Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00255 004826 14835061 na godz. na dobę w sumie
Wolność pracy osób z niepełnosprawnościami jako wartość prawnie chroniona - ebook/pdf
Wolność pracy osób z niepełnosprawnościami jako wartość prawnie chroniona - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 413
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-540-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Zasadniczym celem monografii było dokonanie oceny rozwiązań prawnych składających się na model ochrony wolności pracy osób z niepełnosprawnościami z perspektywy ich funkcji, jaką jest zapewnianie możliwości urzeczywistniania tej wartości w życiu społecznym. W związku z tym istotne stało się ustalenie okoliczności, które wpłynęły na powstanie i kształt modelowych rozwiązań służących ochronie wolności pracy osób z niepełnosprawnościami, a następnie ukazanie różnych środków prawnych wykorzystywanych do jej zapewniania, w zależności od dynamicznych uwarunkowań polityczno-ustrojowych oraz społeczno-gospodarczych, w tym od ewolucji postrzegania samej niepełnosprawności. Analizie poddano standardy międzynarodowe stosowane w celu zagwarantowania tej ochrony, co pozwoliło na dokonanie w ich kontekście oceny rozwiązań przyjmowanych w przeszłości i współcześnie w polskim ustawodawstwie. W rezultacie sformułowano postulaty wprowadzenia niezbędnych zmian oraz propozycje przyjęcia nowych rozwiązań prawnych, które służą efektywnej realizacji wolności pracy osób z niepełnosprawnościami z uwzględnieniem aktualnych uwarunkowań życia społecznego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO Magdalena Paluszkiewicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Prawa Ubezpieczeń Społecznych i Polityki Społecznej 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Piotr Prusinowski REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR Monika Poradecka SKŁAD I ŁAMANIE Mateusz Poradecki KOREKTA TECHNICZNA Anna Sońta PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/maxkabakov Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Magdalena Paluszkiewicz, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09206.19.0.M Ark. druk. 25,75 ISBN 978-83-8142-539-1 e-ISBN 978-83-8142-540-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 Spis treści Wstęp Część I. Wolność pracy osób z niepełnosprawnościami 1. Niepełnosprawność a praca 1.1. Uwagi wprowadzające 1.2. Praca osób z niepełnosprawnościami na przestrzeni dziejów 1.3. Modele niepełnosprawności 1.4. Osoba z niepełnosprawnością – uwagi terminologiczne 1.5. Pojęcie niepełnosprawności 1.6. Prawne pojęcie niepełnosprawności 1.7. Rodzaje niepełnosprawności 1.8. Zdolność do pracy osób z niepełnosprawnościami 1.9. Podsumowanie 2. Wolność pracy 2.1. Uwagi wprowadzające 2.2. Wolność pracy jako szczególny aspekt wolności 2.3. Wolność pracy jako wartość 2.4. Treść wolności pracy 2.5. Ograniczenia wolności pracy 2.6. Bariery realizacji wolności pracy i ich usuwanie 2.7. Wolność pracy jako wartość prawnie chroniona 2.8. Podsumowanie Część II. Prawna ochrona wolności pracy osób z niepełnosprawnościami 3. Prawna ochrona wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w porządku międzynarodowym 3.1. Uwagi wprowadzające 3.2. Ochrona wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w działalności normatywnej ONZ i MOP 3.2.1. Ustanowienie prawnej ochrony wolności pracy osób 3.2.2. Prawna ochrona negatywnego aspektu wolności pracy osób 3.2.3. Prawna ochrona pozytywnego aspektu wolności pracy osób z niepełnosprawnościami z niepełnosprawnościami z niepełnosprawnościami 3.3. Ochrona wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w dorobku normatywnym Rady Europy 3.3.1. Ustanowienie prawnej ochrony wolności pracy osób 3.3.2. Prawna ochrona negatywnego i pozytywnego aspektu wolności pracy z niepełnosprawnościami osób z niepełnosprawnościami 7 15 15 16 31 35 38 41 50 53 57 59 59 59 63 73 76 78 96 114 119 119 121 121 127 130 153 153 154 6 Spis treści 3.4. Prawna ochrona wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w porządku prawnym Unii Europejskiej 3.4.1. Ustanowienie prawnej ochrony wolności pracy osób z niepełnosprawnościami 3.4.2. Prawna ochrona negatywnego i pozytywnego aspektu wolności pracy osób z niepełnosprawnościami 3.5. Podsumowanie 4. Prawna ochrona wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w polskim ustawodawstwie w ujęciu ewolucyjnym 4.1. Uwagi wprowadzające 4.2. Okres międzywojenny 4.3. Okres II wojny światowej 4.4. Okres powojenny 4.5. Okres transformacji ustrojowej 5. Prawna ochrona wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w świetle obowiązującego ustawodawstwa polskiego 5.1. Uwagi wprowadzające 5.2. Ustanowienie prawnej ochrony wolności pracy osób z niepełnosprawnościami 5.3. Prawna ochrona wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w świetle Konstytucji 5.4. Prawna ochrona negatywnego aspektu wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w ustawodawstwie zwykłym 5.5. Prawna ochrona pozytywnego aspektu wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w ustawodawstwie zwykłym 5.5.1. Ochrona swobody dostępu do pracy 5.5.2. Ochrona swobody wyboru pracy 5.5.2.1. Ochrona swobody wyboru rodzaju pracy 5.5.2.1.1. Uwagi wstępne 5.5.2.1.2. Swobodny dostęp do rehabilitacji 5.5.2.1.3. Swobodny dostęp do poradnictwa zawodowego 5.5.2.1.4. Swoboda kształcenia się 5.5.2.1.5. Swobodny dostęp do pracy lub zawodu 5.5.2.1.6. Swobodny wybór formy wykonywania pracy 5.5.2.1.7. Odpowiednie warunki pracy jako czynnik determinujący 5.5.2.2. Ochrona swobody wyboru podmiotu zatrudniającego jakość swobodnego wyboru pracy 5.5.2.2.1. Uwagi wprowadzające 5.5.2.2.2. Swoboda wyboru podmiotu zatrudniającego 5.5.2.2.3. Swoboda nawiązania zatrudnienia z wybranym 5.5.2.2.4. Swoboda kontynuowania zatrudnienia z wybranym 5.5.2.3. Ochrona swobody wyboru miejsca wykonywania pracy podmiotem podmiotem Zakończenie Bibliografia Abstract Od Redakcji 160 160 162 178 181 181 182 190 191 221 233 233 234 244 256 260 260 281 281 281 282 288 294 302 307 311 326 326 327 337 350 361 365 373 409 411 Wstęp Niepełnosprawność jest poważnym problemem występującym na znaczną skalę w każdym współczesnym społeczeństwie – cechę tę posiada 15 światowej popula- cji1, w tym 12 polskich obywateli2. Wiąże się ona z powstawaniem różnorodnych barier utrudniających człowiekowi samodzielne zaspokajanie potrzeb, potęgują- cych ryzyko marginalizacji społecznej. Staje się to szczególnie jaskrawo widoczne w czasach gwałtownego postępu technicznego, który może być wykorzystywany do poprawy jakości życia wszystkich członków społeczeństwa. Pomimo że problematyka niepełnosprawności jest przedmiotem regulacji pra- wa pracy od dłuższego czasu, poziom aktywności zawodowej osób posiadających tę cechę jest niski3. Powstaje zatem pytanie o przyczyny tego stanu rzeczy, zwłasz- cza o to, czy nie stanowi jej nadmiernie rozbudowana regulacja ochronna, któ- ra – niekiedy zamiast usuwać bariery wynikające z niepełnosprawności – sama może stawać się przeszkodą w podejmowaniu zatrudnienia przez te osoby, co nie- sie ze sobą nie tylko negatywne skutki jednostkowe i społeczne, ale stoi na prze- szkodzie wdrożenia nowoczesnych standardów międzynarodowych, przewidu- jących konieczność włączania osób z niepełnosprawnościami do społeczeństwa i umożliwienia im funkcjonowania w nim na równi z pozostałymi jego człon- kami. Poszukując odpowiedzi na to pytanie, warto podjąć próbę przeprowadze- nia niestandardowej analizy regulacji zatrudnienia osób z niepełnosprawnościa- mi – z perspektywy wartości, jaką w życiu każdego człowieka stanowi swobodny wybór pracy i którą prawo powinno chronić w relacjach związanych z zatrudnie- niem. Podejście takie umożliwia zidentyfikowanie barier w realizacji wolności 1 Oznacza to, że niepełnosprawność dotyczy co siódmej osoby na świecie – WHO, Global di- sability action plan 2014–2021, Better life for all people with disability, Geneva 2015, s. 2. 2 Według danych Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 r. ponad 3 miliony obywateli to osoby z niepełnosprawnościami – Główny Urząd Statystyczny, Raport z wyników. Naro- dowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań, Warszawa 2012, s. 64–65. 3 Według danych BAEL GUS w 2017 r. współczynnik aktywności zawodowej osób z niepełno- sprawnościami w wieku produkcyjnym wyniósł 28,9 , wskaźnik zatrudnienia 26,3 , a sto- pa bezrobocia 9,3 . Między rokiem 2008 a 2017 współczynnik aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym wzrósł o 5 pkt. procentowych, wskaźnik zatrudnienia o 5,5 pkt. procentowego, a stopa bezrobocia spadła o 3,8 pkt. procentowego – za: Biuro Pełnomocnika Rządu do spraw Osób Niepełnosprawnych, Osoby niepełnospraw- ne na rynku pracy, Warszawa 2018, s. 4–5. 8 Wstęp pracy i zaproponowanie środków umożliwiających ich usunięcie. Zaletą takiego ujęcia jest możliwość dokonania oceny funkcjonujących rozwiązań z perspekty- wy różnych innych wartości życia społecznego, chronionych z wykorzystaniem zasady proporcjonalności, która umożliwia w relacjach związanych z wykonywa- niem pracy uwzględnienie interesów innych podmiotów, zwłaszcza zaś podmio- tów zatrudniających. Zasadniczym celem rozprawy jest więc uzyskanie odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu funkcjonujące obecnie rozwiązania prawne, zarówno o charakterze międzynarodowym, jak również krajowym, wspierają usuwanie ba- rier związanych z niepełnosprawnością i przez to gwarantują tym osobom rzeczy- wistą realizację wolności pracy, przy jednoczesnym poszanowaniu innych wartości zasługujących na ochronę, a w jakim wymagają zmiany. Będzie to stanowić pod- stawę do sformułowania ewentualnych propozycji de lege ferenda. Praca zarobkowa jawi się jako szczególny środek umożliwiający osobom z nie- pełnosprawnościami nie tylko zaspokajanie potrzeb materialnych i niematerial- nych, ale również stanowiący ważny element ich skutecznej rehabilitacji oraz ułatwiający im integrację społeczną. Praca ta może więc stać się instrumentem stymulującym rozwój każdej jednostki, z tym jednak zastrzeżeniem, że jest ona swobodnie wybierana, bo tylko taka stwarza człowiekowi możliwość samorea- lizacji. Wolność pracy osób z niepełnosprawnościami jest zatem ważnym wa- runkiem poszerzania pola ich życiowych możliwości, a więc realizacji wolności w najbardziej ogólnym tego słowa znaczeniu. Dlatego właśnie swobodnie wybra- na i wykonywana praca stanowi wartość i z tego względu należy ją chronić przed różnorodnymi barierami, na które dodatkowo nakłada się niekiedy także niepeł- nosprawność. Ochrona ta jest zapewniana w szczególności za pomocą instrumen- tów prawnych, które ustalają zasady korzystania z wolności pracy przez jednostki, dążące do realizacji swobodnie wybranych życiowych celów w ramach złożonej struktury społecznej. Z powyższych względów przyjęta w pracy koncepcja badaw- cza będzie opierać się na analizie rozwiązań prawnych, które służą ochronie war- tości, jaką dla osób z niepełnosprawnościami stanowi swobodne wykonywanie pracy zarobkowej. Wspomniana koncepcja będzie realizowana w ramach dwóch części pracy, z których pierwsza, o charakterze teoretycznoprawnym, ma na celu ustalenie okoliczności, które doprowadziły do powstania modelowych rozwiązań w zakresie prawnej ochrony wolności pracy osób z niepełnosprawnościami, zaś druga służyć będzie ukazaniu sposobów realizacji tej ochrony w zmiennej rzeczy- wistości społeczno-gospodarczej. Aktualny model prawnej ochrony tej wartości jest wynikiem ewolucyjnego roz- woju. Z tego powodu pierwszym szczegółowym celem badawczym w niniejszej pracy będzie ustalenie okoliczności, które doprowadziły do uznania przez społe- czeństwa, że swobodnie wybrana praca stanowi powszechnie uznawaną wartość Wstęp 9 w życiu człowieka, także wśród osób z niepełnosprawnościami, i wskazanie czyn- ników, które wpłynęły na objęcie tej wartości prawną ochroną. W celu realizacji tego zamierzenia badawczego w pierwszej kolejności konieczne będzie ustalenie relacji, jaka zachodzi między niepełnosprawnością a możliwością wykonywania pracy. Kwestia ta kształtowała się różnorodnie na przestrzeni dziejów, co miało związek z różnymi sposobami postrzegania niepełnosprawności, które znalazły odzwierciedlenie w budowanych modelach tego zjawiska. Wspomniane modele współcześnie determinują rodzaj używanej terminologii i sposób definiowania niepełnosprawności, wpływają na jej klasyfikacje, również w regulacjach praw- nych, a także oddziałują na określanie zdolności osób mających tę cechę do wy- konywania pracy zarobkowej. Wspomniane kwestie będą przedmiotem rozważań w rozdziale I. W rozdziale II słuszne wydaje się dokonanie niezbędnych ustaleń dotyczących samej wolności pracy, zaś w szczególności podjęcie próby określenia jej relacji do ogólnej kategorii wolności, a także sposobów jej możliwego wykorzy- stania przez człowieka, co będzie stanowiło podstawę do jej oceny jako wartości dla jednostki i całego społeczeństwa. W ramach tych rozważań niezbędne wydaje się skorzystanie z dorobku nauk ekonomicznych i społecznej nauki Kościoła ka- tolickiego – ze względu na szczególne miejsce, jakie zajmuje w nich problematyka swobodnie wykonywanej przez człowieka pracy. Następnie, poprzez określenie de- cyzji, jakie jednostka powinna móc swobodnie podejmować, by wykonywana przez nią praca umożliwiła zaspokojenie jej różnorodnych życiowych potrzeb, należy spróbować też ustalić treść wolności pracy. Korzystanie z tej wolności w społeczeń- stwie złożonym z wolnych jednostek wiąże się z kolei z koniecznością wyznacze- nia jej granic, a równocześnie – z występowaniem różnorodnych barier realizacyj- nych, w tym niepełnosprawności, które zawężają pole aktywności życiowej i które powinny być usuwane. Ponieważ według najnowszego modelu niepełnospraw- ności w proces znoszenia barier z nią związanych powinni zostać zaangażowani w zasadzie wszyscy członkowie społeczeństwa, ważne wydaje się podjęcie próby sformułowania aksjologicznego uzasadnienia dla podejmowania takich działań, a w dalszej kolejności – ustalenia wykorzystywanych w tym celu mechanizmów i zasad. W relacjach związanych z wykonywaniem pracy zarobkowej przez oso- by z niepełnosprawnościami uzasadnienie to wydaje się niezbędnym warunkiem formułowania określonych obowiązków podmiotów zatrudniających i innych in- stytucji oddziałujących na stosunki zatrudnienia. Warto również zauważyć, że po- strzeganie wolności pracy, podobnie jak sposobów jej ochrony, zmieniało się wraz z rozwojem cywilizacyjnym. Z tego powodu uzasadnione wydaje się uwzględnie- nie, w niezbędnym zakresie, historycznych uwarunkowań kształtowania się tej ochrony. Analiza ewolucji rozwiązań prawnych dotyczących ochrony wolności pracy powinna umożliwić ustalenie kierunku rozwoju poszczególnych instytucji 10 Wstęp prawnych, a przez to posłużyć do poprawniejszego rozumienia konstrukcji tworzą- cych aktualny model jej ochrony. Rozważania przeprowadzone w tej części pracy zostaną zwieńczone ustaleniami w zakresie modelowych rozwiązań składających się na prawną ochronę wolności pracy z uwzględnieniem specyficznych mechani- zmów zapewniania jej osobom z niepełnosprawnościami. Kolejnym szczegółowym celem badawczym jest ustalenie sposobów, za pomocą których ochronę tytułowej wartości, w oparciu o wyodrębniony wcześniej model, można realizować w życiu społeczno-gospodarczym i do tego zmierzać będą ana- lizy prawne prowadzone w części drugiej niniejszej pracy. Sposoby te zmieniają się w czasie pod wpływem wydarzeń politycznych, wywołujących przemiany ustro- jowe i, stanowiąc wyraz dążeń do ulepszania rozwiązań, umożliwiają zapewnia- nie coraz bardziej skutecznej prawnej ochrony wolności pracy osób z niepełno- sprawnościami. Poczynione zamierzenie badawcze będzie realizowane w rozdziale III, poprzez analizę uregulowań międzynarodowych, tworzonych z jednej strony pod wpływem doświadczeń różnych państw świata, z drugiej zaś – pod wpły- wem przyjmowanych modeli niepełnosprawności. Rozważania przeprowadzone w tej części pracy mają za zadanie umożliwić ustalenie rozwiązań składających się na prawną ochronę wolności pracy osób z niepełnosprawnościami w prawie międzynarodowym. Ewolucja tych regulacji doprowadziła do stworzenia współ- czesnych, przyjętych również przez naszego ustawodawcę standardów, opartych na koncepcji autonomii jednostek z niepełnosprawnościami, które mają, jak każdy człowiek, prawo do samodzielnego i swobodnego decydowania o własnym życiu, w tym również w odniesieniu do tego jego aspektu, który wiąże się z podejmowa- niem i wykonywaniem aktywności zarobkowej. Przeprowadzona analiza powinna więc sprzyjać identyfikacji standardów przyjmowanych w zakresie prawnej ochro- ny wolności pracy osób z niepełnosprawnościami, które oddziałują na kształt roz- wiązań funkcjonujących w polskim systemie prawnym i równocześnie stanowią kryterium oceny ich zgodności z prawem międzynarodowym. W dalszej kolejności ważne wydaje się podjęcie rozważań dotyczących polskich uregulowań, które gwarantują prawną ochronę wolności pracy osób z niepełno- sprawnościami. W tym zakresie, w rozdziale IV, potrzebne będzie przeprowa- dzenie analizy ewolucji rozwiązań prawnych, które kształtowały się pod wpły- wem przemian społeczno-ekonomicznych, stymulowanych z kolei dynamicznymi uwarunkowaniami ustroju politycznego. Rozwiązania te zdeterminowały bo- wiem w znacznym stopniu współczesną politykę ochrony prawnej, która, obok gwarancji formalnych, wykorzystuje środki prawne mające zapewnić materialną ochronę realizacji wolności i praw osobom z niepełnosprawnościami. Kontekst historyczny analizy jest również przydatnym narzędziem weryfikacji adekwat- ności rozwiązań prawnych w obliczu nieustannie zmieniającej się rzeczywistości Wstęp 11 społeczno-gospodarczej. Analiza taka może więc okazać się pomocna w celu iden- tyfikacji tych środków prawnych, które były ukształtowane pod wpływem star- szych modeli niepełnosprawności i mogą współcześnie stanowić barierę swobod- nego wykonywania pracy przez osoby z tą cechą. W ostatnim, V rozdziale, należy podjąć próbę ustalenia sposobu ochrony wol- ności pracy osób z niepełnosprawnościami w świetle współczesnych polskich roz- wiązań prawnych. Do wykonania tego zadania prowadzić będą analizy środków realizacji wolności pracy osób z niepełnosprawnościami jako wartości chronionej przez ustawę zasadniczą, a także przez ustawodawstwo zwykłe. Jako istotne kryte- rium oceny adekwatności przyjętych rozwiązań zostaną wykorzystane obowiązu- jące w tej mierze standardy międzynarodowe oraz polskie długoletnie doświadcze- nia w regulowaniu tytułowej problematyki. Wnioski płynące z przeprowadzonej analizy posłużą jako podstawa do sformułowania w zakończeniu niniejszej pracy postulatów de lege ferenda. Niepełnosprawność jest zjawiskiem wielowymiarowym, ponieważ może ujaw- niać się we wszystkich aspektach życia człowieka. Z tego powodu od jej badaczy wymagane jest spojrzenie interdyscyplinarne na problematykę z nią związaną. Z powyższych względów nie przyjęto jak dotąd uniwersalnej definicji niepełno- sprawności, co utrudnia wypracowanie spójnej koncepcji umożliwiającej podej- mowanie kompleksowych i skutecznych działań w celu łagodzenia jej skutków in- dywidualnych oraz społecznych. Pomimo zarysowanych trudności badawczych i aplikacyjnych, w niniejszej pracy niezbędne będzie dokonanie analizy problema- tyki niepełnosprawności w tytułowym ujęciu, z wykorzystaniem dorobku różnych nauk, choć podstawę prowadzenia rozważań stanowić będą przede wszystkim re- gulacje prawne oraz wypracowany na ich podstawie dorobek doktryny prawniczej i judykatury. W zakresie nauk prawnych zjawisko niepełnosprawności wymaga z kolei podejścia intradyscyplinarnego. Ponieważ rozważania podjęte w rozprawie będą odnosić się do jednej tylko sfery aktywności człowieka, która związana jest z wykonywaniem pracy zarobkowej, podstawą ich przeprowadzania będzie przede wszystkim dorobek nauki prawa pracy, natomiast w niezbędnym zakresie zosta- ną uwzględnione również regulacje i ustalenia doktryny innych dziedzin prawa, w szczególności zaś prawa ubezpieczeń społecznych, prawa cywilnego, admini- stracyjnego i konstytucyjnego. Ze względu na wspomnianą złożoność problematyki niepełnosprawności, dla zachowania przejrzystości wywodu konieczne jest dokonanie selekcji poruszanych w pracy zagadnień. Z tych powodów zdecydowano się nie podejmować analiz prawnoporównawczych. Choć stanowią one źródło cennej wiedzy na temat innych możliwych rozwiązań prawnych wykorzystywanych w celu zapewniania prawnej ochrony wolności pracy osób z niepełnosprawnościami oraz doświadczeń państw 12 Wstęp w ich stosowaniu, rzetelne ustalenia w tym zakresie wymagają przeprowadzenia odrębnych badań, w których powinien zostać uwzględniony istniejący już dorobek polskiej doktryny4. Na bazie doświadczeń innych krajów mogą zostać sformuło- wane ważne wnioski dotyczące w szczególności rozwiązań w zakresie zbiorowego prawa pracy, służących ochronie wolności pracy osób z niepełnosprawnościami. Ten wątek również nie zostanie szerzej podjęty, choć urządzenia zbiorowego pra- wa pracy niewątpliwie sprzyjają tworzeniu skutecznych gwarancji wolności pracy wspomnianej grupy osób – w tym jednak przypadku dorobek doktryny polskiej jest relatywnie skromny, co powoduje, że analizy te w ograniczonym zakresie mo- głyby zostać wykorzystane do celów badawczych stawianych w niniejszej pracy. 4 W szczególności: G. Uścińska, A. Wilmowska-Pietruszyńska (red.), Rehabilitacja zawodowa – stan aktualny i proponowane zmiany, Warszawa 2014; M. Garbat, Zatrudnienie i rehabili- tacja zawodowa osób z niepełnosprawnością w Europie, Zielona Góra 2012; T. Majewski, Sy- stemy zatrudniania osób niepełnosprawnych w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Warszawa 2002. Część I Wolność pracy osób z niepełnosprawnościami 1. Niepełnosprawność a praca 1.1. Uwagi wprowadzające Celem niniejszego rozdziału jest ogólna charakterystyka zjawiska niepełnosprawno- ści oraz jej wpływu na możliwość wykonywania przez człowieka aktywności zarob- kowej. Dokonanie niezbędnych uwag porządkujących w tym zakresie wydaje się waż- ne z punktu widzenia szczegółowych analiz prowadzonych w dalszej części pracy. Wykonywanie pracy wiąże się z koniecznością wchodzenia w różnorodne interakcje społeczne. W związku z tym na możliwość jej świadczenia wpływają postawy innych jednostek wobec osób, które posiadają nieprzeciętne cechy psychofizyczne, ewentualnie szczególne potrzeby życiowe i zawodowe. Wrogość i uprzedzenie stanowią poważną przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia, natomiast akceptacja sprzyja aktywności w tym zakresie1. Wyobrażenia na temat tego, czym jest niepełnosprawność, zmie- niały się w czasie i skutkowały określonymi postawami społecznymi w odniesieniu do osób z tą cechą. Postawy te bezpośrednio przekładały się na możliwość uczestnic twa osób z niepełnosprawnościami w sferze życia związanej z wykonywaniem pracy zarob- kowej. Z powyższych względów ważne wydaje się zaprezentowanie zmieniających się na przestrzeni dziejów postaw wobec niepełnosprawności, które sprzyjały kształtowa- niu się różnych modeli niepełnosprawności, determinujących rodzaj i zakres działań podejmowanych w celu łagodzenia jej skutków. Przemiany, jakie następowały w tym zakresie, wpłynęły również na zmianę używanej terminologii odnoszącej się do cechy niepełnosprawności, oraz na sposób jej definiowania, również w regulacjach prawnych. Z tych względów uzasadnione wydaje się dokonanie krótkiej charakterystyki wspo- mnianych zagadnień. Z kolei różny wpływ niepełnosprawności na możliwości funk- cjonowania człowieka, w tym również w zakresie aktywności zarobkowej, znajduje odzwierciedlenie w różnorodnych klasyfikacjach tego zjawiska, stąd też analizy pro- wadzone w tym rozdziale będą zwieńczone rozważaniami na temat rodzajów niepeł- nosprawności, jak również zdolności do pracy osób posiadających tę cechę. 1 Por.: J. Śliwak, Psychospołeczne problemy niepełnosprawności, [w:] E. Rutkowska (red.), Pra- cownik z niepełnosprawnością, Lublin 2007, s. 23–24. 16 Niepełnosprawność a praca 1.2. Praca osób z niepełnosprawnościami na przestrzeni dziejów W czasach starożytnych panowało powszechne przekonanie o nadprzyrodzonym pochodzeniu niepełnosprawności. Jej występowanie traktowano przeważnie jako karę zesłaną za grzechy jednostki lub członków jej rodziny, a także za przejaw obec- ności w ciele człowieka złych mocy lub świadectwo specyficznych powiązań z czczo- nymi wówczas bóstwami2. Z tych względów osoby z niepełnosprawnościami zazwy- czaj spotykały się z brakiem zrozumienia, budziły lęk czy strach, i w rezultacie były izolowane od reszty społeczeństwa w specjalnych kastach. Przekonanie o ich nie- przydatności dla społeczeństwa stanowiło uzasadnienie ograniczania praw i prze- strzeni życiowej, co przekładało się także na trudności, jakie napotykały w po- dejmowaniu pracy zarobkowej. W starożytnych krajach bliskowschodnich osoby z niepełnosprawnościami były wykluczane ze wspólnot religijnych jako niezdolne do składania ofiar, a także często były pozbawiane praw majątkowych i osobistych3. Przykłady najbardziej radykalnych postaw wobec nich pochodzą m.in. ze starożyt- nej Grecji. Panujący tam ideał kalokagatii, zgodnie z którym piękne ciało stanowi odzwierciedlenie człowieka dobrego i moralnego4, oraz powiązany z nim biologicz- ny determinizm, stanowiły uzasadnienie dla eksterminacji osób „niedoskonałych fizycznie” jako grzesznych5. Co więcej, przyjęty wówczas ustrój społeczny, podpo- rządkowujący jednostkę celom realizowanym przez greckie polis, umożliwiał legal- ne uśmiercanie dzieci z niepełnosprawnościami jako w przyszłości nieprzydatnych i niesamodzielnych członków społeczeństwa6. Porzucanie na pustyni, w lesie lub 2 Szerzej: M. Garbat, Postawy społeczne wobec osób z niepełnosprawnością w epoce starożyt- nej, „Rozprawy Społeczne” 2013, nr 1 (VII), s. 19–20; M. Garbat, Historia niepełnosprawno- ści. Geneza i rozwój rehabilitacji, pomocy technicznych oraz wsparcia osób z niepełnospraw- nościami, Gdynia 2015, s. 26–33 oraz 90–91; G. Nowińska, J. Nowiński, Niepełnosprawność w czasach starożytnych, „Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego i Narodowego Instytutu Leków w Warszawie” 2014, nr 1, s. 119–120; H. Żuraw, Ewolucja podejścia do nie- pełnosprawności w kulturze zachodu – perspektywa antropologii, „Pogranicze. Studia Spo- łeczne” 2016, t. XXVIII, s. 28. 3 M. Kolwitz, S. Dąbrowski, Postawy wobec niepełnosprawności fizycznej w okresie średniowie- cza, „Roczniki Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie” 2014, nr 60 (1), s. 104; M. Gar- bat, Historia niepełnosprawności…, s. 38. Por.: J. Sprutta, Idea kalokagatii w starogreckim wychowaniu, „Nauczyciel i Szkoła” 2007, nr 3–4 (36–37), s. 13. Idea ta zawarta jest również w paremii „Mens sana in corpore sano”. 4 5 H. Żuraw, Ewolucja podejścia…, s. 28. 6 Por. M. Balcerek, Rozwój wychowania i kształcenia dzieci upośledzonych umysłowo. Zarys historyczny, Warszawa 1981, s. 24; M. Gazdulska, Postawy społeczeństwa wobec osób z nie- pełnosprawnościami w ujęciu historycznym i współczesnym, „Seminare” 2008, nr 25, s. 282; M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 40; G. Nowińska, J. Nowiński, Niepełnospraw- ność w czasach…, s. 121. Podobne praktyki stosowano także w Starożytnym Rzymie – patrz: M. Kolwitz, S. Dąbrowski, Postawy wobec…, s. 104. Praca osób z niepełnosprawnościami na przestrzeni dziejów 17 zrzucanie z wierzchołków gór osób chorych i słabych praktykowano zresztą także w ówczesnej Mezopotamii7. W Grecji zachowania tego typu dodatkowo wspierane były ideą paidei – tworzącą podwaliny dla późniejszej eugeniki społecznej – w opar- ciu o którą dążono do ukształtowaniu społeczeństwa składającego się z jednostek o najlepszych wyselekcjonowanych i wykształconych cechach psychofizycznych8. Wsparciem i względną akceptacją społeczną cieszyły się wówczas tylko nieliczne osoby z niepełnosprawnościami – zamożne lub takie, których dysfunkcja powsta- ła na skutek wypadków, zwłaszcza przy pracach wykonywanych na rzecz społecz- ności lub uczestnictwa w działaniach wojennych9. Warto przy tym dodać, że już wówczas w celu przywracania sprawności wybranym jednostkom wykorzystywano leki10, znane były prymitywne sposoby protezowania utraconych kończyn, a także wykonywano proste zabiegi chirurgiczne11. Odmienny był los niewolników, któ- rzy w obliczu nieprzydatności do pracy byli najczęściej zabijani przez swoich właś- cicieli, znacznie rzadziej zaś przenoszeni do wykonywania lżejszych obowiązków. Pozostawieni przy życiu niewolnicy posiadający dysfunkcje wrodzone byli przezna- czani przez swoich właścicieli do żebractwa, znane były również przypadki celowe- go okaleczania niewolników, którzy mieli wzbudzać litość darczyńców i przynosić większe zyski. Starszych niepełnosprawnych niewolników wykorzystywano nato- miast do ciężkich prac fizycznych w kopalniach, kamieniołomach, przy obracaniu kół młyńskich i na galerach, do których byli przykuwani łańcuchami12. Sytuacja społeczno-zawodowa tych osób była pochodną przynależności do okre- ślonych warstw społecznych, różniących się między sobą m.in. stosunkiem do pra- cy zarobkowej13. Osoby z niepełnosprawnościami pochodzące z rodzin bogatych lub szlacheckich były otaczane opieką oraz pomocą krewnych i służby, zaś osoby przynależące do niższych warstw społecznych początkowo nie mogły liczyć na in- stytucjonalną pomoc państwa ani społeczeństwa, wobec czego zmuszane były 7 8 Szerzej: M. Garbat, Postawy…, s. 20–35; A. I. Brzezińska, P. Rycielski, K. Sijko, Wyzwania me- todologiczne. Diagnoza potrzeb i ewaluacja wsparcia wśród osób z ograniczeniami sprawno- ści, Warszawa 2010, s. 13 i powołana tam literatura. Por. M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 28–29 i powołana tam literatura; G. Nowiń- ska, J. Nowiński, Niepełnosprawność w czasach…, s. 121–122. 9 M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 30. 10 G. Nowińska, J. Nowiński, Niepełnosprawność w czasach…, s. 124. 11 G. Borowski, Sposoby wspierania osób niepełnosprawnych na przestrzeni dziejów – wybra- ne przykłady, „Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania” 2012(5), nr IV, s. 101–104; G. Nowińska, J. Nowiński, Niepełnosprawność w czasach…, s. 124 i powołana tam literatura; M. Garbat, Historia niepełnoprawności…, s. 242–246. 12 M. Garbat, Historia niepełnoprawności…, s. 35 oraz 715–716 i powołana tam literatura. 13 Szerzej na temat stosunku społeczeństw starożytnych do pracy – Z. Góral, Prawo do pracy. Studium prawa polskiego w świetle porównawczym, Łódź 1994, s. 5–6. 18 Niepełnosprawność a praca do podejmowania różnorodnych zajęć, głównie artystycznych i rzemieślniczych, umożliwiających pozyskanie środków utrzymania. Jednostki mające różne dys- funkcje fizyczne i psychiczne najmowane były przeważnie do zapewniania „roz- rywki” w czasie posiłków domownikom i ich gościom, znajdowały także zajęcie w teatrach, trudniły się poezją, pisarstwem, śpiewem i wykonywaniem muzyki oraz wytwarzaniem instrumentów muzycznych, garncarstwem, garbarstwem oraz kowalstwem14. Pełniły funkcje prywatnych powierników dostojników państwo- wych, szpiegów i donosicieli15, znacznie rzadziej zaś zajmowały odpowiedzialne stanowiska państwowe, w tym w zawodach prawniczych16. Jednostki niezdolne do wykonywania żadnej pracy, bądź niemogące utrzymać się z jej wykonywania, środki niezbędne do przeżycia pozyskiwały od rodziny lub z żebractwa17. Poza nie- licznymi przypadkami, kult piękna i brak jednakowego poszanowania dla wartości życia ludzkiego sprzyjały w okresie starożytności przyjmowaniu postaw antago- nistycznych wobec niepełnosprawności18, które prowadziły do jaskrawej dyskry- minacji tych osób w życiu społecznym i zawodowym. Postrzeganie niepełnosprawności przez pryzmat kary za grzechy było również charakterystyczne w okresie średniowiecza19. Osoby z dysfunkcjami psychiczny- mi i fizycznymi wystawiano na widok publiczny „ku przestrodze”, jako „żywą ilu- strację” niemoralnego postępowania20. Przedsięwzięcia tego typu, bazując na nie- wiedzy, niezrozumieniu i przesądach, potęgowały strach pozostałych członków społeczeństwa przed niepełnosprawnością i były wykorzystywane do uzasadnia- nia izolacji, a nawet eksterminacji osób z niepełnosprawnościami21. Obok postawy lęku, społeczeństwa średniowieczne wykazywały także zaciekawienie niepełno- sprawnością, które można było zaspokoić poprzez udział w publicznych pokazach 14 M. Garbat, Historia niepełnoprawności..., s. 36–37 oraz 716–717; H. Żuraw, Ewolucja postaw…, s. 28. 15 M. Garbat, Historia niepełnoprawności…, s. 36–37 oraz 715, 717. 16 M. Garbat, Przedsiębiorczość osób…, s. 34. 17 M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 35. 18 M. Gazdulska, Postawy społeczeństwa…, s. 282; M. Kolwitz, S. Dąbrowski, Postawy wobec…, s. 103–104. 19 Potwierdzają to biblijne przykłady – ludzie odwiedzający Hioba spekulowali, że choroba została na niego zesłana na skutek popełnionych grzechów, podobnie w Ewangelii według św. Jana uczniowie pytają Jezusa, kto w rodzinie niewidomego człowieka zgrzeszył, skoro urodził się z dysfunkcją – trafnie zwraca na to uwagę G. Borowski, Sposoby wspierania…, s. 105, podobnie: A. I. Brzezińska, P. Rycielski, K. Sijko, Wyzwania metodologiczne…, s. 13. 20 Por.: M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 42. 21 Psychozy, paraliże, zaniki pamięci, schizofrenia i epilepsja były uznawane za dowód na obec- ność sił nieczystych. Osoby z dysfunkcjami tego typu oskarżano o uprawianie czarów i czę- sto palono na stosach albo uznawano za opętane i leczono egzorcyzmami – szerzej: M. Gar- bat, Historia niepełnosprawności…, s. 47 oraz 428–429. Praca osób z niepełnosprawnościami na przestrzeni dziejów 19 „osobliwości”22. Ze względu na występujące w tym okresie odrzucenie dorobku kultury klasycznej i związany z tym regres nauki, zmianę postaw społecznych wo- bec niepełnosprawności niewątpliwie stymulował wzrost popularności systemów filozoficzno-religijnych, propagujących ideę niesienia pomocy osobom słabym i cho- rym23. W szczególności chrześcijaństwo nawoływało do poszanowania godności każdej jednostki ludzkiej, w tym także tej posiadającej cechę niepełnosprawności24. Niewątpliwie wpłynęło ono również na zmianę postrzegania pracy – jako życiowej konieczności każdego człowieka25. Co więcej, sama niepełnosprawność pod wpły- wem nauk Chrystusa przestała być traktowana jako boże przekleństwo, a zaczęła być postrzegana jako element planu zbawienia człowieka26. Poglądy te były następ- nie rozwijane w ramach augustynizmu i franciszkanizmu27, wpływając na umoc- nienie się idei miłosierdzia wobec bliźniego, z której płynął moralny imperatyw nie- sienia pomocy słabszym członkom społeczeństwa, nie mogącym pozyskać środków utrzymania własną pracą. Czynnik ten, wraz z rozprzestrzenianiem się na masową skalę różnych chorób zakaźnych, spowodował zapoczątkowanie działań w kierun- ku zapewnienia pierwszych instytucjonalnych form opieki nad osobami chorymi oraz kalekimi w postaci schronisk i przytułków, prowadzonych początkowo przez zamożniejsze jednostki, zaś z czasem przez instytucje kościelne28. Ich działalność w zakresie opieki nad osobami z niepełnosprawnościami uzupełniała funkcje wie- lopokoleniowych rodzin. Warto podkreślić, że w przytułkach prowadzonych przez Kościół troszczono się o zbawienie przebywających tam osób, zatem, oprócz mod- litwy, w ramach moralnej odnowy i odkupienia grzechów powszechną praktyką było powierzanie im pracy do wykonania, polegającej m.in. na opiece nad trzodą, 22 G. Borowski, Sposoby wspierania…, s. 106; M. Garbat, Przedsiębiorczość osób…, s. 36. Po- kazy tego typu odbywały się aż do początków XIX w. W rezultacie w Wielkiej Brytanii, Sta- nach Zjednoczonych wprowadzano regulacje (tzw. Ugly Laws), które m.in. pod groźbą kary zabraniały publicznego pojawiania się osobom, których wygląd mógł wystraszyć lub zgor- szyć innych użytkowników przestrzeni publicznej – szerzej: S.M. Schweik, The Ugly Laws: Disability in Public, New York–London 2009, passim. 23 Wzmianki na ten temat można znaleźć m.in. w buddyzmie oraz w Talmudzie – szerzej: M. Gar- bat, Historia niepełnosprawności…, s. 38 oraz 90. 24 G. Borowski, Sposoby wspierania…, s. 105. 25 Szerzej: Z. Góral, Prawo do pracy…, s. 7. 26 M. Kolwitz, S. Dąbrowski, Postawy wobec…, s. 105; A. I. Brzezińska, P. Rycielski, K. Sijko, Wy- zwania metodologiczne…, s. 13. 27 Według poglądów głoszonych przez św. Augustyna egzystencja osób z niepełnosprawnoś- ciami jest częścią planu Bożego, w związku z powyższym ich eksterminacja jest wykluczo- na. Z kolei św. Franciszek nawoływał do porzucenia dóbr doczesnych i do życia wśród osób ubogich, chorych i niepełnosprawnych oraz niesienia im pomocy. Por.: M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 42–48; H. Żuraw, Ewolucja podejścia…, s. 28. 28 M.  Gazdulska, Postawy społeczeństwa…, s.  282; G.  Borowski, Sposoby wspierania…, s. 106–107; M. Kolwitz, S. Dąbrowski, Postawy wobec…, s. 105–106. 20 Niepełnosprawność a praca uprawie roślin leczniczych, produkcji opatrunków i leków. Przytułki takie prze- kształciły się później w warsztaty pracy dla osób z niepełnosprawnościami, które postrzegane są współcześnie jako archetyp zakładów pracy chronionej29. Ówczesne stosunki ekonomiczne opierające się na systemie feudalnym motywowały członków społeczeństwa do aktywności zarobkowej. Stawiany każdej jednostce wymóg produktywności wymuszał niejako akceptację występujących dysfunkcji przez pozo- stałych członków społeczeństwa30. Z tych względów osoby z niepełnosprawnościami podejmowały się zajęć zarobkowych w przydomowych warsztatach oraz na roli31, część z nich trudniła się rzemiosłem32 i handlem. W tym ostatnim przypadku częściową pomoc w razie niezdolności do wykonywania pracy zapewniały cechy oraz pierwsze towarzystwa pomocy wzajemnej33. Osoby z niepełnosprawnościami urodzone w wyż- szych sferach społecznych trudniły się poezją, muzyką, uprawianiem filozofii, często oddawano je także do klasztorów, łożąc na ich utrzymanie. Natomiast niepełnospraw- ność, która powstawała w trakcie życia, nie stanowiła zazwyczaj przeszkody do piasto- wania dożywotnich urzędów oraz funkcji publicznych i kościelnych34. Osoby, które nie mogły pracować, pozostawały na łasce rodziny, często w ra- mach tzw. „wycugu”35, a także utrzymywały się z jałmużny, która traktowana była przez darczyńców jako sposób na odpuszczenie grzechów i na zapewnienie sobie życia po śmierci36. Specyficzny średniowieczny stosunek pogardy do życia doczes- nego, w tym do pracy, czynił jałmużnę drogą do zbawienia, jednocześnie uzależ- niając od niej osoby z niepełnosprawnościami oraz sprawiając, że żebractwo stało się szczególną formą aktywności zarobkowej osób niezdolnych do wykonywania pracy37. W ten sposób zapoczątkowano takie formy przedsiębiorczości jak zakony żebracze, stanowiące swoistą wspólnotę jednostek zaspokajającą potrzeby z zebra- nych datków38. Jeśli chodzi o możliwości przywracania sprawności psychofizycznej 29 Szerzej: M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 713–714. 30 M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 718–719 i powołana tam literatura. 31 G. Borowski, Sposoby wspierania…, s. 106; M. Garbat, Przedsiębiorczość osób…, s. 37–38 i powołana tam literatura. 32 M. Kolwitz, S. Dąbrowski, Postawy wobec…, s. 106. 33 M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 430. 34 Por. M. Garbat, Przedsiębiorczość osób…, s. 36; M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 435. 35 Równoznacznym z oczekiwaniem na śmierć w biedzie i poniżeniu – szerzej: A. I. Brzezińska, P. Rycielski, K. Sijko, Wyzwania metodologiczne…, s. 13–14 i powołana tam literatura. 36 G. Borowski, Sposoby wspierania…, s. 106; M. Garbat, Przedsiębiorczość osób…, s. 37–38 i powołana tam literatura. 37 M. Kolwitz, S. Dąbrowski, Postawy wobec…, s. 106. 38 M. Garbat, Przedsiębiorczość osób…, s. 37–38 i powołana tam literatura; M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 720. Praca osób z niepełnosprawnościami na przestrzeni dziejów 21 w tamtym okresie – brak zorganizowanych działań w tym względzie wynikał z po- strzegania niepełnosprawności w kategoriach przejawu woli boskiej, której nie na- leży się sprzeciwiać39. Reasumując, można więc powiedzieć, że z powodów ekono- micznych w okresie feudalizmu osoby z niepełnosprawnościami funkcjonowały w głównym nurcie życia społecznego. Rola pracy w życiu człowieka uległa zmianie pod wpływem ruchów reformacyj- nych, zwłaszcza zaś poglądów głoszonych przez luteranizm, zgodnie z którymi po- przez pracę człowiek służy Bogu40, zatem jej wykonywanie jest gwarancją zapew- nienia sobie życia wiecznego. Niezależnie od tego pozycja pracy zarobkowej jako głównego źródła utrzymania uległa wzmocnieniu dzięki rozwojowi gospodarki towarowo-pieniężnej. W tym okresie osoby z niepełnosprawnościami znajdowa- ły zatrudnienie w rozwijających się w całej Europie warsztatach pracy chronionej, a także trudniły się chałupnictwem, rzemiosłem lub działalnością artystyczną41. Część osób z niepełnosprawnościami ze względu na bariery w dostępie do edu- kacji, nadal zmuszona była do pozyskiwania środków utrzymania z żebractwa, które stało się w wielu miastach aktywnością zakazaną pod groźbą kary. Zaczęto je eliminować poprzez ustanawianie zorganizowanych form opieki nad osobami z niepełnosprawnościami42. Były to szpitale i przytułki przyklasztorne, organi- zowane m.in. przez założony przez Jana Bożego zakon ojców Bonifratrów oraz Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia (Szarytki), utworzone przez św. Wincentego á Paulo43, a także szpitale, działające pod auspicjami Kościoła, jak również stowa- rzyszeń charytatywnych i osób prywatnych44. Ze względu na stopniowe ograni- czanie żebractwa, część przytułków świadczących pomoc m.in. osobom z niepeł- nosprawnościami przekształcono w domy pracy przymusowej45. Innym sposobem zapewnienia środków do życia osobom utrzymującym się dotąd z jałmużny było tworzenie wolnych bractw, które legalnie działały pod opieką gmin wyznanio- wych. Ich członkowie trudnili się grą na instrumentach muzycznych i śpiewem, a z opodatkowanych dochodów tworzyli fundusze zapomogowe, z których wypła- cano świadczenia w przypadku chorób uniemożliwiających wykonywanie pracy46. 39 Szerzej: M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 433–434 i powołana tam literatura. 40 Por. Z. Góral, Prawo do pracy…, s. 8. 41 Szerzej: M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 721–724. 42 Szerzej: A. I. Brzezińska, P. Rycielski, K. Sijko, Wyzwania metodologiczne…, s. 14; M. Garbat, Przedsiębiorczość osób…, s. 39–40. 43 G. Borowski, Sposoby wspierania…, s. 110 i powołana tam literatura; M. Z. Stepulak, Kościół katolicki wobec osób niepełnosprawnych intelektualnie, [w:] M. Z. Stepulak, J. Łukasiewicz (red.), Wielowymiarowe ujęcie niepełnosprawności, Lublin 2017, s. 20. 44 Szerzej: M. Garbat, Historia niepełnosprawności…, s. 61–62. 45 46 Ibidem, s. 714. Ibidem, s. 440.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wolność pracy osób z niepełnosprawnościami jako wartość prawnie chroniona
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: