Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00160 005711 11251176 na godz. na dobę w sumie
Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka - ebook/pdf
Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-602-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> europejskie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowana książka przedstawia wyczerpująco dorobek orzeczniczy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, dotyczący zarówno praw i wolności chronionych w Konwencji, jak i samego strasburskiego mechanizmu dochodzenia ich ochrony. Gruntowne zmiany wprowadzone niedawno w tym mechanizmie powinny być znane wszystkim, którzy chcieliby z niego z powodzeniem korzystać.
Komentarz zawiera omówienie wielu ważnych wyroków Trybunału wydanych w ostatnim czasie, stanowiących istotne kroki w rozwoju orzecznictwa, a dotyczących m.in.:
? gwarancji praw migrantów i uchodźców,
? ochrony przed nadużyciami w Internecie,
? praw osób skazanych na dożywotnie więzienie,
? obrony podejrzanych w śledztwie, również w sprawach o terroryzm,
? dostępu do informacji publicznej.
Publikacja ta, znana na rynku od lat, stanowi cenną pomoc w lepszym poznaniu systemu strasburskiego i skutecznej ochronie podstawowych praw i wolności zarówno przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka, jak i sądami krajowymi.
Komentarz jest skierowany nie tylko do prawników, ale także do wszystkich, którzy zajmują się prawami człowieka.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

wokół konwencji europejskiej Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka Marek Antoni Nowicki KOMENTARZE PRAKTYCZNE 7. WYDANIE WARSZAWA 2017 Stan prawny na 1 lutego 2017 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne Katarzyna Jaworska Łamanie JustLuk Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej Wolters Kluwer Polska SA, 2017 © Copyright na pozostałe kraje świata Marek Antoni Nowicki, 2017 ISBN: 978-83-8107-192-5 7. wydanie Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Autora (do wydania 2015 istniejącego wyłącznie w wersji elektronicznej) . . Od Autora (do 7. wydania) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . Część I Mechanizm kontrolny 1. Przed pierwszą głęboką reformą w 1998 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Po reformie 1998 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Kolejne zmiany (Protokół nr 14) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Dalsze działania reformujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Prawo do skargi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skargi międzypaństwowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. 3.2. Możliwość skutecznego korzystania z prawa do skargi . . . . . . . . . . . . 4. Warunki dopuszczalności skargi (art. 35 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Wykorzystanie krajowych środków prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. 4.4. Kwestia skutecznych środków prawnych krajowych w sprawach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Termin sześciu miesięcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inne podstawy odrzucenia skargi jako niedopuszczalnej . . . . . . . . . . . Skarga anonimowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skarga co do istoty identyczna ze sprawą już rozpatrzoną przez Trybunał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skarga co do istoty identyczna ze sprawą poddaną innej międzynarodowej procedurze dochodzenia lub rozstrzygnięcia . . Brak nowych istotnych informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skarga w sposób oczywisty nieuzasadniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 13 17 19 21 33 34 38 47 53 54 56 62 62 64 77 96 96 96 97 99 100 5 Spis treści Nadużycie prawa do skargi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowy warunek dopuszczalności skargi wprowadzony Protokołem nr 14 (art. 35 ust. 3 lit. b Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Właściwość Trybunału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 . Ratione personae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokrzywdzony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utrata statusu pokrzywdzonego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Śmierć pokrzywdzonego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Organizacja pozarządowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 . Ratione materiae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .3 . Ratione temporis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .4 . Ratione loci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skreślenie skargi z listy (art. 37 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Jednostronna deklaracja rządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Procedura przed Trybunałem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Pomoc prawna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Dochodzenie i ustalenia faktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obowiązek współpracy państw z Trybunałem (art. 38 Konwencji) . . . . . . . . 9. Polubowne załatwianie spraw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Środki tymczasowe (art. 39 regulaminu Trybunału) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Strona trzecia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Możliwość zrzeczenia się właściwości (art. 30 Konwencji) lub przekazania sprawy z Izby do Wielkiej Izby (art. 43 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Wyroki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.2. Procedura wyroku pilotażowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.3. Słuszne zadośćuczynienie (art. 41 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szkoda materialna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krzywda moralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koszty i wydatki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuszne zadośćuczynienie w sprawach skarg międzypaństwowych . . . 13.4. Wykonywanie wyroków (art. 46 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Środki o charakterze indywidualnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Środki o charakterze ogólnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Praktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.5. Procedura przed Komitetem Ministrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Sprawy polskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15. Europejska Konwencja Praw Człowieka w Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . 15.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15.2. Sprawa Bosphorus Airways i kwestia ochrony równoważnej . . . . . . . 15.3. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 108 113 113 113 129 136 137 151 152 159 159 163 168 179 180 186 190 192 203 209 211 211 214 222 223 226 229 230 231 232 236 242 255 261 264 264 272 275 6 Spis treści 15.4. Kwestia przystąpienia Unii do Konwencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16. Wprowadzenie do interpretacji Konwencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16.2. Kwestie ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16.3. Interpretacja dynamiczna (lub ewolucyjna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16.4. Autonomiczne rozumienie niektórych pojęć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16.5. Margines swobody oceny (margin of appreciation) . . . . . . . . . . . . . . 16.6. Zasada proporcjonalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16.7. Interpretacja porównawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16.8. Obowiązki negatywne i pozytywne państw, wymiar horyzontalny 281 285 285 286 289 292 295 297 298 Konwencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 Część II Prawa i ich gwarancje 1. Prawa i wolności dla każdej osoby (art. 1 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jurysdykcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Prawo do życia (art. 2 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Aspekt proceduralny ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Zamieszki, powstanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Kara śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Kwestia początku życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zakaz tortur (art. 3 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tortury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Traktowanie nieludzkie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. 3.3. Traktowanie poniżające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Aspekt proceduralny ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Kwestie związane z karą śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stosowanie art. 3 w przypadku ekstradycji albo wydalenia . . . . . . . . 3.6. Traktowanie uchodźców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.7. 3.8. Inne gwarancje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej (art. 4 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . 5. Prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5 Konwencji) . . . . . . . 5.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pozbawienie wolności – definicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ochrona przed arbitralnym pozbawieniem wolności . . . . . . . . . . . . . Dopuszczalne wyjątki wymagające ścisłej interpretacji . . . . . . . . . . . . Skazanie przez właściwy sąd (art. 5 ust. 1 lit. a Konwencji) . . . . . . . . 5.2. 5.3. Niepodporządkowanie się wyrokowi sądu 307 312 318 340 360 361 363 364 372 375 395 401 407 409 425 427 428 435 436 437 443 448 455 (art. 5 ust. 1 lit. b Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 7 Spis treści 5.4. Aresztowanie w celu postawienia przed właściwym organem (art. 5 ust. 1 lit. c Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Nieletni (art. 5 ust. 1 lit. d Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.6. Nosiciele choroby zakaźnej, chorzy umysłowo, alkoholicy, narkomani i włóczędzy (art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji) . . . . . . . . . . . . 5.7. Wydalenie lub ekstradycja (art. 5 ust. 1 lit. f Konwencji) . . . . . . . . . . 5.8. Prawo do informacji o przyczynach zatrzymania (art. 5 ust. 2 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.9. Niezwłoczne postawienie przed sędzią (art. 5 ust. 3 Konwencji) . . . . 5.10. Sądowa kontrola legalności pozbawienia wolności 459 462 464 467 471 472 482 489 490 491 493 493 505 509 533 541 562 581 585 589 598 601 604 613 615 616 624 625 629 632 647 647 657 (art. 5 ust. 4 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.11. Prawo do odszkodowania (art. 5 ust. 5 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . 6. Prawo do rzetelnego procesu sądowego (art. 6 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . 6.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Ogólnie (art. 6 ust. 1 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawa i obowiązki o charakterze cywilnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oskarżenie w sprawie karnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo dostępu do sądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sąd niezawisły i bezstronny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rzetelność postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasady dotyczące dowodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Publiczny charakter postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Proces w rozsądnym terminie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasada domniemania niewinności (art. 6 ust. 2 Konwencji) . . . . . . . . Prawo do niezwłocznej informacji o istocie i przyczynie oskarżenia (art. 6 ust. 3 lit. a Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo do posiadania odpowiedniego czasu i możliwości przygotowania obrony (art. 6 ust. 3 lit. b Konwencji) . . . . . . . . . . . . Prawo do bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę (art. 6 ust. 3 lit. c Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . Prawo do przesłuchania świadków (art. 6 ust. 3 lit. d Konwencji) . . . Prawo do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza (art. 6 ust. 3 lit. e Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.3. 6.4. 7.1. Klauzule ograniczające (ust. 2 art. 8–11 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . 7.2. Warunek, że ingerencja musi być przewidziana przez prawo . . . . . . . 7.3. Uprawniony cel ingerencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4. Konieczność ingerencji w społeczeństwie demokratycznym . . . . . . . . 7. Zakaz karania bez podstawy prawnej (art. 7 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 8 Konwencji) . . 8.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aspekt proceduralny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Spis treści 8.2. 8.3. Życie prywatne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Życie rodzinne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ochrona życia rodzinnego w związku z wydaleniami i ekstradycją . . . Ochrona życia rodzinnego więźniów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.4. Dom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.5. Korespondencja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Wolność myśli, sumienia i wyznania (art. 9 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Swoboda wypowiedzi (art. 10 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.1. Wypowiedzi polityczne i o sprawach publicznie ważnych. Wolność prasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.2. Swoboda wypowiedzi artystycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.3. Swoboda wypowiedzi handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.4. Prawo do wolności otrzymywania informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.5. Obowiązki pozytywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.6. Gwarancje proceduralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.7. Obowiązki i odpowiedzialność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.8. Usprawiedliwione ograniczenia przewidziane w ust. 2 . . . . . . . . . . . . 10.9. Ochrona bezpieczeństwa państwowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.10. Ochrona moralności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.11. Ochrona dobrego imienia i praw innych osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.12. Ochrona informacji poufnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.13. Zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej . . . . . . . . 10.14. Działalność przedsiębiorstw radiowych, telewizyjnych lub kinematograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Wolność zgromadzania się i stowarzyszania się (art. 11 Konwencji) . . . . . . . 11.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.2. Zgromadzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.3. Stowarzyszenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.4. Partie polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.5. Związki zawodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.6. Członkowie sił zbrojnych, policji lub administracji państwowej . . . . . 12. Prawo do zawarcia małżeństwa (art. 12 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Ochrona własności (art. 1 Protokołu nr 1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.1. Pozbawienie mienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.2. Regulacja sposobu korzystania z mienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.3. Aspekt proceduralny ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Prawo do nauki (art. 2 Protokołu nr 1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 660 689 698 706 708 714 722 743 748 772 774 775 778 780 781 785 788 791 792 803 804 810 813 813 814 824 833 838 844 846 850 859 871 874 876 Prawo rodziców do wychowania i nauczania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15. Prawo do wolnych wyborów (art. 3 Protokołu nr 1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16. Zakaz pozbawiania wolności za długi (art. 1 Protokołu nr 4) . . . . . . . . . . . . 881 887 906 9 Spis treści 17. Prawo do swobodnego poruszania się (art. 2 Protokołu nr 4) . . . . . . . . . . . . 18. Zakaz wydalania obywateli (art. 3 Protokołu nr 4) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19. Zakaz zbiorowego wydalania cudzoziemców (art. 4 Protokołu nr 4) . . . . . . . 20. Gwarancje proceduralne dotyczące wydalania cudzoziemców (art. 1 Protokołu nr 7) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21. Prawo do odwołania w sprawach karnych (art. 2 Protokołu nr 7) . . . . . . . . . 22. Odszkodowanie za niesłuszne skazanie (art. 3 Protokołu nr 7) . . . . . . . . . . . 23. Zakaz ponownego sądzenia lub karania (art. 4 Protokołu nr 7) . . . . . . . . . . 24. Równość małżonków (art. 5 Protokołu nr 7) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25. Prawo do skutecznego środka odwoławczego (art. 13 Konwencji) . . . . . . . . 26. Zakaz dyskryminacji (art. 14 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26.1. Ogólny zakaz dyskryminacji (art. 1 Protokołu nr 12) . . . . . . . . . . . . . . Problematyka dowodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26.2. Ogólny zakaz dyskryminacji (Protokół nr 12) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27. Uchylenie stosowania zobowiązań w stanie niebezpieczeństwa publicznego (art. 15 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28. Zakaz nadużycia praw (art. 17 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29. Granice stosowania ograniczeń praw (art. 18 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . 30. Zastrzeżenia (art. 57 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 906 911 912 915 917 920 921 926 927 940 940 962 964 966 973 977 980 Część III Dokumentacja Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności . . . . . . . . . . . sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. Protokół nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Protokół nr 4 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Protokół nr 6 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczący zniesienia kary śmierci . . . . . . . . . . . . . . Protokół nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 987 1006 1009 1012 1015 ze zmianami wprowadzonymi przez Protokół nr 11 Protokół nr 12 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1019 Protokół nr 13 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczący zniesienia kary śmierci we wszystkich okolicznościach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Protokół nr 14 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności zmieniający system kontroli Konwencji . . . . . . . . . . 1022 1025 10 Protokół nr 15 wprowadzający zmiany w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Protokół nr 16 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Regulamin Europejskiego Trybunału Praw Człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porozumienie europejskie w sprawie osób uczestniczących w postępowaniu przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Instrukcja dotycząca praktyki. Wnioski o środki tymczasowe (art. 39 Regulaminu) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Instrukcja dotycząca praktyki: wszczęcie postępowania (skargi indywidualne na podstawie art. 34 Konwencji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Instrukcja dotycząca praktyki. Argumenty pisemne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Instrukcja dotycząca praktyki wnoszenia roszczeń o słuszne zadośćuczynienie . . Instrukcja dotycząca praktyki. Zabezpieczone składanie dokumentów drogą elektroniczną przez rządy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Instrukcja dotycząca praktyki. Wnioski o zachowanie anonimowości (art. 33 i 47 Regulaminu Trybunału) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Instrukcja dotycząca praktyki. Składanie dokumentów drogą elektroniczną przez skarżących . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Europejski Trybunał Praw Człowieka (skład według stanu na dzień 1 lutego 2017 r.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Publikacje książkowe Marka Antoniego Nowickiego na temat Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (w języku polskim) . . . . . Spis treści 1032 1035 1039 1090 1096 1099 1104 1108 1113 1115 1117 1120 1123 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1127 11 Wykaz skrótów Wykaz skrótów – dawny tekst Konwencji (sprzed reformy z 1998 r.) – Karta Narodów Zjednoczonych, Statut Międzynarodowego Try- bunału Sprawiedliwości i Porozumienie ustanawiające Komisję Przygotowawczą Narodów Zjednoczonych (Dz. U. z  1947 r. Nr 23, poz. 90 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolno- ści sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) – Konwencja wiedeńska o prawie traktatów sporządzona w Wied- niu dnia 23 maja 1969 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1822 z późn. zm.) – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C  Akty prawne d.t. Konwencji Karta Narodów Zjednoczonych k.c. Konstytucja RP Konwencja konwencja wiedeńska k.p.c. KPP MPPOiP porozumienie 202 z 7.06.2016, s. 389) – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych ot- warty do podpisu w  Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) – Porozumienie europejskie w  sprawie osób uczestniczących w postępowaniu przed Europejskim Trybunałem Praw Czło- wieka, sporządzone w Strasburgu dnia 5 marca 1996 r. (Dz. U. z 2013 r. poz. 177) regulamin Trybunału – Regulamin Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (najnow- sza wersja weszła w życie 14 listopada 2016 r., dostępna na stro- 13 Wykaz skrótów TEWG TFUE TUE nie: http://www.echr.coe.int/Documents/Rules_Court_ENG. pdf) – Traktat o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej z dnia 25 marca 1957 r. – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsoli- dowana Dz. Urz. UE C 3 202 z 7.06.2016, s. 47); poprzednio Traktat o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (TEWG) i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (TWE) – Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C  202 z 7.06.2016, s. 13) Czasopisma i publikatory A. B . Collection DR EHRR EPS RJD 14 – Publications of the European Court of Human Rights, Series A: Judgments and Decisions, Registry of the Court, Council of Eu- rope, Strasbourg, Carl Heymanns Verlag KG – seria wydawni- cza, w której do końca 1995 r. publikowane były wyroki i decy- zje Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w  kolejnych sprawach (od pewnego momentu również wraz z raportami Eu- ropejskiej Komisji Praw Człowieka) – Publications of the European Court of Human Rights, Series B: Pleadings, Oral Arguments and Documents, Registry of the Co- urt, Council of Europe, Strasbourg, Carl Heymanns Verlag KG – seria wydawnicza, w której do końca 1995 r. publikowane były najważniejsze materiały wraz z protokołami rozpraw (do pew- nego momentu również z raportami Europejskiej Komisji Praw Człowieka) – Collection of  Decisions, European Commission of  Human Rights, Council of  Europe, Strasbourg – seria wydawnicza, w której do lipca 1975 r. były publikowane wybrane decyzje Eu- ropejskiej Komisji Praw Człowieka – Decisions and Reports, European Commission of  Human Rights, Council of  Europe, Strasbourg – seria wydawnicza, w której były publikowane wybrane decyzje i raporty Europej- skiej Komisji Praw Człowieka do zakończenia jej działalności – European Human Rights Reports – czasopismo publikowane od 1979 r. w Wielkiej Brytanii przez wydawnictwo Sweet Maxwell – Europejski Przegląd Sądowy – Reports of Judgments and Decisions, Registry of the Court, Council of Europe, Strasbourg, Carl Heymanns Verlag KG – Wykaz skrótów seria wydawnicza, w której od dnia 1 stycznia 1996 r. do dnia 31 października 1998 r. były publikowane wyroki i decyzje Eu- ropejskiego Trybunału Praw Człowieka wraz z raportami Eu- ropejskiej Komisji Praw Człowieka – Yearbook of  the European Convention on Human Rights, Council of Europe, Nijhoff Publisher – Steering Committee for Human Rights (Komitet Zarządzający ds. Praw Człowieka) (Rada Europy) – Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadowcza) – Europejski Trybunał Sprawiedliwości (od dnia 1 grudnia 2009 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej) – Międzynarodowy Trybunał Karny dla Byłej Jugosławii – Europejska Komisja Praw Człowieka – Międzynarodowa Organizacja Pracy – Ministerstwo Spraw Zagranicznych – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości – Organizacja Narodów Zjednoczonych – Partia Wolności i Demokracji – Partia Pracujących Kurdystanu – Turecka Zjednoczona Partia Komunistyczna – Turecka Republika Północnego Cypru Yearbook Inne CDDH CIA ETS (TSUE) ICTY Komisja MOP MSZ MTS ONZ ÖZDEP PKK TBKP TRNC 15 Od Autora (do wydania 2015 istniejącego wyłącznie w wersji elektronicznej) Od Autora (do wydania 2015 istniejącego wyłącznie w wersji elektronicznej) Za każdym razem, kiedy przystępuję do pracy nad kolejnym wydaniem tego komen- tarza, zastrzegam sobie, że to już ostatni raz. Ze względu na ogromny, mrówczy wysi- łek, jaki musi towarzyszyć temu przedsięwzięciu. Zwłaszcza kiedy nie robi tego zespół, ale jedna osoba. Szybko przychodzi jednak refleksja, że powinienem nadal dzielić się z innymi wynikami trwającego już 25 lat systematycznego przyglądania się efektom działania systemu strasburskiego. Cały czas w przekonaniu, że czynię to z pożytkiem dla kolejnych pokoleń polskich prawników i wszystkich, którzy próbują bronić stan- dardów ochrony praw jednostki i rozwijać je w skomplikowanej i jak nigdy w historii szybko zmieniającej się rzeczywistości społecznej oraz w obliczu rozmaitych poważ- nych cywilizacyjnych zagrożeń i stawianych przed nami wyborów. W rezultacie oddaję w ręce Czytelników, tym razem tylko w wersji elektronicznej, niniejsze opracowanie. Odzwierciedla ono stan rzeczy na dzień 1 maja 2015 r. Warszawa, czerwiec 2015 r. Marek Antoni Nowicki 17 Od Autora (do 7. wydania) Od Autora (do 7. wydania) Kolejne już wydanie, siódme, aktualizuje orzecznictwo Trybunału w kwestiach doty- czących ochrony na podstawie materialnych postanowień Konwencji oraz rozstrzyg- nięć odnoszących się do pojawiających się nowych zagadnień proceduralnych. Od- zwierciedla stan prawny na dzień 1 lutego 2017 r. Kolejne istotne zmiany w systemie Konwencji oczekiwane są wraz z wejściem w życie Protokołów nr 15 i 16. Stanie się to prawdopodobnie dopiero za kilka lat. Niezależnie od tego jednak po wielu dotychcza- sowych wysiłkach reformujących system Konwencji wydaje się, że sytuacja – w sfe- rze zaległości w rozpatrywaniu skarg i wpływu nowych skarg – została w znacznym stopniu opanowana. W rezultacie Trybunał bardziej niż dotychczas może skupić się na działalności, która zawsze powinna należeć do jego istoty – ochronie i rozwoju standardów podstawowych praw i wolności oraz ich właściwej interpretacji w zmie- niających się realiach społecznych i politycznych w Europie. Warszawa, luty 2017 r. Marek Antoni Nowicki 19 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne Europejska Konwencja Praw Człowieka jest prawdziwą konstytucyjną kartą podsta- wowych – cywilnych i politycznych – praw i wolności dla krajów skupionych w Ra- dzie Europy1. Dokument ten stanowi wspólną wartość europejskich demokracji. Two- rzy w istocie zespół kryteriów, którym powinny odpowiadać systemy polityczne, aby można je było uznać za prawdziwie demokratyczne. Nie ma przesady w twierdzeniu, że dzięki Konwencji istnieje obecnie europejski porządek prawny w sferze ochrony praw jednostki, obejmujący nie tylko katalog praw chronionych, rozwijany przez do- datkowe protokoły i interpretację jej organów, ale również unikalny w skali global- nej mechanizm wprowadzania ich w życie. Konwencja jest od tej strony oryginalnym przedsięwzięciem w stosunku do klasycznych koncepcji prawa międzynarodowego, przede wszystkim z powodu ponadnarodowej kontroli aktów i działań organów pań- stwa, możliwej do podjęcia również z inicjatywy samych pokrzywdzonych. W 1950 r. prof. H. Lauterpacht, późniejszy sędzia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwo- ści w Hadze, zwrócił uwagę, że dzięki przyjęciu Konwencji jednostka w zasadniczy sposób zmieniła swój status z przedmiotu międzynarodowego współczucia w podmiot międzynarodowego prawa. System Konwencji tworzył i rozwijał się stopniowo. Dnia 10 grudnia 1948 r. Organiza- cja Narodów Zjednoczonych przyjęła epokowy dokument o znaczeniu uniwersalnym – Powszechną Deklarację Praw Człowieka – który odegrał wiodącą rolę w procesie budowania międzynarodowych mechanizmów ochrony podstawowych praw i wol- ności w świecie. W Europie, w dużym stopniu pod wpływem prac nad Powszechną Deklaracją, została podjęta dyskusja nad stworzeniem własnego systemu regional- nego, który miałby szansę stać się skutecznym orężem ochrony praw jednostki, wy- posażonym – w odróżnieniu od Powszechnej Deklaracji – w niekwestionowaną moc prawną i odpowiednio silny mechanizm kontrolny. Pierwsze kroki zostały podjęte 1 Liczy obecnie 47 państw. 21 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne już w maju 1948 r. podczas Kongresu Ruchu Europejskiego w Hadze, którego uczest- nicy przedstawili m.in. rozmaite propozycje dotyczące przyjęcia przez narody euro- pejskie (z politycznej konieczności ograniczając się na razie do Europy Zachodniej) karty praw człowieka oraz utworzenia międzynarodowego trybunału zapewniającego poszanowanie zagwarantowanych w niej praw i wolności. Dyskusja była kontynuo- wana w lutym 1949 r. podczas kolejnego Kongresu Ruchu Europejskiego, tym razem w Brukseli. W rezultacie specjalny komitet Ruchu przygotował pierwszy projekt eu- ropejskiej konwencji praw człowieka, który przewidywał gwarancje około dziesięciu praw i wolności wybranych z Powszechnej Deklaracji oraz istnienie trybunału, któ- ry po wcześniejszym wstępnym zbadaniu skargi przez powołaną w tym celu komisję unieważniałby posunięcia władz uznane za ich łamanie. Od samego początku inicja- tywa ta była mocno popierana przez Winstona Churchilla i Wielką Brytanię. Również z tego powodu w projektach i później w przyjętym tekście Konwencji widoczny był wyraźny wpływ angielskiej tradycji prawnej. W rezultacie wysiłków rządów państw Europy Zachodniej na rzecz stworzenia gwa- rancji pokojowej współpracy w nowej rzeczywistości powojennej na kontynencie dnia 5 maja 1949 r. podczas konferencji dyplomatycznej w Londynie dziesięć państw podpi- sało Statut Rady Europy2 – nowej organizacji międzynarodowej, której jednymi z naj- ważniejszych celów miały być „przestrzeganie i rozwój praw człowieka i podstawo- wych wolności”3. Swój projekt europejskiej konwencji praw człowieka Ruch Europejski w  czerwcu 1949 r. przekazał Komitetowi Ministrów Rady Europy, a następnie jej Zgromadzeniu Konsultatywnemu (później nazwanemu Zgromadzeniem Parlamentarnym), którego pierwsza sesja odbyła się w okresie od dnia 10 sierpnia do dnia 8 września 1949 r. Nie- które państwa oponowały przeciwko idei tego dokumentu, uważając, że samo istnie- nie Powszechnej Deklaracji przyjętej na forum ONZ wystarczy. Projekt został jednak przesłany Komitetowi Prawnemu Zgromadzenia do dalszych prac. W ich rezultacie powstał nowy projekt, który dnia 5 listopada 1949 r. trafił do Komitetu Ministrów. Ten z kolei zwrócił się o jego ocenę do specjalnej komisji ekspertów. Po dyskusjach w lutym i marcu 1950 r. przedstawiła ona rozmaite alternatywne propozycje doty- czące sposobu zagwarantowania poszczególnych praw, możliwych ich ograniczeń itp. Nie wypowiedziała się w kwestii utworzenia trybunału, uważając, że wymagała ona decyzji politycznej. Na następnym etapie Komitet Ministrów postanowił przedstawić projekt konwencji pod obrady konferencji międzyrządowej na wysokim szczeblu, któ- ra odbyła się w czerwcu 1950 r. W kwestii trybunału zdania były podzielone. Francja, 2 Dz. U. z 1994 r. Nr 118, poz. 565. 3 Zwany też traktatem londyńskim. Podpisały go wtedy: Belgia, Dania, Francja, Holandia, Irlandia, Luk- semburg, Norwegia, Szwecja, Wielka Brytania i Włochy. 22 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne Włochy, Belgia i Irlandia były za jego utworzeniem, natomiast Wielka Brytania, Nor- wegia, Szwecja, Grecja i Turcja zajęły przeciwne stanowisko. Nie było również jedno- myślności co do roli komisji praw człowieka oraz Komitetu Ministrów. Dokument, który został przyjęty, stanowił odzwierciedlenie opinii większości. Zawierał kompro- mis polegający na przyjęciu, że trybunał będzie rozwiązaniem fakultatywnym w tym sensie, że państwa same będą mogły decydować o poddaniu się jego jurysdykcji (póź- niejszy art. 46). Dnia 7 sierpnia 1950 r. Komitet Ministrów przyjął projekt Konwencji z pewnymi modyfikacjami i przekazał do zaopiniowania przez Zgromadzenie. W tym stadium doszło do kolejnego kompromisu, przewidującego, że skargi indywidualne byłyby rozpatrywane przez komisję wyłącznie przeciwko państwom akceptującym takie rozwiązanie (późniejszy art. 25). Dnia 25 sierpnia 1950 r. Zgromadzenie, cho- ciaż wyraziło niezadowolenie z kompromisowych modyfikacji oryginalnego projektu, zdecydowało się jednak jednogłośnie pozytywnie zaopiniować przedłożony projekt, dołączając do niego swoje propozycje, zwłaszcza co do spraw w nim pominiętych. Zmiany proponowane przez Zgromadzenie zostały przekazane przez Komitet Mini- strów komisji ekspertów do dalszych prac, natomiast zaakceptowany już wcześniej – dnia 7 sierpnia – tekst Konwencji został przyjęty dnia 4 listopada 1950 r. w Rzymie i otwarty do podpisu. Wkrótce potem w Paryżu podpisały ją wszystkie ówczesne pań- stwa członkowskie Rady Europy. Konwencja weszła w życie dnia 8 września 1953 r. po ratyfikowaniu jej przez dziesięć państw członkowskich. Dokonały tego kolejno: Wielka Brytania, Norwegia, Szwecja, RFN, Protektorat Saary4, Irlandia, Grecja, Da- nia, Islandia i Luksemburg. Uprawnienie Europejskiej Komisji Praw Człowieka do badania skarg indywidualnych stało się rzeczywistością dnia 5 lipca 1955 r., po tym jak sześć państw wyraziło na to zgodę na podstawie art. 25 Konwencji. Były to: Szwecja, Irlandia, Dania, Islandia, RFN i Belgia. Członkowie Komisji zostali wybrani przez Komitet Ministrów po raz pierw- szy dnia 18 maja 1954 r., a w dniach 12–17 lipca 1954 r. odbyła ona swoją pierwszą, historyczną sesję. W pierwszym roku jej działalności zostało zarejestrowanych 138 skarg, głównie z RFN. Prawie wszystkie skargi wniesione w latach 1955–1960 zostały jednak odrzucone jako niedopuszczalne. Europejski Trybunał Praw Człowieka mógł rozpocząć rozpatrywanie wniesionych do niego spraw dnia 3 września 1958 r., po tym jak osiem państw wyraziło na to zgodę w drodze deklaracji na podstawie art. 46 Konwencji. Były to: Irlandia, Islandia, Dania, Holandia, RFN, Belgia, Norwegia, Austria. Trybunał zebrał się po raz pierwszy dnia 21 stycznia 1959 r. w Strasburgu – około pięciu lat po powstaniu Komisji. Pierwsze trzy wyroki wydał dnia 14 listopada 1960 r. w sprawie Lawless przeciwko Irlandii, do- 4 Istniejący jako samodzielny podmiot prawa międzynarodowego do dnia 31 grudnia 1956 r.; przestał być stroną Konwencji dnia 1 stycznia 1957 r. 23 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne tyczącej umieszczenia skarżącego w obozie internowania na podstawie ustawy o prze- stępstwach przeciwko państwu5. Liczba napływających skarg z różnych państw europejskich będących stronami Kon- wencji z biegiem lat systematycznie rosła, a w latach 90., po przyjęciu do Rady Eu- ropy wielu państw Europy Centralnej i Wschodniej, w tym Rosji, wręcz lawinowo. Przez wiele lat Europejska Komisja Praw Człowieka (istniejąca do dnia 31 paździer- nika 1999 r.) i Europejski Trybunał Praw Człowieka (który w 2009 r. obchodził swoje pięćdziesięciolecie), z istotną rolą Komitetu Ministrów Rady Europy (wydającego do 1999 r. decyzje rozstrzygające o naruszeniu Konwencji w sprawach, które nie zostały skierowane do Trybunału, oraz od początku do dzisiaj nadzorującego wykonanie wy- roków), rozpatrzyły wiele tysięcy skarg (w tym pewną, chociaż stosunkowo niewiel- ką liczbę skarg międzypaństwowych), zmieniając w dużym stopniu sposób myślenia i systemy prawne w państwach europejskich, które dzisiaj – mimo wielu czasami po- ważnych problemów – ogólnie znacznie lepiej niż do niedawna chronią podstawowe prawa jednostki, chociaż w zależności od kraju poziom ochrony nadal pozostaje bar- dzo zróżnicowany. Europejski Trybunał Praw Człowieka jest obecnie jedynym sądem międzynarodo- wym, do którego ma dostęp każdy pokrzywdzony naruszeniami praw człowieka po spełnieniu określonych warunków. Prawo do skargi indywidualnej jest najważniejszą częścią tego systemu i jednym z ważnych elementów współczesnej europejskiej kultu- ry prawnej. Trybunał z jednej strony rozpatruje konkretne zarzuty stawiane państwu przez pokrzywdzonych, z drugiej – tworzy wspólne zasady i standardy w sferze praw człowieka i określa minimalny poziom ich ochrony, który państwa europejskie zobo- wiązane są zapewnić jednostce w każdych warunkach. Dzisiaj wszystkie państwa członkowskie Rady Europy są stronami Europejskiej Kon- wencji Praw Człowieka. Przystąpienie do Konwencji jest jednym z podstawowych i nie- odzownych warunków członkostwa w tej organizacji. Polska podpisała Konwencję dnia 26 listopada 1991 r., a ratyfikowała dnia 19 stycznia 1993 r. Przystąpienie do Konwencji oznacza, że państwo zobowiązuje się do przestrzegania i zagwarantowania następujących praw człowieka i podstawowych wolności: prawa do życia; wolności od tortur i innego nieludzkiego traktowania lub karania; wolności od niewolnictwa i poddaństwa oraz pracy przymusowej lub obowiązkowej; prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego; prawa do rzetelnego, publicznego procesu sądo- wego, w rozsądnym terminie, w sprawach karnych i cywilnych; wolności od karania bez podstawy prawnej; prawa do poszanowania życia prywatnego, rodzinnego, miesz- 5 Skarga nr 332/57, A. 1, 2, 3. 24 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne kania i korespondencji; wolności myśli, sumienia i wyznania; swobody wypowiedzi, łącznie z wolnością prasy; swobody spokojnego zgromadzania się i stowarzyszania, łącznie z prawem tworzenia i przystępowania do związków zawodowych; prawa do małżeństwa i założenia rodziny; prawa do skutecznych środków odwoławczych, wol- ności od dyskryminacji. Katalog podstawowych praw zawarty w pierwotnym tekście Konwencji z czasem został uzupełniony w kolejnych protokołach dodatkowych (Protokoły nr 1, 4, 6, 7, a następ- nie Protokoły nr 12 i 13). Jeszcze przed wejściem w życie samej Konwencji w sierpniu 1951 r. Komitet Ministrów Rady Europy przyjął protokół dodatkowy (później nazwany Protokołem nr 1). Zo- stał on podpisany przez wszystkie państwa członkowskie Rady Europy dnia 20 marca 1952 r. w Paryżu. Zawiera on gwarancje: prawa każdej osoby do ochrony własności, prawa do nauki, połączonego z obowiązkiem uznania przez państwo prawa rodziców do zapewnienia wychowania i nauczania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi. Na jego podstawie państwo ma również obowiązek or- ganizowania, w rozsądnych odstępach czasu, wolnych wyborów. Obejmuje więc pra- wa, które nie znalazły się w oryginalnym tekście Konwencji. Na ich brak w projekcie Konwencji zwróciło uwagę Zgromadzenie w sierpniu 1950 r. i zaproponowało uzu- pełnienie o nie Konwencji. W pracach nad nim szczególne trudności (zwłaszcza dla takich państw jak Wielka Brytania i Szwecja) rodziły kwestie odnoszące się do sposo- bu zagwarantowania prawa własności, w tym problemy związane z odszkodowaniami za nacjonalizacje i inne formy odebrania własności. Wszedł on w życie dnia 18 maja 1954 r. Do dnia 1 września 2016 r. ratyfikowało go 45 państw (z państw Rady Euro- py brakuje Szwajcarii i Monako). Polska dokonała tego dnia 10 października 1994 r. Dnia 16 września 1963 r. został przyjęty Protokół nr 4, w którym można znaleźć za- kaz więzienia za długi, prawo do swobodnego poruszania się i swobodnego wyboru miejsca zamieszkania przez osoby legalnie przebywające na terytorium danego kraju, prawo do opuszczenia każdego kraju, łącznie z własnym, zakaz wydalania obywateli, prawo każdego do wstępu na terytorium swojego państwa, zakaz zbiorowego wyda- lania cudzoziemców. Protokół wszedł w życie dnia 2 maja 1968 r. Ratyfikowały go 43 państwa (brakuje Grecji, Szwajcarii, Turcji i Wielkiej Brytanii; Polska – dnia 10 paź- dziernika 1994 r.). Protokół nr 6 o zniesieniu kary śmierci przyjęty dnia 28 kwietnia 1983 r. wszedł w ży- cie dnia 1 marca 1985 r. Na jego podstawie państwo, które go ratyfikowało, mogło ją utrzymać wyłącznie za czyny popełnione podczas wojny lub w okresie bezpośrednie- go zagrożenia wojną. Ratyfikowało go 46 państw (brakuje tylko Rosji; Polska – dnia 30 października 2000 r.). 25 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne Na podstawie Protokołu nr 7 z dnia 22 listopada 1984 r. państwa zobowiązały się za- pewnić minimalne gwarancje prawne dla cudzoziemców w postępowaniu dotyczącym ich wydalenia. Chroni on również prawo do odwołania w sprawach karnych, prawo do odszkodowania za niesłuszne skazanie, wprowadza zakaz ponownego sądzenia lub karania za ten sam czyn oraz równość praw i obowiązków cywilnoprawnych w sto- sunkach wynikających z małżeństwa. Protokół ten wszedł w życie dnia 1 listopada 1988 r., ratyfikowały go 44 państwa (brakuje Holandii, Niemiec i Wielkiej Brytanii; Polska – dnia 4 grudnia 2002 r.). Dnia 4 listopada 2000 r. w Rzymie został otwarty do podpisu Protokół nr 12, wzmac- niający ochronę przed dyskryminacją przez wprowadzenie jej ogólnego zakazu. Wszedł w życie dnia 1 kwietnia 2005 r. Dotychczas ratyfikowało go 20 państw. Polska jeszcze nawet nie podpisała tego dokumentu. Poważnym krokiem naprzód w stosunku do Protokołu nr 6 stał się Protokół nr 13 z  dnia 3 maja 2002 r., znoszący karę śmierci w  każdych okolicznościach. Wszedł w życie dnia 1 lipca 2003 r., ratyfikowały go dotychczas 44 państwa (poza Armenią, Azerbejdżanem i Rosją; Polska podpisała go dnia 3 maja 2002 r., a ratyfikowała dnia 23 maja 2014 r.). Prawa zagwarantowane w Konwencji i protokołach dodatkowych przysługują nie tyl- ko obywatelom, lecz każdemu, kto, nawet na krótko, znajdzie się na terytorium pań- stwa, które przystąpiło do Konwencji, lub nawet poza nim, ale nadal w granicach jego jurysdykcji. Ogromna większość praw i wolności może podlegać rozmaitym ograniczeniom. Bez- względne są jedynie: zakaz tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub ka- rania (art. 3), zakaz niewolnictwa lub poddaństwa (art. 4 ust. 1), zakaz zbiorowego wy- dalania cudzoziemców (art. 4 Protokołu nr 4), zakaz ponownego sądzenia lub karania (art. 4 Protokołu nr 7) oraz zakaz stosowania kary śmierci wynikający z Protokołów nr 6 i 13. Rodzaje możliwych ograniczeń i sposoby ich stosowania w praktyce szcze- gółowo przedstawiam w dalszej części tego opracowania. W razie wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu naro- du państwo może podjąć środki uchylające stosowanie określonych zobowiązań wy- nikających z Konwencji, jednak tylko w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji, pod warunkiem że nie są sprzeczne z innymi zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego (art. 15; zob. część II pkt 28). W art. 17 Konwencja wprowadza wyraźny zakaz nadużycia praw. Żadne państwo, grupa lub osoba nie może wywodzić z niej prawa do podjęcia działań lub dokonania 26 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne aktu zmierzającego do zniweczenia zawartych w niej praw i wolności albo ich ograni- czenia w większym stopniu niż przewidziany w Konwencji. Nie można wprowadzać ograniczeń praw i wolności w celach innych niż te, dla których je ustanowiono. Wyni- ka to z art. 18 Konwencji, który chroni przed nadużyciami władz lub łamaniem przez nie zasady działania w dobrej wierze. We wszystkich 47 państwach członkowskich Rady Europy Konwencja została uznana za część wewnętrznego porządku prawnego na równi z ustawodawstwem krajowym. W rezultacie postanowienia Konwencji mogą być samodzielną podstawą dochodze- nia roszczeń przed sądami lub innymi organami. Nawet jednak gdyby Konwencja pozostawała wyłącznie międzynarodowym zobowiązaniem państwa, władze mia- łyby obowiązek dbałości, aby prawo i praktyka nie były sprzeczne z wynikającymi z niej zasadami. System ochrony podstawowych praw i wolności na podstawie Konwencji musi zacho- wać charakter rzeczywiście subsydiarny. Zasada subsydiarności, ciągle podkreślana jako fundament praw człowieka w Europie, wymaga, aby w każdym państwie dostępne były odpowiednie i skuteczne instrumenty ich ochrony. W pierwszej kolejności należy to do sądów krajowych. Od czasu przyjęcia w Rzeczypospolitej Polskiej w 1997 r. nowej konstytucji nie było już miejsca na spory dotyczące miejsca Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w pol- skim porządku prawnym, jest ono bowiem wystarczająco jasne. Konstytucja w art. 9 stanowi, że „Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowe- go”. Z kolei z art. 87 wynika, że jednym ze źródeł powszechnie obowiązującego prawa są ratyfikowane umowy międzynarodowe. Jeśli dotyczą one wolności, praw lub obo- wiązków obywatelskich określonych w konstytucji (konwencje dotyczące praw czło- wieka), ratyfikacja może nastąpić wyłącznie za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie. Są wtedy ogłaszane w trybie wymaganym dla ustaw. Z art. 91 Konstytucji RP wynika, że ratyfikowana umowa międzynarodowa po ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw stano- wi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. Umowy międzynarodowe dotyczące m.in. praw człowieka mają pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli nie da się jej pogodzić z taką umową. Już wcześniej jednak, przed przyjęciem Konstytucji RP, Konwencja i orzecznictwo jej organów stopniowo coraz częściej znajdowały odbicie w wyrokach Trybunału Kon- stytucyjnego, Sądu Najwyższego, sądów administracyjnych i sądów powszechnych. Należy pamiętać, że Europejska Konwencja Praw Człowieka zajmuje ważne miejsce również w Unii Europejskiej. Szerzej na ten temat w części I pkt 15. 27 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne Nie można tu nie wspomnieć o tendencjach, jakie pojawiły się w niektórych państwach zmierzających do ograniczenia roli systemu strasburskiego. W 2010 r. Partia Konser- watywna w Wielkiej Brytanii umieściła w swojej deklaracji programowej propozycję zastąpienia Human Rights Act, który wprowadził Konwencję do brytyjskiego systemu prawnego, Kartą Praw Zjednoczonego Królestwa, co oznaczałoby wyjście tego państwa z systemu Konwencji6. W 2015 r. w Szwajcarii tamtejsza Szwajcarska Partia Ludowa (SVP) podjęła inicjatywę pod hasłem „prawo szwajcarskie zamiast obcych sędziów”, która nie wyklucza możliwości rezygnacji przez ten kraj z Konwencji w razie powtarza- jących się fundamentalnych w jej ocenie sprzeczności wyroków Trybunału ze szwaj- carskim porządkiem konstytucyjnym. Trybunał Konstytucyjny Federacji Rosyjskiej wydał dnia 14 lipca 2015 r. postanowienie w sprawie stosunku Konwencji do konsty- tucji Rosji i stwierdził, że wyroki Trybunału Praw Człowieka muszą być wykonywane z uwzględnieniem pierwszeństwa konstytucji, w rezultacie w każdym przypadku musi to być poprzedzone potwierdzeniem przez Trybunał Konstytucyjny w ramach istnie- jących procedur kontroli konstytucyjności albo specjalnej procedury przyjętej przez ustawodawcę, że nie będzie sprzeczne z konstytucją. Dnia 15 grudnia 2015 r. weszła w życie uchwalona przez Dumę ustawa federalna nowelizująca przepisy o Trybuna- le Konstytucyjnym, który na jej podstawie może uznać niektóre wyroki Trybunału w Strasburgu oraz orzeczenia innych podobnych organów międzynarodowych za nie- zgodne z konstytucją Rosji i w rezultacie niemożliwe do wykonania. Komisja Wenecka dnia 15 marca 2016 r. wydała na jej temat opinię wstępną7, podkreślając w szczególno- ści, że państwo nie ma wyboru i musi wykonać wyrok, a jego swoboda ogranicza się wyłącznie do sposobu jego wykonania. Dnia 19 kwietnia 2016 r. Trybunał Konstytu- cyjny zastosował po raz pierwszy nowe przepisy w związku z kwestią wykonania wyro- ku strasburskiego w sprawie Anchugov i Gladkov przeciwko Rosji8. Stwierdził, że w sy- tuacji istnienia przepisu konstytucji zakazującego więźniom głosowania w wyborach nie można wprowadzić kwestionujących go zmian ustawodawczych, których potrzeba miałaby wynikać z tego wyroku. Trybunał Konstytucyjny zasugerował równocześnie zmiany prawne, który pozwoliłyby wykonać ten wyrok przynajmniej w pewnym za- kresie. Niedługo potem, dnia 13 czerwca 2016 r. Komisja Wenecka wydała na tym tle opinię końcową9, potwierdzając swoje wcześniejsze wnioski. Mimo apelu Komitetu Ministrów Rady Europy, 19 stycznia 2017 r. rosyjski Trybunał Konstytucyjny po raz kolejny, na wniosek Ministra Sprawiedliwości, stwierdził, że Federacja Rosyjska nie ma obowiązku wykonania wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, tym razem co do zapłaty blisko 1,9 mld euro udziałowcom znacjona- 6 Wypowiedzi liderów tej partii w 2016 r. wskazują jednak, że kwestia ta nie będzie, przynajmniej na razie, rozważana. 7 Opinion no. 832/2015, CDL-AD(2016)005. 8 Wyrok z dnia 14 lipca 2013 r., Izba (Sekcja I), skargi nr 11157/04, 15162/05. 9 Opinion no. 832/2015, CDL-AD(2016)016. 28 Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne lizowanej spółki naftowej OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos10. Podkreślił ponownie, że wyroki strasburskie nie mogą przekreślać pierwszeństwa konstytucji w rosyjskim systemie prawnym, a w tej sprawie wyrok naruszył konstytucyjne prawa obywateli rosyjskich do sprawiedliwości i równości11. Rozwiązanie podobne do rosyjskiego jest przedmiotem debaty w parlamencie Azer- bejdżanu12. 10 Wyrok z dnia 31 lipca 2014 r., Izba (Sekcja I), skarga nr 14902/04. 11 Zob. http://www.ksrf.ru/ru/News/Pages/ViewItem.aspx?ParamId=3311. 12 Za: Council of Europe Commissioner for Human Rights, Human Rights Comment. Non-implementation of the Court’s judgments: our shared responsibility, 23 sierpnia 2016 r., http://www.coe.int/en/web/commis- sioner/-/non-implementation-of-the-court-s-judgments-our-shared-responsibility. 29 CZĘŚĆ I Mechanizm kontrolny Europejska Konwencja Praw Człowieka – zagadnienia ogólne 1. Przed pierwszą głęboką reformą w 1998 r. Zmiany, jakie zaszły na kontynencie europejskim, zwłaszcza po wydarzeniach 1989 r., doprowadziły do pierwszej od początku istnienia Europejskiej Konwencji Praw Czło- wieka głębokiej reformy jej systemu kontrolnego. Weszła ona w życie dnia 1 listopada 1998 r. w drodze Protokołu nr 11. Zanim to jednak nastąpiło, organami, które przez długie lata kontrolowały przestrze- ganie przez państwa zobowiązań wynikających z Europejskiej Konwencji Praw Czło- wieka, były wspomniane wcześniej: Europejska Komisja Praw Człowieka, Europejski Trybunał Praw Człowieka i Komitet Ministrów Rady Europy. Skargi indywidualne od osób uważających się za pokrzywdzone naruszeniem Kon- wencji lub jej protokołów, a także skargi międzypaństwowe trafiały najpierw do Komisji. W jej skład wchodzili członkowie pochodzący z państw, które ratyfikowa- ły Konwencję, po jednym z każdego z nich, wybierani przez Komitet Ministrów na sześcioletnią kadencję, z możliwością ponownego wyboru. Pierwszym i jedynym członkiem Komisji z ramienia Polski, od marca 1993 r. do zakończenia jej dzia- łalności w 1999 r., był adwokat Marek Antoni Nowicki (autor tej książki; oprócz niego kandydowali prof. Krzysztof Drzewicki i prof. Roman Wieruszewski). Ko- misja zbierała się najpierw rzadziej, a potem osiem razy w roku na dwutygodnio- we sesje. Rozpatrywała sprawy w trzyosobowych komitetach, izbach (dwóch) oraz na posiedzeniach plenarnych. Postępowanie przed nią, w tym również rozprawy, było poufne. Komisja zajmowała się badaniem dopuszczalności skarg, podejmo- wała próby ugodowe, ustalała fakty (prowadząc również – w razie potrzeby – do- chodzenia na miejscu), wyrażała w swoich raportach wstępną opinię co
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: