Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00559 009531 7510765 na godz. na dobę w sumie
Wolność wypowiedzi prasowej - ebook/pdf
Wolność wypowiedzi prasowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 264
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2806-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Obecnie, gdy rola prasy w kształtowaniu poglądów i postaw jest tak znacząca jak nigdy dotąd (a nawet - zdaniem niektórych - wymknęła się spod kontroli), szczególnego znaczenia nabierają instytucje i zasady prawne, zawarte w ustawie Prawo prasowe i w przepisach z nią związanych, które wyznaczają granice wolności wypowiedzi. Na co dzień nie zawsze dostrzega się ich znaczenie, krytykowane za to bywają często. Niezależnie jednak od kształtu przyszłych rozwiązań niewątpliwie wiele zakazów i ograniczeń ma charakter uniwersalny, wskazuje bowiem granice, których przekroczyć nie wolno. O najistotniejszych zagadnieniach, związanych z poruszaną tematyką, zachowujących aktualność w każdym porządku prawnym, jest mowa w niniejszym opracowaniu. Nie tylko niejasność odpowiednich przepisów, lecz także brak ustalonej linii orzecznictwa zarówno krajowego, jak i mającego istotne znaczenie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, nie pozwalają na kategoryczne rozwiązanie wielu wątpliwości.
Przywołane w książce stanowiska ustawodawców, orzecznictwa i doktryny pokazują złożoność problemu i trudności, na jakie napotykają zarówno dziennikarze, jak i prawnicy próbujący odpowiedzieć na pytanie, co jeszcze wolno opublikować, a jakie treści już przekraczają dozwolenia prawne.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

W serii ukazały się również: Andrzej Matlak Charakter prawny regulacji dotyczących zabezpieczeń technicznych utworów Janusz Barta, Ryszard Markiewicz Telewizja interaktywna a prawo autorskie Prawo autorskie w społeczeństwie informacyjnym Andrzej Matlak Delikty internetowe w prawie prywatnym międzynarodowym Marek Świerczyński Magdalena Krekora Rynek leków a własność intelektualna Arkadiusz Michalak Ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa Zagadnienia cywilnoprawne Janusz Barta, Ryszard Markiewicz Oprogramowanie open source w świetle prawa Między własnością a wolnością Nabycie własności dzieła sztuki od nieuprawnionego Wojciech Kowalski Rafał Marcin Sarbiński Utwór fotografi czny i jego twórca w prawie autorskim Agnieszka Kubiak-Cyrul Dobra osobiste osób prawnych Wolność wypowiedzi prasowej Ewa Nowińska monografi e Wolność wypowiedzi prasowej Redaktor prowadzący: Ewa Fonkowicz Wydawca: Marcin Skrabka Sk³ad, ³amanie: MakPrint © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2007 ISBN 978-83-7526-489-0 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Drukarnia Diecezjalna w Sandomierzu, ul. Żeromskiego 4, 27-600 Sandomierz  Spis treści Spis treści Wykaz skrótów ............................................................................................. 9 Wprowadzenie ............................................................................................. 11 I. Wolność wypowiedzi .............................................................................. 1 1. Uwagi ogólne ....................................................................................... 1 2. Historyczny rozwój gwarancji prawnych wolności wypowiedzi 18 3. Ochrona wolności wypowiedzi w Konwencji Rady Europy o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ................ 19 II. Wolność wypowiedzi w Konstytucji RP z 1997 r. ............................ 33 1. Wolność prasy w rozumieniu art. 1 Konstytucji .......................... 33 2. Wolność wyrażania poglądów - art.  Konstytucji ....................... 37 3. Wolność wypowiedzi jako zasada ustrojowa a cenzura prewencyjna ......................................................................................... 1 . Wolność wyrażania poglądów a cenzura prewencyjna. Próba interpretacji ust. 2 art.  Konstytucji .................................. 2 III. Wolność wypowiedzi w ujęciu przepisów ustawy Prawo prasowe ...................................................................................... 7 1. Wolność wypowiedzi jako zasada .................................................... 7  Wolność wypowiedzi prasowej 2. Obowiązki dziennikarza w świetle zasady wolności wypowiedzi 0 pkt 1 Prawa prasowego ................................................................  prasowego ..................................................................................... 0 2.1. Obowiązki dziennikarza wskazane w art. 10 Prawa 2.2. Wymóg szczególnej staranności i rzetelności - art. 12 ust. 1 2.3. Ochrona dóbr osobistych oraz interesów informatorów i osób, które zaufały dziennikarzowi ........................................ 7 2.. Zakaz prowadzenia ukrytej reklamy ........................................ 79 2.. Obowiązki dziennikarza relacjonującego postępowanie przygotowawcze i sądowe ......................................................... 87 2..1. Uwagi ogólne ..................................................................... 87 2..2. Relacje dziennikarskie z postępowania przygotowaw- czego i sądowego w przepisach Prawa prasowego ..... 89 2..3. Dostęp do akt sprawy ....................................................... 10 2... Odpowiedzialność za treść relacji ................................. 108 2.. Obowiązek autoryzacji ............................................................... 11 2..1. Uwagi ogólne .................................... ................................. 11 2..2. Zasady autoryzacji tekstu ................................................ 118 2.7. Tajemnica zawodowa dziennikarzy .......................................... 127 2.7.1. Uwagi wprowadzające ..................................................... 127 2.7.2. Przedmiot tajemnicy zawodowej dziennikarzy .......... 128 2.7.3. Ochrona dziennikarskiej tajemnicy zawodowej w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości ................................................................. 13 IV. Problem ochrony dóbr osobistych a materiały prasowe .............. 139 1. Uwagi ogólne ....................................................................................... 139 2. Dobre imię (cześć) ............................................................................... 11 3. Prawo do prywatności ........................................................................ 1  . Sfera prywatności osób prowadzących działalność publiczną .... 19 . Prawo prasowe a prawo do prywatności ........................................ 13 . Prawo do wizerunku .......................................................................... 13 Spis treści V. Między krytyką a oszczerstwem ......................................................... 179 1. Granice dozwolonej krytyki .............................................................. 179 2. Satyra i karykatura .............................................................................. 18 VI. Źródła pozyskiwania i korygowania informacji ........................... 193 1. Obowiązek udzielania prasie informacji - ograniczenia .............. 193 2. Podmioty zobowiązane do udzielenia informacji wskazane w Prawie prasowym ............................................................................ 20 3. Pracownik jako źródło informacji .................................................... 20 . Prowokacja dziennikarska jako źródło informacji ........................ 208 VII. Instytucja sprostowania i odpowiedzi ........................................... 217 VIII. Sądowe zabezpieczenie materiałów prasowych ........................ 229 1. Uwagi ogólne ....................................................................................... 229 2. Zabezpieczenie w przepisach .......................................................... 231 3. Zabezpieczenie przeciw środkom społecznego przekazu w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego .......................... 233 . Zabezpieczenie w sprawach przeciwko środkom społecznego przekazu a art.  ust. 2 Konstytucji ................................................. 239 . Zabezpieczenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ............................................................................................. 23 Zakończenie .................................................................................................. 29 Bibliografia ................................................................................................... 23 7 8 Spis treści Wykaz skrótów AFP – Agence France Press ETPC – Europejski Trybunał Praw Człowieka EWG – Europejska Wspólnota Gospodarcza k.c. – ustawa z dnia 23 kwietnia 19 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 1, k.k. – ustawa z dnia  czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 3 poz. 93 z późn. zm.) z późn. zm. k.p. – ustawa z dnia 2 czerwca 197 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz. U. z 1988 r., Nr 21, poz. 9 z późn. zm.) k.p.a. – ustawa z dnia 1 czerwca 190 r. – Kodeks postępowania administra- cyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) k.p.c. – ustawa z dnia 17 listopada 19 r. – Kodeks postępowania cywilne- go (Dz. U. Nr 3, poz. 29 z późn. zm.) k.p.k. – ustawa z dnia  czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz.  z późn. zm.) KPP – Kwartalnik Prawa Prywatnego KZS – Krakowskie Zeszyty Sądowe MoP – Monitor Prawniczy NJW – Neue Juristische Wochenschrift NP – Nowe Prawo NSA – Naczelny Sąd Administracyjny ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych OSA – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSN – Orzecznictwo Sądu Najwyższego OSNC – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSNCP – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i Izba Pracy OSNIC – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna 9 Wolność wypowiedzi prasowej OSNKW – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa OSP – Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiK Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych OTK – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego PAP – Polska Agencja Prasowa PiP – Państwo i Prawo PIPWI – Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej PPH – Przegląd Prawa Handlowego pr. aut. – ustawa z dnia  lutego 199 r. o prawie autorskim i prawach po- krewnych (tekst jedn. Dz. U. z 200 r., Nr 90, poz. 31 z późn. zm.) pr. pras. – ustawa z dnia 2 stycznia 198 r. – Prawo prasowe (Dz. U. Nr , poz. 2 z późn. zm.) PUG – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego PWiOWI – Prace Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej RPEiS – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SN – Sąd Najwyższy TPP – Transformacje Prawa Prywatnego TGIP – Tribulan de Grande Instance de Paris UJ – Uniwersytet Jagielloński u.r.t. – ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jedn. Dz. U. z 200 r., Nr 23, poz. 231 z późn. zm.) u.z.n.k. – ustawa z dnia 1 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej kon- kurencji (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 13, poz. 103 z późn. zm.) XMS – eXtended Memory Specification ZNUJ – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 10 Wprowadzenie Wprowadzenie Problematyka prawna związana z funkcjonowaniem szeroko rozu- mianej prasy nabiera coraz większego znaczenia. Wynika to z wielu przy- czyn, w tym przede wszystkim ze wzrastającej roli społecznej mediów, ich rozbudowanej struktury tematycznej, wielości konkurujących ze sobą przedsiębiorstw medialnych. Po 1989 r. otworzyła się przed prasą szansa funkcjonowania w struk- turach państwa demokratycznego, z jego gwarancjami dotyczącymi zarów- no wolności słowa, jak i swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Powołano w tym czasie wiele nowych tytułów gazet, ustawa o radiofonii i telewizji umożliwiła funkcjonowanie prywatnym nadawcom. Powiększa- jący się rynek prasowy wymusił konkurencję, która w oczywisty sposób stymuluje walkę o klienta (czytelnika, widza, słuchacza). W tym zakresie, jak wskazuje praktyka, wykorzystuje się różne metody, nie zawsze zgodne zarówno z duchem konkurencji, jak i z prawem. Trudno nie zauważyć, że zmieniona sytuacja ustrojowa dotyczy nie tylko wydawców i nadawców, także dziennikarze zostali włączeni w nurt walki konkurencyjnej. Równo- cześnie otrzymali do ręki „broń” o ogromnej sile rażenia: wolność słowa. Zafascynowani możliwościami stąd wynikającymi, zapomnieli – lub nie chcieli pamiętać – że zarówno ta, jak i inne wolności, mają swoje tak praw- ne, jak i etyczne granice. Nie jest to bowiem prawo „jednostronne”, to prze- de wszystkim prawo społeczeństwa do otrzymywania informacji. Wolność, o której mowa w tytule, nie może być w państwie prawa – co jest zresztą oczywiste – absolutna. Próba zakreślenia jej granic pozwoli, choćby w ogólnych zarysach wskazać, co mieści się w tym pojęciu, a co poza nie wykracza. Ograniczeń poszukiwać należy w różnych gałęziach prawa, niewątpliwie jednak podstawowy zbiór zasad i reguł znajduje się w usta- wie Prawo prasowe i w nierozerwalnie z nią związanych aktach prawnych. Z tego względu zamieszczone w niniejszej pracy uwagi dotyczą wskazanej 11 Wolność wypowiedzi prasowej powyżej regulacji, z koniecznym przywołaniem odpowiednich rozwiązań zawartych w innych ustawach. Pozostawiając szczegółowy komentarz do wskazanej ustawy poza za- kresem moich zainteresowań, pracę swoją poświęcę poniższym zagadnie- niom. Na styku litery prawa i potrzeb praktyki rodzi się pytanie o granice wolności wypowiedzi prasowej. Aby odpowiedzieć na nie, nie wystarczy odwołanie się do ustawy, lecz konieczna jest znajomość systemu rozwią- zań legislacyjnych wraz z ich teoretycznymi i filozoficznymi podstawami. Takie ujęcie przedmiotu sprawi, że zawarte w tej książce uwagi nie stra- cą, mam nadzieję, aktualności wraz ze zmianami w zakresie konkretnych rozwiązań prawnych. Nie pretenduję oczywiście do zaproponowania roz- wiązań uniwersalnych, moim celem jest zebranie i próba podsumowania powstałych na tle obowiązujących przepisów trudności związanych z ko- niecznością interpretacji pojęć nieostrych, wyznaczających ramy wolności, czego skutkiem są rozbieżności stanowisk zarówno sądów, jak i przedsta- wicieli doktryny. Wybór problematyki podyktowały także moje osobiste zaintereso- wania, do których w szczególności należy fenomen wolności wypowiedzi, która wiele obiecuje, znacznie mniej gwarantując. Obszerne opracowania tematyczne nie wyczerpują problematyki z nią związanej, gdyż nieustająco wzbogaca ją praktyka. Nadto, wiele kwestii nie może być rozwiązanych ge- neralnie, odpowiednie oceny dyktują okoliczności konkretnej sprawy, stąd często w podobnych sprawach zapadają odmienne wyroki sądowe. Oczywistą konsekwencją wolności wypowiedzi jest – w rozumieniu potocznym – brak cenzury. W świadomości wielu przedstawicieli prasy jej miejsce zajęło orzecznictwo sądów powszechnych, w szczególności w za- kresie stosowania instytucji zabezpieczeń. Stąd do kwestii tych nawiązuję omawiając znaczenie, jakie – moim zdaniem – przypisać należy treści ust. 2 art.  Konstytucji, zakazującego stosowanie cenzury prewencyjnej. O znaczeniu, jakie ustawodawca przypisuje prasie, świadczą prze- de wszystkim gwarancje w zakresie dostępu do informacji. Wprawdzie uchwalenie odpowiedniego aktu prawnego podyktowała konieczność rea- lizacji przepisów Konstytucji, w której odpowiednie uprawnienia przyzna- no „każdemu”, jednakże w odniesieniu do prasy znacznie je rozszerzono. Wydaje mi się, że w tym zakresie problemem zasadniczym nie jest sam do- stęp do informacji, lecz obowiązujące ograniczenia. Z tego względu właś- nie one zostały przybliżone. Niewątpliwie dla dziennikarzy istotny jest zakres ciążących na nich obowiązków, które w sposób oczywisty narzucają ograniczenia wolności 12 Wprowadzenie ich wypowiedzi. Ustawa Prawo prasowe mówi o tym, używając zwrotów nieostrych, budzących liczne wątpliwości; rezultatem tego jest zmienne sta- nowisko Sądu Najwyższego w kwestii odpowiedzialności dziennikarskiej. Wiele zastrzeżeń budzą również zasady rządzące tzw. sprawozdawczością sądową. Sala rozpraw nieustająco cieszy się zainteresowaniem społecznym, nic zatem dziwnego, iż również prasa takie przekazy zamieszcza. Ustawa niektóre problemy z tym związane reguluje, pozostawiając jednak szereg niejasności. Z takimi materiałami prasowymi związane jest tzw. dziennikar- stwo śledcze czy prowokacja, które oczywiście nie są wolne od ograniczeń. Także i tę problematykę postaram się przybliżyć. Nie mniej ważne znaczenie ma ochrona dóbr osobistych podmiotów cieszących się zainteresowaniem mediów. Jest to niewątpliwie nie dający się wyczerpać problem prawny o szczególnym dla prasy znaczeniu. Próba przedstawienia wątpliwości, jakie wywołują odpowiednie regulacje usta- wowe, nie przyniosła – bo i nie mogła – gotowych rozwiązań. Mam jednak nadzieję, że zasygnalizowałam istotne problemy. Ostatnimi czasy wiele kontrowersji powstało wokół instytucji spro- stowań i odpowiedzi; stały się także przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego. W tym zakresie również istnieje konieczność noweliza- cji przepisów, aby choć w części odpowiadały rzeczywistym wymaganiom społecznym. Wyjątkowa aktualność podejmowanych w tej pracy zagadnień oraz konieczność uwzględnienia w niej najnowszych propozycji rozwiązywania spraw spornych, wymaga oparcia się nie tylko na materiale zawartym w ak- tach prawnych, orzecznictwie, czy publikacjach naukowych. Konieczne sta- je się także sięgnięcie w szerokim zakresie do materiałów prasowych. Do- datkowym uzasadnieniem takiego zabiegu może być w tym przypadku i ta okoliczność, że z reguły wyszły one spod pióra tych, których problematyka wolności wypowiedzi dotyka bezpośrednio, czyli samych dziennikarzy. Raz jeszcze chciałabym podkreślić, iż tematyka pracy nie pretenduje do wyczerpania poruszanej problematyki. Moim celem było zaakcentowa- nie węzłowych zagadnień związanych z wypowiedzią prasową i jej ogra- niczeniami, wynikającymi przede wszystkim z przepisów ustawy Prawo prasowe. 1 I. Wolność wypowiedzi 1. Uwagi ogólne Wśród wielu praw i podstawowych wolności człowieka najwięcej kontrowersji wzbudza wolność wypowiedzi1. W samym zwrocie zasadza się pewna pułapka: jeśli wolność to brak ograniczeń, a więc brak odpowiedzialności. Swoboda bowiem wedle słow- nikowej definicji, to możliwość postępowania, zachowania się według włas- nej woli, bez konieczności ulegania przymusowi, innymi słowy, to brak skrępowania, niezależność, wolność2. Takie też jest potoczne znaczenie tego określenia. Jednak takie właśnie rozumienie tego terminu nie jest wystarcza- jące, aby nadać mu rangę jednej z podstawowych zasad państwa demo- kratycznego. W historii koncepcji ustrojowych termin „wolność” zawsze związany był z ograniczeniami. Pozostając jedynie przy teoriach nowo- żytnych, które dały początek współczesnym rozwiązaniom ustrojowym, pierwszeństwo należałoby oddać Monteskiuszowi, który pisał: „Wolność jest to prawo czynienia wszystkiego tego, na co ustawy pozwalają”3. Po- lemizował z tym ujęciem jeden z późniejszych liberałów, Beniamin Con- stant, zwracając uwagę, że prawo może przecież zakazać wszystkiego. Stąd dla Constanta wolność, to „pewność niepodlegania niczemu inne- mu, jak tylko prawom”. Pomiędzy więc prawem zagwarantowanym przez ustawy, a wolnoś- 1 Dalej określenia tego używam zamiennie z terminem „wolność słowa”. 2 Por. Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. III, Warszawa, 1981, s. 37. 3 K. Monteskiusz, O duchu praw, w tłum. T. Boya-Żeleńskiego, t. 1, cz. II, ks. XI, Warszawa 197, s. 230.  B.B. Constant, O wolności starożytnych i nowożytnych. Mowa wygłoszona w Athénéé Royal, Arka, nr 2. 1 Wolność wypowiedzi prasowej cią w granicach prawa toczy się nowoczesny dyskurs, również i ten, który dotyczy wolności wypowiedzi prasowej. Omawiana problematyka nie jest nowa; wolność „od zawsze” wiązała się z ograniczeniami, wynikającymi zresztą z różnych przyczyn. W staro- żytności wypowiadano poglądy, iż należy cenzurować sztukę w imię dobra moralnego obywateli. W średniowiecznej Europie palono książki, skazywa- no uczonych, pojawiły się indeksy dzieł zakazanych. Znamiennym przykładem jest tu rozporządzenie Parlamentu angiel- skiego z 13 r., przywracające cenzurę prewencyjną poprzez wskazanie, iż „żadna książka etc. od tej chwili nie będzie wydrukowana ani też wystawio- na na sprzedaż, jeśli nie uzyska wpierw aprobaty i zgody na rozpowszech- nianie od osoby lub osób wskazanych w tym celu przez obie lub jedną z izb Parlamentu”. W proteście John Milton, w słynnej pracy zatytułowa- nej Aeropagitica, adresowanej właśnie do Parlamentu, apelował o wolność druku, używając m.in. następujących argumentów: „książki są jak pokarm; niektóre pożywne, inne szkodliwe (...). Najlepsze książki dla spaczonego umysłu mogą stać się pobudką do nieprawości (...), ze złą książką jest ina- czej, gdyż w rękach bystrego i roztropnego czytelnika służy pod niejednym względem odkrywaniu prawdy, obalaniu fałszu, przestrodze i pouczeniu (...)”. I dalej, (...) jeśli ktoś chciałby przy pomocy druku poprawiać obyczaje, musiałby nadzorować wszystkie rozrywki – wszystko, co radosne w życiu. Bezkarność i bezprawie są niewątpliwie zgubą każdego narodu lecz wielką sztuką jest rozróżnienie, kiedy prawo powinno zakazywać i karać, a kiedy wystarczy jedynie perswazja”. W XVII wieku idee Miltona nie zyskały ak- ceptacji, później jednak często do nich nawiązywano. Korzeni koncepcji współczesnych w zakresie wolności wypowiedzi dopatrywać się można w poglądach J.S. Milla, który uważał, iż „gdyby cała ludzkość z wyjątkiem jednego człowieka sądziła to samo i tylko ten jeden człowiek był odmiennego zdania, ludzkość byłaby równie mało upraw- niona do nakazywania mu milczenia, co on, gdyby miał po temu władzę, do zamknięcia drzwi ludzkości”. Autor ten zauważa jednak, iż jedynym celem, dla którego ma się prawo sprawować władzę nad innymi wbrew ich woli, jest zapobieżenie krzywdy innych7. Stwierdza także, że dąże- nie do prawdy musi polegać na nieustannym konfrontowaniu poglądów własnych ze sprzecznymi opiniami innych. Ograniczenie swobody wy-  Przytaczam za Aeropagitica, w tłum. A. Pawelca, 1993, nr 7, s. 8 i n.  Por. J.S. Mill, O wolności, Warszawa 1999, s. 30 i n. 7 J.S. Mill, op. cit., s. 2 1 I. Wolność wypowiedzi powiedzi prowadziłoby do odebrania jednostce możliwości odkrywania prawdy. Obraz wolności słowa i jej rola w demokracji określony przez J.S. Mil- la, ma prowadzić do „duchowego szczęścia ludzkości”; zagłuszenie czyjejś myśli – to zagłuszenie prawdy. Jednakże należy kontrolować jednostkę, je- śli wolność słowa mogłaby naruszyć dobra innych. W państwie demokratycznym, w żadnym państwie, nie ma mowy o całkowitej wolności w żadnym zakresie, także i w tym, będącym przed- miotem tych uwag. Konieczne jest więc wyznaczenie jej granic, szczególnie mając na uwadze gwałtowny rozwój środków komunikacji oraz walkę kon- kurentów na rynku mediów, wymuszające pośpiech, bylejakość w weryfi- kowaniu źródeł informacji, czy dającą się zauważyć nierzetelność meryto- ryczną dziennikarzy. Charakterystyczne jest, że o wolności słowa mówi się przede wszyst- kim w określonych kontekstach; wprawdzie prawne gwarancje dotyczą wszystkich, to zazwyczaj jest ona poruszana w związku z wypowiedziami rozpowszechnionymi przez szeroko rozumianą prasę i polityków. Nic w tym dziwnego – oba rodzaje wypowiedzi mają duży społeczny oddźwięk. Szczególnie istotne jest, że w dwudziestym wieku wzrosło tak zna- czenie mediów, iż stały się podstawowym środkiem społecznego obiegu informacyjnego. Aktualnie ich rolę uzupełniania, a niekiedy i przejmuje Internet. Charakterystyczna jest w tym kontekście wypowiedź R. Kapuściń- skiego, który w jednym z wywiadów stwierdził m. in., że rozwój mediów postawił przed nami jeden z głównych problemów etyki, a mianowicie problem prawdy i kłamstwa. W średniowieczu środkiem komunikowania się był list. Piszący go – jeśli kłamał – okłamywał określonego człowieka. Hitler mógł okłamać 0 milionów ludzi, Stalin 200 milionów. Dziś niektóre programy telewizyjne ogląda miliard widzów. Jeśli tam przeniknie kłam- stwo, to zostanie powielone miliard razy. Ciężar nadużycia stanie się nie- porównywalnie większy8. Problem granic wolnego obiegu słowa w wypowiedziach prasowych ma więc fundamentalne znaczenie dla wszystkich, do których dociera taki przekaz. Wyznaczają je zarówno przepisy prawa, jak i normy etyczne, nie- kiedy ze sobą związane; należy jedynie związek ten dostrzec. Także te kwe- stie będą przedmiotem dalszych uwag, choć – z oczywistych względów – pierwszoplanowe będą regulacje zawarte w prawie stanowionym. 8 Por. Gazeta Wyborcza z 10 maja 199 r.; por. również E. Barendt, Freedom of Speech, Oxford 200, s. 37 i n.; R.L. Holsinger, Media Law, New York 1987, s. 2 i n. 17 Wolność wypowiedzi prasowej Ze względu na to, iż zarówno w przepisach umów międzynarodo- wych, jak i w postanowieniach krajowych, nie ma odrębnych przepisów dotyczących wolności słowa w mediach, niezbędne jest przedstawienie odpowiednich rozwiązań ogólnych. 2. Historyczny rozwój gwarancji prawnych wolności wypowiedzi Jedną z pierwszych regulacji w tym zakresie był § 12 Deklaracji Praw Wirginii z 12 kwietnia 177 r., zgodnie z którym wolność prasy jest jednym z bastionów wolności i nie może być nigdy ograniczona; jej ograniczeń do- konują tylko rządy despotyczne. W uchwalonej w 1789 r. we Francji Deklaracji Prawa Człowieka i Oby- watela, w art. 11 podkreślono, iż swoboda przekazywania myśli i poglądów jest jednym z najcenniejszych praw człowieka. Każdy obywatel ma zatem wolność słowa, pisma i druku, odpowiadając za jej nadużycie tylko w wy- padkach określonych przez ustawę. Szeroko cytowana pierwsza poprawka do Konstytucji Stanów Zje- dnoczonych z 1791 r. przewiduje, iż żadna ustawa nie może ograniczać wolności słowa lub prasy. Wyraźne gwarancje w tym zakresie pojawiły się w Konstytucji II Re- publiki Francuskiej z 188 r., która w art. 8 wskazała, iż „obywatele mają pra- wo (…) głoszenia swych przekonań drukiem i w każdej innej formie (…)”. Z żadnej przyczyny prasy nie można poddawać cenzurze. Z kolei artykuł 13 austriackiej Konstytucji z 187 r. przewidywał, że każdy posiada prawo do wolnego wyrażania swych przekonań w słowie, piśmie i druku, w gra- nicach ustaw. Prasa nie może być ograniczona ani przez ustanowienie nad nią cenzury, ani przez wymaganie uzyskania koncesji9. W powyższy sposób torowały sobie drogę gwarancje prawne wol- ności wypowiedzi, w tym i wypowiedzi prasowej. Powoli stawała się ona standardem wolności obywatelskiej, wpisanej przede wszystkim w akty prawne rangi konstytucyjnej. Po drugiej wojnie światowej odpowiednie regulacje zostały włączone 9 Por. P. Sarnecki, Por. P. Sarnecki, Regulacja problematyki środków społecznego przekazu w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, [w:] Prawo mediów, pod red. J. Barty, R. Markiewicza, A. Matlaka, Warszawa 200, s. 1 J. Barty, R. Markiewicza, A. Matlaka, Warszawa 200, s. 1 i n.; M.B. Nimmer, Introduction – Is Freedom of the Press a Redundancy: What Does-it Add to Freedom of Speech, [w:] Media Law, praca zbiorowa pod red. E. Barendta, Alderhorst, Hong Kong, Singapure, Sydney 1993, s. 11–31 18 I. Wolność wypowiedzi do umów międzynarodowych. Wymienić tu należy Powszechną Deklara- cję Praw Człowieka przyjętą w 198 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. Jako podstawowe prawa człowieka wymienia przede wszystkim godność, wolność, równość i własność. Zgodnie zaś z art. 19, każdy ma prawo do swobody posiadania niezależnych poglądów, poszukiwania, otrzymywa- nia i rozpowszechniania informacji i idei wszelkimi środkami, bez wzglę- du na granice. Ze względu na swój deklaratywny charakter nie miała ona mocy wiążącej. Kolejny akt prawny Organizacji Narodów Zjednoczonych został uchwalony w 19 r. pod nazwą Międzynarodowy Pakt Praw Obywatel- skich i Politycznych. Wraz z przyjętym w tym samym roku Paktem Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, uzyskał on charakter wiążący dla państw – stron; zawarto w nim gwarancje w zakresie wolności słowa. Najbardziej znacząca dla Europy regulacja, to Konwencja Rady Euro- py o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Ze względu na jej znaczenie zostanie ona dalej szczegółowo omówiona. W końcu wskazać należy na Kartę podstawowych praw Unii Euro- pejskiej (uchwaloną w Nicei w 2000 r.), która w art. 11 zawiera następujące wskazanie: Każdy ma prawo do wolności wypowiedzi. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania infor- macji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice pań- stwowe (ust. 1). Szanowana jest wolność mediów i ich pluralizm (ust. 2). Przepis ten, w każdym razie w ustępie 1, wzorowany jest na tekście art. 10 ust. 1 wskazanej powyżej Konwencji. Uwagi zatem poczynione do ostatnio wskazanego przepisu będą także aktualne w odniesieniu do re- gulacji unijnej. 3. Ochrona wolności wypowiedzi w Konwencji Rady Europy o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności Jak wspomniałam, na kontynencie europejskim podstawowe znacze- nie w omawianym zakresie ma Konwencja Rady Europy o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisana w Rzymie w 190 r.10 Jej 10 Dz. U. z 1993, Nr 1, poz. 28 z późn. zm. Konwencja weszła w życie 3 września 193 r. Uzupełnia Dz. U. z 1993, Nr 1, poz. 28 z późn. zm. Konwencja weszła w życie 3 września 193 r. Uzupełnia Konwencja weszła w życie 3 września 193 r. Uzupełnia ją 11 protokołów modyfikujących lub dopełniających jej treść. Polska przystąpiła do tej umowy w 1991 roku. 19 Wolność wypowiedzi prasowej postanowienia gwarantują ochronę dla ujętego tu zbioru praw i wolności, uznanych za podstawowe dla człowieka i obywatela. Obowiązek uwzględnienia w ustawodawstwach krajowych gwaran- cji także w zakresie wolności wypowiedzi wynika stąd, iż państwa człon- kowskie muszą spełniać określone warunki wstępne, wskazane w art. 3 sta- tutu Rady Europy11. Podkreślono w tym przepisie, iż każdy członek Rady uznaje zasadę praworządności oraz zasadę, iż wszystkie osoby pozostające pod jego jurysdykcją korzystają z praw człowieka i podstawowych wolno- ści. Naruszenie tego postanowienia może skutkować zawieszeniem kraju w prawie reprezentacji a także jego wykluczeniem z organizacji – art. 812. Dla działalności prasy najistotniejszy jest przepis art. 10, wpro- wadzający zarówno gwarancje jak i ograniczenia w zakresie wolności wypowiedzi. Zgodnie z nim, każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymy- wania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicz- nych i bez względu na granice państwowe. Niniejszy przepis nie wyklu- cza prawa Państw do poddania procedurze zezwoleń przedsiębiorstw radiowych, telewizyjnych lub kinematograficznych (ust. 1). Korzysta- nie z tych wolności – pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzial- ność – może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ogra- niczeniom i sankcjom, jakie są przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w interesie bezpieczeństwa pań- stwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego, ze względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub prze- stępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu na zapobieżenie ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej (ust. 2). W literaturze prawniczej wskazano, iż oficjalne tłumaczenie tekstu Konwencji zawiera błędy13. Dotyczą one dość istotnych zwrotów zawar- tych w artykule 10, a mianowicie przepis ten chroni „swobodę wypowie- dzi”, a nie „wolność wyrażania opinii” (zdanie pierwsze art. 10 ust. 1), a tak- że – kierując się treścią orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – w ustępie 2, zdaniu drugim – chodzi o ograniczenie „przewidziane przez 11 Dz. U. z 199, Nr 118, poz. . 12 Por. R. Bartoszcze, Rada Europy a wolność wypowiedzi, Kraków 1999, s. 3 i n. 13 Tak m.in. M.A. Nowicki, Europejska Konwencja Praw Człowieka. Kraków 1999, s. 0; I.C. Kamiński, Swoboda wypowiedzi w orzeczeniach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, Kraków 2003, s. 1; H.U. Rübenach, Europäisches Presserecht, Stuttgart 2000, s.  i n. 20 I. Wolność wypowiedzi prawo” a nie „przez ustawę”, ograniczenie to musi być także „konieczne”, a nie „niezbędne”1. Ze względu na wagę powołanego przepisu, poniżej omówione zosta- ną wybrane kwestie i orzeczenia związane z jego stosowaniem. Rozpocząć należy od oczywistej uwagi, iż art. 10 ust. 1 gwarantuje wolność wypowiedzi; uzupełniające znaczenie mają dalsze przepisy Kon- wencji, to jest: art. 8 (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzin- nego), art. 9 (wolność myśli, sumienia i religii) oraz art. 11 (prawo do swo- bodnego zgromadzania się i zrzeszania). Wolność, o której mowa, precyzowana jest tu jako wolność posia- dania poglądów, otrzymywania i przekazywania informacji oraz idei. Jak widać, brak uregulowania kwestii dostępu do informacji, nie ma także szczególnego odniesienia do prasy i przysługującej jej wolności. Jak podkreśla się w literaturze – i jest to stanowisko, które podzielam – zakres wolności wypowiedzi nie jest pojęciem stałym i zmienia się wraz z ewolucją systemu demokratycznego; stopień swobody uzależ- niony jest od sytuacji politycznej, gospodarczej i społecznej poszcze- gólnych krajów. Ogólne ramy wolności wyznaczone są przez klimat epoki, przyjęte koncepcje społeczne i polityczne, rolę jaką przypisuje się jednostce w systemie, relacje między obywatelem a państwem. Zmie- niające się warunki powodują, że modyfikowany jest zakres wolności wypowiedzi1. Niewątpliwie istotną rolę unifikującą pełnią orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wskazujące, jak należy rozu- mieć przede wszystkim zakres ograniczeń tej wolności, o których mowa w ust. 2 tego artykułu. I właśnie one przesądzają, jaką rzeczywistą treść ma wolność słowa1. Z cytowanego powyżej przepisu wynika, że odpowiednie ograni- czenia mogą być zastosowane przy spełnieniu następujących warunków, a mianowicie gdy: – ograniczenie jest przewidziane w prawie krajowym; ograniczenie jest przewidziane w prawie krajowym; 1 Por. I.C. Kamiński, Swoboda wypowiedzi..., s. 1, przypis 2. 1 Por. R. Bartoszcze, Rada Europy..., s. 8–8. 1 „Swoboda wypowiedzi”, tak tłumaczy termin „freedom of expression”, „liberte d’expression” M.A. Nowicki, Swoboda wypowiedzi. Standardy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka – wybrane zagadnienia, [w:] Obywatel – jego prawa i wolności, Warszawa 1998, s. 111. Niekiedy używa się i określenia „wolność słowa” dla tłumaczenia zwrotu konwencyjnego, co jednak jest pojęciem węższym od wyżej wskazanych; tak A. Michalska, Prawa człowieka w systemie norm międzyna- rodowych, Warszawa 1982; H. Thorgeirsdóttir, Journalism Worthy of the Name: Freedom Within the Press And the Affirmative Side of Article 10 of the European Convention on Human Rights, Leiden– –Boston 200, s. 2–79. 21 Wolność wypowiedzi prasowej ingerencja może być podjętą w obronie wskazanych przepisem tym dóbr – ingerencja może być podjętą w obronie wskazanych przepisem tym dóbr oraz – jeśli jest to konieczne w społeczeństwie demokratycznym. jeśli jest to konieczne w społeczeństwie demokratycznym. Ze względu na wagę ograniczeń oraz nieostry charakter użytych zwrotów, dla właściwego stosowania omawianego przepisu Konwencji ko- nieczne jest zaznajomienie się ze stanowiskiem Trybunału mającym wagę wiążącą17. Poniżej kilka orzeczeń, które – moim zdaniem – wskazują kieru- nek interpretacji wskazanego przepisu Konwencji. Znaczący wybór orzeczeń Trybunału wraz z krótkimi komentarzami zawarty jest w opracowaniu I.C. Kamińskiego18. Autor ten słusznie podkre- śla, że znajomość orzecznictwa i jego ewolucji jest potrzebna, gdyż kon- wencja jest żywym instrumentem. Organy strasburskie wielokrotnie wska- zywały, że zmiana życia i społeczeństwa wymusza modyfikację wcześniej przyjmowanej interpretacji. Uwaga ta jest istotna, gdyż pokazuje, że raz za- jęte stanowisko może następnie podlegać weryfikacji, co jest także sugestią dla sądów krajowych, wskazującą na to, że w zakresie wolności wypowie- dzi konkretne oceny zależne są od wielu zmiennych czynników. Wracając do wskazanego opracowania podkreślić należy, iż Autor podzielił je wedle określonego klucza, który wskazuje przede wszystkim, w jakich dziedzi- nach życia społecznego dochodzi do konfliktu pomiędzy jednostkowymi dobrami a wolnością wypowiedzi, realizowaną przede wszystkim za po- średnictwem prasy. Przyjęty przez I.C. Kamińskiego podział przytoczonych orzeczeń jest następujący: podstawowe zasady konwencyjne; – podstawowe zasady konwencyjne; swoboda wypowiedzi w debacie politycznej. Ochrona osób publicznych – swoboda wypowiedzi w debacie politycznej. Ochrona osób publicznych i prywatnych; swoboda wypowiedzi w debacie wokół spraw budzących publiczne za- – swoboda wypowiedzi w debacie wokół spraw budzących publiczne za- interesowanie i zatroskanie; – swoboda wypowiedzi a zachowanie autorytetu i bezstronności wymiaru swoboda wypowiedzi a zachowanie autorytetu i bezstronności wymiaru sprawiedliwości oraz przeciwdziałanie popełnieniu przestępstwa. Wol- ność słowa w postępowaniu sądowym; swoboda wypowiedzi a ochrona poufnych wiadomości; – swoboda wypowiedzi a ochrona poufnych wiadomości; swoboda wypowiedzi a ochrona moralności i religii. Swoboda wypowie- – swoboda wypowiedzi a ochrona moralności i religii. Swoboda wypowie- dzi artystycznej; – swoboda wypowiedzi komercyjnej; swoboda wypowiedzi komercyjnej; 17 Zob. wybór zawarty orzeczeń ETPC w opracowaniu M.A. Nowickiego, Europejska Konwencja Praw Człowieka, Warszawa 1998. 18 I.C. Kamiński, Swoboda wypowiedzi..., s. 1; por. również J. Sieńczyło-Chlabicz, Naruszenie prywat- ności osób publicznych przez prasę. Analiza cywilnoprawna, Kraków 200, s. 33 i n. 22 I. Wolność wypowiedzi swoboda wypowiedzi a zatrudnienie z służbie publicznej. Prawo do kry- – swoboda wypowiedzi a zatrudnienie z służbie publicznej. Prawo do kry- tykowania pracodawcy; swoboda wypowiedzi w wojsku i policji; – swoboda wypowiedzi w wojsku i policji; swoboda wypowiedzi i działalność nadawcza; – swoboda wypowiedzi i działalność nadawcza; prawo do otrzymania informacji; – prawo do otrzymania informacji; – ochrona dziennikarskich źródeł informacji; ochrona dziennikarskich źródeł informacji; wysokość odszkodowania w sprawach związanych ze swobodą wypo- – wysokość odszkodowania w sprawach związanych ze swobodą wypo- wiedzi; – miscellanea. miscellanea. Powyższe usystematyzowanie orzeczeń Trybunału pokazuje, gdzie najczęściej dochodzi do zderzenia m.in. praw gwarantowanych Konwen- cją z także gwarantowaną w tym akcie prawnym – wolnością wypowiedzi. Podkreślić należy, iż wskazana regulacja zamieszczona została w umowie międzynarodowej, która dotyczy praw i wolności człowieka i obywatela; nie obejmuje zatem innych podmiotów, w tym „prasy” rozumianej jako zorganizowana działalność wydawnicza czy nadawcza. Przy tym zastrze- żeniu można co najwyżej mówić o wolności wypowiedzi dziennikarskiej (o czym będzie dalej mowa). W związku z takim a nie innym usytuowaniem art. 10 w literaturze podniesiono, iż otwarte pozostają pytania dotyczące – przykładowo – nastę- pujących kwestii: czy Konwencja w jednakowy sposób traktuje ingerencje dokonane za względu na każde z chronionych dóbr, czy też różnicuje stan- dardy; czy Trybunał tak samo oceni ograniczenia wprowadzone dla ochro- ny integralności terytorialnej i moralności; czy art. 10 obejmuje ochroną wy- łącznie swobodę wypowiedzi politycznej (gdyż takie są źródła tej gwarancji – E.N.), czy też obejmuje inne formy wypowiedzi, jak np. komercyjną czy polityczną; jak traktuje „prasę” i „zwykłego człowieka”19. Pytań można by mnożyć. Orzecznictwo Trybunału na niektóre odpowiada wprost (np. w od- niesieniu do wypowiedzi komercyjnych), inne pozostawia bez odpowiedzi lub z odpowiedzią domyślną (np. wolność wypowiedzi „prasowej”). Niezależnie od powyższych wątpliwości istotne jest to, iż od daty jej wydania po dziś dzień Konwencja, a właściwie wydane na jej podstawie orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – kształtują zasady i zakres ochrony wolności, o której tu mowa. Z tego względu, w koniecznym skrócie, przedstawię wybrane stano- wiska Trybunału, wyznaczające zarówno zasady podstawowe, jak i wska- zujące rygory ocenne w poszczególnych kwestiach. 19 Por. I.C. Kamiński, Swoboda wypowiedzi..., s. 17. 23 Wolność wypowiedzi prasowej I tak, w wyroku Handyside przeciwko Wielkiej Brytanii z 7 grudnia 197 r.20 Trybunał podkreślił, iż stwierdzenie czy ingerencja jest faktycznie uzasadniona racjami przewidzianymi przez Konwencję, spoczywa zasad- niczo na instytucjach krajów członkowskich. Przy dokonywaniu stosow- nych ocen uwzględniają one lokalną specyfikę, szczególnie jeśli chodzi o wskazania dotyczące moralności. W tym zakresie – podkreślił Trybunał – krajowy margines swobody jest znaczny. Także do władz krajowych na- leży wstępne określenie, czy istnieje „pilna potrzeba społeczna”, wynika- jąca z pojęcia „konieczności”. W orzeczeniu tym Trybunał podkreślił rzecz istotną, a mianowicie, że swoboda wypowiedzi stanowi „jeden z zasadniczych filarów społeczeń- stwa demokratycznego i nie ogranicza się do informacji i poglądów, które są odbierane przychylnie, uważane za nieobraźliwe lub neutralne, lecz od- nosi się także do tych, które obrażają, oburzają lub wprowadzają niepokój w państwie lub części społeczeństwa. Takie są bowiem wymagania plura- lizmu, tolerancji, otwartości na inne poglądy, bez których nie istnieje „de- mokratyczne społeczeństwo”. Z kolei w sprawie Sunday Times przeciwko Wielkiej Brytanii, sędziowie wypowiedzieli się w sprawie wzajemnego stosunku ustępu 1 i 2 art. 10 pod- kreślając, iż w tym przypadku nie chodzi o konflikt równorzędnych pryn- cypiów, lecz punktem wyjścia dla każdej interpretacji musi być założenie dominującej pozycji swobody wypowiedzi; ograniczenia muszą więc być wąsko interpretowane co oznacza, że nie wystarczy powołanie się na moż- liwość sięgnięcia do wskazanych Konwencją ograniczeń i założenie, iż swo- boda wypowiedzi nie jest absolutna. Przesądzono także w omawianej sprawie, iż ingerencja musi być „przewidziana przez prawo” w szerokim, a więc nie tylko kontynental- nym znaczeniu. Oznacza to, iż także ingerencja dokonywana na podstawie common law jest zgodna z konwencyjnymi wymogami. Odnośnie „przewidzianych przez prawo” ograniczeń Trybunał wskazał, iż muszą być one „adekwatnie dostępne” oraz „dostatecznie precyzyjne”. Istotne jest przy tym, iż Sąd ten zauważył, że prasa ma nie tylko obo- wiązek przekazywania informacji i poglądów, lecz opinia publiczna ma również prawo je otrzymywać. Odrębną problematykę stanowi – zdaniem Trybunału – swoboda wy- powiedzi w debacie politycznej i związana z tym ochrona dóbr osobistych. 20 Sygn. 93/72. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, przytoczone w tym roz- dziale, zawarte jest we wskazanym powyżej opracowaniu autorstwa I.C. Kamińskiego. 2 I. Wolność wypowiedzi I tak, w słynnym, obecnie już klasycznym wyroku w sprawie Oberschlick przeciwko Austrii (z 1 lipca 1997 r. ) Sąd ten uznał, iż polityka można nazwać idiotą, argumentując to w następujący sposób. Na wstępie przyznano, że użyte słowo ma charakter obraźliwy, jed- nakże okoliczności sprawy (tj., iż w ten sposób oceniono wypowiedź prze- wodniczącego Austriackiej Partii Wolności i szefa lokalnego rządu Karyntii J. Heidera, którego zdaniem wszyscy żołnierze, włączając niemieckich, bio- rący udział w II wojnie światowej, walczyli o wolność i pokój), przemawiają za tym, iż skazanie dziennikarza przez sądy krajowe stanowiło „niepropor- cjonalną ingerencję w wolność wypowiedzi”. W tym kontekście Trybunał podkreślił, iż swoboda wypowiedzi obejmuje również informacje i poglą- dy, które obrażają, szokują czy budzą niepokój. Prasa nie może przekraczać granic ustanowionych dla ochrony praw innych osób, jednakże jej pod- stawowym zadaniem jest dostarczanie informacji oraz opinii o wszystkich politycznych zagadnieniach mających ogólne znaczenie. Granice dopusz- czalnej krytyki są z tego względu szersze w przypadku polityka występu- jącego jako osoba publiczna, niż w przypadku osoby prywatnej. Wpraw- dzie słowo „idiota” jest z pewnością polemiczne, jednakże nie można go traktować jako osobistego ataku, gdyż dziennikarz wskazał obiektywne ra- cje posłużenia się nim w odpowiedzi na prowokacyjne wystąpienie. Użyte zostało w toku publicznej dyskusji, rozpoczętej przez J. Heidera. Publicz- ne nazwanie polityka idiotą jest obraźliwe, reakcji dziennikarza nie można jednak uznać za nieproporcjonalną zważywszy na świadome wywołanie oburzenia przez J. Heidera. Trybunał podkreślił także, iż art. 10 chroni nie tylko treść informacji i poglądów, ale również formę, w jakiej są przekazywane. W kolejnej sprawie Oberschlick przeciwko Austrii21 Trybunał podkreślił, iż w przypadku sądów wartościujących niewykonalne jest dowiedzenie prawdziwości opinii. Wymóg taki postawiony przez sąd krajowy stanowi naruszenie swobody wypowiedzi. Dla funkcjonowania prasy istotne jest stanowisko Trybunału w spra- wie Tammer przeciwko Estonii22, w której oceniano zakres ochrony życia pry- watnego osoby publicznej. W tym kontekście konieczne jest wyważenie po- trzeby ochrony dobrego imienia jednostki w zderzeniu z dziennikarskim obowiązkiem przekazywania informacji i poglądów istotnych dla opinii publicznej. W takiej sytuacji należy wykazać, iż odpowiednie informacje 21 Wyrok z dnia 23 maja 1991 r., sygn. 112/8. 22 Wyrok z dnia  lutego 2001 r., sygn. 120/98. 2 Wolność wypowiedzi prasowej mają wpływ na życie publiczne, a więc łączą się z pełnioną funkcją, bądź mają wpływ na ocenę wiarygodności danej osoby. Omawiając granice wolności wypowiedzi zakreślone w orzecznictwie Trybunału, sięgnąć należy do orzeczenia Janowski przeciwko Polsce23. Otóż dziennikarz ten nazwał publicznie strażników miejskich „ignorantami”, „głupkami”, „ćwokami”. Oceniając tę wypowiedź w świetle art. 10 Trybu- nał stwierdził, iż incydent, w czasie którego użyto obraźliwych słów, miał miejsce w obecności wielu świadków i związany był z czynnościami urzę- dowymi wykonywanymi przez strażników miejskich. Istotne jest przy tym, iż oceniana wypowiedź nie jest związana z wolnością prasy, gdyż wniosko- dawca – chociaż jest dziennikarzem – działał jako osoba prywatna. Trybu- nał przyjął także, iż urzędnicy publiczni – odmiennie aniżeli politycy – nie wystawiają każdego słowa i czynu na ścisłą kontrolę, stąd granice dopusz- czalnej krytyki nie są tak szerokie, jak w odniesieniu do funkcjonariuszy. Wskazał równocześnie, iż aby mogli oni skutecznie pełnić swe funkcje, mu- szą cieszyć się publicznym zaufaniem, w ramach wolnych od bezprawnych ingerencji; konieczna jest więc ich ochrona przed obelżywymi słowami. Do zadań mediów nawiązał Trybunał w orzeczeniu McVicar przeciwko Wielkiej Brytanii2. Podkreślił raz jeszcze, iż choć media nie mogą przekra- czać granic ustanowionych przez prawo dla obrony dobrego imienia osób prywatnych, to przede wszystkim ich zadaniem jest dostarczenie informa- cji oraz poglądów o zagadnieniach posiadających publiczne znaczenie, zaś opinia publiczna ma prawo do ich uzyskiwania. Nawet jednak w sprawach budzących publiczne zatroskanie – przypomniał dalej Trybunał – wol- ność prasy nie jest absolutna. Korzystanie bowiem z uprawnień łączy się z „obowiązkami i odpowiedzialnością”, które nabierają szczególnego zna- czenia, gdy powstaje problem naruszenia dobrego imienia (czy innych praw) osób prywatnych. Z powyższych względów ochrona dziennikarzy płynąca z art. 10 zależna jest od tego, czy działali oni w dobrej wierze, sta- rając się w zgodzie z zawodową etyką dostarczyć dokładnych i wiarygod- nych informacji. Przypomniał także, iż tylko szczególne powody zwalniają dziennika- rzy z obowiązku sprawdzenia prawdziwości twierdzeń, które mogą znie- sławić osoby prywatne. Ocena czy takie powody wystąpiły, zależy od cha- rakteru zniesławiania i stopnia, w jakim gazeta mogła zasadnie sądzić, że jej źródła były godne zaufania. 23 Wyrok z dnia 21 stycznia 1999 r., sygn. 271/9. 2 Wyrok z dnia 7 maja 2002 r., sygn. 311/99. 2 I. Wolność wypowiedzi Odrębną grupą spraw rozpatrywanych przez Trybunał na gruncie art. 10, są przypadki związane z debatą nad sprawami budzącymi szczególne publiczne zainteresowanie. I tak, w orzeczeniu Thorgeir Thorgeirson przeciwko Islandii2 Trybunał podkreślił, iż nie ma podstaw, aby – opierając się na wcześniejszym orzecz- nictwie – dokonać rozróżnienia dyskusji politycznej i debaty w innych spra- wach budzących publiczne zainteresowanie. Oba rodzaje wypowiedzi są więc jednakowo chronione, gdyż odgrywają istotną rolę w demokratycz- nym państwie. Z tego względu sądy krajowe powinny szczególnie ostroż- nie ingerować w swobodę takich wypowiedzi, gdyż nawet niewielkie sank- cje mogą wpływać ograniczająco na zabieranie głosu w sprawach będących w kręgu powszechnego zainteresowania. Z kolei w sprawie Bladet Tromso A/S i Stensaas przeciwko Norwegii2 sę- dziowie podkreślili, iż szczególnie drobiazgowej ocenie poddawać muszą te przypadki, gdy sankcje stosowane przez władze krajowe mogą zniechę- cić prasę do uczestnictwa w dyskusjach o sprawach stanowiących przed- miot uzasadnionego zainteresowania opinii publicznej. Jednakże swobo- da prasy nie jest nieograniczona; piszący muszą pamiętać o ciążących na nich obowiązkach oraz odpowiedzialności. Jest to szczególnie ważne, gdy dochodzi do ataku na dobre imię jednostki, co oznacza, iż muszą działać w dobrej wierze i zmierzać – zgodnie z zasadami etyki zawodowej – do do- starczenia dokładnych oraz wiarygodnych informacji. W ocenianym przy- padku materiał prasowy oparty był o raport autorstwa osoby trzeciej. Da- nych w nim zawartych redakcja nie zweryfikowała. Należy zatem zbadać czy istniały racje usprawiedliwiające pominięcie tego podstawowego dla prasy obowiązku, w szczególności ze względu na to, iż efektem publikacji było rozpowszechnienie twierdzeń, które zniesławiały osoby prywatne. Istotnym elementem jest tu ocena czy dziennikarze mogli uznać raport za wiarygodne źródło informacji pamiętając, iż był on oficjalnym dokumen- tem sporządzonym na zlecenie władz państwowych. Jako zasadę należy bowiem przyjąć, iż media mogą polegać na takich źródłach, co zwalania je z obowiązku dodatkowej weryfikacji. Odmienne stanowisko mogłoby podważyć rolę prasy jako „publicznego kontrolera”. Trybunał nie dostrze- gał przy tym okoliczności, które by dostatecznie uzasadniały stanowisko, że podlegające ochronie prawa osób trzecich (ich reputacja) zyskiwałyby przewagę nad interesem związanym z prowadzeniem publicznej debaty 2 Wyrok z dnia 2 czerwca 1992 r., sygn. 13778/88. 2 Wyrok z dnia 20 maja 1999 r., sygn. 21980/93. 27
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wolność wypowiedzi prasowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: