne, w szczególności w zakresie wojen i konfliktów zbrojnych, które nadal powinny być postrzegane jako główne zagrożenie dla trwałości porządku światowego. Tempo zmian we współczesnym świecie nie ominęło również zjawisk związanych z przemocą zbrojną ‒ pojawiają się nowe zagrożenia i wyzwania. Obecnie mamy do dyspozycji tak wiele narzędzi (a ich liczba ciągle rośnie) zarządzania kryzysami i konfliktami. Tworzy to sytuację, w której nawet duża liczba czarnych scenariuszy nie pozostawia współczesnego człowieka bez nadziei na unikanie wojen.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jacek Reginia-Zacharski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Instytut Studiów Politologicznych Katedra Teorii Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43 RECENZENT Jarosław Gryz REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06367.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-101-2 ISBN (ebook) 978-83-7969-199-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI Wykaz używanych skrótów……..……………………………………………………………. Wstęp…………………………………………………………………………………………… CZĘŚĆ I. KOERCYJNE I KOOPERACYJNE KONCEPCJE KONFLIKTU W WY- BRANYCH TEORIACH SPOŁECZNYCH………………………………………………… Wprowadzenie………………………………………………………………………………….. Rozdział I. Istota konfliktu w klasycznych i poklasycznych teoriach społecznych……………. 1.1. Klasyczne teorie konfliktu społecznego………………………………………. 1.2. Poklasyczne teorie konfliktu społecznego…………………………………….. 1.3. Konflikt – władza – potęga……………………………………………………. Rozdział II. Elementy konfliktu społecznego………………………………………………….. 2.1. Modele relacji społecznych i ich wpływ na charakter konfliktu………………. 2.2. Potrzeby, interesy, cele i stanowiska w konflikcie społecznym………………. 2.3. „System” i obszary konfliktu………………………………………………….. 2.4. Dynamika i etapowość zjawisk konfliktowych………………………………… Rozdział III. Model „rozwiązywania konfliktów” w warunkach suwerenności decyzyjnej pod- miotów konfliktu……………………………………………….…………………... 3.1. Transakcyjny (negocjacyjny) model konfliktu………………………………... 3.2. Transcendentne modele rozwiązywania konfliktów…………………………... 3.3. Konflikt i możliwości jego rozwiązywania w ujęciach systemowych………… Rozdział IV. Przemoc w konflikcie…………………………………………………………….. 4.1. Kategorie przemocy w relacjach społeczno-politycznych……………………. 4.2. Konflikt w świetle relacji zysków i strat (teoria wglądu)……………………… 4.3. Polaryzacja stanowisk w konflikcie i dehumanizacja przeciwnika …………… Konkluzje………………………………………………………………………………………. CZĘŚĆ II. INTERPRETACJE WOJNY WE WSPÓŁCZESNEJ MYŚLI POLITYCZ- NO-PRAWNEJ………………………………………………………………………………... Wprowadzenie…………………………………………………………………………………. Rozdział V. Wojna i konflikt zbrojny – próby definiowania i klasyfikacji zjawisk……………. 5.1. Polityczne, eschatologiczne i katastroficzne wizje wojny…………………….. 5.2. „Wąskie” oraz „szerokie” zakresy postrzegania zjawisk wojny i konfliktu zbrojnego……………………………………………………………………… 5.3. Definicje wojny i konfliktu zbrojnego przyjmowane przez ośrodki badań ilościowo-jakościowych………………………………………………………. 5.4. Klasyfikacje wojen i konfliktów zbrojnych…………………………………… Rozdział VI. W cieniu realizmu – obrazy konfliktu zbrojnego w koncepcjach i teoriach czasów zimnej wojny……………………………………………………………………….. 6.1. Od „klasycznego realizmu” do dylematu bezpieczeństwa……………………. 6.2. Dylematy interpretacji i odpowiedzi…………………………………………... 6.3. Konflikty zbrojne w ujęciach realizmu strukturalnego…………………………. 7 9 27 29 35 36 40 46 51 51 56 63 69 81 81 86 95 103 103 109 115 121 123 125 129 129 141 144 159 165 165 172 177 6 Rozdział VII. Wojna w koncepcjach stosunków międzynarodowych ostatniego ćwierćwiecza 7.1. Wokół debaty nad równowagą pomiędzy zdolnościami ofensywnymi i defen- sywnymi……………………………………………………………………….. 7.2. Neoliberalne poglądy na temat wojny jako deficytu współpracy i harmonii…… 7.3. Wojna jako rodzaj „instytucji społecznej” w ujęciu konstruktywistycznym….. 7.4. Obszary (nie)bezpieczeństwa w koncepcjach kulturowo-cywilizacyjnych, „końca” i fal …………………………………………………………………… Rozdział VIII. Prawno-systemowe regulacje dotyczące użycia siły zbrojnej we współczesnych stosunkach międzynarodowych……………………………………………………. 8.1. Regulacje dotyczące wojny i agresji w stosunkach międzynarodowych w la- tach 1919–1991……………………………………………………………….. 8.2. Wokół interwencji humanitarnej. Zmiany w podejściu ONZ do kwestii użycia siły po roku 1991…………………………………………………………….... 8.3. Odpowiedzialność za ochronę (R2P)………………………………………….. Konkluzje ……………………………………………………………………………………… 185 185 192 198 204 215 215 224 227 233 CZĘŚĆ III. WOJNA W „ŚWIECIE PODZIELONYM NA TROJE”…………………….. 235 Wprowadzenie………………………………………………………………………………….. Rozdział IX. Analiza trendów w wojnach i konfliktach zbrojnych ostatniego ćwierćwiecza…. 9.1. Wojny międzypaństwowe i wojny wewnętrzne………………………………… 9.2. Intensywność wojen i konfliktów zbrojnych po roku 1945…………………….. 9.3. Zmiany w rozmieszczeniu ognisk wojen i konfliktów zbrojnych po roku 1945 9.4. Charakter ofiar wojen i konfliktów zbrojnych………………………………… Rozdział X. „Świat podzielony na troje”……………………………………………………….. 10.1. Trójdzielność współczesnego ładu międzynarodowego…………………….. 10.2. Strategie rywalizacyjne w kręgu ponowoczesnym……………………………. 10.3. Wojna i konflikt zbrojny w świecie nowoczesnym (industrialnym)…………... 10.4. Regionalne kompleksy bezpieczeństwa………………………………………. 10.5. Strategie przetrwania i walki w świecie przednowoczesnym (przedindustrialnym) Rozdział XI. Wojny świata ponowoczesnego…………………………………………………... 11.1. Wojna i społeczeństwo w XX i XXI wieku………………………………….. 11.2. „Demokratyczny pokój” w świetle teorii selektoratu………………………… 11.3. 4GW i „wojny hybrydowe”………………………………………………….. 11.4. Praktyka wojen hybrydowych – od „operacji innych niż wojna” do „wojny o serca i umysły” …………………………………………………………….. Rozdział XII. Strategie walki i przetrwania w „świecie (nie)pokoju” i „świecie wojny”……... 12.1. Wojny nowoczesnego „świata (nie)pokoju”…………………………………... 12.2. Wojny o charakterze powstańczym (rebelie)………………………………….. 12.3. Kwestia statusu osób, biorących udział we współczesnych wojnach i konflik- tach zbrojnych………………………………………………………………... 12.4. Charakterystyka wojen „trzeciego typu” w „strefie wojny” (świecie przed- industrialnym)………………………………………………………………… Konkluzje……………………………………………………………………………………….. Zakończenie……………………………………………………………………………………. Bibliografia…………………………………………………………………………………….. Spis tabel i rysunków…………………………………………………………………………. Indeks osób……………………………………………………………………………………. Od Redakcji …………………………………………………………………………………... 237 241 241 245 247 249 255 255 260 263 266 271 279 280 285 294 305 323 324 332 341 345 355 363 373 411 415 427 WYKAZ UŻYWANYCH SKRÓTÓW 4GW – ABM – AIDS – AKUF – CASCON – CFE Treaty – CIA – CIDCM – COIN – COW – CSP – ECOR – ETA – FARC – GWOT – HIV – ICISS – IFOR – IISS – KBWE – KNZ – KOSIMO – LN – MAD – MAR – MEO – MHS – NATO – OBWE – ONZ – OOTW – PE – PKB – PRIO – R2P – RB – RMA – RSCT – SFOR – SIPRI – SM – UCDP – Fourth Generation of War (czwarta generacja wojen) Anti-Ballistic Missles Acquired Immunodeficiency Syndrome / Acquired Immune Deficiency Syndrome Die Arbeitsgemeinschaft Kriegsursachenforschung System for Analyzing International Conflict Traktat o Konwencjonalnych Siłach w Europie Central Intelligence Agency The Center for International Development and Conflict Management Counterinsurgency Correlates of War Conflict Symulation Programme w ramach Global Conflict Trends Programme Ethnic Conflict Research Project Euskadi Ta Askatasuna Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia – Ejército del Pueblo Global War on Terrorism human immunodeficiency virus International Commission on Intervention and State Sovereignty Implementation Force (NATO) The International Institute for Strategic Studies Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Karta Narodów Zjednoczonych Konflikt-Simulations-Modell Liga Narodów Mutually Asured Destruction Minorities at Risk Mutually Enticing Opportunity (obustronnie kusząca sposobność) Mutually Hurting Stalemate (obustronnie dotkliwy pat) North Atlantic Treaty Organization Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Organizacja Narodów Zjednoczonych Operations other than War peace enforcement (operacje wymuszania pokoju) produkt krajowy brutto Peace Research Institute Oslo Responsibility to Protect Rada Bezpieczeństwa (ONZ) Revolution in Military Affairs Regional Security Complex Theory Stabilisation Force (NATO) Stockholm International Peace Research Institute stosunki międzynarodowe Uppsala Conflict Data Program 8 – – – – – – – – – United Nations United Nations Assistance Mission for Rwanda United Nations Task Forces United Nations Operation in Somalia UN UNAMIR UNITAF UNOSOM UNPROFOR United Nations Protection Force UNSAS UNTAC WHAM ZO United Nations stand-by arrangements system United Nations Transitional Authority in Cambodia War on Hearts and Minds Zgromadzenie Ogólne (ONZ) WSTĘP Problematyka wojen i konfliktów zbrojnych w zakresie działalności nauko- wej spod znaku różnych dziedzin ma imponująco długą historię. Wojna posiada również stałe miejsce w literaturze (we wszystkich chyba gatunkach) i sztuce. Refleksja na jej temat i pamięć o wcześniejszych konfliktach jest nieodłącznym budulcem kultur, mitologii, tradycji narodowych, etnicznych, a nawet rodzin- nych itd. Można się pokusić o uwagę, iż wojna z jednej strony stanowiła czynnik kulturotwórczy, z drugiej strony niejedna kultura i cywilizacja w efekcie wojny lub wojen zniknęła z areny dziejów. Tę dychotomię w odniesieniu do konflik- tów z udziałem oręża spotkać można na każdym kroku. Przez część myślicieli wojna uznawana była za nieusuwalny element relacji pomiędzy grupami ludzki- mi, przez innych jako zło możliwe do eliminacji na drodze rozwoju społeczności i społeczeństw. Wśród myśli politycznych dotyczących natury wojny można było przede wszystkim spotkać poglądy jednoznacznie umieszczające ją wśród plag i nieszczęść, ale zdarzały się i takie, które uznawały ją za „regulator” na przykład zbytniego przyrostu ludności czy wręcz motor postępu. Warto przypomnieć, iż pierwsza z dwóch wojen światowych, które w XX w. spustoszyły przede wszyst- kim Europę, w pierwszych miesiącach jej trwania raczej była powszechnie witana z nadzieją na „upuszczenie krwi zmurszałemu światu”1. Wydaje się, że w sposób kompletny przedstawił to Anatol Rapaport, pisząc o trzech podejściach do wojny: politycznym, eschatologicznym i katastroficz- nym2. Przyglądając się dziejom myśli politycznej dotyczącej wojny, nasuwa się refleksja, iż przede wszystkim koncentrowano się na jej funkcji i warunkach, które mogły zapewnić zwycięstwo. Jakkolwiek w piśmiennictwie (przynajmniej w kręgu cywilizacji europejskiej) początków tej myśli szuka się u starożytnych Greków, wskazując przede wszystkim na Wojnę peloponeską Tukidydesa, to zgo- dzić się trzeba z opinią, iż systemowa analiza wojny, jako zjawiska społecznego, szczególnej formy aktywności pomiędzy „politycznymi wspólnotami”, właściwa jest nowożytnej Europie. W takim rozumieniu wojna obecna jest m.in. w dziełach Machiavellego, Grocjusza, Jana Jakuba Rousseau, Immanuela Kanta, Thomasa Hobbesa czy Georga Wilhelma Hegla i innych3. 1  Szerzej: P. Johnson, Historia świata od roku 1917 do lat 90-tych, Londyn–Warszawa 1992. 2  A. Rapoport, Introduction, [w:] C. von Clausewitz, On War, ed. A. Rapoport, London 1968. 3  Por. A. Gałganek, Historia teorii stosunków międzynarodowych, Warszawa 2009; R. Łoś, Wojna w teorii stosunków międzynarodowych, [w:] Współczesne konflikty zbrojne, red. R. Łoś, J. Reginia-Zacharski, Warszawa 2010. 10 Przez cztery stulecia problem krąży wokół trzech pytań: 1) o co walczą lu- dzie? 2) jak zmieniało się ich myślenie o wojnie? oraz 3) jakie mechanizmy mogą się przyczyniać do zmniejszenia ryzyka przekształcenia się sporów i konfliktów społecznych w niszczącą wojnę? Rozwijające się od przełomu XVIII i XIX w. na- uki wojskowe koncentrowały się co prawda na podstawowym dla ludzi w mundu- rach pytaniu: jak zwyciężać – jednak i one wniosły, przede wszystkim za sprawą Carla von Clausewitza4, wiele istotnych nowości w zakresie refleksji nad naturą wojny i pokoju. Głównym wątkiem badań nad naturą wojny nadal pozostaje pytanie o jej „przyczyny”. W wieku XIX część wysiłku w tym zakresie „wzięła na siebie” nowa, dynamicznie rozwijająca się, dziedzina nauki – socjologia5. Badania po- święcone naturze konfliktu społecznego, w drugiej połowie wieku niemal zdo- minowane przez poglądy Karola Marksa i dyskusje z nimi, znacznie przyczyniły się do rozwoju myśli dotyczącej relacji społecznych, ze szczególnym uwzględ- nieniem ich rywalizacyjnego charakteru. Okres poprzedzający Wielką Wojnę, jak też myśl polityczno-społeczna czasu zmagań zaznaczyły się dominacją poglądów zasadzających się na przekonaniu o nieuchronności i nieuniknioności konfliktów pomiędzy grupami społecznymi, narodami i – przede wszystkim – państwami. Warto również zauważyć, że początki XX w. to także rozwój nowej dziedziny, która, jakkolwiek w części koncentrowała się na problematyce państw, wkrótce „wzbogaciła” się o refleksję dotyczącą relacji na poziomie wyższym – regional- nym, metaregionalnym (panregionalnym) oraz globalnym6. Tą dziedziną stała się geopolityka, która wespół z socjologią zdominowała myślenie o tym, co wkrótce miało uzyskać miano „stosunków międzynarodowych”. Pełne uchwycenie wielopłaszczyznowego i wieloskładnikowego fenome- nu, jakim jest wojna, jest niezmiernie trudne – o ile w ogóle możliwe7. Równie trudne wydaje się tworzenie uogólnionych i syntetyzujących wzorców, mogących wesprzeć wysiłki na rzecz klasyfikacji wojen i konfliktów zbrojnych, oraz prób wyciągnięcia wniosków uogólniających. Podobne uwagi odnoszą się do two- rzenia teoretycznych ujęć aspirujących do całościowego opisu wojny i konfliktu zbrojnego. O ile odnotować można pewne sukcesy w tworzeniu teorii i modeli cząstkowych, to ambicje opracowania jednolitej i kompletnej nauki całościowej pozostają w sferze niespełnionej. Już O wojnie (Vom Kriege) Clausewitza, uzna- wana przez wiele lat za dzieło najbliższe kompletności, określić trzeba jako wy- raz „politycznej teorii wojny”, a zatem koncepcję cząstkową. Inne propozycje uzupełniane są również przymiotnikami zawężającymi obszar koncepcyjny. Te 4  C. von Clausewitz, O wojnie, Warszawa 2006; idem, On War, Book I, Princeton 1984; B. Heuser, Czytając Clausewitza, Warszawa 2008. 5  J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, Warszawa 2003. 6  L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 2010; C. Jean, Geopo- lityka, Warszawa 2005. s. 110–116. 7  É. Alliez, A. Negri, Peace and war, „Theory, Culture Society” 2003, vol. 20, no. 2, 11 „niedoskonałości” teoretyzowania na temat kwestii wojen i konfliktów zbrojnych wynikają przede wszystkim z kilku istotnych problemów metodologicznych. 1. Wielość dziedzin, w których podejmowana jest refleksja nad wojną, powo- duje zauważalny i trudny do ogarnięcia chaos definicyjno-pojęciowy. Ilustrować można go wieloma sporami w różnych środowiskach naukowych, z których war- to wskazać ostrą wymianę opinii między „polemologami” a zwolennikami szkół spod znaku „peace research”. Część sporów w istocie posiada charakter seman- tyczny, jednak powoduje to znaczne trudności w porozumieniu. Innym proble- mem wynikającym z przyjmowania różnych definicji wojny i konfliktu zbrojnego są różne zakresy badanych zjawisk. Spore zamieszanie czyni również stosowanie definicji i kategoryzacji, budowanych na potrzeby zespołów i programu ilościo- wo-jakościowej analizy danych, w ujęciach politologicznych. Przyjmowane progi liczbowe (np. 1000 ofiar bezpośrednich walk w ciągu roku dla wyznaczenia cezury wojny) w tych programach dla ujęć analizy politologicznej nie posiadają większej wartości, a nawet powodują daleko idące komplikacje. Obecne, przede wszystkim na gruncie nauk wojskowych, założenia, uznające za wojnę działania prowadzone przy użyciu środków bojowych bądź też zakładające, iż pod pojęciem „wojny” rozumieć należy sytuacje, w których cele polityczne realizowane są przy „prze- ważającym” udziale środków bojowych, bez jednoczesnego dookreślenia zawar- tości kategorii „środków bojowych” czy po prostu „broni”, powodują trudne do zaakceptowania ograniczenia zakresu badań. W wielu opracowaniach uznaje się, że „środki nieklasyczne” (działania terrorystyczne, użycie „broni” cybernetycz- nych itd.) stosowane do wywarcia zorganizowanej przemocy bezpośredniej mogą być uznawane za „towarzyszące” wojnie – używanie ich na zasadzie rozłączenia z „klasycznymi” środkami bojowymi nie upoważnia do określenia ich mianem wojny. W takiej optyce używanie określeń „wojna cybernetyczna”, „wojna in- formacyjna”, a nawet „wojna asymetryczna” nie posiada racji bytu8. W innych ujęciach – np. opracowaniu dwóch chińskich pułkowników, Qiao Liang i Wang Xiangsui9, czy koncepcji „wojen kompozytowych” – wszystkie środki używane w wojnie posiadają znaczenie równorzędne. Uprawniona wydaje się być hipoteza, iż współczesna amerykańska myśl wojskowa idzie w stronę podobnych wniosków, o czym może świadczyć dość popularna koncepcja „wojen hybrydowych”10. Co warte odnotowania, krytyka tych poglądów wynika raczej z przekonania, iż wojna zawsze posiadała naturę kompleksową, aniżeli z twierdzeń o wyłączności nie- których cech konfliktów zbrojnych11. Przytoczone przykłady redukcjonistycznych 8  J. Boone Bartholomees Jr., U.S. Army War College Guide to National Security Issues, vol. 1: Theory of War and Strategy, Carlisle 2012. 9  Qiao Liang, Wang Xiangsui, Unrestricted Warfare: China’s Master Plan to Destroy America, New York 2002. 10  F.G. Hoffman, Conflict in the 21st Century: The Rise of Hybrid Wars, Arligton 2007. 11  Warto przywołać pracę Stephena Kaufamana: St.F. Kaufman, Strategia w walce, biznesie i życiu codziennym, Warszawa 2006, s. 80–83. Zauważyć przy okazji trzeba, że tłumaczenie tytułu 12 podejść do zjawiska wojny stanowią zaledwie przyczynek dla przeglądu i krytyki wielu zawężających pole badania stanowisk. 2. Innym źródłem zjawisk powodujących trudności badawcze w zakresie wojny we współczesnych stosunkach międzynarodowych są pojawiające się czę- sto w debacie zbytnie uogólnienia. Część z nich zapewne wynika z pragnienia osiągnięcia koherentnej metody analizy wojen i konfliktów zbrojnych. Niejed- nokrotnie nie udaje się uniknąć niebezpiecznych uogólnień, pomijających istotne czynniki warunkujące. Najczęściej to zastrzeżenie dotyczy elementów kulturo- wych. Prowadzi to zresztą to zajmowania stanowisk skrajnych, zbytnio nazna- czonych pewnym „dogmatyzmem”. John Keegan w swojej skądinąd ciekawej Historii wojen12, przekonując o wadze czynników kulturowych, uznaje, że wojna zawsze stanowiła, stanowi i stanowić będzie ekspresję kultury, z czym wypada się zgodzić. Wniosek o odrzuceniu „politycznej” natury wojny, jaki Keegan wyciąga z takiego stanowiska, trzeba uznać za zbyt daleko idący. Twierdzenie, iż polity- ka (podobnie jak wojna) jest ekspresją kultury, prowadzi do refleksji w rodzaju: czy pokój rodzi wojnę, czy wojna rodzi pokój? Uznajmy takie dylematy za mało poważne i z pewnością nieprzybliżające do odpowiedzi na pytania o naturę, cha- rakter i konsekwencje współczesnych wojen. Są one na tyle złożonym fenome- nem historii człowieka i społeczeństwa, że wyłączanie a priori spod obserwacji i analizy jakiegokolwiek obszaru do realizacji postulatu osiągnięcia uogólniającej syntezy stwarza trudne do akceptacji ryzyko zniekształcenia obrazu. Nie można takich prób czy działań usprawiedliwiać źle pojętym dążeniem do „unaukowie- nia” refleksji o wojnie. 3. Wspomniana powyżej złożoność problematyki wojny powoduje, że przed badaczem staje nierozwiązywalny chyba dylemat: dążyć do ujęć interdyscypli- narnych, ryzykując chaos pojęciowy i trudne do opanowania zamieszanie meto- dologiczne, czy też podjąć decyzję o wyborze jednej, spójnej metody badawczej, narażając się na zarzuty wybiórczości i redukcjonizmu. Na gruncie politologii Barbara Krauz-Mozer ten dylemat określiła dosadnie jako wybór pomiędzy „eklektyzmem” a „dogmatyzmem”13. Autor zdecydował się podjąć ryzyko inter- na język polski jest mało fortunne – por. idem, Musashi’s Book of Five Rings. The Definitive In- terpretation of Miyamoto Musashi’s Classic Book of Strategy, Boston 1994. Szczególnie cytat ze starego traktatu japońskiego: „Nie dopuszczaj do tego, aby kierować się tylko jedną myślą. […] Musisz działać elastycznie w ramach twojego głównego zadania. […] jest więcej niż jedna droga na szczyt góry. […] Jeżeli prawdziwie rozumiesz drogę wojownika, możesz przybrać każdą postać, jaką zechcesz. […] Możesz stać się lekki jak piórko, płynny jak woda lub sztywny jak deska. Nieza- leżnie od postaci, jaką przybierzesz […], nie możesz zostać pokonany ani przez jednego człowieka, ani przez dziesięć tysięcy”. 12  J. Keegan, A brief history of warfare – past, present, future, [w:] The Future of War, eds G. Prins, H. Tromp, The Hague 2000; idem, A History of Warfare, London 1994; idem, Historia wojen, Warszawa 1998. 13  B. Krauz-Mozer, Teoretyzowanie w politologii u progu XXI wieku, [w:] Czym jest teoria w politologii?, red. Z. Blok, Warszawa 2011; idem, Teorie polityki. Założenia metodologiczne, War- szawa 2005. 13 dyscyplinarności (lub „eklektyzmu”). Za tym wyborem przemawia choćby fakt, iż jedną z przyjętych tez generalnych dla pracy jest dość oczywiste, jednak po- wodujące daleko idące konsekwencje, stwierdzenie, iż wojna jest ekstremalną po- stacią konfliktu społecznego. Analiza wybranych koncepcji i teorii społecznych uzmysławia, że wiele narzędzi analitycznych wytworzonych na gruncie socjologii z powodzeniem daje się stosować w analizie wojen i konfliktów zbrojnych. Au- tor bynajmniej nie aspiruje do bycia szczególnie oryginalnym w tym podejściu – dość wskazać, że francuscy i niemieccy polemolodzy chętnie określali własną dziedzinę badawczą jako „socjologię wojny”14. Wielu zaś politologów i badaczy stosunków międzynarodowych publikuje swoje prace w wiodących czasopismach socjologicznych. Ten „związek” zresztą działa również w kierunku odwrotnym. 4. Jeśli przyjąć za socjologami, iż znaczna część cech elementów konfliktów badanych na przestrzeni wieków posiada charakter stały, to rozwijający się świat przynosił zmiany w szerzej rozumianym środowisku konfliktu społecznego. Nowe warunki funkcjonowania świata dostrzegane były przez filozofów i badaczy wielu innych dziedzin. Na poziomie najwyższego zorganizowania – relacji międzynaro- dowych (międzypaństwowych) i transnarodowym – wojna stała się przedmiotem badań rozwijających się po drugiej wojnie światowej w zakresie nauki o stosun- kach międzynarodowych. Przyjmuje się, że symbolicznym początkiem tej „nowej epoki” w nauce było ukazanie się w 1948 r. pracy Hansa Morgenthaua Politics among Nations15. Od tej pory stosunki międzynarodowe doczekały się ogromnej liczby stanowisk badawczych, powstało wiele szkół i prądów, generujących tak dużo koncepcji i teorii, iż ich pełne ogarnięcie staje się zadaniem tytanicznym16. Wszystkie właściwie w mniejszym lub większym stopniu podejmowały trud od- niesienia się do natury konfliktu międzynarodowego i wojny. Jakkolwiek obraz, który wyłania się z przeglądu tego bogatego dorobku, daleki jest od spójności, daje ilustrację złożoności współczesnego świata i współczesnych relacji między narodami. O głębokości podziałów i temperaturze dyskusji świadczą cztery deba- ty międzyparadygmatyczne. Jakkolwiek nie doprowadziły one do ujednolicenia stanowisk (można przyjąć, iż ich efektem było raczej „okopanie się” na własnych pozycjach), to z pewnością stały się agregatami dyskusji, która wniosła wiele do 14  A. Gałganek, Polemologia jako krytyka peace research, „Studia Nauk Politycznych” 1985, nr 3–4 (75–76). 15  H.J. Morgenthau, Politics among Nations: The Struggle for Power and Peace, eds K.W. Thompson, W.D. Clinton, Boston 2005. Warte jest odnotowania, że pierwszy kompletny przekład tej pracy na język polski ukazał się w 2010 r. – H.J. Morgenthau, Polityka między narodami. Walka o potęgę i pokój, Warszawa 2010. 16  W polskim piśmiennictwie najbliżej kompletnego i zwartego zilustrowania tej dziedziny znaleźli się Andrzej Gałganek i Jacek Czaputownicz – A. Gałganek, Historia teorii…; J. Czapu- towicz, Teorie stosunków międzynarodowych, Warszawa 2010. Nie można też zapomnieć o pio- nierskich w Polsce pracach Teresy Łoś-Nowak (T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teoria – Systemy – Uczestnicy, Wrocław 2005), Czesława Mojsiewicza i Włodzimierza Malendowskiego (Stosunki międzynarodowe, red. W. Malendowski, Cz. Mojsiewicz, Warszawa 2004), Marka Pietra- sia (Międzynarodowe stosunki polityczne, red. M. Pietraś, Lublin 2007) i innych. 14 poznania współczesnego świata17. Autor uznał wcześniej, że wojna i konflikty międzynarodowe są zjawiskami o znacznej złożoności i wieloaspektowości. Jed- nym z efektów toczących się dyskusji wśród badaczy stosunków międzynarodo- wych stało się wykształcenie sporej ilości narzędzi badawczych. Jak słusznie lata temu zauważył Ralf Dahrendorf – można być przywiązanym do użycia określo- nych narzędzi i uznawać je za najlepsze czy najwłaściwsze, jednak w sytuacjach, gdy wydają się (lub rzeczywiście są) nieadekwatne, należy sięgać po inne. Takie stanowisko nieco pompatycznie można opisać maksymą przypisywaną Arysto- telesowi – „Amicus Plato, sed magis amica veritas”18. Stanowi to kolejne uspra- wiedliwienie dla interdyscyplinarności i „eklektyzmu metodologicznego”, które znalazły swoje miejsce na kartach niniejszej pracy. 5. Kolejnym z ważnych problemów, stających przed badaczami konfliktów międzynarodowych, jest zjawisko opisane przez Franka Hoffmana, że „głównym czynnikiem komplikacji jest nowa eksplozja ilości podmiotów obecnych na dzi- siejszym polu walki”. To, co bywa nazywane „małymi wojnami”, często było i jest zjawiskiem wielostronnym – w najlepszym wypadku regio- nalnym, ale jeśli obecne tendencje się utrzymają, na pewno przyszłość będzie bardziej złożona. Ostatnich kilka dekad zaznaczyło się powstaniem nowych państw, eksplozją liczby agencji poza- rządowych, pojawieniem się prywatnych organizacji ochotniczych i niezwykłym wzrostem ilości i znaczenia firm oferujących usługi i produkty. Każda wojna staje się w warstwie instytucjonalnej formą „szwedzkiego stołu” – mozaiką graczy, uczestników, dysydentów i interesów19. Powoduje to rosnący wpływ sił zewnętrznych poprzez działania agencji informacyjnych, mediów oraz stron internetowych oferujących informacje i interpretacje. Niektóre agencje międzynarodowe oferują poparcie i pomoc gospodarczo-finansową od narodowych i etnicznych pobratymców na całym świecie. Niektórzy anali- tycy wskazują na zgubny wpływ mediów, nawet oskarżając je o sprawczy udział w konfliktach, a na- wet o to, że stają się ich stroną. Diaspory są kolejnym elementem konstrukcyjnym i źródłem zewnętrz- nego wsparcia. Te globalnie rozproszone społeczności, jak nigdy wcześniej za sprawą technologii informacyjnych i ułatwień transportu, obejmują coraz szerszą kategorię zewnętrznych uczestników konfliktów, udostępniających znaczne zasoby materialne i ludzkie. Innym rodzajem zbrojnych uczest- ników wojen są prywatne firmy wojskowe lub i pozarządowe agencje bezpieczeństwa20. Wielość aktorów, biorących udział w konfliktach zbrojnych to również wie- lość interesów i celów. Każdy z aktorów warunkowany jest innymi motywacjami oraz może posiadać różne podłoże kulturowe. 17  T. Łoś-Nowak, Wyjaśniać czy interpretować: dylematy i wyzwania czwartej debaty interpa- radygmatycznej, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2009, t. 39, nr 1–2, s. 29– 47; J.E. Dougherty, R.L. Pfaltzgraff, Jr., Contending Theories of International Relations. A Compre- A Compre- hensive Survey, New York 2001, s. 22. 18  Por. Arystoteles, Etyka nikomachejska, Warszawa 2007. 19  F.G. Hoffman, Neo-Classical counterinsurgency?, „Parameters”, Spring 2007, s. 74. 20  Ibidem, s. 74–75. 15 Problemy badawcze są zatem rozległe – Autor nie ma złudzeń, że w pracy podjęto je wszystkie. Te, które zostały wskazane we wstępie, stanowią zaledwie fragment zagadnienia, swoiste wprowadzenie do tematyki badań. Jak pisano powyżej, wielość definicji wojny sprawia, iż niezbędne jest w miarę precyzyjne określenie obszaru badawczego do poniższych rozważań. Za- kładając, iż wojna jest ekstremalną postacią konfliktu społecznego, uznano, że najbliższe przyjętemu stanowisku będzie jej rozumienie jako „interakcji, angażu- jącej w określonym czasie w sposób ciągły co najmniej dwa podmioty, podzielo- ne sprzecznością nie do pogodzenia, w której dominującym wzorcem zachowa- nia przynajmniej jednego podmiotu jest sięganie po przemoc zbrojną”21. Pojęcie „podmiotu”, jak zresztą można wnioskować z wcześniejszej refleksji, nie zostaje ograniczone do państw. W odniesieniu do współczesności skutkowałoby to reduk- cjonizmem nie do przyjęcia, tym bardziej że zgodzić się trzeba z twierdzeniami, iż we współczesnych stosunkach międzynarodowych podmioty niepaństwowe bywają (lub mogą być) narzędziami polityki państw i rządów, które w sposób „zakulisowy” dążą do negatywnego oddziaływania na przeciwnika, zachowując formalnie „czyste konto”. Element ciągłości w czasie jest istotnym warunkiem koniecznym dla odróż- nienia wojny od jednorazowego incydentu, nie powodującego głębokiej zmiany w środowisku konfliktu. Trzeba jednak odnotować ryzyko „fetyszyzacji” czyn- nika długotrwałości. Jednorazowe, zintensyfikowane działanie (np. użycie broni nuklearnej) może doprowadzić do natychmiastowego osiągnięcia celu. Należy zatem relatywizować czas przez uwzględnienie czynnika realizacji celów wyj- ściowych. W przypadku braku osiągnięcia satysfakcji w krótkim okresie czas od- grywa rolę modyfikatora stanowisk stron konfliktu (patrz koncepcja „uciążliwego pata”). Wyjaśnieniem „sprzeczności nie do pogodzenia” zajmiemy się poniżej, w tym miejscu warto odnotować, iż na potrzeby pracy Autor uznał jej istnienie za warunek wystarczający i konieczny do przejścia konfliktu w fazę angażującą przemoc. Ta ostatnia stanie się przedmiotem osobnego rozdziału, jednak we wstę- pie trzeba odnieść się do pojęcia „przemoc zbrojna”. Wiąże się ona ściśle z za- kresem przedmiotowym określeń „broń”, „oręż”. W używanym w badaniach nad konfliktami zbrojnymi i wojnami aparacie pojęciowym panuje pewne zamiesza- nie. O ile w funkcjonujących definicjach pod pojęciem broni rozumie się oprócz „klasycznych środków bojowych” różne narzędzia, w tym proste maszyny rolni- cze, takie jak maczeta czy motyka, ogień, wodę, głód, to odmawia się zasadności 21  Podobną – aczkolwiek nieco węższą definicję proponuje Jack Levy, pisząc, że wojna to „utrzymująca się w czasie, skoordynowana przemoc pomiędzy organizacjami politycznymi” – J.S. Levy, W.R. Thomprson, Causes of War, Oxford 2010, s. 5. Analogicznie Autorzy zwracają uwagę na konieczność uwzględnienia takich czynników, jak: przemoc, udział co najmniej dwóch podmio- tów (opisywany poprzez analizę słowa „pomiędzy” – between), gdzie przyczyny, przebieg i efekty wojny są funkcją zachowań i działań obu (lub większej liczby) aktorów. Powoduje to w naszej opinii zbytnie skoncentrowanie się na „agencie” kosztem analizy „struktury” i ich roli w konflikcie. 16 takim określeniom jak „wojna cybernetyczna”. Autor opowiada się za przyjęciem jak najszerszego rozumienia pojęcia broni, którą naszym zdaniem może stano- wić każde narzędzie i substancja, a nawet działanie w określonej „przestrzeni”. Czynnikiem przesądzającym jest intencja jej/jego użycia. Jeśli zamiarem aktora sięgającego po przedmiot, substancję, algorytm cybernetyczny (np. wirus kompu- terowy) jest zmuszenie innego podmiotu zbiorowego do postąpienia wbrew jego woli, przedmiot, substancja, algorytm cybernetyczny stają się „bronią”. Te uwagi nabierają szczególnej aktualności w odniesieniu do tzw. działań asymetrycznych, w których stosuje się wszelkie dostępne i rzadko „klasyczne” środki do osiągnię- cia celu. Wśród przywołanych problemów badawczych na plan pierwszy zatem wysu- wają się kwestie definicyjne związane z różnorodnością podejścia do wojny jako zjawiska międzynarodowego oraz nieostrością pojęć. Innym wyzwaniem stała się konieczność zastosowania eklektyzmu teoretycznego, wynikająca ze złożoności problematyki konfliktu i dynamiki jakościowej relacji międzynarodowych. Ten- dencja ta zresztą znajduje swoje uzasadnienie w opiniach wygłaszanych przez przedstawicieli różnych nurtów teoretycznych, w których podnoszono przy- datność różnych stanowisk eksplanacyjnych w kolejnych etapach tego samego konfliktu. Przyjęto również założenie, iż wskazane jest traktowanie konfliktów i wojen w kategoriach procesu. Efektem tego stała się konieczność zastosowania różnych postępowań badawczych adekwatnych dla opisu i analizy poszczegól- nych elementów konfliktu. Główną metodą jest analiza systemowa i podejście komparatystyczne. Do analizy etapu decyzyjnego przydatna okazała się metoda decyzyjna. W określonych partiach rozprawy sięgnięto po metody behawioralne, ze szczególnym uwzględnieniem teorii gier. W szczególności w odniesieniu do części ostatniej przydatne okazały się metody ilościowe, pozwalające uchwycić trendy we współczesnych konfliktach zbrojnych. Praca została podzielona na trzy części, które zostały wyposażone w we- wnętrzną strukturę. Punktem wyjścia dla rozważań w części pierwszej (Koercyj- ne i kooperacyjne koncepcje konfliktu w wybranych teoriach społecznych) sta- ło się przekonanie, iż wojny stanowią szczególną postać konfliktu społecznego. Konsekwencją tego było dokonanie przeglądu koncepcji konfliktu społecznego w teoriach uznanych za egzemplifikujące dla głównych szkół socjologicznych. Wyodrębniono koncepcje klasyczne (Herbert Spencer, Karol Marks, Max Weber, Vilfredo Pareto, Gaetano Mosca, Gustav Ratzenhofer, Georg Simmel i inni) oraz koncepcje poklasyczne (Talcott Parsons, Ralf Dahrendorf, Lewis A. Coser, Mi- chel Foucault). Kolejnym wątkiem rozważań stała się analiza elementów i etapów konfliktu, w której pomocne okazały się koncepcje i modele Petera Wallensteena, Johana Galtunga i Simona Fishera. Aby przeanalizować konflikt rozumiany jako „zmiana”, sięgnięto po teorie Teda Gurra i Jamesa C. Daviesa. Do ilustrowania etapowości konfliktu społecznego (w wymiarze grupowym) niezmiernie przydat- ny okazał się dynamiczny model faz intensywności konfliktu Lincolna P. Bloom- 17 fielda i Amelii C. Leiss. Rozważania dotyczące rozwiązania konfliktu, dla któ- rych pretekstem stał się „model negocjacyjny”, doprowadziły do wniosku o jego niewystarczalności i konieczności zastosowania innego podejścia. Ciekawe roz- wiązania zapowiadają: „metoda transcendentna” Galtunga (zaktualizowana za sprawą ONZ w 2000 i 2008 r.) oraz koncepcja „dojrzałego momentu konfliktu” Williama Zartmana. Osobną propozycję badania konfliktu i jego rozwiązania sta- nowią prace tzw. szkoły kopenhaskiej, ze szczególnym uwzględnieniem prac Bar- ry’ego Buzana i Ole Wævera. Na koniec sięgnięto po koncepcje wyłaniające się z konstruktywizmu – teorię operacyjnego konstruktywizmu, koncepcję systemów autopoietycznych Niklasa Luhmanna i rozważania na temat sekurytyzacji i dese- kurytyzacji, rozwijane w szkole kopenhaskiej. W części drugiej (Interpretacje wojny we współczesnej myśli polityczno- -prawnej) istotny fragment rozważań poświęcono kwestiom definicyjnym. W li- teraturze przedmiotu (co w pewien sposób jest naturalne) brak jest zgodności co do problemu, jak definiować wojnę we współczesnych stosunkach międzynaro- dowych. Z jednej strony wskazać można purystyczne stanowiska budowane na gruncie nauk prawniczych, w myśl których „wojna” jako stan prawny w rzeczy- wistości po 1945 r. nie występuje (w świetle definicji wcześniejszych „wojna” jest stanem prawnym, w którym strony dochodzą własnych interesów manu militari). W pracy zaproponowano dwie interpretacje rozróżnienia wojny i konfliktu zbroj- nego, które zostały określone jako „zawężające” i „rozszerzające” rozumienie ter- minów. Już na poziomie analiz definicji zarysowała się hipoteza o ścisłym związ- ku konotacji pojęć z charakterem i jakością „środowiska konfliktu”. Zyskała ona dodatkowe uzasadniania dzięki analizie teorii stosunków międzynarodowych. Wnioskiem cząstkowym, jaki z niej płynie, uczyniono stwierdzenie, iż w zależ- ności od typu stosunków międzynarodowych do analizy zjawisk konfliktowych przydatne stają się różne narzędzia teoretyczne. Warto też zaznaczyć, iż mimo początkowo wstrzemięźliwie wykazywanego entuzjazmu dla ujęć o charakterze konstruktywistycznym w trakcie badań dostrzeżono ich istotną rolę w analizie zjawiska wojny we współczesnym systemie międzynarodowym. Kolejna teza, jaka wyłoniła się podczas przeglądu współczesnych ujęć teo- retycznych, głosi, iż od zakończenia zimnej wojny wiele narzędzi analitycznych wypracowanych na potrzeby badań rywalizacji potęg światowych (np. dylemat bezpieczeństwa) daje się po modyfikacjach zastosować do wyjaśniania i budo- wania modeli zachowań uczestników stosunków międzynarodowych w układach regionalnych i lokalnych. Rosnące w wymiarze globalnym znaczenie ujęć syste- mowych doprowadziło do konieczności przeprowadzenia analizy stanu prawne- go kwestii dotyczących wojen i konfliktów zbrojnych we współczesnym świecie oraz próby oceny ich aktywności. Spowodowało też sformułowanie hipotezy, iż wobec odżywającej co pewien czas gorącej debaty na temat relacji pomiędzy pra- wami człowieka a fundamentami systemu międzynarodowego – zasadami suwe- renności, nieingerencji itd. (ilustrowanymi koncepcją R2P i problematyką inter- 18 wencji humanitarnej) świat współczesny staje w obliczu możliwości głębokich przewartościowań o charakterze normatywnym oraz konieczności nowego okre- ślenia miejsca użycia siły. Można zaryzykować stwierdzenie, iż jedną z silniej zaznaczających się tendencji jest powrót idei „wojen sprawiedliwych”. Część trzecią, zatytułowaną Wojna w „świecie podzielonym na troje”, roz- poczyna próba określenia współczesnej rzeczywistości wojennej. Na potrzeby sformułowania pytań badawczych i właściwych hipotez tę część rozprawy roz- poczyna analiza trendów we współczesnych konfliktach zbrojnych. Autor sięgnął po wyniki badań jakościowo-ilościowych opracowanych przez Uppsala Conflict Data Program i SIPRI, Global Conflict Trends Programme (CSP), Global trends in armed conflict, Oslo (PRIO), amerykańskie Correlates of War i The Center for International Development and Conflict Management (CIDCM), Die Arbeitsge- meinschaft Kriegsursachenforschung (AKUF), Konflikt-Simulations-Modell (KOSIMO), CASCON System for Analyzing International Conflict, ECOR (Eth- nic Conflict Reserch Project), The International Institute for Strategic Studies (IISS) i inne naukowe zespoły analizy danych. Na ich podstawie sformułowana została teza o wyłonieniu się kategorii „wo- jen trzeciego typu” (Kalevi J. Holsti) lub „nowych wojen” (Heifrid Münkler), choć niezbędne jest zaznaczenie, iż można o nich mówić wyłącznie w kategoriach ilościowych (trendu), a nie jakościowych. Zestawienie występowania (bądź nie- występowania) wojen i ich charakteru z określonym „rejonem” stosunków mię- dzynarodowych doprowadziło do sformułowania tezy o istnieniu trzech podsys- temów, które zostały nazwane roboczo: „strefą pokoju”, „strefą wojny” i „strefą z potencjałem rozwiązań zbrojnych” (za Edmundem Wnukiem-Lipińskim rów- nież „światem międzyepoki”). Odpowiednio zidentyfikowano w nich obecne i preferowane wzorce relacji: 1) kooperacyjny, z dążeniem do harmonizacji stosunków pomiędzy uczestni- kami podsystemu oraz tendencją do projekcji siły poza system; 2) koercyjny, w którym siła i przemoc widoczna (ze szczególnym uwzględ- nieniem przemocy zbrojnej) są jednym z głównych modeli relacji; 3) kooperacyjno-koercyjny, nastawiony na tworzenie współzależności z wy- sokim udziałem potencjału groźby i sięgnięcia po przemoc. Poza stworzeniem ogólnego modelu opisującego miejsca poszczególnych podsystemów w systemie globalnym, z uwzględnieniem granic pomiędzy nimi oraz charakteru oddziaływań wzajemnych i ich implikacji, podjęto próbę zaryso- wania modeli zachowań wewnątrz podsystemów. Podstawowymi pytaniami ba- dawczymi w tej części stały się: kto walczy? o co walczy? jak walczy? Inne wątki dotyczą wpływu wojen na same podsystemy oraz system ogólny. W tej części pokuszono się również o prognozę wizji przyszłych wojen. Ich forma i cechy za- leżeć będą od stanu środowiska międzynarodowego, rozwoju technologii i wielu innych czynników. Można przyjąć, że w „strefie wojny” konflikty stawać się będą coraz bardziej zażarte, a to z uwagi na kurczące się zasoby przede wszystkim 19 wody pitnej i niewielki przyrost produkcji rolnej, przy powiększającej się liczbie ludności. Pewne wydarzenia uzasadniają hipotezę o przyszłym poszerzaniu się kręgu podmiotów zaangażowanych w systemie, jednak pozostawiających sobie szeroko dostępną opcję użycia siły zbrojnej, przede wszystkim w zamiarze „po- rządkowania” regionów, uznawanych przez nie za strategiczne. W takiej sytuacji świat, który Autor określa jako „poindustrialny”, zmuszony będzie do utrzymy- wania dużych zdolności siłowych, w szczególności charakteryzujących się po- tencjałem projekcji siły na znaczne odległości. Ogólny wniosek, jaki się nasuwa, skłania do udzielenia pesymistycznych odpowiedzi na pytanie o „przyszłe wojny czy przyszłość bez wojen”. Z uwagi na ogromną ilość literatury naukowej podejmującej zagadnienia ba- dania konfliktów społecznych, wojen i kwestie pokoju Autor postanowił zrezy- gnować z jej omówienia we wstępie i odesłać Czytelnika do treści rozprawy oraz załączonej bibliografii. Nie można jednak nie odnieść się do prac powstających w Polsce, a to z uwagi na proporcjonalnie niewielkie zainteresowanie docelowe problematyką wojen w rodzimej nauce. Sytuacja w ostatnich latach zaczęła się zmieniać, co być może pozostaje w związku z zaangażowaniem Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w dwóch przewlekłych wojnach – w Afganistanie i Ira- ku. Ponadto fakt członkostwa RP w Sojuszu Północnoatlantyckim (od 1999 r.) i Unii Europejskiej (od 2004 r.), która usiłuje z niejakim powodzeniem rozwijać własne możliwości projekcji siły, oraz okresowo obserwowany wzrost aktywno- ści Organizacji Narodów Zjednoczonych w zakresie operacji pokojowych i inter- wencji humanitarnych (choć tu z nie do końca czytelnych powodów aktywność polska zdecydowanie spadła) z pewnością znajdują swoje odbicie we wzroście zainteresowania badaczy polskich problematyką zbrojnej przemocy w świecie. Innym powodem jest być może fakt, iż w szeroko rozumianym regionie Morza Śródziemnego w ciągu ostatnich lat sytuacja zdecydowanie się zaostrzyła, je- den bowiem z naszych sąsiadów w relacjach z innym suwerennym państwem na Kaukazie sięgnął po siłę zbrojną, a Europa co pewien czas staje się celem ataków terrorystycznych. Nie bez wpływu (jak mamy nadzieję) pozostaje trwająca już od co najmniej kilkunastu lat dyskusja nad kształtem i zadaniami polskich sił zbroj- nych, które powinny w świetle choćby Konstytucji RP być skutecznym gwaran- tem bezpieczeństwa kraju w kontekstach bliższym i dalszym. Do „klasyki” właściwie można w Polsce zaliczyć prace Włodzimierza Ma- lendowskiego, jak też opracowania powstałe pod jego redakcją. Publikacje te odnoszą się do sfery normatywno-prawnej, jak też innych ujęć. Dokonania W. Malendowskiego wzbogacali swoimi refleksjami również autorzy prac mo- nograficznych dotyczących problematyki konfliktów międzynarodowych i wojen – Sebastian Wojciechowski, Jolanta Bryła i Joanna Dobrowolska-Polak. Równie wielkie zasługi położył Janusz Symonides, zajmujący się prawem międzynarodo- wym oraz funkcjonowaniem organizacji i instytucji międzynarodowych. Wspól- ny wysiłek podjęty z takim badaczami, jak Ryszard Zięba, Justyna Zając, Irena 20 Popiuk-Rysińska, Edward Haliżak, Stanisław Bieleń, Wiesław Lizak, Roman Kuźniar i wielu innych, zaowocował m.in. doskonałą monografią omawiającą problematykę Organizacji Narodów Zjednoczonych. Każde z przywołanych po- wyżej nazwisk wiąże się z istotnym wkładem do nauki o stosunkach międzynaro- dowych, przy czym znaczna część ich dorobku naukowego bezpośrednio lub po- średnio dotyka problematyki użycia siły. Równie wielkie zasługi w poznawaniu natury relacji pomiędzy państwami i narodami położyli badacze z ośrodka wro- cławskiego – z Teresą Łoś-Nowak, Elżbietą Stadtmüller i Zbigniew Cesarzem na czele, lubelskiego z Ziemowitem J. Pietrasiem, Markiem Pietrasiem i Dariuszem Kondrakiewiczem i poznańskiego z Romanem Backerem. Nie do przecenienia są również prace Jacka Czaputowicza, z jego doskonałą pracą, analizującą teorie sto- sunków międzynarodowych. Docelowo wojną zajmują się Autorzy łączący naukę cywilną i nauki wojskowe – by wymienić Bolesława Balcerowicza, Stanisława Kozieja czy Dariusza Kozerawskiego. Prace Lecha Wyszczelskiego, dotyczące sztuki i teorii wojennej, stanowią również źródło ciekawych przemyśleń. Zresztą w tym zakresie polska myśl posiada głęboką tradycję sięgającą jeszcze Jana Blo- cha, Władysława Sikorskiego i Franciszka Mossora. Równie długą (a właściwie dłuższą, bo sięgającą Pawła Włodkowica) tradycję posiada polska myśl politycz- na, dotycząca problematyki wojny i pokoju. Współcześnie politologiczna refleksja nad wojną i pokojem skupiona jest przede wszystkim w pracach badaczy stosunków międzynarodowych, szczegól- nie tych zajmujących się ich teorią. Nie może tu zabraknąć osoby Andrzeja Gał- ganka, który jeszcze w latach 80. analizował teoretyczne ujęcia wojny i pokoju, konfrontując je z dokonaniami francuskich i niemieckich polemologów. Koniec I wojny światowej przyniósł pojawienie się dwóch nowych, niezmier- nie istotnych elementów konstytuujących ład międzynarodowy. Pierwszym był „przywieziony” do Europy przez Thomasa W. Wilsona idealizm polityczny i jego instytucjonalny efekt w postaci Ligi Narodów, a drugim przyjęcie w art. 227 trak- tatu wersalskiego formuły „winy za wojnę”. Jak słusznie podkreślał Carl Schmitt, koncepcja „europejskiego” prawa międzynarodowego nie znała pojęcia „zbrodni wojny” (w odróżnieniu od „zbrodni wojennej”)22. Szczególnie ten drugi aspekt – choć można przyjąć, iż bez „importu” idealizmu nie byłby możliwy – wywołał głębokie przemiany w zakresie miejsca wojny w systemie międzynarodowym. Upoważnia to do postawienia hipotezy, iż rok 1919 to koniec (lub przynajmniej poważne ograniczenie) tej części ładu westfalskiego, której elementem było trak- towanie wojny międzypaństwowej jako swoistego „pojedynku”, będącego narzę- dziem do rozwiązywania konfliktów. Wojna stała się starciem „sił zła z siłami dobra”, przy czym wszystkie strony starały się przestawić jako te drugie. Fundamentalną konsekwencją takiego stanu rzeczy stało się ekstremalne wy- windowanie ewentualnych kosztów wojny – ze „złem” wszak się nie paktuje. Mo- 22  C. Schmitt, The Nomos of the Earth in the International Law of the Jus Publicum Euro- paeum, New York 2003. 21 ralną powinnością staje się przy takim postrzeganiu wojny dążenie do ostatecznej likwidacji przeciwnika przy użyciu wszelkich dostępnych środków. Można uznać, iż takie rozwiązanie stawało się moralnym i normatywnym uzasadnieniem dla „wojny totalnej” i „nieograniczonej”. Inną konsekwencją stawała się „dehuma- nizacja” przeciwnika23. Pojedynek (oczywiście przy zastrzeżeniu, iż wiele tu ide- alizacji) zakłada moralną i „systemową” symetrię oponentów – walka ze „złem” tego aspektu nie posiada. Koszty przyszłych wojen w oczywisty sposób rosły – dla pokonanych oznaczały ryzyko całkowitego ryzyka, dla zwycięzców koniecz- ność ponoszenia większych obciążeń z uwagi na istotne ograniczenie (a nawet zanik) obszaru „akceptowalnego kompromisu”. Wojna przestawała być „Clause- witzowska”24. Ponadto w warunkach państw „zindustrializowanych” stawała się kosztowną wojną na wyczerpanie. To pociągnęło za sobą rozwój broni i taktyki o zdecydowanie ofensywnym charakterze, co wprost wynikało z konieczności dą- żenia do szybkich i zdecydowanych rozstrzygnięć – a to, jak się okazało w prak- tyce II wojny światowej, było trudne do realizacji. Rozwój technologii prowadzenia wojny oraz kompatybilnych z nimi strategii i taktyki pociągały za sobą wzrost liczby ofiar. Kolejną cechą wojen stawało coraz mniejsze rozgraniczanie sfer cywilnej i wojskowej25. W wojnie totalnej i indu- strialnej „każdy stawał się trybem machiny wojennej”. Zwieńczeniem działań wojennych stało się użycie w sierpniu 1945 r. broni jądrowej, co w ciągu kilku następnych lat doprowadziło do całkowitego przewartościowania refleksji na te- mat wojny, przynajmniej w odniesieniu do mocarstw dysponujących potencjałem nuklearnym i ich sojuszników26. Wojna, co do której nie miano wątpliwości, iż charakteryzuje się ogromnym potencjałem eskalacji, niosła ryzyko nie do zaak- ceptowania i jako forma rywalizacji pomiędzy państwami wysoko rozwiniętym stała się zjawiskiem niezwykle rzadkim. Ten obszar stosunków międzynarodo- wych stał się światem, dobrze opisanym parafrazą słów Carla von Clausewitza, przypisywaną Michelowi Foucaultowi, w której polityka stała się wojną realizo- waną innymi środkami. Normatywno-prawna rzeczywistość uregulowana została kolejną „emana- cją” idealizmu politycznego w postaci konstrukcji Organizacji Narodów Zjed- noczonych i Karty NZ, jako swoistej „konstytucji narodów”. Po raz pierwszy w dziejach wojna została całkowicie i ostatecznie usunięta ze zbioru akcepto- wanych zachowań w środowisku międzynarodowym – w tym sensie mówi się nawet o „likwidacji wojen”. We wcześniejszych definicjach wojny akcentowa- no jej prawny charakter, Karta natomiast (poza dwoma przypadkami) uznawała wojnę (za właściwie użycie siły zbrojnej w relacjach między narodami) za stan 23  J. Galtung, Conflict, war and peace: A bird’s eye view, [w:] J. Galtung, C.G. Jacobsen, K.F. Bran-Jacobsen, Searching for Peace. The Road to Transcendent, London–Sterling 2002. 24  K.J. Holsti, The State, War, and the State of War, Cambridge 2004, s. 11–13. 25  H. Münkler, Wojny naszych czasów, Kraków 2004. 26  M. van Creveld, Zmienne oblicze wojny: od Marny do Iraku, Poznań 2008. 22 bezprawny. Oczywiście, nie oznaczało to rzeczywistej i faktycznej likwidacji konfliktów zbrojnych i wojen. Co więcej, następne dekady przyniosły „wojny zastępcze” – toczone poza obszarami podwyższonego ryzyka – w istocie będące pośrednimi starciami pomiędzy głównymi mocarstwami systemu. Inną kategorią zjawisk, która zdominowała w szczególności lata 60. i 70. XX w., stały się wojny na obszarach pokolonialnych oraz tzw. wojny rewolucyjne27. Stanowiły one nowe wyzwania dla systemu międzynarodowego zarówno z uwagi na ich charakter, jak i przebieg. Koniec zimnowojennej rywalizacji, organizującej system światowy w for- mule bipolarnej, która paradoksalnie okazała się wysoce stabilna (choć zdaniem części badaczy z niebezpiecznym poziomem napięcia i ryzyka międzynarodo- wego), spowodował wejście systemu międzynarodowego w okres długotrwa- łej turbulencji, trwający do dzisiaj. Za Pierrem Hassnerem należy uznać ją za trwały element współczesności, przewidując, że przyszłość również zaznaczać się będzie chaosem i krótkotrwałymi, niestabilnymi okresami „uporządkowa- nia”28. Takie ujęcia zdają się uzasadniać stanowiska zwolenników teorii chaosu. Stanisław Koziej jest mniej pesymistyczny w przewidywaniach przyszłości, natomiast nie ulega wątpliwości, iż postrzega on współczesność jako moment, w którym decydować się będą scenariusze zorganizowania przyszłego systemu międzynarodowego29. Wtóruje mu zresztą Bolesław Balcerowicz30, przyjmując za Edmundem Wnukiem-Lipińskim, dla określenia współczesności formułę „świata międzyepoki”31. Pytania o przyszły ład pozostają jak najbardziej aktu- alne. W odniesieniu do problematyki wojen współczesnego świata należy podkre- ślić, iż stanowią one kwestię niezwykle złożoną. Spośród wielu bon motów do- tyczących wojen, jakie można przytoczyć, warto przywołać dwie opinie: „nie ma dwóch takich samych wojen” oraz „każda epoka ma swoje wojny”. Analizy współ- czesnego środowiska międzynarodowego uzmysławiają, iż równolegle do siebie istnieje współcześnie wiele rzeczywistości, warunkowanych stopniem skonsolido- wania z systemem światowym, poziomem rozwoju cywilizacyjno-technologiczne- go, czynnikami cywilizacyjno-kulturowymi itd. Ujęcia Alvina i Heidi Tofflerów32 27  J.L. Gaddis, Zimna wojna. Historia podzielonego świata, Kraków 2007; J. Kukułka, Histo- ria współczesna stosunków międzynarodowych 1945–2000, Warszawa 2007. 28  P. Hassner, Koniec pewników. Eseje o wojnie, pokoju i przemocy, Warszawa 2002; patrz też: Z. Brzeziński, Wybór. Dominacja czy przywództwo, Kraków 2005. 29  St. Koziej, Między piekłem a rajem. Szare bezpieczeństwo na progu XXI wieku, Toruń 2006. 30  B. Balcerowicz, Teorie, koncepcje wojny (i pokoju) po zimnej wojnie, [w:] Porządek między- narodowy u progu XXI wieku. Wizje – koncepcje- paradygmaty, red. R. Kuźniar, Warszawa 2005. 31  E. Wnuk-Lipiński, Świat międzyepoki. Globalizacja, demokracja, państwo narodowe, Kra- ków 2004. 32  A. Toffler, H. Toffler, Budowa nowej cywilizacji. Polityka trzeciej fali, Poznań 1996; eidem, Trzecia fala, Warszawa 1997; eidem, Wojna i antywojna. Jak przetrwać na progu XXI wieku?, War- szawa 1998. 23 oraz przede wszystkim Roberta Coopera33 mówią o trzech „kręgach” lub „falach”. Logika podpowiada hipotezę, iż podobny „trójpodział” dotyczy również zjawiska wojny. Zgodnie z nią konflikty zbrojne, toczące się we współczesnym „świecie podzielonym na troje”, posiadają inne charakterystyki, dotyczące zarówno celów, uczestników, metod, jak i innych elementów konfliktu. Idąc za głosem Gastona Bo- uthoula, poszukiwanie pokoju należy rozpocząć od poznawania wojny34. Jeśli wziąć pod uwagę postulat budowania pokoju w wymiarze globalnym, w badaniach wo- jen niezbędne stanie się uwzględnianie ich złożoności, zróżnicowania i uwarunko- wań wynikających z miejsca zajmowanego w systemie międzynarodowym. Jedną z pierwszych tez uczyniono bowiem twierdzenie, iż „świat podzielony na troje” nie składa się z części od siebie niezależnych i nieoddziałujących na siebie. Wręcz prze- ciwnie, wzajemne współzależności i wpływ w ciągu ostatnich dekad uległy zdecy- dowanemu pogłębieniu – przede wszystkim za sprawą procesów globalizacyjnych, głównie rosnącą łatwością przepływu osób, idei, technologii i informacji. Osobnym sektorem jest sieciowy charakter międzynarodowej gospodarki i finansów, tworzą- cej zaskakujące niekiedy łańcuchy i systemy współzależności. Każdy konflikt jest zjawiskiem wielostopniowym i wieloetapowym. Posiada również swoją specyficzną dynamikę. Stąd wynika ważne dla pracy założenie badawcze, że analiza wojen nie powinna ograniczać się do badania wyłącznie fazy zbrojnej. Konieczne jest uwzględnienie faz zarówno je poprzedzających, jak też następujących po zaprzestaniu walki. Powoduje to określone konsekwencje, z których jedną z głównych jest postulat badania pośrednich i bezpośrednich przy- czyn wojen, i ich uwarunkowań „głębokich i płytkich”. Ważne staje się również śledzenia procesu decyzyjnego. Autor stoi na stanowisku, iż zdecydowana więk- szość wojen posiada naturę racjonalną, przynajmniej na etapie początkowym. Słuszne wydają się uwagi Heifrida Münklera, iż nadawanie wojnom emblematów „religijnych”, „etnicznych”, „kulturowych” itd., a przede wszystkim rozciąganie ich na domenę przyczyn, istotnie zaciemnia obraz. O ile nie ulega wątpliwości, iż argumenty „nacjonalistyczne”, „etniczne”, „religijne” itd. stanowią często agregaty użycia przemocy, a następnie „paliwo” wojen, to sam moment podję- cia decyzji o sięgnięciu po przemoc zbrojną w relacjach międzygrupowych (mię- dzynarodowych) posiada charakter racjonalny i odwołujący się do rzeczywistych lub imaginowanych deficytów materialnych bądź wynikających ze struktury re- lacji pomiędzy podmiotami35. H. Münkler stawia daleko idącą tezę, iż akceptacja stwierdzenia nieracjonalności przyczyn niektórych konfliktów w praktyce unie- możliwia ich rzeczową analizę. 33  R. Cooper, The Post-modern State and the World Order, London 2000; idem, Pękanie gra- nic. Porządek i chaos w XXI wieku, Poznań 2005. 34  A. Gałganek, Polemologia… 35  M. Reynal-Querol, Ethnicity, political systems, and civil wars, „Journal of Conflict Resolu- tion” 2002, vol. 46, no. 1, s. 30–31. 24 W odniesieniu do samego przebiegu fazy zbrojnej przyjęcie założenia o „eta- powym” charakterze konfliktu umożliwia odpowiedź na pytanie o to, czy kolejne wojny, toczące się na określonym obszarze pomiędzy różnymi aktorami, stanowią odrębne zjawiska, czy raczej kolejne „odsłony” jednego procesu. Badanie ostat- niej fazy konfliktu, którą można określić jako „rozwiązanie” (bądź jego brak), stwarza możliwość rozsupłania tego dylematu. Tam, gdzie doszło do rzeczywi- stego rozwiązania konfliktu (negatywnego lub pozytywnego), wszystkie następ- ne zjawiska wojenne będą traktowane jako „nowe”. W sytuacjach „zamrożenia” konfliktu bez rozwiązań uznamy je za kolejne „odsłony” tego samego procesu. Rozgraniczenie na „pozytywne” i „negatywne” modele rozwiązywania kon- fliktu zostanie szczegółowo omówione w dalszych partiach pracy. W tym miejscu warto odnotować, że te pierwsze dostępne są w środowisku międzynarodowym nastawionym na współpracę, współzależność i harmonizację relacji. „Negatyw- ne” modele rozwiązania konfliktu, z których najprostszymi są zniszczenie pod- miotu lub przedmiotu konfliktu, właściwe są raczej rodzajom relacji opartych na przymusie i grze o „zmianę modelu dystrybucji siły”. Szanse na osiągnięcie „transcendencji” w konflikcie w takim środowisku są znikome, a efekty hamo- wania i wyciszania konfliktów zbrojnych bez trwałych rozwiązań pociągają za sobą postulaty w rodzaju „dajmy wojnie szansę” (give war a chance) Edwarda Luttwaka. Inną istotną kwestią jest szacowanie kosztów wojny, będąca m.in. osią po- działu w debacie pomiędzy realizmem ofensywnym i defensywnym. Za mało przekonujące należy uznać stanowisko Charlesa L. Glasera, postulującego mie- rzenie równowagi za pomocą konstrukcji „dolar na dolara”. Koszty sięgania po przemoc zbrojną są pochodną uwarunkowań systemowych (i podsystemowych) – podmioty mocno zakorzenione w systemie, będące w znacznym stopniu jego beneficjentami, ale też „udziałowcami” znajdują się w środowisku wysokich kosztów wojny.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wojna w świecie współczesnym. Uczestnicy ‒ cele ‒ modele ‒ teorie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: